Zaak C‑298/00 P

Italiaanse Republiek

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„Hogere voorziening – Staatssteun –Vervoer van goederen over weg – Invloed op handelsverkeer tussen lidstaten en verstoring van mededinging – Bestaande of nieuwe steun – Evenredigheids‑ en vertrouwensbeginsel – Motivering”

Samenvatting van het arrest

1. Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke of rechtspersonen – Handelingen die hen rechtstreeks en individueel raken – Ambtshalve onderzoek door gemeenschapsrechter

[EG-Verdrag, art. 173 (thans, na wijziging, art. 230 EG)]

2. Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke of rechtspersonen – Handelingen die hen rechtstreeks en individueel raken – Beschikking van Commissie houdende verbod van sectoriële steunregeling – Beroep ingesteld door onderneming die begunstigde is van uit hoofde van deze regeling toegekende individuele steun die moet worden teruggevorderd – Ontvankelijkheid

[EG-Verdrag, art. 173, vierde alinea (thans, na wijziging, art. 230, vierde alinea, EG)]

3. Steunmaatregelen van de staten – Beschikking waarbij Commissie vaststelt dat niet-aangemelde steunmaatregel onverenigbaar is met gemeenschappelijke markt – Motiveringsplicht – Omvang

[EG-Verdrag, art.93, lid 3, en 190 (thans, na wijziging, art. 88, lid 3, EG en 253 EG)]

4. Steunmaatregelen van de staten – Ongunstige beïnvloeding van handelsverkeer tussen lidstaten – Aantasting van mededinging – Steun van geringe omvang op individueel niveau, maar uitgekeerd in sector die wordt gekenmerkt door hevige concurrentie

[EG-Verdrag, art. 92, lid 1 (thans, na wijziging, art. 87, lid 1, EG)]

5. Steunmaatregelen van de staten – Aantasting van mededinging – Overheidsmaatregelen om mededingingsvoorwaarden in bepaalde economische sector aan te passen aan die welke in andere lidstaten heersen

[EG-Verdrag, art.92, lid 1 (thans, na wijziging, art. 87, lid 1, EG)]

6. Steunmaatregelen van de staten – Terugvordering van onwettige steun – Schending van evenredigheidsbeginsel – Geen – Discretionaire bevoegdheid van Commissie

[EG-Verdrag, art.93, lid 2, eerste alinea (thans, na wijziging, art. 88, lid 2, eerste alinea)]

7. Steunmaatregelen van de staten – Terugvordering van onwettige steun – Ontbreken, vóór inwerkingtreding van verordening nr. 659/1999, van verjaringstermijn voor uitoefening van bevoegdheden door Commissie – Inachtneming van rechtszekerheidsvereisten

[EG-Verdrag, art.93, lid 2, eerste alinea (thans, na wijziging, art. 88, lid 2, tweede alinea, EG)]

8. Gemeenschapsrecht – Uitlegging – Handelingen van instellingen – Motivering – Inaanmerkingneming

1. Indien een natuurlijke of rechtspersoon door een beschikking niet individueel wordt geraakt in de zin van artikel 173 van het Verdrag (thans, na wijziging, artikel 230 EG), hetgeen een essentiële voorwaarde is om beroep te kunnen instellen strekkende tot rechterlijke toetsing van een gemeenschapshandeling, is een dergelijk beroep niet-ontvankelijk en vormt deze niet-ontvankelijkheid bijgevolg een middel van openbare orde dat de communautaire rechter kan, en zelfs moet, behandelen.

(cf. punt 35)

2. Degenen die niet adressaat van een beschikking zijn, kunnen slechts stellen individueel te worden geraakt, indien deze beschikking hen treft uit hoofde van zekere bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie, welke hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen derhalve individualiseert op soortgelijke wijze als de adressaat. Bijgevolg kan een onderneming in beginsel niet opkomen tegen een beschikking van de Commissie houdende verbod van een sectoriële steunregeling, wanneer deze beschikking haar enkel treft vanwege het feit dat zij tot de bedoelde sector behoort en wegens haar hoedanigheid van potentieel begunstigde van die regeling.

Een dergelijke beschikking vormt ten opzichte van de verzoekende onderneming immers een maatregel van algemene strekking, die in objectief bepaalde situaties van toepassing is en rechtsgevolgen heeft voor een algemeen en in abstracto omschreven categorie van personen. In een andere positie bevindt zich evenwel een onderneming die door de betrokken beschikking niet alleen wordt geraakt als onderneming uit de betrokken sector, die potentieel in aanmerking komt voor de litigieuze steun, maar ook als daadwerkelijk begunstigde van de individuele steun die uit hoofde van deze regeling is verleend, en waarvan de Commissie de terugvordering heeft gelast.

(cf. punten 36‑37, 39)

3. De Commissie behoeft bij de beoordeling van nieuwe steunmaatregelen die volgens artikel 93, lid 3, van het Verdrag bij haar moeten worden aangemeld alvorens zij tot uitvoering worden gebracht, niet vast te stellen of sprake is van een werkelijke beïnvloeding van de handel tussen lidstaten en van de mededinging, maar of die steunmaatregelen het handelsverkeer tussen de lidstaten kunnen beïnvloeden. Indien de Commissie in haar beschikking het werkelijke effect van de reeds verleende steun zou moeten aantonen, zouden lidstaten die in strijd met de aanmeldingsplicht van dit artikel steun verlenen, worden bevoordeeld ten opzichte van lidstaten die hun steunvoornemens wel aanmelden.

(cf. punt 49)

4. De betrekkelijk geringe omvang van een staatssteun of de betrekkelijk geringe omvang van de betrokken onderneming sluit niet a priori uit dat het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig kan worden beïnvloed. Steun van betrekkelijk geringe omvang beïnvloedt de mededinging en het handelsverkeer tussen lidstaten wanneer de mededinging in de sector waarin de steunontvangende ondernemingen werkzaam zijn, intens is.

(cf. punt 54)

5. De omstandigheid dat een lidstaat via unilaterale maatregelen de mededingingsvoorwaarden van een bepaalde economische sector probeert aan te passen aan die welke in andere lidstaten heersen, ontneemt die maatregelen niet het karakter van staatssteun.

(cf. punt 61)

6. De ongedaanmaking van onwettige steun door middel van terugvordering is het logische gevolg van de vaststelling van de onwettigheid ervan. Bijgevolg kan de terugvordering van onwettige staatssteun teneinde de vroegere toestand te herstellen, in beginsel niet worden beschouwd als een maatregel die onevenredig is aan de doelstellingen van de verdragsbepalingen inzake staatssteun.

Door de terugbetaling van de steun wordt aan de begunstigde het voordeel ontnomen dat hij op de markt ten opzichte van zijn concurrenten heeft genoten, en wordt de situatie hersteld zoals die bestond voordat de steun werd verleend. Uit deze functie van de terugbetaling volgt ook dat de Commissie in de regel, behoudens uitzonderlijke omstandigheden, de grenzen van haar discretionaire bevoegdheid niet overschrijdt wanneer zij een lidstaat verzoekt de als onwettige steun toegekende bedragen terug te vorderen, aangezien daarmee slechts de vroegere toestand wordt hersteld.

(cf. punten 75‑76)

7. Voor het vervullen van zijn functie moet een verjaringstermijn van te voren worden vastgesteld, en de communautaire wetgever is bevoegd om deze termijn en de voorwaarden voor de toepasselijkheid daarvan vast te stellen. Aangezien deze alleen bij verordening nr. 659/1999, die in werking is getreden op 16 april 1999, een verjaringstermijn heeft vastgesteld op het gebied van het toezicht op uit hoofde van het Verdrag verleende steun, kan de verjaring niet worden ingeroepen met betrekking tot een aan die datum voorafgegane beschikking van de Commissie waarbij de terugvordering van onwettige steun wordt gelast.

Het fundamentele vereiste van rechtszekerheid verzet zich evenwel ertegen, dat de Commissie eindeloos kan wachten met de uitoefening van haar bevoegdheden. In dit verband kan de vertraging waarmee de Commissie heeft besloten om een steunregeling onwettig te verklaren en te bepalen dat zij ongedaan moet worden gemaakt en door een lidstaat moet worden teruggevorderd, onder uitzonderlijke omstandigheden bij de begunstigden een gewettigd vertrouwen wekken, dat eraan in de weg staat dat de Commissie de genoemde lidstaat kan gelasten terugbetaling van die steun te vorderen.

Hoe dan ook kan in het geval van niet-aangemelde steunmaatregelen een dergelijke vertraging slechts aan de Commissie worden verweten vanaf het moment dat zij kennis heeft gekregen van het bestaan van niet met de gemeenschappelijke markt verenigbare steunmaatregelen.

(cf. punten 89‑91)

8. Het dispositief van een handeling is onafscheidelijk verbonden met de motivering ervan, en moet, indien nodig, worden uitgelegd met inaanmerkingneming van de overwegingen die tot de vaststelling ervan hebben geleid.

(cf. punt 97)