Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

J. RICHARD DE LA TOUR

van 30 juni 2022 ( )

Zaak C‑280/21

P.I.

in tegenwoordigheid van:

Migracijos departamentas prie Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministerijos

[verzoek van de Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (hoogste bestuursrechter, Litouwen) om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Asielbeleid – Vluchtelingenstatus of subsidiairebeschermingsstatus – Richtlijn 2011/95/EU – Voorwaarden voor toekenning van de vluchtelingenstatus – Risico van vervolging – Vervolgingsgronden – Begrip ‚politieke overtuiging’ – Verzet tegen een corrupte groepering die invloed op staatsniveau heeft”





I. Inleiding

1. De onderhavige zaak betreft de uitlegging van het begrip „politieke overtuiging”, zoals gedefinieerd in richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming( ).

2. Het Hof zal bij de beantwoording van de gestelde vraag de gelegenheid hebben om te preciseren wat een „politieke overtuiging” is op grond waarvan een verzoek om toekenning van de vluchtelingenstatus kan worden ingediend, wanneer de verzoeker niet zelf stelt die overtuiging te hebben, maar deze door de actor van de vervolging aan hem wordt toegeschreven.

3. Ik zal het Hof in overweging geven om te antwoorden dat deze toegeschreven politieke overtuiging moet overeenkomen met de definitie in artikel 10, lid 1, onder e), van richtlijn 2011/95, moet komen vast te staan onder de voorwaarden van artikel 4 van deze richtlijn en moet kunnen leiden tot vergeldingsmaatregelen door de overheidsinstanties.

II. Toepasselijke bepalingen

A. Volkenrecht

4. Het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen, ondertekend te Genève op 28 juli 1951( ), zoals aangevuld door het Protocol betreffende de status van vluchtelingen, dat op 31 januari 1967( ) te New York is gesloten (hierna: „Verdrag van Genève”), bepaalt in hoofdstuk I, artikel 1, afdeling A, lid 2, eerste alinea, dat geldt als „vluchteling” elke persoon die „uit gegronde vrees voor vervolging wegens zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten het land waarvan hij de nationaliteit bezit, en die de bescherming van dat land niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil inroepen, of die, indien hij geen nationaliteit bezit en verblijft buiten het land waar hij vroeger zijn gewone verblijfplaats had, daarheen niet kan of, uit hoofde van bovenbedoelde vrees, niet wil terugkeren”.

B. Unierecht

5. Overweging 12 van richtlijn 2011/95 luidt:

„Het hoofddoel van deze richtlijn is enerzijds te verzekeren dat de lidstaten gemeenschappelijke criteria toepassen voor de identificatie van personen die werkelijk bescherming behoeven en anderzijds ervoor te zorgen dat deze personen in alle lidstaten over bepaalde minimumvoordelen kunnen beschikken.”

6. Artikel 2 van deze richtlijn, met als opschrift „Definities”, bepaalt:

„In deze richtlijn gelden de volgende definities:

[...]

d) ‚vluchteling’: een onderdaan van een derde land die zich wegens een gegronde vrees voor vervolging om redenen van ras, godsdienst, nationaliteit, politieke overtuiging of het behoren tot een bepaalde sociale groep, buiten het land bevindt waarvan hij de nationaliteit bezit en de bescherming van dat land niet kan of, wegens deze vrees, niet wil inroepen, dan wel een staatloze die zich om dezelfde reden buiten het land bevindt waar hij vroeger gewoonlijk verbleef en daarheen niet kan, dan wel wegens genoemde vrees niet wil terugkeren, en op wie artikel 12 niet van toepassing is;

[...]”

7. Artikel 4, lid 5, van die richtlijn luidt:

„Wanneer lidstaten het beginsel toepassen, volgens welk het de taak van de verzoeker is zijn verzoek om internationale bescherming te staven, wordt de verzoeker ondanks het eventuele ontbreken van bewijsmateriaal voor een aantal van de verklaringen van de verzoeker, geloofwaardig geacht en wordt hem het voordeel van de twijfel gegund, wanneer aan de volgende voorwaarden is voldaan:

a) de verzoeker heeft een oprechte inspanning geleverd om zijn verzoek te staven;

b) alle relevante elementen waarover de verzoeker beschikt, zijn overgelegd, of er is een bevredigende verklaring gegeven omtrent het ontbreken van andere relevante elementen;

c) de verklaringen van de verzoeker zijn samenhangend en aannemelijk bevonden en zijn niet in strijd met beschikbare algemene en specifieke informatie die relevant is voor zijn verzoek;

d) de verzoeker heeft zijn verzoek om internationale bescherming zo spoedig mogelijk ingediend, tenzij hij goede redenen kan aanvoeren waarom hij dit heeft nagelaten, en

e) vast is komen te staan dat de verzoeker in grote lijnen als geloofwaardig kan worden beschouwd.”

8. Artikel 6 van diezelfde richtlijn, „Actoren van vervolging of ernstige schade”, bepaalt:

„Actoren van vervolging of ernstige schade kunnen onder meer zijn:

a) de staat;

[...]

c) niet-overheidsactoren, indien kan worden aangetoond dat de actoren als bedoeld in de punten a) en b), inclusief internationale organisaties, geen bescherming als bedoeld in artikel 7 kunnen of willen bieden tegen vervolging of ernstige schade.”

9. Artikel 9 van richtlijn 2011/95, „Daden van vervolging”, is als volgt geformuleerd:

„1. Om te worden beschouwd als een daad van vervolging in de zin van artikel 1, onder A, van het Verdrag van Genève moet de daad:

a) zo ernstig van aard zijn of zo vaak voorkomen dat zij een ernstige schending vormt van de grondrechten van de mens, met name de rechten ten aanzien waarvan geen afwijking mogelijk is uit hoofde van artikel 15, lid 2, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden[( )]; of

b) een samenstel zijn van verschillende maatregelen, waaronder mensenrechtenschendingen, die voldoende ernstig zijn om iemand op een soortgelijke wijze te treffen als omschreven onder a).

2. Daden van vervolging in de zin van lid 1 kunnen onder meer de vorm aannemen van:

[...]

b) wettelijke, administratieve, politiële en/of gerechtelijke maatregelen die op zichzelf discriminerend zijn of op discriminerende wijze worden uitgevoerd;

c) onevenredige of discriminerende vervolging of bestraffing;

[...]

3. Overeenkomstig artikel 2, onder d), moet er een verband zijn tussen de in artikel 10 genoemde redenen en de daden die als vervolging worden aangemerkt in de zin van lid 1 van dit artikel of het ontbreken van bescherming tegen dergelijke daden.”

10. Artikel 10 van richtlijn 2011/95, „Gronden van vervolging”, bepaalt in lid 1, onder e), en in lid 2:

„1. Bij de beoordeling van de gronden van vervolging houden de lidstaten rekening met de volgende elementen:

[...]

e) het begrip ‚politieke overtuiging’ houdt met name in dat de betrokkene een opvatting, gedachte of mening heeft betreffende een aangelegenheid die verband houdt met de in artikel 6 genoemde potentiële actoren van vervolging en hun beleid of methoden, ongeacht of de verzoeker zich in zijn handelen door deze opvatting, gedachte of mening heeft laten leiden.

2. Bij het beoordelen of de vrees van de verzoeker voor vervolging gegrond is, doet het niet ter zake of de verzoeker in werkelijkheid de raciale, godsdienstige, nationale, sociale of politieke kenmerken vertoont die aanleiding geven tot de vervolging indien deze kenmerken hem door de actor van de vervolging worden toegeschreven.”

C. Litouws recht

11. In Litouwen worden de vluchtelingenstatus en de subsidiaire bescherming geregeld door de Lietuvos Respublikos įstatymas „Dėl užsieniečių teisinės padėties” Nr. IX-2206 (wet nr. IX-2206 van de Republiek Litouwen inzake de wettelijke status van vreemdelingen)( ) van 29 april 2004, in de in casu toepasselijke versie, waarbij onder meer richtlijn 2011/95 in nationaal recht is omgezet.

12. Artikel 71, lid 3, punt 4, van deze wet bepaalt:

„[D]e asielzoeker [moet] op het tijdstip van de behandeling van zijn aanvraag alle hem ter beschikking staande documenten overleggen en gedetailleerde toelichtingen verstrekken die in overeenstemming zijn met de werkelijke redenen voor zijn asielverzoek, zijn identiteit bekendmaken en de omstandigheden van zijn binnenkomst en verblijf in de Republiek Litouwen toelichten, en samenwerken met de medewerkers en ambtenaren van de bevoegde autoriteiten.”

13. Artikel 83 van genoemde wet, dat de beoordeling van het asielverzoek regelt, bepaalt in de leden 1, 2 en 5:

„1. Het asielverzoek en de door de verzoeker ter ondersteuning van zijn verzoek verstrekte informatie worden beoordeeld in samenwerking met de asielzoeker.

2. Wanneer tijdens de behandeling van het verzoek wordt vastgesteld dat de gegevens betreffende de vaststelling van de status van de asielzoeker, zijn oprechte inspanningen ten spijt, niet met schriftelijke bewijzen kunnen worden aangetoond, worden deze gegevens ten gunste van de asielzoeker beoordeeld en wordt het asielverzoek als gegrond beschouwd indien dit verzoek zo spoedig mogelijk is ingediend, tenzij de asielzoeker goede redenen kan aanvoeren waarom hij dit niet heeft gedaan, indien de asielzoeker alle relevante gegevens heeft verstrekt waarover hij beschikt, hij een bevredigende verklaring heeft gegeven voor het ontbreken van andere bewijsstukken, en indien de verklaringen van de verzoeker aannemelijk en samenhangend worden geacht en niet worden weersproken door bekende specifieke en algemene informatie die relevant is voor zijn verzoek.

[...]

5. Lid 2 van dit artikel is niet van toepassing en de elementen die niet door schriftelijk bewijs kunnen worden bevestigd worden afgewezen, indien de asielzoeker tijdens de behandeling van het asielverzoek het onderzoek vervalst, het door een handelen of nalaten vertraagt dan wel tracht naar zijn hand te zetten, of indien tussen de door de asielzoeker aangevoerde feiten tegenstrijdigheden worden vastgesteld die van beslissende invloed zijn op de toekenning van het asiel.”

14. Artikel 86, lid 1, van dezelfde wet luidt:

„De vluchtelingenstatus wordt verleend aan een asielzoeker die gegronde vrees heeft om te worden vervolgd op grond van zijn ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of zijn politieke overtuiging, zich bevindt buiten de staat waarvan hij de nationaliteit bezit en op de bescherming van deze staat geen aanspraak kan of, wegens vrees, wil maken, dan wel staatloos is, zich bevindt buiten de staat waar hij zijn gewone verblijfplaats had en, om de hierboven uiteengezette redenen daarnaar niet kan terugkeren of de terugkeer hem vrees inboezemt, tenzij op hem de uitzonderingsgronden van artikel 88, leden 1 en 2, van de onderhavige wet van toepassing zijn.”

III. Feiten van het hoofdgeding en prejudiciële vraag

15. P.I. is in rechte opgekomen tegen een besluit van 21 september 2020 waarbij de Migracijos departamentas prie Lietuvos Respublikos vidaus reikalų ministerijos (migratiedienst, ressorterend onder het ministerie van Binnenlandse Zaken van Litouwen; hierna: „migratiedienst”) heeft geweigerd om hem in Litouwen als vluchteling te erkennen op grond dat hij niet voldeed aan de voor de toekenning van een dergelijke status geldende voorwaarden die zijn vastgelegd in artikel 86 van de Lietuvos Respublikos įstatymas „Dėl užsieniečių teisinės padėties” Nr. IX-2206 en in artikel 1, afdeling A, van het Verdrag van Genève.

16. Nadat P.I.’s beroep op 21 januari 2021 door de Vilniaus apygardos administracinis teismas (bestuursrechter in eerste aanleg Vilnius, Litouwen) was afgewezen, heeft hij tegen deze beslissing hoger beroep ingesteld bij de Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas (hoogste bestuursrechter, Litouwen).

17. De verwijzende rechter zet uiteen dat verzoeker op 15 juli 2019 een asielaanvraag heeft ingediend, waarin verzoeker verklaarde dat hij in 2010 in een derde land waarvan hij de nationaliteit bezit, met een onderneming van een persoon die banden had met de autoriteiten en inlichtingendiensten, een overeenkomst had gesloten, op grond waarvan hij 690 000 Amerikaanse dollar (USD) (ongeveer 647 500 EUR) aan die onderneming had betaald, waarvan hij terugbetaling had gevraagd omdat zijn medecontractant de als tegenprestatie verschuldigde aandelen niet had overgedragen.

18. De verwijzende rechter voegt hieraan toe dat in oktober-november 2015 in het kader van een strafrechtelijk onderzoek dat was ingeleid op instigatie van de eigenaar van de onderneming waarmee verzoeker een overeenkomst had gesloten, actieve maatregelen tegen verzoeker waren genomen, dat hij om die reden in december 2015 op ongunstige voorwaarden afstand had gedaan van het grootste deel van zijn project en dat de zeggenschap over zijn onderneming is overgegaan op ondernemingen van twee andere personen. Deze rechter preciseert dat de strafprocedure in januari 2016 was gestaakt en dat verzoeker heeft getracht zich in rechte te verdedigen tegen de onrechtmatige overname van zijn project. De verwijzende rechter geeft aan dat de strafprocedure in april 2016, na de getuigenverklaring tegen verzoeker door een man die banden had met de nieuwe eigenaren van zijn onderneming, is hervat en in december 2016 en in januari 2017 heeft geleid tot tenlastelegging en voorlopige hechtenis, en dat het resterende deel van verzoekers project hem is ontnomen.

19. De verwijzende rechter zet uiteen dat i) verzoeker opkomt tegen de vaststelling van de migratiedienst dat het niet aannemelijk is dat hij het risico loopt te worden vervolgd wegens zijn politieke overtuiging, terwijl hij strafrechtelijk wordt vervolgd in een zaak die via kunstgrepen is opgezet door personen die tot de hoogste, kleptocratische, klasse behoren en die hebben besloten om zijn onderneming over te nemen en te plunderen, en ii) verzoeker zijn eigendomsrecht niet kan verdedigen, wanneer zijn vrijheid, veiligheid en leven gevaar lopen. Deze rechterlijke instantie voegt hieraan toe dat verzoeker verklaart dat hij niet bij de politiek betrokken is, maar enkel bij het zakenleven, en dat hij zich in dat kader heeft verzet tegen personen die nauwe banden met de autoriteiten hebben, als gevolg waarvan hij het risico loopt strafrechtelijk te worden vervolgd wegens zijn politieke overtuiging. Volgens de verwijzende rechter betwist verzoeker de analyse van de migratiedienst dat het systeem waarvan hij het slachtoffer is, een geciviliseerd gerechtelijk en politiek systeem is en er geen verband bestaat tussen de eigenaar van de onderneming die de overeenkomt niet is nagekomen en een schending van de mensenrechten, terwijl verzoeker wordt geconfronteerd met een corrupte strafprocedure en een van zijn handelspartners samenwerkt met ambtenaren van het gevangeniswezen.

20. De verwijzende rechter zet uiteen dat de immigratiedienst van mening was dat verzoeker niet voldeed aan de voorwaarden voor toekenning van de vluchtelingenstatus en evenmin aan die voor toekenning van de subsidiairebeschermingsstatus, op grond dat het risico van strafrechtelijke vervolging slechts toegang kan geven tot de vluchtelingenstatus indien deze vervolging is gebaseerd op een van de gronden van het Verdrag van Genève en dus in casu op een feitelijke of toegeschreven politieke overtuiging. Deze rechter voegt daaraan toe dat de migratiedienst erop wijst dat uit haar onderzoek is gebleken dat de aangevoerde en als aannemelijk aangemerkte gronden verband houden met economische belangen, financiële voordelen dan wel corruptie.

21. Na in herinnering te hebben gebracht dat er krachtens artikel 9, lid 3, van richtlijn 2011/95 een verband moet bestaan tussen de in artikel 10 van deze richtlijn genoemde gronden en de daden van vervolging, vraagt de verwijzende rechter zich af wat onder „politieke overtuiging” in de zin van die richtlijn moet worden verstaan.

22. Deze rechter herinnert eraan dat verzoeker gedurende het gehele onderzoek op samenhangende wijze heeft gesteld dat personen die corruptiebanden met de autoriteiten hebben, zich op voor verzoeker ongunstige voorwaarden van zijn goederen meester hadden gemaakt, dat – nadat hij zich tegen deze transacties had verzet – op initiatief van een van die zakenlieden tegen hem een strafprocedure was ingesteld en dat deze procedure, na te zijn gestaakt, was hervat nadat verzoeker had getracht zijn rechten te doen gelden, waarna tegen hem procedurele beslissingen werden genomen en zijn inbewaringstelling werd gelast.

23. De verwijzende rechter zet uiteen dat strafrechtelijke vervolgingsmaatregelen of sancties volgens het nationale recht „vervolging” vormen indien zij onevenredig en discriminerend zijn, dat wil zeggen wanneer zij onder meer op een politieke overtuiging berusten, en dat zijns inziens de kans dat verzoeker wordt vervolgd groter is dan de kans dat hij niet wordt vervolgd.

24. Deze rechter voegt daaraan toe dat het feit dat van vervolging sprake is, op zich niet volstaat: de vervolging moet zijn gebaseerd op een van de in het Verdrag van Genève genoemde gronden, die een causaal verband vertoont met de daden van vervolging. De verwijzende rechter preciseert dat deze grond volgens verzoeker is gelegen in zijn politieke overtuiging, een begrip dat in artikel 10, lid 1, onder e), van richtlijn 2011/95 ruim wordt gedefinieerd.

25. De verwijzende rechter wijst erop dat het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken (EASO) aangeeft dat „politieke overtuiging” ruim moet worden uitgelegd om de volle werking van het Verdrag van Genève te verzekeren en dat dit begrip elke mening kan omvatten over ieder onderwerp waarin het staatsapparaat, de regering en de politiek betrokken kunnen zijn. Deze rechter leidt daaruit af dat in het kader van richtlijn 2011/95 handelingen kunnen worden geacht politiek te zijn in het land van herkomst, ondanks het feit dat zij dat in zwakke mate zijn of dat zij zelfs niet openlijk politiek zijn.

26. De verwijzende rechter voegt hieraan toe dat het opleidingshandboek van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen (hierna: „UNHCR”) eveneens een ruime uitlegging van het begrip „politieke overtuiging” voorstaat, in die zin dat het alle standpunten omvat over kwesties waarin de staat, de autoriteiten of de samenleving betrokken zijn, en merkt op dat de doorslaggevende vraag is of deze meningen door de autoriteiten of de samenleving worden getolereerd. Deze rechter zet uiteen dat uit een handboek( ), dat door de UNHCR is opgesteld en in februari 2019 is bijgewerkt, blijkt dat het niet altijd mogelijk is om een oorzakelijk verband vast te stellen tussen de door een verzoeker geuite meningen en de behandeling die hij ondergaat of vreest te ondergaan, en dat deze behandeling meestal de vorm aanneemt van een sanctie die wordt opgelegd wegens vermeend strafbare feiten die tegen de machthebbers zouden zijn gepleegd.

27. De verwijzende rechter zet uiteen dat volgens de rechtsleer, de Canadese rechtspraak en de UNHCR, het verzet tegen een illegaal opererende en corrupte groepering die de asielzoeker via het staatsapparaat onderdrukt en waartegen als gevolg van omvangrijke corruptie in de staat niet met wettige middelen kan worden opgekomen, gelijkstaat aan een toegeschreven politieke overtuiging en dat aan het slachtoffer van een dergelijke vervolging de vluchtelingenstatus moet worden verleend.

28. Daarop heeft de Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:

„Moet verzet tegen een illegaal opererende en corrupte invloedrijke groepering ‐ die een asielzoeker via het staatsapparaat onderdrukt en waartegen als gevolg van omvangrijke corruptie in de staat niet met wettige middelen kan worden opgekomen ‐ worden gelijkgesteld met een toegeschreven politieke overtuiging in de zin van artikel 10 van richtlijn [2011/95]?”

29. P.I., de Litouwse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.

IV. Analyse

30. Vooraf zij eraan herinnerd dat wanneer om uitlegging van richtlijn 2011/95 wordt verzocht, de uitlegging moet plaatsvinden tegen de achtergrond van de algemene opzet en de doelstelling van deze richtlijn, met inachtneming van het Verdrag van Genève en de andere relevante verdragen als bedoeld in artikel 78, lid 1, VWEU. Deze uitlegging moet blijkens overweging 16 van die richtlijn tevens geschieden met eerbiediging van de rechten die zijn erkend in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).( ) Zo wordt de vrijheid van meningsuiting beschermd door artikel 11 van dit Handvest en artikel 10 EVRM.

31. Artikel 2, onder d), van richtlijn 2011/95 definieert een vluchteling als een onderdaan van een derde land die zich wegens een gegronde vrees voor vervolging om redenen van ras, godsdienst, nationaliteit, politieke overtuiging of het behoren tot een bepaalde sociale groep, buiten het land bevindt waarvan hij de nationaliteit bezit en de bescherming van dat land niet kan of, wegens deze vrees, niet wil inroepen.

32. Uit de artikelen 9 en 10 van deze richtlijn volgt dat de daad van vervolging twee bestanddelen heeft, die onderling verband moeten houden:

– een materieel bestanddeel, namelijk de „daad van vervolging” als omschreven in artikel 9 van die richtlijn, die ten grondslag ligt aan de vrees van de verzoeker en aan zijn weigering of de onmogelijkheid om zich op de bescherming van zijn land van herkomst te beroepen, en

– een intellectueel bestanddeel, namelijk de in artikel 10 van diezelfde richtlijn omschreven „grond”, waarop die daden van vervolging zijn gebaseerd.

33. Noch het eerste bestanddeel, noch het verband tussen de twee bestanddelen is in de onderhavige zaak aan de orde, ook al moeten zij voor de verwijzende rechter komen vast te staan. De verwijzende rechter verzoekt het Hof enkel om uitlegging van de vervolgingsgrond, vanuit een zeer specifieke invalshoek, te weten die van de toegeschreven politieke overtuiging.

34. Nu in het Verdrag van Genève geen definitie wordt gegeven van „politieke overtuiging”, die een van de vijf gronden voor de verlening van de vluchtelingenstatus vormt, is met richtlijn 2011/95 immers een stap voorwaarts gemaakt die het mogelijk maakt deze grond binnen de lidstaten op meer eenvormige wijze te beoordelen.( ) Ten eerste geeft deze richtlijn in artikel 10, lid 1, onder e), een definitie van het begrip „politieke overtuiging” en ten tweede preciseert zij in lid 2 van dit artikel dat het volstaat dat die politieke overtuiging door de actor van de vervolging aan de verzoeker wordt „toegeschreven”, zonder dat dit de werkelijke overtuiging van de verzoeker hoeft te zijn.

35. De vraag van de verwijzende rechter zal het Hof ertoe brengen deze twee begrippen af te bakenen en nader toe te lichten op welke wijze zij zich tot elkaar verhouden.

36. Met betrekking tot het begrip „politieke overtuiging” geeft artikel 10, lid 1, onder e), van richtlijn 2011/95 een niet-uitputtende definitie volgens welke dit begrip inhoudt „dat de betrokkene een opvatting, gedachte of mening heeft betreffende een aangelegenheid die verband houdt met de [...] potentiële actoren van vervolging en hun beleid of methoden, ongeacht of de verzoeker zich in zijn handelen door deze opvatting, gedachte of mening heeft laten leiden”.

37. Deze definitie omvat vier afzonderlijke cumulatieve bestanddelen:

– een opvatting, gedachte of mening betreffende een aangelegenheid die verband houdt

– met de actoren van vervolging als omschreven in die richtlijn

– en met hun beleid of methoden, en

– die al dan niet tot uiting komt in een handeling van de verzoeker.

38. Het staat aan de ter zake bevoegde nationale autoriteit om de haar voor elk van de bestanddelen verstrekte bewijzen te verifiëren en te beoordelen onder de voorwaarden van artikel 4 van richtlijn 2011/95.

39. In de rechtsleer zijn politieke vluchtelingen in twee categorieën ingedeeld: enerzijds politieke delinquenten, rekening houdend met de beweegreden voor het plegen van het strafbare feit, de ernst ervan en de politieke context ervan( ), en anderzijds personen die worden vervolgd wegens de uiting van hun afwijkende politieke overtuiging( ).

40. Het is deze tweede categorie verzoekers die aanzienlijk is gegroeid onder invloed van de erkenning, in de nationale rechtspraak en vervolgens in het Unierecht, van de leer van de toegeschreven politieke overtuiging.

41. Na door met name de Amerikaanse( ), de Canadese( ), de Franse( ) en de Belgische( ) rechtspraak te zijn erkend, is de leer van de toegeschreven politieke overtuiging in het Unierecht ingevoerd bij artikel 10, lid 2, van richtlijn 2011/95 en door het Hof toegepast in het arrest van 4 oktober 2018, Ahmedbekova( ).

42. In dat arrest heeft het Hof voor recht verklaard dat „de deelname van de persoon die om internationale bescherming verzoekt aan het indienen van een klacht tegen zijn land van herkomst bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens [...] moet worden beschouwd als een grond van vervolging wegens ‚politieke overtuiging’ in de zin van artikel 10, lid 1, onder e), [van richtlijn 2011/95], indien er gegronde redenen zijn voor vrees dat de deelname aan het indienen van die klacht door dat land wordt gezien als een handeling van politieke dissidentie waartegen het land zou kunnen overwegen represaillemaatregelen te nemen”.( )

43. Het begrip „politieke overtuiging” komt in de beslissing van het Hof naar voren, aangezien daarin wordt aangegeven dat het beroep bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) door het land moet worden beschouwd als een handeling van politieke dissidentie, hetgeen impliceert dat niet alle onderdanen van dat land die bij dat Hof verzoeker zijn, in dat land als „politieke tegenstanders” kunnen worden aangemerkt. Het enkele feit dat beroep bij het EHRM wordt ingesteld, kan dus geen „politieke overtuiging” in de zin van artikel 10, lid 1, onder e), van richtlijn 2011/95 vormen.

44. Ik ben van mening dat het door het Hof in het arrest Ahmedbekova geformuleerde beginsel in de onderhavige zaak scherper moet worden omlijnd.

45. Aldus biedt de vraag van de verwijzende rechter de gelegenheid om te verduidelijken hoe het begrip „handeling van politieke dissidentie”, dat het Hof in het arrest Ahmedbekova heeft gebruikt in een context die sterk verschilt van die van de onderhavige zaak, moet worden afgebakend.

46. In dat arrest voerde een Azerbeidzjaans staatsburger immers aan dat zij, naast een bij het EHRM tegen Azerbeidzjan ingesteld beroep waaraan zij had deelgenomen, betrokken was bij de verdediging van personen die door de nationale autoriteiten werden vervolgd voor hun activiteiten op het gebied van de bescherming van de grondrechten en actief was in het kader van een audiovisueel medium dat een oppositiecampagne voerde tegen het aan de macht zijnde regime.( ) Al deze elementen samen moesten de verwijzende rechter in staat stellen die activiteiten als „handeling van politieke dissidentie” te kwalificeren.

47. In de onderhavige zaak stelt P.I. volgens de vaststellingen van de verwijzende rechter dat hij een overeenkomst heeft gesloten, die zijn medecontractant niet is nagekomen. Hij heeft de nakoming ervan een eerste keer gevorderd, op een niet nader gepreciseerde wijze, en vervolgens een tweede keer in rechte. Wegens een strafprocedure die na zijn eerste vordering tegen hem was ingeleid, heeft hij afstand gedaan van zijn vordering. Deze strafprocedure werd naar aanleiding van zijn vordering in rechte, hervat op instigatie van zijn medecontractant en van de personen die hem zijn goederen hadden ontnomen. Tijdens die strafprocedure is een beslissing tot voorlopige hechtenis genomen. P.I. verdedigt geen politieke overtuiging, maar is van mening dat het feit dat hij in rechte de hem verschuldigde geldsommen en zijn goederen terugvordert, verzet tegen een corrupt systeem vormt. Dit verzet kan door de actor van de vervolging als een handeling van politieke dissidentie en dus als een politieke overtuiging worden beschouwd.

48. Zodra door de actor van de vervolging aan de verzoeker een politieke overtuiging wordt toegeschreven en deze overtuiging in de ogen van die actor een handeling van politieke dissidentie vormt, doet het – om aan te nemen dat hij om die reden wordt vervolgd – er immers weinig toe dat die verzoeker die politieke overtuiging niet heeft.

49. Moet deze politieke overtuiging daarentegen beantwoorden aan de definitie van richtlijn 2011/95?

50. Ik ben ervan overtuigd dat, nu in richtlijn 2011/95 een definitie van „politieke overtuiging” is uitgewerkt, deze definitie op dezelfde wijze moet worden gebruikt om een politieke overtuiging te kwalificeren, ongeacht of deze werkelijk wordt gehuldigd dan wel wordt toegeschreven. De vier in punt 37 van deze conclusie genoemde bestanddelen, te weten een mening die raakt aan een gebied dat verband houdt met de actor van de vervolging of die kritiek uit op zijn beleid of zijn methoden en die al dan niet in een handeling tot uitdrukking komt, moeten dus worden gestaafd volgens de modaliteiten van artikel 4 van die richtlijn.

51. Wanneer aan deze vier bestanddelen is voldaan, kan immers onderscheid worden gemaakt tussen een vervolging wegens een toegeschreven overtuiging en een handelsgeschil dat uitmondt in een strafprocedure die bedoeld is om druk uit te oefenen op een van de medecontractanten, hetgeen zich – ook in een context van corruptie – los van elke politieke overtuiging kan voordoen. Niet alle slachtoffers van criminaliteit zijn politieke tegenstanders, zelfs niet op grond van een toegeschreven overtuiging: het moet daarbij tevens om een politieke overtuiging gaan.

52. Het Hof heeft reeds erkend dat het in strijd zou zijn met de algemene opzet en de doelstellingen van richtlijn 2011/95 om de erin bepaalde statussen toe te kennen aan derdelanders die zich in situaties bevinden die geen enkel verband houden met de logica van internationale bescherming.( ) Het heeft tevens gepreciseerd dat de weigering om de militaire dienst te vervullen kan zijn ingegeven door politieke overtuigingen of door andere redenen die met geen van de in de richtlijn bedoelde gronden in verband kunnen worden gebracht( ), hetgeen meebrengt dat de internationale bescherming daarvoor niet kan gelden.

53. Het is juist, zoals de verwijzende rechter opmerkt, dat in bepaalde landen de rechtspraak erkent dat het doen van aangifte van corruptie een toegeschreven politieke overtuiging kan vormen( ) en dat de UNHCR in sommige van zijn richtsnoeren heeft aangegeven dat drugskartels, los van een winstoogmerk, tot doelstelling kunnen hebben „de macht van de groepering binnen de samenleving te bestendigen of uit te breiden”( ), waardoor het verzet tegen hun malversaties als „politiek” zou kunnen worden gekenmerkt.

54. In beide gevallen komt echter het politieke karakter tot uitdrukking door hetzij actieve aangifte door de indiening van een klacht wegens corruptie, waarvan wordt erkend dat zij wijdverbreid is, hetzij de vaststelling dat de gewapende groepering politieke doelstellingen heeft op grond waarvan het verzet tegen haar wandaden als een politieke overtuiging kan worden beschouwd. Deze situaties kunnen dus voldoen aan de voorwaarden van de in richtlijn 2011/95 gegeven definitie van „politieke overtuiging”, waardoor zij kunnen worden onderscheiden van malversaties die louter op financieel gewin zijn gebaseerd.

55. Voorts is in sommige landen in de rechtspraak geoordeeld dat „indien het gehele politieke bestel op corruptie is gebaseerd, de weigering om zich aan corruptie te onderwerpen kan worden gelijkgesteld met een contesterende politieke overtuiging”( ). De weigering om aan corruptie mee te werken, zonder deze corruptie uitdrukkelijk aan de kaak te stellen, bereikt pas een politiek niveau wanneer de corruptie wijdverbreid is en zij niet enkel het werk is van een aantal op zichzelf staande personen. Het komt mij voor dat deze situatie ook aansluit bij de definitie van „politieke overtuiging” van richtlijn 2011/95 en niet kan worden gelijkgesteld met een situatie waarin het slechts gaat om de verdediging, ook in rechte, van vermogensrechtelijke belangen, zonder „betrekking te hebben op een kwestie met een grotere maatschappelijke of collectieve impact”( ).

56. In al deze zaken is bewezen dat er een politieke reden bestond. De moeilijkheid ligt dus op het terrein van de bewijsvoering.

57. Wanneer aan een persoon een politieke overtuiging wordt toegeschreven, moet immers worden bewezen dat de actor van de vervolging het verzet of de kritiek als een politieke overtuiging beschouwt. De actor van de vervolging is echter geen partij in de procedure inzake het verzoek om internationale bescherming en kan niet worden ondervraagd. Om te voorkomen dat het begrip „toegeschreven politieke overtuiging” leidt tot een bovenmatige verruiming van de categorie dissidente politieke vluchtelingen, eisen een aantal staten, waaronder, sinds 2005, de Verenigde Staten van Amerika, dat de verzoeker rechtstreeks bewijst dat de actor van de vervolging hem een politieke overtuiging toeschrijft.( )

58. De vraag betreffende de omvang van het vereiste bewijs is echter reeds aan de orde gesteld door het Hof, dat de vereisten van artikel 4 van richtlijn 2011/95 heeft uitgelegd. Het heeft geoordeeld dat „[t]en eerste [...] de lidstaten [...] volgens artikel 4, lid 1, van deze richtlijn de verzoeker enkel ertoe [mogen] verplichten dat hij ‚alle elementen ter staving van het verzoek om internationale bescherming zo spoedig mogelijk indient’, en [...] de lidstaat waar het verzoek is ingediend volgens dit artikel de relevante elementen van dat verzoek [moet] beoordelen. Ten tweede wordt [...] in artikel 4, lid 5, van richtlijn 2011/95 erkend dat een verzoeker zijn verzoek niet altijd met schriftelijke of andere bewijzen zal kunnen staven, en bevat dit artikel een opsomming van de cumulatieve voorwaarden waaronder dergelijke bewijzen niet vereist zijn. In dit verband zijn de gronden voor de weigering om militaire dienst te vervullen en dus de vervolging die daardoor dreigt, subjectieve elementen van het verzoek die bijzonder moeilijk rechtstreeks zijn te bewijzen.”( )

59. Deze redenering kan worden toegepast op het gebied van het bewijs van een vervolgingsgrond. Het staat dus aan de verwijzende rechter om in casu, gelet op alle omstandigheden, te beoordelen of het in de situatie van P.I. aannemelijk is dat hem een politieke overtuiging is toegeschreven.

60. Het feit dat als gevolg van een op instigatie van een medecontractant – die banden heeft met het gevangeniswezen – ingeleide strafprocedure waarbij actieve maatregelen zijn gelast, moet worden afgezien van een vordering in rechte wegens contractuele niet-nakoming, die verwantschap vertoont met een aanzienlijke plundering van goederen, volstaat immers niet als bewijs dat de toegeschreven overtuiging politiek van aard is. Daarvoor is namelijk vereist dat deze vordering in rechte door de actor van de vervolging wordt beschouwd als een handeling van politieke dissidentie die hij niet duldt, dat wil zeggen als kritiek op zijn methoden en op zijn beleid. Dit houdt in dat deze actor op een hoog politiek niveau handelt of dat de corruptie in het betrokken land wijd verbreid is en dat hij die vordering niet louter als een eis tot contractuele nakoming beschouwt. Het staat aan de verwijzende rechter om de hem voorgelegde situatie aan de hand van deze criteria te beoordelen.

61. Op grond van het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag als volgt te beantwoorden:

Artikel 10, lid 1, onder e), en lid 2, van richtlijn 2011/95 moet aldus worden uitgelegd dat een rechtsvordering die door een persoon ter verdediging van zijn vermogensrechtelijke belangen wordt ingesteld tegen niet-overheidsactoren, als een „politieke overtuiging” kan worden beschouwd indien er gegronde redenen bestaan, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan, om te vrezen dat deze vordering als verzet kan worden beschouwd en door de overheidsinstanties zou kunnen worden opgevat als een handeling van politieke dissidentie waartegen zij voornemens zouden kunnen zijn vergeldingsmaatregelen te nemen.

V. Conclusie

62. Op grond van het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag van de Lietuvos vyriausiasis administracinis teismas als volgt te beantwoorden:

„Artikel 10, lid 1, onder e), en lid 2, van richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming, moet aldus worden uitgelegd dat een rechtsvordering die door een persoon ter verdediging van zijn vermogensrechtelijke belangen wordt ingesteld tegen niet-overheidsactoren, als een ‚politieke overtuiging’ kan worden beschouwd indien er gegronde redenen bestaan, hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan, om te vrezen dat deze vordering als verzet kan worden beschouwd en door de overheidsinstanties zou kunnen worden opgevat als een handeling van politieke dissidentie waartegen zij voornemens zouden kunnen zijn vergeldingsmaatregelen te nemen.”