CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

H. SAUGMANDSGAARD ØE

van 11 juli 2019 ( 1 )

Gevoegde zaken C‑370/17 en C‑37/18

Caisse de retraite du personnel navigant professionnel de l’aéronautique civile (CRPNPAC)

tegen

Vueling Airlines SA

[verzoek van de tribunal de grande instance de Bobigny (rechter in eerste aanleg Bobigny, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]

en

Vueling Airlines SA

tegen

Jean-Luc Poignant

[verzoek van de Cour de cassation, chambre sociale (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, sociale kamer, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Migrerende werknemers – Sociale zekerheid – Toepasselijke wetgeving – Verordening (EEG) nr. 1408/71 – Detachering van werknemers – Artikel 14, punt 1, onder a) – Niet-toepasselijkheid op vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen die internationaal passagiersvervoer verzorgen – Artikel 14, punt 2, onder a), punt i) – Werknemers die werkzaam zijn bij een filiaal of een vaste vertegenwoordiging die de luchtvaartmaatschappij heeft op het grondgebied van een andere lidstaat dan die, op het grondgebied waarvan zij haar zetel heeft – E 101-verklaring – Bindende werking – Verklaring die op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen – Civielrechtelijke aansprakelijkheidsvordering tegen de frauderende werkgever – Bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om de fraude vast te stellen en de verklaring buiten beschouwing te laten – Gebondenheid van de civiele rechter aan een strafrechtelijke uitspraak met gezag van gewijsde – Verbod voor de burgerlijke rechter om een strafrechtelijke uitspraak over dezelfde feiten buiten beschouwing te laten, zelfs indien die uitspraak in strijd is met het Unierecht – Onverenigbaarheid met het Unierecht”

I. Inleiding

1. De E 101-verklaring ( 2 ) is een document dat wordt afgegeven door het bevoegde orgaan van een lidstaat uit hoofde van een bepaling in verordening (EEG) nr. 1408/71 betreffende de toepassing van de socialezekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen ( 3 ), en overeenkomstig verordening (EEG) nr. 574/72, die de wijze van toepassing van die eerste verordening vaststelt ( 4 ). Die verklaring vormt het bewijs dat een werknemer die zich binnen de Europese Unie verplaatst, is aangesloten bij de socialezekerheidsregeling van die lidstaat.

2. Uit vaste rechtspraak van het Hof blijkt dat een dergelijke verklaring, zolang zij niet is ingetrokken of ongeldig verklaard door het orgaan dat haar heeft afgegeven, bindend is in de interne rechtsorde van de lidstaat waarheen de betrokken werknemer zich begeeft om arbeid te verrichten, en de organen van die lidstaat in dat opzicht bindt. Die organen kunnen de betrokken werknemer met name niet aansluiten bij hun eigen socialezekerheidsregeling. Een rechter van diezelfde staat is evenmin bevoegd om de geldigheid van een E 101-verklaring na te gaan in het licht van de feiten op grond waarvan deze verklaring is afgegeven. Eventuele twijfels over de geldigheid of de juistheid van een dergelijke verklaring moeten worden opgelost door middel van een tussen de organen van de betrokken lidstaten georganiseerde dialoogprocedure, waarvan het Hof in zijn arresten de verschillende stappen heeft ontwikkeld, die vervolgens door de Uniewetgever zijn gecodificeerd.

3. Die rechtspraak heeft veel pennen in beweging gebracht. Voor sommige schrijvers biedt zij helaas bescherming aan ondernemingen die zich, geholpen door organen die de E 101-verklaring te gemakkelijk afgeven, willen onttrekken aan de toepasselijke socialezekerheidsregels. Voor anderen is zij de ultieme uitdrukking van een noodzakelijke samenwerking tussen lidstaten bij de toepassing van de coördinatieverordeningen.

4. In Frankrijk heeft de in het hoofdgeding aan de orde zijnde zaak de kloof tussen die twee opvattingen nog vergroot. In 2012 is de vennootschap Vueling Airlines SA (hierna: „Vueling”) strafrechtelijk veroordeeld aangezien zij op de luchthaven van Paris-Charles-de-Gaulle in Roissy (Frankrijk) vliegend personeel in dienst had dat niet was aangesloten bij de Franse sociale zekerheid. Dat personeel was aangesloten bij de Spaanse socialezekerheidsregeling en onder de regeling voor detachering van werknemers geplaatst. Vueling had van het bevoegde Spaanse orgaan E 101-verklaringen verkregen waaruit die feitelijke situatie bleek, maar de Franse strafrechter heeft deze buiten beschouwing gelaten.

5. De onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing vloeien voort uit de gevolgen van die veroordeling. Zij zijn ingediend door de tribunal de grande instance de Bobigny (rechter in eerste aanleg Bobigny, Frankrijk) en de Cour de cassation, chambre sociale (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, sociale kamer, Frankrijk), bij welke rechters vorderingen tot schadevergoeding waren ingesteld met betrekking tot dezelfde feiten in, ten eerste, een geding tussen de caisse de retraite du personnel navigant professionnel de l’aéronautique civile (hierna: „CRPNPAC”) en Vueling, en, ten tweede, een geding tussen Jean-Luc Poignant en Vueling, betreffende schade die de CRPNPAC respectievelijk Poignant stellen te hebben geleden wegens voornoemde niet-aansluiting in Frankrijk. De kwestie van de bindende werking van de door die vennootschap verkregen E 101-verklaringen is beslissend voor de uitkomst van de verzoeken.

6. In drie van de vragen van de verwijzende rechters wordt het Hof verzocht te verduidelijken of zijn rechtspraak over de bindende werking van de E 101-verklaring ook geldt wanneer de rechter van de lidstaat van ontvangst vaststelt dat die verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen. Op basis van die vragen kan het Hof de juiste draagwijdte preciseren van zijn arrest Altun ( 5 ), waarin het in beginsel heeft aanvaard dat die rechter in geval van fraude niet door een E 101-verklaring is gebonden. De vragen impliceren ook dat het begrip „fraude” in de zin van het Unierecht wordt toegelicht, en, in die context, dat voor de eerste maal de regels worden uitgelegd van verordening nr. 1408/71 voor het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen die internationaal vervoer verzorgen.

7. In de onderhavige conclusie geef ik het Hof in overweging te oordelen dat de rechter van de lidstaat van ontvangst bevoegd is om, ongeacht het verloop van de dialoog tussen de bevoegde organen, een E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, wanneer hij over gegevens beschikt waaruit blijkt dat die verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen. Ik meen dat de doeltreffendheid van de strijd tegen „sociale dumping” ( 6 ) en het vertrouwen dat het Hof gewoonlijk schenkt aan een nationale rechter, als Unierechter, om het Unierecht te doen eerbiedigen, afhankelijk is van die oplossing.

8. De laatste prejudiciële vraag heeft betrekking op de verhouding tussen het beginsel van de voorrang van het Unierecht en het Franse rechtsbeginsel dat een civiele rechter gebonden is aan het oordeel in een strafrechtelijke uitspraak met gezag van gewijsde. Op grond van dat laatste beginsel zouden de verwijzende rechters verplicht zijn Vueling civielrechtelijk te veroordelen, louter op grond van haar eerdere strafrechtelijke veroordeling, zelfs indien bij die veroordeling het Unierecht werd geschonden. Gelet op het antwoord dat ik voor de andere prejudiciële vragen in overweging geef, is mijn uiteenzetting ter zake in essentie subsidiair. Ik zal het Hof niettemin in overweging geven te oordelen dat het Unierecht in de weg staat aan de toepassing van dat beginsel, wanneer er is aangetoond dat die strafrechtelijke veroordeling onverenigbaar is met dat recht.

II. Toepasselijke bepalingen

A. Unierecht

9. Artikel 13, lid 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 bepaalt dat, onder voorbehoud van de artikelen 14 tot en met 17 van die verordening, „op degene die op het grondgebied van een lidstaat werkzaamheden in loondienst uitoefent, de wetgeving van die staat van toepassing [is] zelfs indien hij op het grondgebied van een andere lidstaat woont of indien de zetel van de onderneming of het domicilie van de werkgever waarbij hij werkzaam is, zich bevindt op het grondgebied van een andere lidstaat”.

10. Artikel 14 van die verordening, met het opschrift „Bijzondere regels voor personen in loondienst, met uitzondering van zeelieden”, bepaalt: „Ten aanzien van de toepassing van de in artikel 13, lid 2, onder a), neergelegde regel gelden de volgende uitzonderingen en bijzonderheden: 1. a) Op degene die op het grondgebied van een lidstaat werkzaamheden in loondienst verricht voor een onderneming waaraan hij normaal verbonden is, en door deze onderneming gedetacheerd wordt op het grondgebied van een andere lidstaat teneinde aldaar voor haar rekening arbeid te verrichten, blijft de wetgeving van eerstbedoelde lidstaat van toepassing, mits de te verwachten duur van die arbeid niet meer dan twaalf maanden bedraagt en hij niet wordt uitgezonden ter vervanging van een andere persoon wiens detachering beëindigd is. b) Indien de te verrichten arbeid door onvoorziene omstandigheden de oorspronkelijk voorziene tijdsduur overschrijdt en meer dan twaalf maanden duurt, blijft de wetgeving van eerstbedoelde lidstaat van toepassing tot aan de beëindiging van die arbeid, mits de bevoegde autoriteit van de lidstaat op het grondgebied waarvan de betrokkene gedetacheerd is, of het door deze autoriteit aangewezen lichaam, hiervoor toestemming verleent; deze toestemming moet vóór het einde van het oorspronkelijke tijdvak van twaalf maanden worden aangevraagd. Deze toestemming mag echter niet voor een langer tijdvak dan twaalf maanden worden verleend. 2. Op degene die op het grondgebied van twee of meer lidstaten werkzaamheden in loondienst pleegt uit te oefenen, wordt de toepasselijke wetgeving als volgt vastgesteld: a) op degene die behoort tot het rijdend, varend of vliegend personeel van een onderneming welke voor rekening van anderen of voor eigen rekening internationaal vervoer van personen of goederen per spoor, over de weg, door de lucht of over de binnenwateren verricht en op het grondgebied van een lidstaat haar zetel heeft, is de wetgeving van laatstbedoelde staat van toepassing. Niettemin: i) is op degene die werkzaam is bij een filiaal of een vaste vertegenwoordiging welke die onderneming heeft op het grondgebied van een andere lidstaat dan die, op het grondgebied waarvan zij haar zetel heeft, de wetgeving van de lidstaat op het grondgebied waarvan zich dat filiaal of die vaste vertegenwoordiging bevindt, van toepassing; ii) is op degene die in hoofdzaak werkzaam is op het grondgebied van de lidstaat waar hij woont, de wetgeving van die staat van toepassing, zelfs indien de onderneming waarbij hij werkzaam is, noch haar zetel, noch een filiaal, noch een vaste vertegenwoordiging op dit grondgebied heeft; [...]”

11. Artikel 84 bis van verordening nr. 1408/71, met het opschrift „Betrekkingen tussen de organen en de onder deze verordening vallende personen”, dat in die verordening is ingevoegd bij verordening (EG) nr. 631/2004 tot wijziging van verordeningen nrs. 1408/71 en 574/72 ter harmonisatie van de rechten en vereenvoudiging van de procedures ( 7 ), bepaalt in lid 3 ervan: „Als zich moeilijkheden voordoen bij de uitleg en de toepassing van deze verordening die de rechten van de hieronder vallende personen in gevaar kunnen brengen, neemt het orgaan van de bevoegde staat of van de staat waar de betrokkene woont, contact op met het orgaan/de organen van de betrokken lidsta(a)t(en). Als binnen een redelijke termijn geen oplossing wordt gevonden, kunnen de betrokken autoriteiten de Administratieve Commissie inschakelen.”

12. Artikel 11 van toepassingsverordening nr. 574/72, met het opschrift „Formaliteiten bij detachering van een werknemer op grond van artikel 14, punt 1, en artikel 14 ter, punt 1, van [...] verordening [nr. 1408/71] en bij op grond van artikel 17 van [die] verordening gesloten overeenkomsten”, bepaalt in lid 1: „Het orgaan dat is aangewezen door de bevoegde autoriteit van de lidstaat waarvan de wetgeving van toepassing blijft, verstrekt een bewijs waarin wordt verklaard dat de werknemer aan deze wettelijke regeling onderworpen blijft en tot welke datum dit het geval is: a) op verzoek van de werknemer of zijn werkgever in de gevallen als bedoeld in artikel 14, punt 1, en artikel 14 ter, punt 1, van [...] verordening [nr. 1408/71]; [...]”

13. In artikel 12 bis van toepassingsverordening nr. 574/72, met het opschrift „Regels inzake personen bedoeld in artikel 14, [punten 2 en 3], in artikel 14 bis, [punten 2, 3 en 4], en in artikel 14 quater van [...] verordening [nr. 1408/71], die werkzaamheden in loondienst en/of anders dan in loondienst op het grondgebied van twee of meer lidstaten plegen uit te oefenen”, is bepaald: „Voor de toepassing van artikel 14, [punten 2 en 3], van artikel 14 bis, [punten 2, 3 en 4], en van artikel 14 quater van [...] verordening [nr. 1408/71] gelden de volgende regels: [...] 1 bis. Indien degene die overeenkomstig artikel 14, [punt 2, onder a)], van [...] verordening [nr. 1408/71] behoort tot het rijdend, varend of vliegend personeel van een onderneming welke internationaal vervoer verricht, onderworpen is aan de wetgeving van de lidstaat op het grondgebied waarvan zich, naar gelang van het geval, ofwel de zetel van de onderneming, ofwel het filiaal of de vaste vertegenwoordiging waar hij werkzaam is, bevindt, dan wel zijn woonplaats of de plaats waar hij in hoofdzaak werkzaam is, verstrekt het orgaan dat is aangewezen door de bevoegde autoriteit hem een bewijs waarin wordt verklaard dat hij aan de wetgeving van deze lidstaat is onderworpen. [...]”

14. Verordening nr. 1408/71 en toepassingsverordening nr. 574/72 zijn met ingang van 1 mei 2010 ingetrokken en vervangen, respectievelijk door verordening (EG) nr. 883/2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels ( 8 ) en door verordening (EG) nr. 987/2009 tot vaststelling van de wijze van toepassing van verordening nr. 883/2004 ( 9 ). De eerstgenoemde verordeningen zijn echter ratione temporis van toepassing op de feiten van het hoofdgeding.

B. Frans recht

15. Artikel L. 8221‑3 van de code du travail (Frans arbeidswetboek), dat voortvloeit uit ordonnantie nr. 2007‑329 van 12 maart 2007 ( 10 ), in de ten tijde van de feiten geldende versie ervan, bepaalt: „Als zwartwerk door het verhullen van werkzaamheden wordt beschouwd: het verrichten met winstoogmerk van werkzaamheden voor productie, verwerking of reparatie, van diensten of van handelsdaden door eenieder die zich opzettelijk aan zijn verplichtingen onttrekt door: [...] 2° [...] niet de aangiften te doen die op grond van de geldende rechtsvoorschriften moeten worden gedaan bij de socialezekerheidsinstellingen of de belastingdienst.”

16. Artikel L. 1262‑3 van de code du travail, dat voortvloeit uit ordonnantie nr. 2007‑329, in de ten tijde van de feiten geldende versie ervan, luidt: „Een werkgever kan zich niet beroepen op de bepalingen die van toepassing zijn op de detachering van werknemers wanneer zijn activiteiten volledig zijn gericht op het nationale grondgebied of worden verricht in een ruimte of met voorzieningen op het nationale grondgebied van waaruit, respectievelijk waarmee, de activiteiten op vaste, stabiele en onafgebroken wijze worden uitgeoefend. De werkgever kan zich in het bijzonder niet op deze bepalingen beroepen wanneer zijn activiteiten de acquisitie van klanten en de werving van personeel op dit grondgebied omvatten. In die gevallen is de werkgever onderworpen aan de bepalingen van de code du travail die van toepassing zijn op ondernemingen die op Frans grondgebied zijn gevestigd.”

17. Artikel R. 330‑2‑1 van de code de l’aviation civile (Frans burgerluchtvaartwetboek), dat voortvloeit uit decreet nr. 2006‑1425 van 21 november 2006 ( 11 ), luidt als volgt: „Artikel L. 342‑4 van de code du travail ( 12 ) is van toepassing op luchtvaartmaatschappijen op grond van hun operationele basissen op Frans grondgebied. Een operationele basis is een verzameling gebouwen of voorzieningen van waaruit, respectievelijk waarmee, een onderneming op vaste, stabiele en onafgebroken wijze luchtvervoeractiviteiten verricht en die het feitelijke centrum vormt waar werknemers hun professionele activiteiten verrichten. In de zin van voornoemde bepalingen is het centrum waar de werknemer zijn professionele activiteiten verricht zijn vaste werkplaats of de plaats waar hij zijn dienst aanvangt en waar hij na afloop van zijn dienst terugkeert.”

III. De hoofdgedingen

A. De strafprocedure tegen Vueling

18. Vueling is een luchtvaartmaatschappij met zetel in Barcelona (Spanje) die internationaal passagiersvervoer verzorgt. Op 21 mei 2007 is die luchtvaartmaatschappij begonnen met het uitvoeren van vluchten naar verschillende Spaanse bestemmingen vanaf de luchthaven van Paris‑Charles‑de‑Gaulle in Roissy. In dat verband had zij in het handels‑ en ondernemingsregister van Bobigny (Frankrijk) de oprichting van een handelszaak voor luchtvervoer en zelfafhandelingsactiviteiten, met vestiging op die luchthaven, laten inschrijven.

19. Op 28 mei 2008 heeft de bevoegde arbeidsinspectie, naar aanleiding van controles, tegen Vueling een proces‑verbaal wegens zwartwerk opgesteld. Daarin werd vastgesteld dat die luchtvaartmaatschappij opvoornoemde luchthaven beschikte over administratieve bedrijfsruimten en ruimten voor salesmanagement, over rustruimten en ruimten voor de voorbereiding van de vluchten van het vliegend personeel alsmede over een bureau voor toezicht op de ticketverkoop en de check-in van passagiers. Zij had er 50 personen in dienst als cabinepersoneel en 25 personen als cockpitpersoneel, van wie de arbeidsovereenkomsten waren onderworpen aan het Spaanse recht, en verder grondpersoneel (een commercieel directeur, een hoofd grondafhandeling en een hoofd engineering), van wie de arbeidsovereenkomsten werden geregeld door het Franse recht.

20. De arbeidsinspectie heeft vastgesteld dat alleen het grondpersoneel was aangemeld bij de Franse socialezekerheidsinstellingen. Het vliegend personeel daarentegen beschikte over E 101-verklaringen waaruit bleek dat het tijdelijk in Frankrijk was gedetacheerd en gedurende de detacheringsperiode aangesloten bleef bij de Spaanse socialezekerheidsregeling. De arbeidsinspectie stelde vast dat 48 werknemers gewoonlijk niet voor Vueling werkten en minder dan dertig dagen vóór hun detachering – sommige de dag ervoor of de dag zelf – in dienst waren genomen, en kwam tot de slotsom dat zij met het oog op die detachering waren aangeworven. Voor 21 van die werknemers werd op hun salarisafrekening een adres in Frankrijk vermeld en een groot aantal detacheringsverklaringen bevatte valse verklaringen betreffende de woonplaats om te verhullen dat de meeste gedetacheerde werknemers niet de hoedanigheid van Spaanse ingezetenen hadden; sommige hadden zelfs nooit in Spanje gewoond. De werknemers met een afgelopen arbeidsovereenkomst meegeteld, bleken in totaal 103 werknemers niet bij de Franse sociale zekerheid te zijn aangemeld.

21. De arbeidsinspectie heeft ook vastgesteld dat Vueling op de luchthaven Paris‑Charles‑de‑Gaulle over een „operationele basis” in de zin van artikel R. 330‑2‑1 van de code de l’aviation civile beschikte, aangezien het vliegend personeel zijn dienst op die basis begon en beëindigde. Op grond van artikel L. 1262‑3 van de code du travail kon Vueling zich dus niet beroepen op de bepalingen inzake detachering van werknemers. In dat kader heeft de arbeidsinspectie overwogen dat de E 101-verklaring volgens de rechtspraak van het Hof weliswaar een vermoeden van aansluiting vormde, maar niet aantoonde dat de detachering rechtmatig was. Zij heeft zich op het standpunt gesteld dat er sprake was van frauduleuze detachering en dat dit niet alleen nadelig was voor de individuele werknemers, die met name geen toegang hadden tot de Franse socialezekerheidsregeling, maar ook voor de gemeenschap, aangezien de werkgever de op grond van die regeling verschuldigde bedragen niet had betaald.

22. Na dat onderzoek is Vueling strafrechtelijk vervolgd wegens zwartwerk door het verhullen van werkzaamheden, als bedoeld in artikel L. 8221‑3 van de code du travail, op grond dat zij in Roissy tussen 21 mei 2007 en 16 mei 2008 opzettelijk de activiteit van luchtvervoer van passagiers heeft uitgeoefend, zonder daarvoor de vereiste aanmeldingen te doen bij de socialezekerheidsinstellingen, met name door de in Frankrijk uitgeoefende activiteit zwart te verrichten en deze op onrechtmatige wijze voor te stellen als een detachering van werknemers.

23. Bij uitspraak van 1 juli 2010 heeft de tribunal correctionel de Bobigny (rechter in eerste aanleg, bevoegd voor bepaalde strafzaken, Bobigny, Frankrijk) Vueling vrijgesproken.

24. Bij uitspraak van 31 januari 2012 heeft de cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk) de uitspraak in eerste aanleg vernietigd en Vueling veroordeeld tot een geldboete van 100000 EUR. Die rechter oordeelde, om te beginnen, dat de luchtvaartmaatschappij haar werkzaamheid in Roissy uitoefende in het kader van een „operationele basis” in de zin van artikel R. 330‑2‑1 van de code de l’aviation civile en dat die werkzaamheid derhalve onder de gevallen van artikel L. 1262‑3 van de code du travail viel. Hij heeft erop gewezen dat de betrokken inrichting autonoom functioneerde, aangezien Vueling daartoe een directeur in dienst had genomen. Die autonomie betekende ook dat de maatschappij niet kon aantonen dat zij een organische band met de gedetacheerde werknemers had. Verder was diezelfde rechter van oordeel dat Vueling de geldende regels opzettelijk had geschonden, met name door voor 41 van de werknemers waarvoor zij de detachering had aangevraagd het adres van haar eigen zetel als woonplaats op te geven, zonder daarvoor een duidelijke verklaring te verstrekken die het vermoeden van fraude kon weerleggen. Ten slotte heeft de cour d’appel de Paris geoordeeld dat de E 101-verklaringen weliswaar een vermoeden van aansluiting bij de Spaanse socialezekerheidsregeling vormden dat bindend was voor de Franse socialezekerheidsinstanties, maar dat zij niet konden verhinderen dat de Franse strafrechter vaststelde dat er sprake was van opzettelijke schending van de wettelijke bepalingen inzake de geldigheidsvoorwaarden voor de detachering van werknemers.

25. Vueling heeft hiertegen beroep in cassatie ingesteld. Bij arrest van 11 maart 2014 heeft de Cour de cassation dat beroep afgewezen. Die rechter heeft geoordeeld dat Vueling zich niet kon beroepen op de regels inzake detachering van werknemers van artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71, aangezien haar activiteit in Roissy vast, stabiel en onafgebroken werd verricht in ruimten of met voorzieningen die zich op het nationale grondgebied bevonden, en dus onder het recht van vestiging viel in de zin van de bepalingen van artikel L. 1263‑3 van de code du travail en van de rechtspraak van het Hof. Derhalve kon Vueling zich niet beroepen op de E 101-verklaringen en werd bewezen verklaard dat zij zich schuldig had gemaakt aan het in artikel L. 8221‑3 van de code du travail bedoelde strafbare feit van zwartwerk.

B. Dialoog tussen de Franse en Spaanse organen

26. Uit het dossier waarover het Hof beschikt, blijkt dat de Union de recouvrement des cotisations de sécurité sociale et d’allocations familiales (hierna: „Urssaf”) van Seine‑et‑Marne (Frankrijk) de litigieuze feiten op 4 april 2012 ter kennis heeft gebracht aan het orgaan dat de door Vueling overgelegde E 101-verklaringen heeft afgegeven, namelijk de Tesorería general de la seguridad social de Cornellà de Llobregat (Spanje), en dat orgaan heeft gevraagd de betrokken verklaringen nietig te verklaren.

27. Bij besluit van 17 april 2014 heeft dat orgaan de litigieuze E 101-verklaringen nietig verklaard. Het heeft de bijdragen die Vueling voor de betrokken werknemers aan de Spaanse sociale zekerheid had betaald echter gehandhaafd, op grond dat de terugbetaling ervan wegens verjaring niet meer mogelijk was.

28. Op 29 mei 2014 heeft Vueling administratief beroep ingesteld tegen dat besluit. Bij besluit van 1 augustus 2014 heeft de hiërarchische autoriteit dit beroep verworpen. Bij besluit van 5 december 2014 is dezelfde autoriteit echter teruggekomen op haar oorspronkelijke besluit, teneinde „de nietigverklaring van de detacheringsverklaringen zonder gevolgen te laten”, op grond dat het, gezien het tijdsverloop sinds de feiten, niet passend was de aansluiting van de betrokken werknemers bij de Spaanse sociale zekerheid onrechtmatig te verklaren, aangezien het niet mogelijk was de betaalde bijdragen terug te betalen. Bovendien hadden die werknemers op basis van die bijdragen prestaties kunnen genieten, zodat zij zich in geval van nietigverklaring van hun aansluiting, mogelijk in een situatie zonder bescherming zouden bevinden. De autoriteit meende dat in die omstandigheden de nietigverklaring van de E 101-verklaringen alleen niet was gerechtvaardigd, op grond dat de afgifte ervan louter het gevolg was van de aansluiting van de betrokken werknemers bij de Spaanse socialezekerheidsregeling.

29. Daarnaast hebben de Franse autoriteiten, aangezien zij geen antwoord hadden ontvangen van het orgaan van afgifte en gelet op de bevestiging van de veroordeling van Vueling op 11 maart 2014 door de Cour de cassation, chambre criminelle (strafkamer), op 22 en 23 oktober 2014 opnieuw vragen gesteld aan hun Spaanse collega’s.

30. Bij brief van 9 december 2014 hebben de Spaanse autoriteiten de Franse autoriteiten ingelicht over het definitieve besluit van het orgaan van afgifte van 5 december 2014, waarbij de litigieuze E 101-verklaringen waren gehandhaafd. Op 11 december 2014 hebben de Spaanse autoriteiten de tekst van het betrokken besluit meegedeeld aan de Franse autoriteiten.

31. Bij brief van 7 april 2015 hebben de Franse autoriteiten het orgaan van afgifte verzocht dat besluit te heroverwegen. Op 24 juni 2015 heeft een videoconferentie plaatsgevonden tussen de bevoegde Franse en Spaanse organen, die hun meningsverschil niet heeft opgelost.

C. Beroep van de CRPNPAC (zaak C‑370/17)

32. Op 11 augustus 2008 heeft de CRPNPAC beroep ingesteld bij de tribunal de grande instance de Bobigny. Dat beroep strekt er met name toe dat pensioenfonds een vergoeding toe te kennen voor de schade die het heeft geleden als gevolg van de niet-aansluiting bij de erdoor beheerde aanvullende pensioenregeling van het vliegend personeel dat bij Vueling in Roissy in dienst was.

33. De tribunal de grande instance de Bobigny heeft de behandeling van de zaak geschorst in afwachting van een definitieve uitspraak in de tegen Vueling ingeleide strafprocedure. Na de uitspraak van 31 maart 2014 van de Cour de cassation, chambre criminelle, is de procedure bij de tribunal de grande instance de Bobigny hervat.

34. In dat kader vraag de tribunal de grande instance de Bobigny zich af of de rechtspraak van het Hof over de bindende werking van de E 101-verklaring van toepassing is wanneer de rechters van de lidstaat van ontvangst van de betrokken werknemers de werkgever strafrechtelijk hebben veroordeeld voor zwartwerk, welke veroordeling impliceert dat er sprake is van frauduleuze opzet of rechtsmisbruik.

35. In die omstandigheden heeft de tribunal de grande instance de Bobigny bij beslissing van 30 maart 2017, ingekomen bij het Hof op 19 juni 2017, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing.

D. Beroep van Poignant (zaak C‑37/18)

36. Op 21 april 2007 is Poignant op grond van een arbeidsovereenkomst naar Spaans recht bij Vueling in dienst genomen als copiloot. Op 14 juni 2007 is hij op grond van een aanvullende overeenkomst gedetacheerd op de luchthaven van Paris‑Charles‑de‑Gaulle.

37. Bij brief van 30 mei 2008 heeft Poignant zijn ontslag ingediend, met name op grond van zijn in het licht van het Franse recht onrechtmatige contractuele situatie, welk ontslag hij vervolgens bij brief van 2 juni 2008 heeft herroepen. Bij brief van 9 juni 2008 heeft hij akte genomen van de beëindiging van zijn arbeidsovereenkomst, waarbij hij zich opnieuw op die onrechtmatigheid beriep.

38. Op 11 juni 2008 heeft Poignant bij de conseil des prud’hommes de Bobigny (arbeidsrechter Bobigny, Frankrijk) een verzoek ingediend tot herkwalificatie van zijn ontslagneming in een beëindiging van de arbeidsovereenkomst met de gevolgen van een ontslag zonder werkelijke en ernstige reden, waarvan hij akte heeft genomen ( 13 ), en met name de toekenning van een schadevergoeding uit hoofde van zwartwerk en niet-betaling van bijdragen aan de Franse sociale zekerheid gevorderd.

39. Bij uitspraak van 14 april 2011 heeft de conseil des prud’hommes de Bobigny de vorderingen van Poignant afgewezen. Die rechter heeft geoordeeld dat Vueling de geldende administratieve formaliteiten regelmatig had vervuld, met name door bij de Spaanse socialezekerheidsinstellingen E 101-verklaringen te vragen voor haar werknemers. Die rechter heeft ook vastgesteld dat de detachering van Poignant niet meer dan een jaar had geduurd en dat hij niet was uitgezonden ter vervanging van een andere persoon.

40. Bij arrest van 4 maart 2016 heeft de cour d’appel de Paris de uitspraak van de conseil des prud’hommes de Bobigny vernietigd. Eerstgenoemde rechter heeft Vueling op basis van het gezag van gewijsde van het arrest dat op 31 januari 2012 in de strafzaak is gewezen, veroordeeld tot betaling van een schadevergoeding aan Poignant, met name bestaande in een forfaitaire vergoeding wegens zwartwerk en wegens niet-betaling van bijdragen aan de Franse sociale zekerheid.

41. Vueling heeft hiertegen cassatieberoep ingesteld. In dat kader stelt de Cour de cassation, chambre sociale, vast dat uit de strafrechtelijke uitspraak van de cour d’appel de Paris van 31 januari 2012 blijkt dat die luchtvaartmaatschappij op het moment van de litigieuze feiten over een „operationele basis” in Roissy beschikte, dat wil zeggen over een „filiaal” in de zin van artikel 14, punt 2, onder a), punt i), van verordening nr. 1408/71. Verder zou uit het feit dat de E 101-verklaringen waarop Vueling zich beroept op grond van artikel 14, punt 1, onder a), van die verordening zijn afgegeven, terwijl de situatie van haar vliegend personeel in werkelijkheid onder artikel 14, punt 2, onder a), punt i), viel, en dat zij als plaats waar de betrokken werknemers hun werkzaamheden verrichten de luchthaven van Paris-‑Charles‑de‑Gaulle vermelden, op zich blijken dat die verklaringen op frauduleuze wijze zijn verkregen. De Cour de cassation, chambre sociale, vraagt zich af of de rechtspraak van het Hof met betrekking tot de bindende werking van de E 101-verklaring, welke rechtspraak opnieuw is bevestigd in het arrest A‑Rosa Flussschiff ( 14 ), in dergelijke omstandigheden van toepassing is.

42. Zo ja, dan rijst de vraag of het beginsel van voorrang van het Unierecht eraan in de weg stond dat de cour d’appel de Paris, als civiele rechter, die naar nationaal recht was gebonden aan het oordeel in een strafrechtelijke uitspraak met gezag van gewijsde, in zijn uitspraak van 4 maart 2016 gevolgen verbond aan zijn strafrechtelijke uitspraak van 31 januari 2012 en Vueling, uitsluitend wegens zijn vroegere strafrechtelijke veroordeling, veroordeelde tot betaling van een schadevergoeding aan Poignant.

43. In die omstandigheden heeft de Cour de cassation, chambre sociale, de behandeling van de zaak bij beslissing van 19 januari 2018 geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing.

IV. Prejudiciële vragen en de procedure bij het Hof

44. In de zaak C‑370/17 heeft de tribunal de grande instance de Bobigny het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld: „1) Moet het gevolg van een E 101-verklaring, die overeenkomstig artikel 11, lid 1, en artikel 12 bis, punt 1 bis, van [toepassingsverordening nr. 574/72] is afgegeven door de instantie die is aangewezen door de overheid van de lidstaat waarvan de socialezekerheidswetgeving van toepassing blijft op de situatie van de werknemer, behouden blijven, zelfs al is de E 101-verklaring verkregen na gebleken fraude, welke definitief is vastgesteld door een autoriteit of een rechterlijke instantie van de lidstaat waar de werknemer zijn activiteit uitoefent of moet uitoefenen? 2) Indien die vraag positief wordt beantwoord, verzet de afgifte van E 101-verklaringen zich er dan tegen dat personen die het slachtoffer zijn van schade die zij hebben ondervonden door de gedraging van de werkgever, de fraudepleger, vergoeding daarvan krijgen, zonder dat de aansluiting van de werknemers bij de in de E 101-verklaring genoemde regelingen ter discussie wordt gesteld door de tegen de werkgever ingestelde aansprakelijkheidsvordering?”

45. In de zaak C‑37/18 heeft de Cour de cassation, chambre sociale, het Hof de volgende prejudiciële vragen gesteld: „1) Is de uitlegging die het Hof in het arrest [...] A‑Rosa Flussschiff [...] heeft gegeven aan artikel 14, punt 2, onder a), van verordening [nr. 1408/71] van toepassing op een geding ter zake van het strafbaar feit zwartwerk waarbij E 101-verklaringen zijn verstrekt uit hoofde van artikel 14, punt 1, onder a), [van die verordening] op grond van artikel 11, lid 1, van [toepassingsverordening nr. 574/72], hoewel de situatie onder artikel 14, punt 2, onder a), punt i), [van verordening nr. 1408/71] viel aangezien er sprake was van werknemers die hun werkzaamheden verrichten in de lidstaat waarvan zij onderdaan zijn en waar de luchtvaartmaatschappij, die in een andere lidstaat is gevestigd, een filiaal heeft, en hoewel louter uit de lezing van de E 101-verklaring, die een luchthaven vermeldt als de plaats waar de werknemer zijn werkzaamheden verricht en die een luchtvaartmaatschappij vermeldt als werkgever, kon worden opgemaakt dat de verklaring op frauduleuze wijze was verkregen? 2) Moet bij een bevestigend antwoord het beginsel van voorrang van het Unierecht aldus worden uitgelegd dat het eraan in de weg staat dat een nationale civiele rechter, die naar nationaal recht is gebonden aan het oordeel in een strafvonnis met gezag van gewijsde, gevolgen verbindt aan een met het Unierecht strijdige beslissing van een strafrechter en een werkgever civielrechtelijk veroordeelt tot betaling van schadevergoeding aan een werknemer louter op de grond dat deze werkgever strafrechtelijk is veroordeeld wegens zwartwerk?”

46. Bij beschikking van de president van het Hof van 22 februari 2018 zijn de zaken C‑370/17 en C‑37/18 wegens hun samenhang gevoegd voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling en voor het arrest.

47. De CRPNPAC, Poignant, Vueling, de Franse en de Tsjechische regering, Ierland en de Europese Commissie hebben bij het Hof schriftelijke opmerkingen ingediend. Dezelfde partijen en belanghebbenden, met uitzondering van de Tsjechische regering, waren vertegenwoordigd op de terechtzitting van 29 januari 2019.

V. Analyse

A. Opmerkingen vooraf

48. De rechtspraak van het Hof over de bindende werking van de E 101-verklaring hoeft niet in detail in herinnering te worden gebracht. ( 15 ) De beginselen ervan zijn welbekend: noch het bevoegde orgaan, noch de rechter van de lidstaat van ontvangst kan een E 101-verklaring die door het bevoegde orgaan van de lidstaat van herkomst op naam van een werknemer is afgegeven, buiten beschouwing laten of, a fortiori, nietig verklaren. ( 16 )

49. Zoals ik in de inleiding van de onderhavig conclusie al aangaf, hebben de Franse rechters die rechtspraak niet zonder discussie aangenomen. De zaak Vueling is in dat opzicht typerend. Het arrest van de Cour de cassation, chambre criminelle, van 31 maart 2014, waarmee die rechter de veroordeling van de betrokkene wegens zwartwerk heeft bevestigd, en het arrest van diezelfde dag tegen easyJet in een soortgelijke zaak ( 17 ), waren op zijn minst opmerkelijk. Ten eerste aangezien de chambre criminelle in die arresten de benadering van de bodemrechters heeft bekrachtigd die erin bestond de door de genoemde luchtvaartmaatschappijen overgelegde E 101-verklaringen buiten beschouwing te laten op grond dat zij niet relevant waren voor de kwalificatie van het betrokken strafbare feit. Ten tweede aangezien die rechter het Hof over dat punt geen prejudiciële vraag heeft gesteld.

50. De oplossing was echter in het licht van de toen bestaande rechtspraak van het Hof niet vanzelfsprekend. Het materiële bestanddeel van een dergelijk strafbaar feit bestaat immers in de niet-aansluiting bij de nationale sociale zekerheid. Die aansluiting kan alleen maar in overeenstemming met de conflictregels van verordening nr. 1408/71 worden opgelegd. De juiste toepassing van die regels is dus een voorwaarde voor de kwalificatie van dat strafbare feit. Volgens het Hof bewijst de E 101-verklaring niet alleen de aansluiting van de betrokken werknemer bij de socialezekerheidswetgeving van de lidstaat van het orgaan van afgifte, maar ook de feitelijke en juridische gegevens op basis waarvan die verklaring is opgesteld. ( 18 ) De verklaring bewijst, met andere woorden, dat die aansluiting in overeenstemming is met de relevante socialezekerheidswetgeving. Het lag dus niet voor de hand dat de rechter van de lidstaat van ontvangst, hoewel hij niet besliste over de aansluiting van een werknemer als zodanig, maar over bovengenoemd strafbaar feit, kon oordelen dat de E 101-verklaring niet relevant was en zelf de toepassing van verordening nr. 1408/71 kon controleren.

51. In de context van de discussies die naar aanleiding van de arresten van zijn chambre criminelle zijn ontstaan ( 19 ), besliste de Cour de cassation, waarbij opnieuw een zaak van zwartwerk aanhangig was gemaakt, in voltallige zitting, de prejudiciële vraag te stellen die tot het arrest A‑Rosa Flussschiff heeft geleid. Met deze vraag heeft die rechter het Hof verzocht terug te komen op zijn rechtspraak inzake de bindende werking van de E 101-verklaring, dan wel om deze ten minste te nuanceren voor het geval er sprake is van een kennelijke fout. Ik herinner eraan dat het Hof de betreffende rechtspraak in zijn arrest heeft bevestigd door te oordelen dat de rechter van de lidstaat van ontvangst zelfs bij een dergelijke kennelijke fout door die verklaring is gebonden. ( 20 )

52. Het Hof heeft in het arrest A‑Rosa Flussschiff evenwel een voorbehoud gemaakt voor het geval er sprake is van fraude. Dat geval is in het arrest Altun behandeld. In dat laatste arrest, gewezen door de Grote kamer, heeft het Hof in beginsel aanvaard dat de rechter van de lidstaat van ontvangst een E 101-verklaring buiten beschouwing kan laten, wanneer die verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen.

53. De twee vragen in zaak C‑370/17 en de eerste vraag in zaak C‑37/18 geven het Hof de gelegenheid de draagwijdte van het arrest Altun nader te omschrijven. In het licht van de omstandigheden van het hoofdgeding en de bij het Hof ingediende opmerkingen, zijn mijns inziens twee toelichtingen vereist.

54. Ten eerste moet de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, worden toegelicht. Ik zal uitleggen waarom die rechter mijns inziens bevoegd is om een dergelijke verklaring buiten beschouwing te laten wanneer hij over gegevens beschikt waaruit de fraude blijkt, ongeacht het verloop van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen de bevoegde organen ( 21 ) (afdeling B).

55. Ten tweede moet worden teruggekomen op het begrip „fraude” in de zin van het Unierecht en moet in dat kader worden verduidelijkt op welke wijze de socialezekerheidsregels van verordening nr. 1408/71 van toepassing zijn op het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen die internationaal vervoer verzorgen. Onder voorbehoud van onderzoek door de verwijzende rechters kunnen omstandigheden als die in het hoofdgeding mijns inziens een dergelijke fraude opleveren (afdeling C).

56. Wat ten slotte de tweede vraag in zaak C‑37/18 betreft, zal ik toelichten waarom het Unierecht volgens mij in de weg staat aan een nationale regel betreffende het gezag van gewijsde op grond waarvan de civiele rechter een definitieve strafrechtelijke beslissing moet toepassen, wanneer vaststaat dat die beslissing onverenigbaar is met dat recht (afdeling D).

B. Bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten

57. De E 101-verklaring heeft tot doel de naleving te verzekeren van het in artikel 13, lid 1, van verordening nr. 1408/71 neergelegde beginsel dat op een werknemer slechts één socialezekerheidswetgeving van toepassing is. Zij strekt ertoe een verschil van opvatting over die wetgeving tussen de organen van verschillende lidstaten te vermijden en de bevoegdheidsconflicten die daaruit zouden kunnen voortvloeien te voorkomen. Aldus draagt de E 101-verklaring ertoe bij de rechtszekerheid te waarborgen voor werknemers die zich binnen de Unie verplaatsen en, bij uitbreiding, voor hun werkgevers. Daarmee vergemakkelijkt zij het vrije verkeer van werknemers en het vrij verrichten van diensten binnen de Unie. ( 22 )

58. Indien de organen van de lidstaat van ontvangst niet algemeen gebonden zouden zijn aan de gegevens in de E 101-verklaring, zouden die doelstellingen in gevaar worden gebracht. Door aan die verklaring een bindende werking toe te kennen en het orgaan dat de verklaring heeft afgegeven bij uitsluiting bevoegd te maken om deze in te trekken, wilde het Hof precies de gevolgen voorkomen die dat document tracht te verhinderen, namelijk tegenstrijdige beslissingen omtrent de op een bepaalde werknemer toe te passen wetgeving en een daaruit voortvloeiende dubbele premieaansprakelijkheid. ( 23 )

59. Verder rechtvaardigt het beginsel van de loyale samenwerking van artikel 4, lid 3, VEU die oplossing. Krachtens dat beginsel moeten de bevoegde organen van de lidstaten elkaar steunen bij de toepassing van de conflictregels van verordening nr. 1408/71. Daaruit vloeit een reeks wederzijdse verplichtingen voort: het orgaan van afgifte is verplicht de voor de toepassing van die regels relevante feiten naar behoren te beoordelen en derhalve de juistheid van de gegevens in de E 101-verklaring te garanderen; de organen van de lidstaat van ontvangst moeten in die geest van samenwerking in beginsel de geldigheid van die verklaring erkennen en, bij twijfel over de vermeldingen daarin, het orgaan van afgifte daarover inlichten. In dat geval dient dat laatste, in dezelfde geest van samenwerking, opnieuw te onderzoeken of de verklaring terecht is afgegeven. ( 24 )

60. De bindende werking van de E 101-verklaring vloeit ook voort uit het beginsel van wederzijds vertrouwen. ( 25 ) Dat beginsel vereist dat elke lidstaat ervan uitgaat dat alle andere lidstaten het Unierecht in beginsel in acht nemen. ( 26 ) Op grond van dat beginsel moeten de organen van de lidstaat van ontvangst dus aannemen dat het orgaan dat de verklaring heeft afgegeven, bij de afgifte ervan de conflictregels van verordening nr. 1408/71 juist heeft toegepast.

61. Zoals het Hof in het arrest Altun heeft geoordeeld, kan de rechtspraak met betrekking tot de bindende werking van de E 101-verklaring er echter niet toe leiden dat justitiabelen zich door middel van fraude of misbruik zouden kunnen beroepen op het Unierecht. ( 27 )

62. In dat verband heeft het Hof er in dat arrest aan herinnerd dat er in het Unierecht een algemeen beginsel bestaat dat fraude en misbruik van het recht verboden zijn, welk beginsel de justitiabelen dienen na te leven. De Unieregelgeving mag immers niet zo ruim worden toegepast dat zij handelingen zou dekken die zijn verricht met het doel om door fraude of misbruik te profiteren van de door dat recht toegekende voordelen. ( 28 )

63. Op grond van dat algemene beginsel heeft het Hof in het genoemde arrest geoordeeld dat een frauduleuze E 101-verklaring niet dezelfde bindende werking kan hebben. Het heeft in beginsel aanvaard dat de rechter van de lidstaat van ontvangst bevoegd is om een E 101-verklaring buiten beschouwing te laten en de gevolgen toe te passen die in het nationale recht aan de niet-naleving van de geldende socialezekerheidsregels zijn verbonden, wanneer hij op basis van objectieve gegevens ( 29 ) en op voorwaarde dat de betrokkene de mogelijkheid heeft gehad die gegevens te weerleggen met inachtneming van de waarborgen in verband met het recht op een eerlijk proces, vaststelt dat die verklaring op frauduleuze wijze werd verkregen of ingeroepen. ( 30 )

64. Het Hof heeft die bevoegdheid echter aan de rechter van de lidstaat van ontvangst toegekend in een enigszins bijzondere context. In dat verband had het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst in de zaak die tot het arrest Altun heeft geleid, op basis van een aantal aanwijzingen dat bepaalde E 101-verklaringen op frauduleuze wijze waren verkregen, het orgaan van afgifte via een gemotiveerd verzoek gevraagd om die verklaringen opnieuw te onderzoeken of in te trekken. Dat laatste orgaan had, na een herinneringsbrief, meer dan anderhalf jaar na dat verzoek geantwoord door een overzicht van de verklaringen over te leggen waarop de geldigheidsduur ervan was vermeld, met de toelichting dat de betrokken werknemers op het ogenblik van de afgifte van die verklaringen aan de detacheringsvoorwaarden voldeden. Het had in dat antwoord echter geen rekening gehouden met de hem door het eerste orgaan ter kennis gebrachte gegevens. ( 31 ) In die omstandigheden heeft het Hof als volgt geoordeeld: „Wanneer het orgaan van de lidstaat waar de werknemers zijn gedetacheerd, zich in het kader van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 [vastgestelde] dialoog tot het orgaan wendt dat de E 101‑verklaringen heeft afgegeven en het concrete gegevens verstrekt die de aanname staven dat deze verklaringen door fraude zijn verkregen, is in die context dit tweede orgaan op grond van het beginsel van loyale samenwerking gehouden om in het licht van deze gegevens opnieuw te onderzoeken of die verklaringen terecht zijn afgegeven en deze in voorkomend geval in te trekken [...]. Indien dit laatste orgaan niet binnen een redelijke termijn overgaat tot een dergelijke heroverweging kunnen de voornoemde gegevens worden aangevoerd in het kader van een gerechtelijke procedure ertoe strekkende dat de rechter van de lidstaat waar de werknemers zijn gedetacheerd de betrokken verklaringen niet in aanmerking neemt.” ( 32 )

65. Die passage kan echter op twee manieren worden uitgelegd. Enerzijds is het mogelijk om – zoals Vueling, de Tsjechische regering, Ierland en de Commissie – te overwegen dat het Hof met die bewoordingen de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, afhankelijk wilde maken van het verloop van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen bevoegde organen. Meer in het bijzonder zou die rechter die bevoegdheid alleen hebben wanneer twee cumulatieve voorwaarden zijn vervuld, te weten 1) dat het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst het orgaan van afgifte concrete gegevens ter kennis heeft gebracht die de aanname staven dat de betrokken E 101-verklaring op frauduleuze wijze werd verkregen en 2) dat dit laatste orgaan die verklaring niet binnen een redelijke termijn in het licht van die gegevens opnieuw heeft onderzocht.

66. Anderzijds kan die passage aldus worden gelezen – zoals Poignant en de CRPNPAC hebben gedaan – dat het Hof niet de bedoeling had om algemene voorwaarden te stellen, maar zich heeft willen beperken tot het geven van een antwoord op basis van de omstandigheden van de zaak, zonder afbreuk te doen aan de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst in andere zaken.

67. Ik herinner eraan dat wat de dialoog tussen de bevoegde organen betreft, de omstandigheden van het hoofdgeding aanzienlijk verschillen van die welke tot het arrest Altun hebben geleid. ( 33 ) Partijen en belanghebbenden verschillen dan ook van mening over de vraag of de Franse strafrechters in die omstandigheden de litigieuze E 101-verklaringen buiten beschouwing konden laten, en of de verwijzende rechters dat kunnen doen.

68. Het arrest Altun kan volgens mij niet aldus worden uitgelegd dat het de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een E 101-verklaring buiten beschouwing te laten beperkt, wanneer hij over objectieve gegevens beschikt op basis waarvan fraude kan worden vastgesteld. De in dat arrest vermelde overwegingen met betrekking tot de dialoog tussen de bevoegde organen waarin artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 voorziet, kunnen niet worden gelezen als voorwaarden voor die bevoegdheid (1). Voor het geval dat het Hof anders zou oordelen, zet ik de redenen uiteen waarom die voorwaarden in omstandigheden als die van het hoofdgeding in elk geval als vervuld moeten worden beschouwd (2).

1. Het feit dat het verloop van de dialoog tussen de bevoegde organen geen gevolgen heeft voor de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten

69. De uitlegging die ik in overweging geef, vloeit mijns inziens voort uit een juiste toepassing van het algemeen beginsel van Unierecht dat fraude of misbruik verbiedt (a). De bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, kan niet worden beperkt op grond van een van de redenen waarop de bindende werking van die verklaring gewoonlijk steunt (b tot en met d). Die uitlegging wordt in zaak C‑37/18 verder gestaafd door de overweging dat een werknemer in geval van fraude door zijn werkgever doeltreffende bescherming moet kunnen genieten (e). Ten slotte brengt deze uitlegging mijns inziens de op die verklaring gebaseerde regeling niet in gevaar (f).

a) Algemeen beginsel van verbod van fraude of misbruik

70. De uitlegging volgens welke de rechter van de lidstaat van ontvangst bevoegd is om een E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, wanneer hij op basis van objectieve gegevens vaststelt dat die verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen, vloeit mijns inziens rechtstreeks en noodzakelijkerwijs voort uit het beginsel dat justitiabelen zich niet door middel van fraude of misbruik kunnen beroepen op het Unierecht.

71. Volgens vaste rechtspraak van het Hof over dat algemene beginsel brengt fraude of het misbruik van het Unierecht, mits vastgesteld aan de hand van objectieve gegevens, immers de weigering mee om het gewenste recht of voordeel aan de betrokkene toe te kennen – hetgeen overigens louter het gevolg is van de vaststelling dat in geval van fraude of rechtsmisbruik de objectieve voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om dat recht of voordeel te verkrijgen, in werkelijkheid niet zijn vervuld. ( 34 )

72. Het Hof heeft die oplossing nadrukkelijk bevestigd in zijn recente, door de Grote kamer gewezen arresten N Luxembourg 1 e.a. ( 35 ) en T Danmark en Y Denmark ( 36 ). Het heeft in die arresten ook bevestigd dat een nationale rechter in geval van onrechtmatig of frauduleus gebruik van de bepalingen van het Unierecht, op grond van dat recht niet alleen een loutere mogelijkheid, maar ook de plicht heeft de betrokkene het genot van de uit die bepalingen voortvloeiende rechten te weigeren. ( 37 )

73. Op grond van het betrokken algemene beginsel is de rechter van de lidstaat van ontvangst, wanneer hij over gegevens beschikt waaruit blijkt dat een E 101-verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen, derhalve niet alleen bevoegd, maar ook verplicht om die verklaring buiten beschouwing te laten.

74. Het verloop van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst en het orgaan van afgifte over de geldigheid van een E 101-verklaring, kan in de in het vorige punt bedoelde omstandigheden mijns inziens geen relevante invloed hebben op de bevoegdheid van de rechter van de eerste lidstaat om de betrokken verklaring buiten beschouwing te laten. ( 38 )

75. Ik merk op dat volgens de door Vueling, de Tsjechische regering, Ierland en de Commissie voorgestelde lezing van het arrest Altun, die in punt 65 van de onderhavige conclusie is samengevat, de rechter van de lidstaat van ontvangst de E 101-verklaring niet buiten beschouwing kan laten, zelfs niet wanneer er objectieve aanwijzingen voor fraude zijn, indien het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst geen verzoek tot heroverweging van de E 101-verklaring bij het orgaan van afgifte heeft ingediend, indien er sinds dat verzoek nog geen redelijke termijn is verstreken of indien het orgaan van afgifte binnen dergelijke termijn heeft geantwoord dat er volgens hem, gelet op de meegedeelde gegevens, geen sprake was van fraude.

76. Een dergelijk resultaat zou volgens mij evenwel onverenigbaar zijn met het bovengenoemde algemene beginsel en betekenen dat een in een rechtsunie onaanvaardbare oplossing wordt gedoogd: enerzijds zou een justitiabele voordeel kunnen halen uit zijn frauduleuze gedraging; anderzijds zou een rechter de fraude moeten gedogen of deze zelfs moeten ondersteunen. ( 39 )

77. Ik wijs erop dat fraude een fundamentele verstoring van de openbare orde veroorzaakt, of het nu gaat om de openbare orde van de lidstaat van ontvangst of die van de Unie – die bij socialezekerheidsfraude mijns inziens samenvallen. ( 40 ) Het is de taak van de nationale rechters, als Unierechters en hoeders van die openbare orde, om aan de verstoring een einde te maken. Die bevoegdheid kan niet worden beperkt en bovendien zou geen van de redenen waarop de bindende werking van de E 101-verklaring gewoonlijk steunt een dergelijke beperking rechtvaardigen.

b) Beginsel van loyale samenwerking

78. In de eerste plaats kan het beginsel van loyale samenwerking, zoals dit toepassing vindt in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71, een dergelijke schending van het beginsel van het verbod van fraude of misbruik niet rechtvaardigen.

79. Het is waar dat de organen van de lidstaten bij de tenuitvoerlegging van verordening nr. 1408/71 moeten samenwerken. Het beginsel van loyale samenwerking legt het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst derhalve de verplichting op om zich te richten tot het orgaan dat de E 101-verklaring heeft afgegeven, wanneer dat eerste orgaan beschikt over gegevens waaruit blijkt dat die verklaring frauduleus is, zodat het laatste orgaan de juistheid van de afgifte van die verklaring opnieuw kan onderzoeken en de verklaring kan intrekken of nietig verklaren. ( 41 )

80. Het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst kan zich dus niet onttrekken aan elke dialoog met het orgaan van afgifte, ook niet in geval van fraude. ( 42 ) Een dergelijke schending van de verplichting tot loyale samenwerking zou, in het bijzonder als zij systematisch blijkt, met name kunnen worden bestraft in het kader van een beroep wegens niet-nakoming.

81. Die noodzakelijke samenwerking kan mijns inziens evenwel niet rechtvaardigen dat de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om fraude in een E 101-verklaring vast te stellen, wordt beperkt. Afgezien van het verloop van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen de bevoegde organen, moet die rechter een E 101-verklaring buiten beschouwing kunnen laten, wanneer hij over gegevens beschikt waaruit blijkt dat die verklaring op frauduleuze wijze is verkregen of ingeroepen, waarbij het niet uitmaakt of het bevoegde orgaan van die lidstaat bij die rechter een geding heeft ingeleid, of die rechter uitspraak doet in een beroep tot schadevergoeding dat is ingesteld door belanghebbende derden, zoals werknemers die het slachtoffer zijn van die fraude, of dat de justitiabele die zich op die verklaring beroept voor die rechter optreedt als verzoeker.

82. Het loutere feit dat de organen tot samenwerking moeten worden aangezet, kan de rechter er immers niet van weerhouden op te treden tegen socialezekerheidsfraude. In dat verband is een doeltreffende bestrijding van die fraude een verplichting. Op het niveau van de lidstaten vormt fraude in verband met de afgifte van E 101-verklaringen een bedreiging voor de samenhang en het financiële evenwicht van hun socialezekerheidsregelingen en op Unieniveau doet die fraude afbreuk aan de economische samenhang en de goede werking van de interne markt, doordat zij de mededingingsvoorwaarden vervalst. ( 43 )

83. Een nauwe en doeltreffende samenwerking tussen bevoegde organen is weliswaar een sleutelfactor bij het ondernemen van actie ter bestrijding van fraude ( 44 ), maar voor die samenwerking bestaat in de huidige stand van het Unierecht geen bindend kader dat ervoor zorgt dat zij steeds voldoende snel en doeltreffend is. ( 45 ) Ik herinner eraan dat er in het Unierecht thans immers geen enkele procedure bestaat voor de afgifte of de heroverweging van E 101-verklaringen, aangezien een dergelijke procedure onder het nationale recht van elke lidstaat valt, en dat er evenmin een dwingende termijn geldt voor de contacten tussen bevoegde organen. ( 46 )

84. Verder zal, wanneer de bevoegde organen het niet eens zijn, het gebruik van de bemiddelingsprocedure bij de Administratieve Commissie er ook toe leiden dat het nog langer duurt vóór er enige sanctie wordt opgelegd. Bovendien zijn de besluiten van die Commissie juridisch niet bindend. ( 47 ) Het beperken van de fraudebestrijding tot die samenwerking, zou ertoe leiden dat fraude in de praktijk niet met de vereiste intensiteit en snelheid wordt bestreden.

85. In die context ben ik er geen voorstander van om het unilateralisme van beroepen bij de rechter van de lidstaat van ontvangst te plaatsen tegenover de samenwerking tussen bevoegde organen. Die twee middelen om op te treden moeten mijns inziens in feite samengaan, aangezien zij elkaar aanvullen. Dit stemt trouwens overeen met de geest van richtlijn 2014/67/EU inzake de handhaving van richtlijn 96/71/EG betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten en tot wijziging van verordening (EU) nr. 1024/2012 betreffende de administratieve samenwerking via het Informatiesysteem interne markt. ( 48 )

86. De dialoog tussen de bevoegde organen die plaatsvindt voordat een geding wordt ingeleid bij de rechter van de lidstaat van ontvangst, kan eventuele twijfels met betrekking tot feitelijke omstandigheden van het betrokken geval wegnemen, in het bijzonder wanneer de vaststelling van fraude controles vergt in de lidstaat waarin die verklaring is afgegeven. ( 49 ) Indien het orgaan dat de E 101-verklaring heeft afgegeven, na een verzoek van het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst overgaat tot vernietiging of intrekking van die verklaring, zou het bovendien daadwerkelijk overbodig worden om een zaak aanhangig te maken bij de rechter van die staat. De dialoog tussen de bevoegde organen kan aldus de proceseconomie dienen. ( 50 ) Zelfs na een veroordeling door de rechter van de lidstaat van ontvangst blijft die dialoog essentieel. De voor de gehele Unie geldende nietigverklaring van een E 101-verklaring kan immers slechts worden uitgesproken door het orgaan van afgifte ( 51 ), aangezien de rechter van de lidstaat van ontvangst de verklaring alleen maar in het kader van de bij hem aanhangige procedure buiten beschouwing kan laten. Verder maakt die dialoog het mogelijk de financiële gevolgen van de fraude te regelen en te waarborgen dat de werknemers geen ongemakken ondervinden bij de uitoefening van hun recht op sociale zekerheid. ( 52 )

c) Beginsel van wederzijds vertrouwen

87. In de tweede plaats gebiedt het beginsel van wederzijds vertrouwen mijns inziens geen andere uitlegging dan die welke ik voorstel. Om te beginnen zij opgemerkt dat wanneer de rechter van de lidstaat van ontvangst vaststelt dat een E 101-verklaring op frauduleuze wijze is verkregen, hij niet in twijfel trekt dat het orgaan dat die verklaring heeft afgegeven het Unierecht heeft nageleefd. Een dergelijke vaststelling van fraude impliceert niet dat dit laatste orgaan schuldig is aan schending van het Unierecht, maar alleen dat het is misleid door frauduleuze handelingen van de werkgever.

88. Vervolgens is het waar dat het beginsel van wederzijds vertrouwen, wanneer het orgaan van afgifte op verzoek van het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst in het kader van hun dialoog een E 101-verklaring opnieuw zou hebben onderzocht en zou hebben beslist deze te handhaven op grond dat die verklaring volgens hem niet op frauduleuze wijze was verkregen of ingeroepen, vereist dat de rechter van de lidstaat van ontvangst naar behoren rekening houdt met dat antwoord en de eventuele gegevens die dat orgaan ter ondersteuning van dat antwoord heeft ingeroepen. Dat beginsel kan die rechter echter niet verplichten zich, ook al beschikt hij over bewijzen van deze fraude, door dat antwoord gebonden te achten.

89. Op dat punt kan geen analogie worden getrokken met de instrumenten van het Unierecht in civiele en strafzaken die nationale rechters verplichten bepaalde documenten van andere lidstaten te erkennen of ten uitvoer te leggen zonder in beginsel de juistheid ervan in twijfel te kunnen trekken. Die instrumenten zijn immers onderdeel van een samenwerking tussen rechterlijke autoriteiten, hetgeen het grote vertrouwen rechtvaardigt dat ten grondslag ligt aan de regeling van erkenning en tenuitvoerlegging waarin die instrumenten voorzien. ( 53 ) Dezelfde mate van vertrouwen kan niet worden geëist van een rechter in het geval van een advies van een bestuurlijke autoriteit van een andere lidstaat. Met andere woorden: het beginsel van wederzijds vertrouwen kan niet rechtvaardigen dat het orgaan van afgifte een soort „veto” zou kunnen uitspreken over de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten.

90. Ten slotte breng ik in herinnering dat het beginsel van wederzijds vertrouwen in ieder geval weliswaar een sterk, maar geen onweerlegbaar vermoeden van overeenstemming met het Unierecht schept. Dat vermoeden kan immers in „uitzonderlijke omstandigheden” worden weerlegd. ( 54 ) Bewijs van fraude vormt mijns inziens een dergelijke omstandigheid.

d) Beginsel dat slechts één aansluiting is vereist en rechtszekerheidsbeginsel

91. In de derde plaats leidt het beginsel dat slechts één aansluiting is vereist ( 55 ) evenmin tot een andere uitlegging. Het is waar dat, zoals Vueling benadrukt, de vaststelling van fraude en het buiten beschouwing laten van de E 101-verklaringen in de zaken in het hoofdgeding met name zouden leiden tot de veroordeling van Vueling tot betaling van een schadevergoeding aan de CRPNPAC voor een bedrag dat gelijk is aan een deel van de in Frankrijk niet-betaalde bijdragen, zelfs al weigert het orgaan van afgifte thans om de reeds in Spanje betaalde bijdragen terug te betalen, hetgeen in feite zou neerkomen op een dubbele premieheffing voor dezelfde activiteit.

92. Dergelijke gevolgen zijn echter niet nadelig voor de betrokken werknemers, maar voor de frauderende werkgever. Laatstgenoemde neemt het risico dat hij dergelijke gevolgen moet dragen, doordat hij met zijn fraude de werking van de regels van verordening nr. 1408/71 verstoort. Bovendien is het mogelijk dat die gevolgen fraude ontmoedigen. ( 56 )

93. Wat in de vierde plaats het rechtszekerheidsbeginsel betreft, volstaat het eraan te herinneren dat een persoon die door middel van fraude de voorwaarden voor verkrijging van een in het Unierecht bepaald voordeel schept of ontwijkt, zich ingevolge het beginsel van het verbod van fraude of misbruik niet op goede gronden op het rechtszekerheidsbeginsel kan beroepen om zich te verzetten tegen het verlies van het betrokken voordeel. ( 57 )

e) Recht op een doeltreffende voorziening in rechte

94. In de vijfde plaats wijs ik er voorts op dat de door mij in zaak C‑37/18 voorgestelde uitlegging wordt gestaafd door overwegingen inzake de doeltreffende voorziening in rechte waarover een werknemer zoals Poignant in een geval van fraude van zijn werkgever moet kunnen beschikken.

95. In dat verband ontneemt een werkgever, wanneer hij zich schuldig maakt aan fraude door middel van een E 101-verklaring, de betrokken werknemer de bijdragen aan de socialezekerheidsregeling waarbij laatstgenoemde in overeenstemming met de door de Uniewetgever in verordening nr. 1408/71 vastgestelde conflictregels moest zijn aangesloten. Voor zover die wetgeving gunstiger is dan die welke wegens de frauduleuze praktijken van de werkgever ten onrechte op die werknemer is toegepast, heeft laatstgenoemde schade geleden, waarvoor hij vergoeding moet kunnen krijgen. Het zou volgens mij nogal vreemd zijn wanneer de rechtspraak inzake de bindende werking van de E 101-verklaring, welke rechtspraak door het Hof met name is ontwikkeld om het recht op vrij verkeer van werknemers te beschermen, de mogelijkheid van een dergelijke schadevordering zou kunnen beperken.

96. Daarnaast wijs ik erop dat een werknemer de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen de bevoegde organen niet op gang kan (doen) brengen. Wanneer de bevoegdheid van de rechter van de lidstaat van ontvangst om een E 101-verklaring waarvan in het kader van een dergelijke schadevordering is aangetoond dat zij op frauduleuze was verkregen buiten beschouwing te laten afhankelijk zou worden gesteld van het voeren van die dialoog, zou die werknemer slechts toegang krijgen tot de rechter indien hij voldoet aan bepaalde vereisten waarop hij geen enkele invloed heeft. Een dergelijk resultaat is mijns inziens moeilijk verenigbaar met het recht op een doeltreffende voorziening in rechte in de zin van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

97. Het is waar dat de Commissie ter terechtzitting, in antwoord op een vraag van het Hof, heeft betoogd dat de werknemer een vordering zou kunnen instellen bij de rechters van de lidstaat van herkomst (dit is de lidstaat van het orgaan dat de verklaring heeft afgegeven en waar zich in beginsel de zetel van de werkgever bevindt), die volledig bevoegd zouden zijn om de E 101-verklaring buiten beschouwing te laten of ongeldig te verklaren.

98. In dat verband ben ik het ermee eens dat het recht op een doeltreffende voorziening in rechte niet in het algemeen garandeert dat een justitiabele zijn vordering kan instellen bij de rechter van zijn keuze. Waar het in beginsel om gaat, is dat er ergens een bevoegde rechter is die waarborgen met betrekking tot het recht op een eerlijk proces biedt en bij wie de justitiabele zijn vordering kan instellen. ( 58 )

99. Ik meen echter dat een werknemer, als zwakke partij in de arbeidsverhouding, gemakkelijk toegang tot de rechter moet hebben om zijn rechten tegenover zijn werkgever te doen gelden. Die overweging maakt mijns inziens deel uit van de vereisten van het fundamentele recht op een doeltreffende voorziening in rechte.

100. Artikel 21 van de Brussel I bis-verordening ( 59 ) is op dat punt een relevant referentiepunt. Het staat vast dat de werknemer op grond van die bepaling de keuze heeft om een rechtsvordering in te stellen tegen zijn werkgever bij de rechters van de lidstaat waar laatstgenoemde zijn zetel heeft. De Uniewetgever heeft de werknemer echter vooral de mogelijkheid gegeven zijn rechtsvordering in te stellen bij de rechter van de plaats waar hij zijn werk gewoonlijk verricht, hetgeen passend lijkt, zowel vanwege de nabijheid van het geschil als vanwege de noodzaak om de werknemer te beschermen. ( 60 )

101. De rechtspraak van het Hof over de bindende werking van de E 101-verklaring in een dergelijke context uitbreiden zou er in de praktijk op neerkomen dat de werknemer de toegang wordt ontzegd tot de rechter die het meest geschikt is om een uitspraak te doen in het geding en zijn belangen te beschermen, en die mijns inziens de enige „realistische” bevoegde rechter is in geval van fraude in de E 101-verklaring. Het gebrek aan kennis van de taal en van het plaatselijke recht, en de afstand tot zijn woonplaats zullen er immers waarschijnlijk toe leiden dat de werknemer ervan af zal zien zijn rechten uit te oefenen voor de rechters van de lidstaat van herkomst. ( 61 )

f) Grenzen van de door mij voorgestelde uitlegging

102. Ik wijs ten slotte op de grenzen van de door mij voorgestelde uitlegging. Zij heeft niet als doel een algemene bevoegdheid te erkennen om de E 101-verklaring in de lidstaat van ontvangst ter discussie te stellen. Ten eerste kan alleen de rechter van die staat die verklaring buiten beschouwing laten. ( 62 ) Ten tweede wordt zelfs voor die rechter het vermoeden van de regelmatigheid van de door die verklaring vastgestelde aansluiting niet opgeheven. Van een onweerlegbaar vermoeden wordt het eenvoudigweg een „gemengd” vermoeden, dat wil zeggen een vermoeden dat kan worden weerlegd door te bewijzen dat er fraude is gepleegd, een begrip dat strikt en niet in de zin van het nationale recht, maar in de zin van het recht van de Unie moet worden begrepen en geïnterpreteerd. Ten slotte kan de E 101-verklaring, zoals ik in deze afdeling heb aangegeven, niet buiten beschouwing worden gelaten op grond van loutere vermoedens van fraude, maar moet de fraude daartoe worden bewezen door de justitiabelen die aanvoeren dat hiervan sprake is.

103. Wat het soms in de rechtsleer ter sprake gebrachte risico van protectionisme betreft dat een dergelijke oplossing met zich mee zou brengen, wijs ik er alleen maar op dat de lidstaten wederzijds vertrouwen moeten hebben in hun rechters, die in samenwerking met het Hof een taak vervullen die hen gezamenlijk is opgedragen om ervoor te zorgen dat bij de uitlegging en de toepassing van de Verdragen het recht wordt nageleefd. Een nationale rechter kan in dat verband dus niet worden verdacht van protectionisme, aangezien zijn onafhankelijkheid veronderstelt dat hij zijn taak objectief uitoefent en bij de oplossing van het geding geen ander belang nastreeft dan de strikte toepassing van het recht. Het Hof houdt overigens actief toezicht op de naleving van die onafhankelijkheid. ( 63 ) Verder kan het in het kader van het mechanisme van de prejudiciële verwijzing toezicht houden op het juiste gebruik van de exceptie van fraude. ( 64 )

g) Voorlopige conclusie

104. Op grond van bovenstaande overwegingen kom ik tot de slotsom dat de rechter van de lidstaat van ontvangst bevoegd is om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten. Het verloop van de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog tussen de bevoegde organen heeft geen gevolgen voor die bevoegdheid. De rechter moet die verklaring buiten beschouwing laten wanneer hij over gegevens beschikt waaruit de fraude blijkt, waarbij het niet van belang is dat het orgaan van die staat de dialoog nog niet heeft aangevangen, dat deze reeds aan de gang is, of dat het orgaan van afgifte een andere mening heeft dan die van het eerstgenoemde orgaan. Het arrest Altun kan mijns inziens niet aldus worden uitgelegd dat het voorwaarden stelt die in strijd zijn met die uitlegging.

2. Subsidiair: toepassing van de voorwaarden betreffende het verloop van de dialoog tussen de bevoegde organen in omstandigheden als die van het hoofdgeding

105. Ik herinner eraan dat de rechter van de lidstaat van ontvangst, volgens de lezing van het arrest Altun die met name door Vueling, de Tsjechische regering, Ierland en de Commissie wordt voorgesteld, alleen bevoegd is om in geval van fraude een E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, indien de autoriteiten van de lidstaat van ontvangst het orgaan dat de verklaring heeft afgegeven concrete gegevens heeft verstrekt die doen vermoeden dat die verklaring op frauduleuze wijze werd verkregen en dit laatste orgaan die verklaring niet binnen een redelijke termijn in het licht van die gegevens opnieuw heeft onderzocht.

106. Zij menen dat in casu niet aan die voorwaarden is voldaan. De Franse autoriteiten hadden het orgaan van afgifte in mei 2008, na het proces-verbaal van de arbeidsinspectie, vragen moeten stellen. Zij hebben dat echter pas gedaan na de strafrechtelijke veroordeling van Vueling op 31 januari 2012 door de cour d’appel de Paris. ( 65 ) Volgens die maatschappij is het niet van belang dat die Franse autoriteiten vervolgens contact hebben gehad met dat orgaan. De Commissie voegt daaraan toe dat, aangezien dat orgaan een besluit tot handhaving van de litigieuze E 101-verklaringen heeft vastgesteld ( 66 ), de samenwerkingsprocedure moest worden voortgezet in de vorm van een bemiddelingspoging voor de Administratieve Commissie.

107. Ik meen ten eerste dat de rechter van de lidstaat van ontvangst zijn bevoegdheid om een op frauduleuze wijze verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten, niet kan worden ontnomen uitsluitend op grond dat de vordering bij hem aanhangig was gemaakt voordat het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst de in artikel 84 bis, lid 3, van verordening nr. 1408/71 bedoelde dialoog had aangevangen. Een dergelijke uitlegging is alleen al geboden aangezien een strafrechtelijke of civielrechtelijke procedure kan worden ingeleid door een particulier, zoals Poignant, die geen enkele controle heeft over het op gang brengen van de dialoog tussen de bevoegde organen, noch op de hoogte is van het verloop daarvan. Zoals de Franse regering betoogt, is het om het orgaan van afgifte, in overeenstemming met het beginsel van loyale samenwerking, in staat te stellen zijn standpunt mee te delen, en in voorkomend geval de E 101-verklaring in te trekken, noodzakelijk en voldoende dat die dialoog wordt gevoerd voordat de rechter van de lidstaat van ontvangst definitief uitspraak doet.

108. Wat ten tweede de uitkomst van de dialoog betreft, begrijp ik uit de door Vueling, de Tsjechische regering, Ierland en de Commissie voorgestelde lezing van het arrest Altun dat de rechter van de lidstaat van ontvangst bevoegd is om een frauduleus verkregen of ingeroepen E 101-verklaring buiten beschouwing te laten ofwel wanneer het orgaan van afgifte de juistheid van de betrokken verklaring niet opnieuw heeft onderzocht en niet binnen een redelijke termijn een besluit tot handhaving of intrekking heeft genomen, ofwel wanneer dat orgaan een dergelijk besluit wel binnen een dergelijke termijn heeft genomen, maar in de motivering van dat besluit niet uitdrukkelijk de gegevens heeft besproken die het bevoegde orgaan van de lidstaat van ontvangst had verstrekt. ( 67 )

109. In casu heeft het orgaan van afgifte, ten eerste, twee jaar na het oorspronkelijke verzoek van de Franse autoriteiten een eerste besluit over de litigieuze E 101-verklaringen genomen, terwijl het zijn definitieve besluit meer dan tweeënhalf jaar na dat verzoek heeft genomen. ( 68 ) Die besluiten zijn dus kennelijk niet binnen een redelijke termijn genomen. ( 69 ) Ten tweede heeft het orgaan van afgifte in de motivering van dat definitieve besluit de door de Franse autoriteiten aangevoerde gegevens over de fraude, namelijk in het bijzonder de valse verklaringen inzake de woonplaats, niet besproken. ( 70 )

110. Ik ben dan ook van mening dat in omstandigheden als die van het hoofdgeding de (eventuele) voorwaarden met betrekking tot de dialoog tussen de bevoegde organen als vervuld moeten worden beschouwd.

C. Begrip „fraude” in de zin van het Unierecht

111. De vragen van de verwijzende rechters hebben als uitgangspunt dat Vueling fraude heeft gepleegd die door de Franse strafrechter definitief is vastgesteld.

112. Dat uitgangspunt is evenwel, ten eerste, gebaseerd op het begrip fraude in de zin van het Franse recht. In dat kader wordt fraude gekenmerkt door de opzettelijke schending van dat recht. In het arrest Altun wilde het Hof aan socialezekerheidsfraude echter een autonome betekenis toekennen. In dat arrest heeft het Hof geoordeeld dat de vaststelling van fraude berust op een samenstel van bij elkaar passende aanwijzingen, waaruit zowel een objectief als een subjectief gegeven blijkt. Het objectieve gegeven bestaat erin dat er niet is voldaan aan de voorwaarden om een E 101‑verklaring te kunnen verkrijgen en zich hierop te kunnen beroepen, zoals die zijn vastgelegd in titel II van verordening nr. 1408/71. Het subjectieve gegeven betreft de opzet van de betrokkenen om de voorwaarden voor afgifte van deze verklaring te omzeilen of te ontduiken teneinde op die manier het eraan verbonden voordeel te verkrijgen. ( 71 )

113. Ten tweede wordt het uitgangspunt van fraude in de zin van het Unierecht voor het Hof in twijfel getrokken. Vueling voert aan dat geen van de bestanddelen van fraude vervuld is. De Tsjechische regering neemt hetzelfde standpunt in, terwijl de Commissie in dat verband haar twijfels uitspreekt. Alleen Poignant, de CRPNPAC en de Franse regering menen dat in casu ontegenzeglijk (en definitief) fraude is vastgesteld.

114. In die omstandigheden moeten volgens mij alle nuttige uitleggingselementen met betrekking tot het begrip „fraude” in de zin van het Unierecht worden gegeven, al was het maar om de verwijzende rechters in staat te stellen na te gaan of de bestanddelen van fraude in de onderhavige zaken vervuld zijn. Verder zijn die verduidelijkingen vereist met het oog op de rechtszekerheid, teneinde uiteenlopende opvattingen en tegenstrijdige beslissingen in de lidstaten te voorkomen met betrekking tot de kwestie wanneer er sprake is van een frauduleuze socialezekerheidspraktijk.

115. Derhalve zal ik ingaan op de uitlegging van de objectieve (2) en de subjectieve (3) bestanddelen van de fraude, in het licht van de omstandigheden van het hoofdgeding. Ik meen echter dat het nuttig is om vooraf enkele toelichtingen te geven die het mijns inziens mogelijk maken de algemene context van de onderhavige zaken beter te begrijpen (1).

1. Organisatiestructuur van lowcostmaatschappijen en reactie van de Franse en de Uniewetgever

116. Volgens de studies die ik heb kunnen raadplegen zijn de „historische” luchtvaartmaatschappijen gewoonlijk op basis van een zogenoemd hub‑and‑spoke-vervoersmodel georganiseerd. In dat verband beschikken zij over één (soms meerdere) operationele basis(sen), of een hub-luchthaven waaromheen bestemmingen (spokes) zijn georganiseerd en waar ook de aansluitingen tussen die bestemmingen plaatsvinden. Die operationele basis omvat met name de zetel van de luchtvaartmaatschappij en de vloot, en vormt de „thuisbasis” ( 72 ) van haar vliegend personeel, dat wil zeggen de luchthaven waar dat personeel zijn vluchtplanningen ontvangt, waar het zijn opdrachten aanvangt en waarnaar het terugkeert nadat het zijn opdrachten heeft volbracht. De bestemmingen vormen daarentegen slechts gewone tussenstops.

117. Lowcostmaatschappijen hebben op hun beurt geleidelijk een ander model aangenomen, het zogenoemde point‑to‑point-model. Die maatschappijen hebben in het algemeen weliswaar nog steeds een operationele hoofdbasis die als hub dienstdoet, maar zij verzorgen in essentie relatief korte verbindingen tussen twee bestemmingen waardoor het mogelijk is om vele vliegtuigrotaties in een constante frequentie uit te voeren. Om die rotaties zo gemakkelijk mogelijk te maken wijzen de maatschappijen personeel en materieel langdurig toe aan de luchthavens waarop wordt gevlogen en vormen deze in die context nieuwe basissen waar de logistieke activiteiten en personeelsaantallen geleidelijk toenemen.

118. In dat kader hebben bepaalde lowcostmaatschappijen een praktijk ontwikkeld om werknemers aan te werven die zij duurzaam toewijzen aan operationele nevenbasissen op het grondgebied van andere lidstaten, maar waarop zij het sociale recht en het socialezekerheidsrecht van de lidstaat van hun operationele hoofdbasis toepassen, met uitsluiting van de regels en de bijdragen die gelden in de lidstaten waar zich die nevenbasissen bevinden. Daartoe hebben die maatschappijen met name gebruikgemaakt van de detachering van werknemers, waarbij zij aanvoerden dat hun aanwezigheid in andere lidstaten dan die van hun operationele hoofdbasis onder het vrij verrichten van diensten viel. ( 73 )

119. De Franse wetgever wilde die praktijk bestrijden door te specificeren wat voor een luchtvaartmaatschappij een vaste inrichting is, waarbij hij een omschrijving heeft gehanteerd die vergelijkbaar is met die welke in de rechtspraak van het Hof van dat begrip is gegeven, teneinde de toepassing van het Franse recht op grond van artikel L. 1262‑3 van de code du travail te rechtvaardigen. ( 74 ) Daartoe is artikel R. 330‑2‑1 van de code de l’aviation civile vastgesteld, waarin werd gepreciseerd dat dit artikel L. 1262‑3 van toepassing is op luchtvaartmaatschappijen op grond van hun „operationele basissen” op Frans grondgebied, waarbij een dergelijke „basis” werd omschreven als „een verzameling gebouwen of voorzieningen van waaruit, respectievelijk waarmee, een onderneming op vaste, stabiele en onafgebroken wijze luchtvervoeractiviteiten verricht en die het feitelijke centrum vormt waar werknemers hun professionele activiteiten verrichten”. ( 75 ) In casu heeft de cour d’appel de Paris zijn arrest van 31 januari 2012, waarbij Vueling werd veroordeeld, precies op die bepalingen gebaseerd. De rechter heeft de toepassing van de detacheringsregels uitgesloten aangezien die maatschappij in Roissy een dergelijke „basis” had. ( 76 )

120. De Uniewetgever is eveneens van de betrokken praktijk op de hoogte. Dienaangaande zij eraan herinnerd dat verordening nr. 1408/71 in artikel 14, punt 2, onder a), weliswaar bijzondere regels vastlegt voor het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen – welke regels in de onderhavige zaken ratione temporis van toepassing zijn en waarop ik hieronder zal terugkomen –, maar dat de Uniewetgever die bijzondere regels, met het oog op vereenvoudiging, niet had opgenomen in de oorspronkelijke versie van verordening nr. 883/2004. De situatie van het vliegend personeel moest dus worden beoordeeld in het licht van de algemene regels betreffende werknemers die in twee of meer lidstaten werkzaam zijn, welke regels wat het vliegend personeel betreft meestal verwezen naar het recht van de zetel van de werkgever. Hij heeft bij de vaststelling van verordening (EU) nr. 465/2012 ( 77 ) echter van de gelegenheid gebruikgemaakt om in verordening nr. 883/2004 een nieuwe bijzondere regel in te voeren in de vorm van een juridische fictie, volgens welke de werkzaamheden van het vliegend personeel worden beschouwd als werkzaamheden die uitsluitend worden verricht in de lidstaat waar dat personeel zijn thuisbasis heeft, een fictie die aldus leidt tot de toepassing van de wet van die staat op grond van de lex loci laboris. ( 78 ) Met andere woorden, op het gebied van de sociale zekerheid is voor het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen de „thuisbasis” het aanknopingspunt geworden.

2. Objectief bestanddeel van de fraude

121. Ik herinner eraan dat het objectieve bestanddeel van de fraude bestaat in het feit dat er niet is voldaan aan de voorwaarden om een E 101-verklaring te verkrijgen en in te roepen.

122. In casu moet onmiddellijk een punt worden verduidelijkt met betrekking tot de rechtsgrondslag op grond waarvan het orgaan van afgifte de litigieuze E 101-verklaringen heeft afgegeven. Een dergelijke verklaring kan immers in ieder geval slechts aantonen dat de voorwaarden die zijn vastgesteld in de bepaling op grond waarvan zij is afgegeven, zijn nageleefd. ( 79 )

123. In dat verband wijst de Cour de cassation, chambre sociale, er in zijn verwijzingsbeslissing en zijn eerste vraag in de zaak C‑37/18 op dat die verklaringen zijn afgegeven op grond van artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71 en artikel 11, lid 1, van toepassingsverordening nr. 574/72, de regels die van toepassing zijn op de detachering van werknemers.

124. Daarentegen geeft de tribunal de grande instance de Bobigny in zijn verwijzingsbeslissing in de zaak C‑370/17 te kennen dat die verklaringen in feite zijn afgegeven op grond van artikel 14, punt 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 en artikel 12 bis, punt 1 bis, van toepassingsverordening nr. 574/72, de regels die van toepassing zijn op het rijdend, varend of vliegend personeel van ondernemingen die internationaal vervoer verzorgen. In de eerste vraag van die rechter wordt de twijfel in stand gehouden, aangezien erin wordt gesteld dat diezelfde verklaringen zouden zijn afgegeven „overeenkomstig” de gezamenlijke bepalingen van artikel 11, lid 1, en artikel 12 bis, punt 1 bis, van toepassingsverordening nr. 574/72, dit wil zeggen op grond van zowel de detacheringsregels als de regels die van toepassing zijn op het rijdend, varend of vliegend personeel.

125. Zoals blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt en zoals de Cour de cassation, chambre sociale, heeft aangegeven, zijn de litigieuze E 101-verklaringen in werkelijkheid wel degelijk (uitsluitend) op grond van de regels inzake detachering van werknemers door Vueling aangevraagd en door het orgaan van afgifte afgegeven. Ik zal deze premisse dus als uitgangspunt nemen in de onderhavige conclusie. Het staat aan de tribunal de grande instance de Bobigny, die als enige bevoegd is om de feiten te beoordelen, om dat zelf na te gaan. ( 80 )

126. Na die verduidelijking zal ik uiteenzetten waarom E 101-verklaringen in omstandigheden als aan de orde in het hoofdgeding niet geldig konden worden afgegeven op grond van de regels inzake detachering van werknemers (a). Vervolgens zal ik uiteenzetten waarom de betrokken werknemers evenmin op grond van de regels inzake het rijdend, varend of vliegend personeel onder de wetgeving van de zetel van de werkgever hadden kunnen worden geplaatst of gehandhaafd (b).

a) Niet-toepasselijkheid van artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71 op het vliegend personeel van luchtvaartmaatschappijen die internationaal vervoer verzorgen

127. Vueling voert aan dat de regels met betrekking tot detachering van werknemers die zijn neergelegd in artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71 en artikel 11, lid 1, van toepassingsverordening nr. 574/72 kunnen worden toegepast op het vliegend personeel van een luchtvaartmaatschappij die, zoals zij, internationaal passagiersvervoer verzorgt.

128. Ik ben echter van mening dat, zoals de vertegenwoordiger van Poignant en van de CRPNPAC ter terechtzitting hebben betoogd, het vliegend personeel van een dergelijke luchtvaartmaatschappij onder artikel 14, punt 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 valt en niet op grond van artikel 14, punt 1, onder c), van die verordening kan worden „gedetacheerd” naar een andere lidstaat.

129. Die uitlegging vloeit om te beginnen voort uit de systematiek van verordening nr. 1408/71. De detacheringsregels en de regels die van toepassing zijn op het rijdend, varend of vliegend personeel vormen zoals uit het opschrift van artikel 14 van die verordening blijkt, twee uitzonderingen op het in artikel 13, lid 2, onder a), van die verordening neergelegde beginsel van de lex loci laboris. Uit de structuur van artikel 14 en het verband ervan met artikel 13 blijkt dat de eerste uitzondering niet kan worden ingeroepen om af te wijken van de tweede.

130. Vervolgens is die uitlegging vereist wegens de bewoordingen zelf van de relevante bepalingen van verordening nr. 1408/71, gelezen in het licht van de algemene context van die bepalingen. Ik herinner eraan dat artikel 14, punt 1, onder a), van die verordening betrekking heeft op „degene die op grondgebied van een lidstaat werkzaamheden in loondienst verricht [...] en [...] gedetacheerd wordt op het grondgebied van een andere lidstaat”. Daarentegen ziet artikel 14, punt 2, onder a), van die verordening op de situatie van de werknemer die wordt geacht werkzaamheden in loondienst te verrichten op, zoals uit het opschrift van dat lid blijkt, „het grondgebied van twee of meer lidstaten”. ( 81 )

131. Hoewel het begrip „detachering” in de zin van artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71 in die verordening niet is omschreven, stemmen de voorwaarden van die bepaling overeen met het idee van een sedentaire werknemer, die zijn werkzaamheden gewoonlijk in de ene lidstaat verricht, tijdelijk naar de andere lidstaat wordt uitgezonden en op termijn weer terugkeert naar de eerste lidstaat. Het vliegend personeel van een luchtvaartmaatschappij dat tewerk is gesteld aan boord van vliegtuigen die internationale vluchten moeten verzorgen, kan echter niet onder een dergelijke regeling vallen, aangezien er geen aanknopingspunt bestaat met het grondgebied van een lidstaat waar de werkzaamheden gewoonlijk worden verricht. Voor dat personeel, dat per definitie mobiel is, is de uitoefening van werkzaamheden in verschillende lidstaten een normaal aspect van de arbeidsregeling. ( 82 ) Die context rechtvaardigt dat de Uniewetgever in die verordening voor datzelfde personeel een specifiek aanknopingspunt heeft vastgelegd. ( 83 )

132. Ten slotte moet artikel 14, punt 1, onder a), van verordening nr. 1408/71, volgens het Hof strikt worden uitgelegd, aangezien het een afwijking betreft. ( 84 ) Die bepaling kan dus niet naar analogie worden toegepast op het rijdend, varend of vliegend personeel dat onder punt 2, onder a), van dat artikel valt. ( 85 )

b) Uitlegging van artikel 14, punt 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 in omstandigheden als die in het hoofdgeding

133. Ik meen dat met de vaststelling dat de litigieuze E 101-verklaringen niet geldig konden worden afgegeven op grond van de bepalingen inzake detachering van werknemers, op zich het objectieve bestanddeel van de fraude is vervuld.

134. Aangezien artikel 14, punt 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 in beginsel voorziet in de toepassing van de wet van de lidstaat waar de werkgever zijn zetel heeft en de E 101-verklaringen in theorie op grond van die bepalingen hadden kunnen worden afgegeven, acht ik het derhalve passend om, teneinde elke beschuldiging van formalisme te vermijden, uit te leggen waarom dergelijke certificaten evenmin op grond van die bepaling geldig door het orgaan van afgifte konden worden afgegeven.

135. In dat verband herinner ik eraan dat artikel 14, punt 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 weliswaar in beginsel voorziet in de toepassing van het recht van de zetel van de werkgever, maar dat die bepaling eveneens voorziet in de toepassing van bepaalde uitzonderingen. In het bijzonder is in punt i) ervan bepaald dat „op degene die werkzaam is bij een filiaal of een vaste vertegenwoordiging welke die onderneming heeft op het grondgebied van een andere lidstaat dan die, op het grondgebied waarvan zij haar zetel heeft, de wetgeving van de lidstaat op het grondgebied waarvan zich dat filiaal of die vaste vertegenwoordiging bevindt, van toepassing [is]”.

136. Volgens die bewoordingen moet voor de toepassing van deze regel op een werknemer aan twee cumulatieve voorwaarden zijn voldaan: ten eerste moet er sprake zijn van een „filiaal of een vaste vertegenwoordiging” van de werkgever in een andere lidstaat dan die van zijn zetel; ten tweede moet die werkgever „werkzaam zijn bij” die inrichting.

137. In dat verband meen ik, wat de eerste voorwaarde betreft, dat de debatten die bij het Hof zijn gevoerd over het bestaan van een „filiaal of een vaste vertegenwoordiging” in de omstandigheden van het hoofdgeding, aansluiten bij de toelichtingen in de punten 117 tot en met 119 van de onderhavige conclusie. Vueling voert namelijk aan dat zij ten tijde van de feiten alleen maar bij wijze van proef geregelde vluchten uitvoerde tussen verschillende Spaanse steden en Parijs, in slots die met zich meebrachten dat bepaalde vliegtuigen ’s nachts tussen twee vluchten op het platform van de luchthaven Paris‑Charles‑de‑Gaulle werden geparkeerd. Daarmee betwist zij de voorstelling dat zij op die luchthaven een dergelijke inrichting of enige andere vorm van nevenvestiging zou hebben gehad, en beroept zij zich in essentie op de uitoefening van de vrijheid van dienstverrichting.

138. In mijn ogen bestaat er evenwel weinig twijfel over dat het in omstandigheden als die van het hoofdgeding gaat om een „filiaal of een vaste vertegenwoordiging”, in de zin van artikel 14, punt 2, onder a), punt i), van verordening nr. 1408/71.

139. In dat verband moet worden opgemerkt dat die verordening geen omschrijving bevat van het genoemde begrip „filiaal of vaste vertegenwoordiging” en evenmin verwijst naar het recht van de lidstaten ter zake. Derhalve moet dat begrip autonoom worden uitgelegd, in overeenstemming met de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis van die termen, met inachtneming van de context waarin zij worden gebruikt en de doeleinden die worden beoogd door de regeling waarvan zij deel uitmaken. ( 86 )

140. In zijn gebruikelijke betekenis verwijst de term „filiaal” naar een vorm van nevenvestiging (in tegenstelling tot de hoofdvestiging van de onderneming) zonder eigen rechtspersoonlijkheid (in tegenstelling tot een dochteronderneming) en met een zekere autonomie. De term „vaste vertegenwoordiging” verwijst naar een soortgelijke situatie: een vaste inrichting die optreedt in naam en voor rekening van een hoofdvestiging.

141. Wat de context en de doelstellingen van verordening nr. 1408/71 betreft, die zowel een instrument in het kader van de interne markt als een instrument van internationaal privaatrecht is, bieden de omschrijvingen die het Hof heeft gegeven van verwante begrippen op die gebieden, relevante richtsnoeren. In dat verband herinner ik er ten eerste aan dat volgens vaste rechtspraak van het Hof een filiaal dat is opgericht in een lidstaat door een onderneming die onder het recht van een andere lidstaat ressorteert, een soort nevenvestiging vormt die onder artikel 49 VWEU valt. ( 87 ) In dat kader impliceert het begrip „vestiging” een infrastructuur op basis waarvan het mogelijk is op duurzame wijze een beroepswerkzaamheid uit te oefenen en zich, vanuit die infrastructuur, tot onder anderen de onderdanen van de betrokken lidstaat te richten. ( 88 ) Ten tweede heeft de rechtspraak van het Hof over het begrip „filiaal, [...] agentschap of enige andere vestiging” als bedoeld in artikel 7, punt 5, van de Brussel I bis-verordening, in zoverre het betrekking heeft op een vergelijkbare situatie, dat dit begrip een centrum van werkzaamheid impliceert, dat zich naar buiten duurzaam manifesteert als het verlengstuk van een moederbedrijf, met een eigen directie en materiële uitrusting, zodat het zaken met derden kan doen. ( 89 )

142. Uit al die richtsnoeren blijkt dat een „filiaal of een vaste vertegenwoordiging” in de zin van artikel 14, punt 2, onder a), punt i), van verordening nr. 1408/71 een soort nevenvestiging met een duurzaam karakter is die een naar buiten gerichte economische activiteit verricht en daartoe over georganiseerde materiële en menselijke middelen beschikt, alsook over een bepaalde autonomie tegenover de hoofdvestiging van de werkgever.

143. Op het gebied van het luchtvervoer ben ik, net als de Cour de cassation, chambre sociale ( 90 ), van mening dat de situatie waarop dat begrip van „filiaal of vaste vertegenwoordiging” betrekking heeft grotendeels, of zelfs volledig, samenvalt met het begrip „operationele basis” zoals dat met name in het Franse recht wordt omschreven. ( 91 )

144. De cour d’appel de Paris heeft in zijn uitspraak van 31 januari 2012, waarbij Vueling strafrechtelijk werd veroordeeld, gelet op de in de punten 19, 21 en 24 van de onderhavige conclusie vermelde omstandigheden vastgesteld dat die luchtvaartmaatschappij te Roissy een dergelijke basis had. Onder voorbehoud van onderzoek door de verwijzende rechters, die als enigen bevoegd zijn om de feiten te beoordelen, is de kwalificatie van die basis als „filiaal of vaste vertegenwoordiging” in de zin van artikel 14, punt 2, onder a), punt i), van verordening nr. 1408/71 mijns inziens terecht. ( 92 )

145. Wat de tweede voorwaarde van die bepaling betreft, volgens welke de betrokken werknemer „werkzaam [moet zijn] bij” het filiaal of de vertegenwoordiging van de werkgever, heeft Vueling betoogd dat dit niet het geval kon zijn voor de bij haar basis in Roissy (waarvan zij, zoals ik hierboven reeds heb opgemerkt, het bestaan betwist) „gedetacheerde” werknemers, aangezien die basis niet beschikte over het voor een werkgever kenmerkende gezag, noch over de bevoegdheid voor het inzetten van vluchtpersoneel, dat steeds vanuit haar hoofdkantoor in Barcelona werd ingezet.

146. In dat verband wijs ik erop dat terwijl de hoofdregel van de lex loci laboris van artikel 13, lid 2, onder a), van verordening nr. 1408/71 tot doel heeft de gelijke behandeling van alle werknemers die op het grondgebied van een lidstaat werken te garanderen ( 93 ), de in artikel 14, punt 2, onder a), van die verordening bedoelde regels, bij gebreke van de mogelijkheid om één enkel grondgebied aan te wijzen waar de werkzaamheid wordt verricht, het streven weerspiegelen om, op grond van een in het internationaal privaatrecht gebruikelijk nabijheidsbeginsel, aanknopingspunten vast te stellen voor het bepalen van het recht dat het dichtst bij de werknemer staat. Wanneer de werknemer werkzaam is bij een filiaal of een vaste vertegenwoordiging van de werkgever, is het recht van de lidstaat waar die inrichting gelegen is van toepassing, omdat moet worden aangenomen dat dit recht wordt geacht dichter bij de betrokken werknemer te liggen dan het recht van de staat waar de werkgever zijn zetel heeft. ( 94 )

147. Wat de gevolgen van dat nabijheidsbeginsel betreft, kan naar analogie de rechtspraak betreffende het internationaal privaatrecht op het gebied van het arbeidsrecht worden toegepast. In dat verband is reeds lang aanvaard dat een arbeidsverhouding in het algemeen nauw verbonden is met, ten eerste, het recht, en ten tweede, de rechter, van de plaats waar de werknemer daadwerkelijk zijn werkzaamheden verricht. ( 95 ) Voor het geval waarin een werknemer zijn werkzaamheid op meerdere plaatsen verricht, heeft het Hof, met name in het arrest Nogueira e.a. ( 96 ), juist met betrekking tot het vliegend personeel geoordeeld dat de arbeidsverhouding een duidelijk aanknopingspunt vormde met de plaats van waaruit een werknemer het belangrijkste deel van zijn verplichtingen jegens zijn werkgever vervult, welke plaats overeenstemt met de plaats waar de werknemer de instructies over zijn vervoersopdrachten ontvangt en zijn werk organiseert, van waaruit hij zijn opdrachten aanvangt, en waarheen hij na zijn opdrachten terugkeert. In dat arrest heeft het Hof verklaard dat die plaats voor dat vliegend personeel, behoudens andere aanwijzingen, overeenstemt met zijn „thuisbasis”. ( 97 )

148. Wanneer die redenering wordt toegepast op artikel 14, punt 2, onder a), punt i), van verordening nr. 1408/71, impliceert die redenering dat met het oog op de toepassing van die bepaling alleen maar hoeft te worden nagegaan of de werknemer zijn werkzaamheid in of vanuit het filiaal of de vaste vertegenwoordiging van de werkgever verricht. Wat het vliegend personeel betreft, is dat in het algemeen zo wanneer zijn „thuisbasis” zich daar bevindt, hetgeen in de zaken van het hoofdgeding, gelet op de in de punten 19 en 21 van de onderhavige conclusie beschreven omstandigheden, het geval leek te zijn. Ook dit staat echter aan de verwijzende rechters om na te gaan.

3. Subjectief bestanddeel van de fraude

149.