Gevoegde zaken T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 en T‑136/02

Bolloré SA e.a.

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor zelfkopiërend papier – Richtsnoeren voor berekening van geldboeten – Duur van inbreuk – Zwaarte van inbreuk – Verhoging ter afschrikking – Verzwarende omstandigheden – Verzachtende omstandigheden – Mededeling inzake medewerking”

Samenvatting van het arrest

1. Mededinging – Administratieve procedure – Eerbiediging van rechten van verdediging – Toegang tot dossier

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad)

2. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Uitsluiting van niet aan adressaat meegedeelde bewijsstukken

(Art. 81, lid 1, EG)

3. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Beschikking die niet eensluidend is met mededeling van punten van bezwaar – Schending van rechten van verdediging – Voorwaarde

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad)

4. Mededinging – Administratieve procedure – Niet-toepasselijkheid van artikel 6 van Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens – Toepasselijkheid van algemene beginselen van gemeenschapsrecht

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 2)

5. Handelingen van de instellingen – Handelingen die zijn vastgesteld met toepassing van beoordelingsmarge – Eerbiediging van aan burger geboden waarborgen

6. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuk gepleegd door dochteronderneming – Toerekening aan moederonderneming – Voorwaarden

(Art. 81, lid 1, EG)

7. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Gebruik als bewijs van verklaringen van andere ondernemingen die aan inbreuk hebben deelgenomen

(Art. 81 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 11)

8. Mededinging – Mededingingsregelingen – Deelname van onderneming aan mededingingsverstorende initiatieven

(Art. 81, lid 1, EG)

9. Mededinging – Mededingingsregelingen – Toerekening aan onderneming

(Art. 81, lid 1, EG)

10. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Vereiste bewijselementen

(Art. 81, lid 1, EG)

11. Mededinging – Mededingingsregelingen – Onderling afgestemde feitelijke gedragingen – Begrip

(Art. 81, lid 1, EG)

12. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuken – Geldboeten – Vaststelling – Criteria – Verhoging van algemeen niveau van geldboeten

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

13. Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad)

14. Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud

(Art. 81, lid 1, EG en 229 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 17 en 19, lid 1)

15. Mededinging – Mededingingsregelingen – Verbod – Inbreuken – Overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die als één inbreuk kunnen worden behandeld

(Art. 81, lid 1, EG)

16. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk

(Art. 81, lid 1, EG; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

17. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Concrete weerslag op markt

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

18. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzachtende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

19. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

20. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

21. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

22. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededelingen 96/C 207/04 en 98/C 9/03 van de Commissie)

23. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

24. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

25. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzachtende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 3)

26. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzachtende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

27. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzachtende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 3, derde streepje)

28. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Niet-oplegging of vermindering van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie)

29. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Vermindering van bedrag van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 11, leden 4 en 5, en 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie, punt D, sub 2)

30. Procedure – Maatregelen van instructie – Verzoek om overlegging van stukken

(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 65 en 66, lid 1)

1. In een procedure op grond van de communautaire mededingingsregels moet de Commissie de betrokken ondernemingen toegang verschaffen tot het gehele onderzoeksdossier, met uitzondering van documenten die zakengeheimen van andere ondernemingen of andere vertrouwelijke informatie bevatten en interne documenten van de Commissie, om hen in staat te stellen zich doeltreffend te verdedigen tegen de in de mededeling van punten van bezwaar jegens hen in aanmerking genomen punten van bezwaar.

Bovendien moet het recht van ondernemingen en ondernemersverenigingen op bescherming van hun bedrijfsgeheimen in evenwicht worden gebracht met de bescherming van het recht om toegang te hebben tot het gehele dossier.

Indien de Commissie van oordeel is dat sommige documenten in haar onderzoeksdossier bedrijfsgeheimen of andere vertrouwelijke gegevens bevatten, moet zij derhalve niet-vertrouwelijke versies daarvan opstellen of laten opstellen door de ondernemingen of ondernemersverenigingen waarvan de betrokken documenten afkomstig zijn. Indien het opstellen van niet-vertrouwelijke versies van alle documenten moeilijk blijkt, moet zij de betrokken partijen een voldoende nauwkeurige lijst toesturen van de documenten die een probleem vormen, om hen in staat te stellen te beoordelen of het zin heeft om inzage in specifieke documenten te vragen.

(cf. punten 45‑46)

2. Documenten die in de administratieve procedure niet aan de betrokken partijen zijn meegedeeld, zijn geen bewijsmiddelen die aan hen kunnen worden tegengeworpen. Indien blijkt dat de Commissie zich in de definitieve beschikking heeft gebaseerd op documenten die zich niet in het onderzoeksdossier bevonden en die niet aan verzoekers zijn meegedeeld, moeten deze documenten dan ook als bewijsmiddel worden geweigerd.

Hieruit volgt dat, indien de Commissie een passage uit een antwoord op een mededeling van punten van bezwaar of een bij een dergelijk antwoord gevoegd document als basis wil gebruiken om in een procedure tot toepassing van artikel 81, lid 1, EG het bestaan van een inbreuk vast te stellen, de andere partijen in die procedure in staat moeten worden gesteld zich over dat bewijsstuk uit te spreken.

(cf. punten 56‑57)

3. In de mededeling van punten van bezwaar moeten de punten van bezwaar in bewoordingen worden gesteld die, hoe bondig ook, voor de betrokkenen voldoende duidelijk zijn om te weten welke gedragingen de Commissie hun verwijt. Alleen dan kan de mededeling van de punten van bezwaar immers de haar door de gemeenschapsverordeningen toegedachte functie vervullen, te weten de ondernemingen en ondernemersverenigingen alle informatie te verschaffen die zij nodig hebben om zich te verdedigen alvorens de Commissie een definitieve beschikking geeft.

Aan dit vereiste is niet voldaan wanneer in een beschikking een moederonderneming verantwoordelijk wordt gesteld voor een inbreuk wegens de deelname van haar dochteronderneming aan een kartel en wegens de rechtstreekse betrokkenheid van de moederonderneming bij de activiteiten van het kartel, terwijl de mededeling van punten van bezwaar de moederonderneming niet in staat stelt, kennis te nemen van het punt van bezwaar inzake haar rechtstreekse betrokkenheid bij de inbreuk, of zelfs van de feiten die uiteindelijk in de beschikking tot staving van dit punt van bezwaar zijn aangevoerd.

Zelfs al bevat de beschikking van de Commissie nieuwe beweringen van feitelijke of juridische aard waarover de betrokken ondernemingen niet zijn gehoord, kan dit gebrek echter slechts tot nietigverklaring van de beschikking op dit punt leiden wanneer de betrokken beweringen niet rechtens genoegzaam zijn onderbouwd met andere in de beschikking in aanmerking genomen gegevens waarover de betrokken ondernemingen hun standpunt wel kenbaar hebben kunnen maken.

Voorts hebben, wanneer bepaalde gronden van de beschikking op zich beschouwd de beschikking rechtens genoegzaam kunnen dragen, eventuele gebreken in andere onderdelen van de motivering van de beschikking hoe dan ook geen gevolg voor het dispositief.

(cf. punten 67, 71, 77, 79‑81)

4. Ook al is de Commissie geen rechterlijke instantie in de zin van artikel 6 van het Europees verdrag voor de rechten van de mens en ook al hebben de door de Commissie opgelegde geldboeten geen strafrechtelijk karakter, moet de Commissie tijdens de administratieve procedure niettemin de algemene beginselen van gemeenschapsrecht in acht nemen.

Ofschoon de Commissie natuurlijke en rechtspersonen kan horen wanneer zij dit noodzakelijk acht, heeft zij niet het recht om getuigen à charge op te roepen zonder hun akkoord, en het feit dat de Commissie volgens de communautaire mededingingsregels niet verplicht is voorgestelde getuigen à decharge op te roepen, is niet in strijd met bovenbedoelde beginselen.

(cf. punten 86‑87)

5. In gevallen waarin de instellingen van de Gemeenschap over een beoordelingsmarge beschikken om hun taak te kunnen vervullen, is de eerbiediging van de door de communautaire rechtsorde in administratieve procedures geboden waarborgen van des te groter fundamenteel belang. Tot die waarborgen behoort met name de verplichting voor de bevoegde instelling om alle relevante gegevens van het geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken.

(cf. punt 92)

6. De omstandigheid dat een dochteronderneming een afzonderlijke rechtspersoonlijkheid heeft, sluit nog niet uit dat haar gedrag aan de moedervennootschap kan worden toegerekend, met name wanneer de dochteronderneming niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, maar in hoofdzaak de haar door de moedervennootschap verstrekte instructies volgt.

In dat opzicht vormt het gegeven dat zij het volledige kapitaal van de dochteronderneming bezit, weliswaar een sterke aanwijzing dat de moedervennootschap de mogelijkheid heeft om het gedrag van de dochteronderneming op de markt op beslissende wijze te beïnvloeden, maar het volstaat als zodanig niet om de verantwoordelijkheid voor het gedrag van de dochteronderneming aan de moedervennootschap te kunnen toerekenen. Het blijft noodzakelijk om behalve de mate van deelname nog iets anders aan te voeren, zij het dat aanwijzingen in dit verband volstaan. Deze aanvulling behoeft niet noodzakelijkerwijs te bestaan in bewijs dat de moedervennootschap de dochteronderneming werkelijk instructies heeft gegeven om deel te nemen aan mededingingsverstorende gedragingen.

(cf. punten 131‑132)

7. De verklaring van een onderneming die wordt beschuldigd van deelname aan een kartel waarvan de juistheid wordt betwist door verschillende andere ondernemingen die ook worden beschuldigd, kan niet worden beschouwd als voldoende bewijs dat deze laatste ondernemingen een inbreuk hebben gepleegd, indien die niet door andere bewijselementen wordt gestaafd.

Overigens moeten verklaringen die ingaan tegen de belangen van degene die ze heeft afgelegd, in beginsel als bijzonder betrouwbare bewijselementen worden beschouwd.

(cf. punten 166‑167)

8. Het volstaat dat de Commissie aantoont dat de betrokken onderneming heeft deelgenomen aan bijeenkomsten waar mededingingsverstorende overeenkomsten zijn gesloten, en zich daar niet duidelijk tegen heeft verzet, om de deelname van die onderneming aan de mededingingsregeling rechtens genoegzaam te bewijzen. Wanneer de deelname aan dergelijke bijeenkomsten is aangetoond, dient die onderneming aanwijzingen te verstrekken waaruit blijkt dat haar deelname aan die bijeenkomsten geen mededingingsbeperkende bedoeling had, en wel door aan te tonen dat zij haar concurrenten duidelijk had gemaakt dat zij vanuit een andere optiek dan zij aan die bijeenkomsten deelnam.

De onderliggende reden voor dit rechtsbeginsel is dat de onderneming die aan een dergelijke bijeenkomst heeft deelgenomen zonder zich publiekelijk van de inhoud daarvan te distantiëren, bij de andere deelnemers de indruk heeft gewekt dat zij het eens was met het resultaat daarvan en dat zij zich daaraan zou houden.

Bovendien ontslaat de omstandigheid dat een onderneming geen gevolg geeft aan de resultaten van een dergelijke vergadering, haar niet van haar aansprakelijkheid voor haar deelname aan een mededingingsregeling, tenzij zij zich publiekelijk van de inhoud daarvan heeft gedistantieerd.

Wanneer dit stelsel van bijeenkomsten deel uitmaakt van een aantal door de betrokken ondernemingen ondernomen stappen die zijn gericht op één economisch doel, namelijk het verstoren van de normale ontwikkeling van de prijzen op de betrokken markt, zou het gekunsteld zijn om deze gedraging, die wordt gekenmerkt door één enkel doel, op te splitsen in verschillende gedragingen en als even zovele inbreuken te beschouwen.

(cf. punten 188‑189, 196, 312, 360, 424)

9. Een onderneming die aan een veelvoudige inbreuk op de communautaire mededingingsregels heeft deelgenomen door eigen gedragingen die een overeenkomst of een onderling afgestemde feitelijke gedraging met een mededingingsbeperkend doel in de zin van artikel 81, lid 1, EG vormen, en die een bijdrage tot de verwezenlijking van de inbreuk in zijn geheel beogen te leveren, kan voor de gehele duur van haar deelname aan deze inbreuk tevens aansprakelijk zijn voor de gedragingen van andere ondernemingen in het kader van diezelfde inbreuk, wanneer vaststaat dat de betrokken onderneming de onrechtmatige gedragingen van de andere deelnemers kende of redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico ervan te aanvaarden.

Het feit alleen dat een overeenkomst waaraan een onderneming heeft deelgenomen, hetzelfde doel heeft als een globaal kartel, kan niet volstaan om deze onderneming deelname aan het globale kartel ten laste te leggen. Alleen indien de onderneming wist of moest weten dat haar deelname paste in een globaal kartel toen zij aan deze overeenkomst deelnam, kan haar deelname aan de betrokken overeenkomst als toetreding tot dit globale kartel worden gezien.

(cf. punten 207, 209, 236)

10. Wat de levering van het bewijs van een inbreuk op artikel 81, lid 1, EG betreft, dient de Commissie de door haar vastgestelde inbreuken te bewijzen en de elementen te leveren die rechtens genoegzaam het bestaan bewijzen van de feiten die een inbreuk vormen.

De Commissie dient nauwkeurig bepaalde en onderling overeenstemmende bewijzen aan te voeren die de vaste overtuiging kunnen dragen dat de inbreuk is gepleegd. Niet elk van de door de Commissie aangevoerde bewijzen hoeft echter noodzakelijkerwijs voor elk onderdeel van de inbreuk aan deze criteria te voldoen. Het is voldoende dat de door de instelling aangevoerde verzameling aanwijzingen, in haar geheel beschouwd, aan dit vereiste voldoet.

(cf. punten 256‑258)

11. Het vereiste van de zelfstandigheid van het beleid van iedere marktdeelnemer, dat onlosmakelijk verbonden is met de bepalingen van het Verdrag inzake mededinging, staat onverbiddelijk in de weg aan elk al dan niet rechtstreeks contact tussen ondernemers, waardoor hetzij het marktgedrag van een bestaande of potentiële concurrent wordt beïnvloed, hetzij die concurrent op de hoogte wordt gebracht van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag, wanneer dat contact tot doel of ten gevolge heeft dat mededingingsvoorwaarden ontstaan die niet met de normale voorwaarden van de betrokken markt overeenkomen. In dat opzicht moet – behoudens door de betrokken ondernemers te leveren tegenbewijs – worden vermoed dat de ondernemingen die aan de afstemming deelnemen en op de markt actief blijven, bij de bepaling van hun gedrag op de markt rekening houden met de met hun concurrenten uitgewisselde informatie.

(cf. punt 291)

12. Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, behoeft haar niet te verhinderen dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien dat noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid.

Voor een doeltreffende toepassing van de communautaire mededingingsregels moet de Commissie het niveau van de geldboeten immers op elk moment aan de eisen van dit beleid kunnen aanpassen.

Ondernemingen die betrokken zijn bij een administratieve procedure die tot de oplegging van geldboeten kan leiden, kunnen niet het gewettigd vertrouwen koesteren dat de Commissie het niveau van de vroeger opgelegde geldboeten niet zal overschrijden.

(cf. punten 376‑377)

13. Wanneer de Commissie de gegevens, feitelijk en rechtens, heeft vermeld op basis waarvan de geldboete zal worden berekend, behoeft zij in de mededeling van punten van bezwaar niet nader uit te leggen op welke wijze zij elk van deze gegevens bij de vaststelling van de hoogte van de geldboete zal gebruiken. Zolang de ondernemingen niet in staat zijn gesteld hun opmerkingen te maken over de jegens hen vastgestelde punten van bezwaar, zou het geven van aanwijzingen omtrent de hoogte van de beoogde geldboeten er immers op neerkomen dat de Commissie op ongepaste wijze vooruitloopt op haar beslissing.

De Commissie is dus niet verplicht om de betrokken ondernemingen tijdens de administratieve procedure mee te delen dat zij van plan is om een nieuwe methode voor de berekening van de geldboeten toe te passen.

(cf. punten 392, 403)

14. Wanneer de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of de betrokken partijen geldboeten dienen te worden opgelegd, en zij de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een geldboete kan worden opgelegd, zoals de zwaarte en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze „opzettelijk of uit onachtzaamheid” is begaan, voldoet zij aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord. Aldus verstrekt zij hun de nodige gegevens om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van een geldboete te verdedigen.

De rechten van de verdediging van de betrokken ondernemingen met betrekking tot de vaststelling van het bedrag van de wegens een inbreuk op de mededingingsregels opgelegde geldboete worden voor de Commissie dus gewaarborgd door de mogelijkheid die zij biedt om opmerkingen te maken omtrent de duur, de zwaarte en het mededingingsverstorende karakter van de ten laste gelegde feiten. Bovendien hebben de ondernemingen, wat de vaststelling van het bedrag van de geldboete betreft, een extra waarborg, voor zover het Gerecht volledige rechtsmacht heeft en in het bijzonder op grond van artikel 17 van verordening nr. 17 de geldboete kan intrekken of verlagen.

(cf. punten 397‑398)

15. Het feit dat een onderneming niet aan alle bestanddelen van een kartel heeft deelgenomen, is weliswaar niet relevant voor de vaststelling dat een inbreuk is gepleegd, maar een dergelijk element dient in aanmerking te worden genomen bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk en zo nodig bij de bepaling van de geldboete.

(cf. punt 429)

16. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels dienen bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk in het bijzonder de daaruit voortvloeiende beperkingen van de mededinging in aanmerking te worden genomen.

De inbreuken die bestaan in het vaststellen van prijzen en het verdelen van markten, moeten als bijzonder zwaar worden beschouwd, aangezien zij een rechtstreekse ingreep in de belangrijkste mededingingsparameters op de betrokken markt betekenen.

Voor de kwalificatie als zeer zware inbreuk is het echter niet noodzakelijk dat er sprake is van een afscherming van markten. Integendeel, horizontale mededingingsregelingen in de vorm van prijskartels en marktverdelingsregelingen worden vermoed de goede werking van de interne markt in het gedrang te brengen, en ook andere praktijken die dergelijke gevolgen kunnen hebben, kunnen aldus worden gekwalificeerd.

Uit de rechtspraak noch uit de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, volgt immers dat er een cumulatie van verscheidene van deze praktijken moet zijn om te kunnen spreken van een zeer zware inbreuk. Een horizontaal prijskartel kan op zichzelf een dergelijke inbreuk vormen indien het de goede werking van de markt in gevaar brengt.

Bovendien blijkt uit de rechtspraak noch uit die richtsnoeren dat het kartel bijzondere institutionele structuren moet bezitten om de inbreuk te kunnen aanmerken als zeer zware inbreuk.

(cf. punten 434‑437, 441)

17. Volgens de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, dient bij de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk rekening te worden gehouden met de eigen aard van de inbreuk, met de concrete weerslag ervan op de markt wanneer die meetbaar is, en met de omvang van de betrokken geografische markt. Deze richtsnoeren leggen dus geen rechtstreeks verband tussen de zwaarte van de inbreuk en de weerslag ervan. De concrete weerslag is één van verscheidene factoren, die zelfs buiten beschouwing moet worden gelaten wanneer die niet meetbaar is.

(cf. punt 447)

18. Het enkele feit dat de betrokken markt een terugval kent en dat sommige ondernemingen verliezen lijden, staat niet in de weg aan het opzetten van een kartel noch aan de toepassing van artikel 81 EG. Bovendien brengt de slechte marktsituatie niet mee dat een kartel geen weerslag heeft. Overeengekomen prijsverhogingen kunnen het immers mogelijk maken om de prijsdaling te beheersen of te beperken, waardoor de mededinging wordt vervalst.

Voorts is de Commissie niet verplicht om bij de bestraffing van een schending van de communautaire mededingingsregels de ongezonde financiële situatie van de betrokken sector als verzachtende omstandigheid aan te merken. Dat de Commissie in eerdere zaken rekening heeft gehouden met de economische situatie van de sector als verzachtende omstandigheid, betekent nog niet dat zij die praktijk absoluut moet blijven volgen. Kartels ontstaan immers in het algemeen wanneer een sector problemen heeft.

(cf. punten 462, 663)

19. De criteria voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk omvatten naar gelang van het geval onder meer: de hoeveelheid en de waarde van de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft, de omvang en de economische macht van de onderneming en derhalve de invloed die deze op de markt heeft kunnen uitoefenen. Hieruit volgt enerzijds dat bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete zowel rekening mag worden gehouden met de totale omzet van de onderneming, die – zij het bij benadering en onvolledig – een indruk geeft van haar omvang en economische macht, als met het gedeelte van de omzet dat is behaald met de verkoop van de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft, en dat dus een indruk geeft van de omvang van de inbreuk. Anderzijds volgt hieruit dat aan geen van deze omzetcijfers een belang mag worden toegekend dat niet in verhouding staat tot de overige beoordelingselementen, zodat de vaststelling van een passend bedrag van de geldboete niet de uitkomst van een eenvoudige berekening op basis van de totale omzet kan zijn.

(cf. punt 468)

20. De Commissie is niet verplicht om bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten op grond van de zwaarte en de duur van de betrokken inbreuk uit te gaan van bedragen die op de omzet van de betrokken ondernemingen zijn gebaseerd, en wanneer zij geldboeten oplegt aan verschillende bij eenzelfde inbreuk betrokken ondernemingen hoeft zij evenmin ervoor te zorgen dat het definitieve bedrag van deze geldboeten elk verschil tussen de betrokken ondernemingen op het gebied van hun totale omzet of hun omzet op de markt van het betrokken product weerspiegelt.

(cf. punt 484)

21. Wanneer de Commissie de betrokken ondernemingen in groepen indeelt voor de bepaling van boetebedragen, moet de bepaling van de drempel voor elk van de aldus vastgestelde groepen samenhangend en objectief gerechtvaardigd zijn. Aangezien zij een indicatie voor het belang van de onderneming kunnen zijn, kunnen haar met het betrokken product in de Europese Economische Ruimte behaalde omzet en haar marktaandeel in dit kader door de Commissie in aanmerking worden genomen.

Het gebruik van marktaandelen, samen met andere elementen, om onderscheid te maken tussen de ondernemingen zou strijdig zijn met het beginsel van gelijke behandeling indien het niet op alle bedoelde ondernemingen werd toegepast.

(cf. punten 504, 507, 511)

22. De inaanmerkingneming van de afschrikkende werking van de wegens schending van de communautaire mededingingsregels opgelegde geldboeten bij de vaststelling van het uitgangsbedrag maakt een integrerend onderdeel uit van de weging van de geldboeten op grond van de zwaarte van de inbreuk.

De Commissie kan hogere geldboeten opleggen aan een onderneming waarvan de handelingen op de markt, gelet op de beslissende rol die zij op de markt speelt, een grotere weerslag hebben dan de handelingen van andere ondernemingen die dezelfde inbreuk hebben begaan. Wanneer de geldboete op deze wijze wordt berekend, is met name voldaan aan de noodzaak dat zij een voldoende afschrikkende werking heeft.

De verhoging ter afschrikking van de wegens schending van de communautaire mededingingsregels opgelegde geldboeten is niet onverenigbaar met de toepassing van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten, aangezien deze twee stappen duidelijk van elkaar verschillen en de gelijktijdige toepassing ervan niet tegenstrijdig kan worden geacht. De verhoging ter afschrikking van de geldboete vindt immers plaats in de fase van de berekening van de geldboete waarmee de gepleegde inbreuk wordt bestraft. Wanneer dit bedrag eenmaal is vastgesteld, is de toepassing van de mededeling inzake medewerking vervolgens bedoeld als beloning voor de ondernemingen die hebben besloten om met de Commissie mee te werken. Dat een onderneming besluit om aan een onderzoek mee te werken om verlaging van de in het kader daarvan opgelegde geldboete te verkrijgen, garandeert geenszins dat zij zich ervan zal onthouden om in de toekomst een soortgelijke inbreuk te begaan.

(cf. punten 526, 540‑541)

23. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten wegens schending van de communautaire mededingingsregels kan de Commissie een eerste verhoging van het uitgangsbedrag van de geldboete toepassen wegens het belang van de onderneming op de betrokken productmarkt en vervolgens een tweede verhoging uit hoofde van de afschrikkende werking, waarbij rekening wordt gehouden met alle activiteiten van de onderneming of de groep waartoe zij behoort, teneinde rekening te houden met haar totale middelen. Bij deze twee verhogingen worden immers niet dezelfde elementen in aanmerking genomen.

(cf. punten 535‑536)

24. Wanneer een inbreuk op de communautaire mededingingsregels door verschillende ondernemingen is gepleegd, moet bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten het relatieve gewicht van ieders deelneming worden onderzocht, wat in het bijzonder betekent dat wordt vastgesteld welke rol elke onderneming tijdens de duur van haar deelneming daaraan heeft gespeeld. Hieruit volgt met name dat bij de berekening van de geldboete rekening moet worden gehouden met het feit dat een of meer ondernemingen binnen een kartel als leider zijn opgetreden, omdat de ondernemingen die een dergelijke rol hebben gespeeld, in vergelijking met de andere ondernemingen een bijzondere verantwoordelijkheid dragen. Overeenkomstig deze beginselen geeft punt 2 van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, onder het kopje „verzwarende omstandigheden” een niet-uitputtende lijst van omstandigheden die tot een verhoging van het basisbedrag van de geldboete kunnen leiden, waaronder met name het feit dat de betrokken onderneming „een leidinggevende rol speelde of tot de inbreuk heeft aangezet”.

(cf. punten 561, 622)

25. Tot de omstandigheden die de Commissie in een bepaald geval in aanmerking kan nemen, behoren weliswaar zeker die welke zijn opgesomd in de lijst van punt 3 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, maar de Commissie is niet verplicht om automatisch op die grond een extra vermindering te verlenen wanneer een onderneming elementen aanvoert die kunnen wijzen op het bestaan van één van deze omstandigheden. Of een eventuele vermindering van de geldboete wegens verzachtende omstandigheden hoog genoeg is, dient immers in zijn geheel te worden beoordeeld, rekening houdend met alle relevante omstandigheden. Aangezien de richtsnoeren geen dwingende bepaling bevatten over de verzachtende omstandigheden die in aanmerking kunnen worden genomen, heeft de Commissie een zekere marge behouden om in het algemeen te beoordelen hoe hoog een eventuele vermindering van het boetebedrag wegens verzachtende omstandigheden dient te zijn.

(cf. punten 602, 624)

26. Het bestaan van dreigementen en op een onderneming uitgeoefende druk verandert niets aan het bestaan en de zwaarte van een inbreuk op de communautaire mededingingsregels en kan geen verzachtende omstandigheid vormen. Een onderneming die met andere ondernemingen aan mededingingsverstorende activiteiten deelneemt, kan immers de op haar uitgeoefende druk bij de bevoegde autoriteiten aanbrengen en kan bij de Commissie een klacht indienen krachtens artikel 3 van verordening nr. 17, in plaats van aan het kartel deel te nemen. Deze overweging geldt ten aanzien van alle aan een kartel deelnemende ondernemingen, zonder dat tussen hen onderscheid behoeft te worden gemaakt naar gelang van de zwaarte van de beweerde druk.

(cf. punten 638‑639)

27. Het feit dat de inbreuken reeds bij de eerste stappen van de Commissie zijn beëindigd, is een van de verzachtende omstandigheden die uitdrukkelijk zijn opgesomd in punt 3 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd.

Niettemin kan de Commissie in de regel niet worden verplicht om de voortzetting van een inbreuk als verzwarende omstandigheid of de beëindiging van een inbreuk als verzachtende omstandigheid in aanmerking te nemen.

Wanneer de beëindiging van een inbreuk voorafgaat aan de eerste stappen of verificaties van de Commissie, zou de verlening van een vermindering ook betekenen dat tweemaal dezelfde omstandigheden in aanmerking worden genomen, aangezien overeenkomstig voornoemde richtsnoeren bij deze berekening reeds rekening is gehouden met de duur van de inbreuken. Dit laatste heeft juist tot doel om ondernemingen die de mededingingsregels gedurende een lange periode schenden, strenger te bestraffen dan ondernemingen die gedurende een korte periode een inbreuk hebben gepleegd. De vermindering van het boetebedrag op grond dat een onderneming haar inbreukmakende praktijken vóór de eerste verificaties door de Commissie heeft beëindigd, zou dus tot gevolg hebben dat ondernemingen die zich aan een kortstondige inbreuk schuldig hebben gemaakt, tweemaal worden bevoordeeld.

(cf. punten 643‑646)

28. Uit de tekst zelf van punt B, sub b, van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen blijkt dat de „eerste” onderneming niet al het bewijsmateriaal voor alle bijzonderheden van de werking van het kartel hoeft te hebben verstrekt, maar dat het volstaat dat zij materiaal van doorslaggevend belang verstrekt. In het bijzonder schrijft deze tekst niet voor dat het verstrekte materiaal op zichzelf „voldoende” moet zijn voor de opstelling van een mededeling van punten van bezwaar, laat staan voor de vaststelling van een definitieve beschikking waarbij het bestaan van een inbreuk wordt vastgesteld.

Voorts blijkt uit de mededeling inzake medewerking duidelijk dat het voor de toepassing van de punten B en C van belang is om de eerste onderneming te zijn die materiaal van doorslaggevend belang verstrekt, maar niet voor de toepassing van punt D, dat geen enkele verwijzing bevat naar en geen enkele bonus verbindt aan het feit dat een onderneming eerder dan een andere haar medewerking heeft verleend.

(cf. punten 692, 697)

29. Vermindering van het bedrag van de geldboete uit hoofde van medewerking tijdens de administratieve procedure is slechts gerechtvaardigd indien het gedrag van de betrokken onderneming de Commissie in staat heeft gesteld, een inbreuk met minder moeilijkheden vast te stellen en in voorkomend geval daaraan een einde te maken.

De Commissie beschikt dienaangaande over een beoordelingsbevoegdheid, zoals blijkt uit de tekst van punt D, sub 2, van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen.

Bovendien en vooral kan een vermindering op grond van de mededeling inzake medewerking slechts gerechtvaardigd zijn indien de verstrekte informatie en meer algemeen het gedrag van de betrokken onderneming ter zake kunnen worden geacht blijk te geven van daadwerkelijke medewerking harerzijds.

Bekentenissen waarbij voorbehouden worden gemaakt of onduidelijke verklaringen kunnen niet als werkelijke medewerking worden beschouwd en vergemakkelijken de taak van de Commissie niet, omdat zij moeten worden geverifieerd. Dat geldt temeer wanneer deze voorbehouden betrekking hebben op punten als de duur van de inbreuk, de afzetquota, de marktaandelen of de uitwisseling van informatie.

(cf. punten 716‑717)

30. In de procedure voor de gemeenschapsrechter worden de interne documenten van de Commissie betreffende een procedure tot toepassing van de communautaire mededingingsregels niet meegedeeld aan de verzoekende partijen, tenzij die partijen op overtuigende wijze weten aan te tonen dat het in de uitzonderlijke omstandigheden van het geval noodzakelijk is dat zij van die documenten in kennis worden gesteld.

(cf. punt 736)

ARREST VAN HET GERECHT (Vijfde kamer)

26 april 2007 ( )

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor zelfkopiërend papier – Richtsnoeren voor berekening van geldboeten – Duur van inbreuk – Zwaarte van inbreuk – Verhoging ter afschrikking – Verzwarende omstandigheden – Verzachtende omstandigheden – Mededeling inzake medewerking”

In de gevoegde zaken T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 en T‑136/02,

Bolloré SA, gevestigd te Puteaux (Frankrijk), vertegenwoordigd door R. Saint‑Esteben en H. Calvet, advocaten,

verzoekster in zaak T‑109/02,

Arjo Wiggins Appleton Ltd, gevestigd te Basingstoke (Verenigd Koninkrijk), vertegenwoordigd door F. Brunet, advocaat, J. Temple Lang, solicitor, en J. Grierson, barrister,

verzoekster in zaak T‑118/02,

ondersteund door

Koninkrijk België, vertegenwoordigd door A. Snoecx en M. Wimmer als gemachtigden,

interveniënt in zaak T‑118/02,

Mitsubishi HiTec Paper Bielefeld GmbH, voorheen Stora Carbonless Paper GmbH, gevestigd te Bielefeld (Duitsland), vertegenwoordigd door I. van Bael, advocaat, en A. Kmiecik, solicitor,

verzoekster in zaak T‑122/02,

Papierfabrik August Koehler AG, gevestigd te Oberkirch (Duitsland), vertegenwoordigd door I. Brinker en S. Hirsbrunner, advocaten,

verzoekster in zaak T‑125/02,

M‑real Zanders GmbH, voorheen Zanders Feinpapiere AG, gevestigd te Bergisch Gladbach (Duitsland), vertegenwoordigd door J. Burrichter en M. Wirtz, advocaten,

verzoekster in zaak T‑126/02,

Papeteries Mougeot SA, gevestigd te Laval‑sur‑Vologne (Frankrijk), aanvankelijk vertegenwoordigd door G. Barsi, J. Baumgartner en J.‑P. Hordies, vervolgens door G. Barsi en J. Baumgartner, advocaten,

verzoekster in zaak T‑128/02,

Torraspapel, SA, gevestigd te Barcelona (Spanje), vertegenwoordigd door O. Brouwer, F. Cantos en C. Schillemans, advocaten,

verzoekster in zaak T‑129/02,

Distribuidora Vizcaína de Papeles, SL, gevestigd te Derio (Spanje), vertegenwoordigd door E. Pérez Medrano en I. Delgado González, advocaten,

verzoekster in zaak T‑132/02,

Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga, SA, gevestigd te Hernani (Spanje), vertegenwoordigd door I. Quintana Aguirre, advocaat,

verzoekster in zaak T‑136/02,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, in de zaken T‑109/02 en T‑128/02 vertegenwoordigd door W. Mölls en F. Castillo de la Torre als gemachtigden, bijgestaan door N. Coutrelis, advocaat, in de zaken T‑118/02 en T‑129/02 door W. Mölls en A. Whelan als gemachtigden, bijgestaan door M. van der Woude, advocaat, in zaak T‑122/02 aanvankelijk door R. Wainwright en W. Mölls, vervolgens door R. Wainwright en A. Whelan als gemachtigden, in de zaken T‑125/02 en T‑126/02 door W. Mölls en F. Castillo de la Torre, bijgestaan door H.‑J. Freund, advocaat, en in de zaken T‑132/02 en T‑136/02 door W. Mölls en F. Castillo de la Torre, bijgestaan door J. Rivas Andrés en J. Gutiérrez Gisbert, advocaten,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van beschikking 2004/337/EG van de Commissie van 20 december 2001 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (Zaak COMP/E-1/36.212 – Zelfkopiërend papier) (PB 2004, L 115, blz. 1), of, subsidiair, verlaging van de verzoeksters bij die beschikking opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Vijfde kamer),

samengesteld als volgt: M. Vilaras, kamerpresident, F. Dehousse en D. Šváby, rechters,

griffier: J. Palacio González, hoofdadministrateur,

gezien de stukken en na de terechtzittingen op 2 (T‑132/02 en T‑136/02), 7 (T‑109/02 en T‑128/02), 14 (T‑122/02), 16 (T‑118/02 en T‑129/02) en 21 juni 2005 (T‑125/02 en T‑126/02),

het navolgende

Arrest

Voorgeschiedenis van het geding

1 In het najaar van 1996 heeft de papiergroep Sappi, waarvan Sappi Ltd de moedermaatschappij is, de Commissie informatie en documenten verstrekt die voor de Commissie aanleiding waren om te vermoeden dat er sprake was of was geweest van een geheim prijskartel in de sector zelfkopiërend papier, waarin Sappi aanwezig was als producent.

2 Naar aanleiding van de door Sappi verstrekte gegevens heeft de Commissie bij een aantal producenten van zelfkopiërend papier verificaties verricht krachtens artikel 14, leden 2 en 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 en 82 EG] (PB 1962, 13, blz. 204). Zo zijn op 18 en 19 februari 1997 verificaties als bedoeld in artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 verricht in de kantoren van Arjo Wiggins Belgium SA, van Papeteries Mougeot SA (hierna: „Mougeot”), van Torraspapel, SA, van Sarriopapel y Celulosa, SA (hierna: „Sarrió”) en van Grupo Torras, SA. Bovendien zijn tussen juli en december 1997 krachtens artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verificaties verricht bij Sappi, Arjo Wiggins Appleton plc (hierna: „AWA”), Arjo Wiggins Europe Holdings Ltd, Arjo Wiggins SA en haar dochteronderneming Guérimand SA, Mougeot, Torraspapel, Sarrió, Unipapel, Sociedade Comercial de Celulose e Papel Lda, Stora Carbonless Paper GmbH (voorheen Stora‑Feldmühle AG; hierna: „Stora”) en Papierfabrik August Koehler AG (hierna „Koehler”).

3 In 1999 heeft de Commissie verzoeken om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van verordening nr. 17 gericht aan AWA, Mougeot, Torraspapel, Cartiere Sottrici Binda SpA (hierna: „Binda”), Carrs Paper Ltd (hierna: „Carrs”), Distribuidora Vizcaína de Papeles, SL (hierna: „Divipa”), Ekman Iberica, SA (hierna: „Ekman), Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga, SA (hierna: „Zicuñaga”), Koehler, Stora, Zanders Feinpapier AG (hierna: „Zanders”) en Copigraph SA. In deze verzoeken is de ondernemingen gevraagd om inlichtingen te verstrekken over hun bekendmakingen van prijsverhogingen, hun afzetvolumes, hun afnemers, hun omzet en hun bijeenkomsten met concurrenten.

4 In hun antwoorden op het verzoek om inlichtingen hebben AWA, Stora en Copigraph hun deelname aan multilaterale kartelbijeenkomsten van producenten van zelfkopiërend papier toegegeven. Zij hebben de Commissie verscheidene documenten en informatie verstrekt.

5 Mougeot heeft op 14 april 1999 de Commissie benaderd en zich bereid verklaard om haar medewerking te verlenen aan het onderzoek overeenkomstig de mededeling van de Commissie betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen (PB 1996, C 207, blz. 4; hierna: „mededeling inzake medewerking”). Zij heeft toegegeven dat er een prijskartel voor zelfkopiërend papier bestond, en heeft de Commissie inlichtingen verstrekt over de structuur van het kartel en, met name, over de verschillende bijeenkomsten die haar vertegenwoordigers hebben bijgewoond.

6 Op 26 juli 2000 heeft de Commissie de procedure in deze zaak ingeleid en een mededeling van punten van bezwaar vastgesteld, die zij aan 17 ondernemingen heeft toegezonden, waaronder AWA, Bolloré SA en haar dochteronderneming Copigraph, Carrs, Zicuñaga, Divipa, Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH (voorheen Stora; hierna: „MHTP”), Mougeot, Koehler, Sappi, Torraspapel en Zanders. Deze hebben toegang tot het onderzoeksdossier van de Commissie gehad in de vorm van een kopie op cd-rom, die hun op 1 augustus 2000 is toegestuurd.

7 Alle ondernemingen die adressaat waren van de mededeling van punten van bezwaar, behalve Binda, International Paper en Mitsubishi Paper Mills Ltd, hebben schriftelijke opmerkingen ingediend in antwoord op de bezwaren van de Commissie.

8 Op 8 en 9 maart 2001 heeft een hoorzitting plaatsgevonden.

9 Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities en gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur heeft de Commissie op 20 december 2001 beschikking 2004/337/EG betreffende een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) (Zaak COMP/E-1/36.212 – Zelfkopiërend papier) (PB 2004, L 115, blz. 1; hierna: „beschikking”) vastgesteld.

10 In artikel 1, eerste alinea, van de beschikking stelt de Commissie vast dat elf ondernemingen inbreuk hebben gemaakt op artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst door deel te nemen aan een geheel van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de sector van zelfkopiërend papier.

11 In artikel 1, tweede alinea, van de beschikking stelt de Commissie vast dat AWA, Bolloré, MHTP, Koehler, Sappi, Torraspapel en Zanders van januari 1992 tot september 1995, Carrs van januari 1993 tot september 1995, Divipa van maart 1992 tot januari 1995, Zicuñaga van oktober 1993 tot januari 1995 en Mougeot van mei 1992 tot september 1995 aan de inbreuk hebben deelgenomen.

12 In artikel 2 van de beschikking worden de in artikel 1 genoemde ondernemingen gelast een einde te maken aan de in dat artikel bedoelde inbreuk, indien zij dit nog niet hebben gedaan, en zich in het kader van hun activiteiten op het gebied van zelfkopiërend papier te onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg als de inbreuk kunnen hebben.

13 Bij artikel 3, eerste alinea, van de beschikking zijn aan de betrokken ondernemingen de volgende geldboeten opgelegd:

– AWA: 184,27 miljoen EUR;

– Bolloré: 22,68 miljoen EUR;

– Carrs: 1,57 miljoen EUR;

– Divipa: 1,75 miljoen EUR;

– MHTP: 21,24 miljoen EUR;

– Zicuñaga: 1,54 miljoen EUR;

– Mougeot: 3,64 miljoen EUR;

– Koehler: 33,07 miljoen EUR;

– Sappi Ltd: 0 EUR;

– Torraspapel: 14,17 miljoen EUR;

– Zanders: 29,76 miljoen EUR.

14 Volgens artikel 3, tweede alinea, van de beschikking dienden de geldboeten binnen een termijn van drie maanden, te rekenen vanaf de datum van kennisgeving van de beschikking, te worden betaald. Ingevolge artikel 3, derde alinea, van de beschikking was na het verstrijken van deze termijn van rechtswege rente verschuldigd tegen de rentevoet die op 1 december 2001 door de Europese Centrale Bank op haar belangrijkste herfinancieringsoperaties werd toegepast, vermeerderd met 3,5 procentpunten, ofwel 6,77 %.

15 De elf in de artikelen 1 en 2 van de beschikking bedoelde ondernemingen zijn de adressaten ervan.

16 Luidens de beschikking (punt 77) hebben de partijen bij het kartel overeenstemming bereikt over een algeheel mededingingsverstorend plan met als voornaamste doelstelling het verbeteren van de winstgevendheid van de deelnemers door collectief de prijzen te verhogen. Volgens de beschikking was in het kader van dit algehele plan de voornaamste doelstelling van het kartel het maken van afspraken over prijsverhogingen en over het tijdschema van de doorvoering ervan.

17 Daartoe waren bijeenkomsten op verschillende niveaus georganiseerd: algemeen, nationaal en regionaal. Volgens punt 89 van de beschikking werden de algemene kartelbijeenkomsten gevolgd door een reeks nationale of regionale kartelbijeenkomsten. Deze hadden tot doel te verzekeren dat op elke markt de tijdens de algemene kartelbijeenkomsten overeengekomen prijsverhogingen werden doorgevoerd. Tijdens deze bijeenkomsten wisselden de deelnemers gedetailleerde en individuele informatie uit over hun prijzen en afzetvolumes (punt 97). Om te verzekeren dat de afgesproken prijsverhogingen daadwerkelijk werden doorgevoerd, werden op sommige nationale kartelbijeenkomsten afzetquota toegekend en marktaandelen vastgesteld voor elke deelnemer (punt 81).

18 Volgens de Commissie hadden alle belangrijke marktdeelnemers in de EER deelgenomen aan de kartelregelingen en werden deze binnen elke deelnemende onderneming op hoog niveau opgezet, geleid en aangemoedigd. De implementatie van dat type kartel leidt vanwege de aard van het kartel automatisch tot een aanzienlijke verstoring van de mededinging (punt 377). Rekening houdend met de aard van het onderzochte gedrag, de concrete weerslag ervan op de markt voor zelfkopiërend papier en het feit dat dit gedrag de gehele gemeenschappelijke markt en, vanaf haar oprichting, de gehele EER bestreek, was de Commissie van oordeel dat de ondernemingen waaraan de beschikking is gericht, inbreuk hadden gemaakt op artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst en dat het een zeer zware inbreuk betrof (punt 404).

19 Om het uitgangsbedrag van de geldboete op basis van de zwaarte van de inbreuk vast te stellen, heeft de Commissie de betrokken ondernemingen onderverdeeld in vijf categorieën naargelang van hun relatieve belang op de betrokken markt (punten 406‑409). Om ervoor te zorgen dat van de geldboeten een voldoende afschrikkende werking uitgaat, heeft zij vervolgens het aldus bepaalde uitgangsbedrag voor AWA, Bolloré en Sappi met 100 % verhoogd (punten 410‑412). Ter vaststelling van het basisbedrag van de op te leggen geldboeten heeft de Commissie vervolgens voor elke onderneming de duur van de door haar begane inbreuk in aanmerking genomen (punten 413‑417).

20 Uit hoofde van verzwarende omstandigheden heeft de Commissie het basisbedrag van de aan AWA op te leggen geldboete wegens haar leidende rol met 50 % verhoogd (punten 418‑424). De Commissie heeft in dit geval geen enkele verzachtende omstandigheid in aanmerking genomen.

21 De Commissie heeft de definitieve bedragen aangepast om rekening te houden met artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 (punt 434), en vervolgens de mededeling inzake medewerking toegepast, die een verlaging van het bedrag van de geldboeten met 50 % voor Mougeot, met 35 % voor AWA, met 20 % voor „Bolloré (Copigraph)” en met 10 % voor Carrs, MHTP en Zanders (punten 435‑ 458) rechtvaardigde.

Procesverloop en conclusies van partijen

22 Bij afzonderlijke verzoekschriften, neergelegd ter griffie van het Gerecht tussen 11 en 18 april 2002, hebben Bolloré (T‑109/02), AWA (T‑118/02), MHTP (T‑122/02), Koehler (T‑125/02), Zanders (T‑126/02), Mougeot (T‑128/02), Torraspapel (T‑129/02), Divipa (T‑132/02) en Zicuñaga (T‑136/02) de onderhavige beroepen ingesteld.

23 Bolloré concludeert dat het het Gerecht behage:

– primair, de artikelen 1, 2 en 3 van de beschikking nietig te verklaren voor zover zij op haar betrekking hebben;

– subsidiair, het bedrag van de haar bij artikel 3 van de beschikking opgelegde geldboete zeer aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

24 AWA concludeert dat het het Gerecht behage:

– de haar bij de beschikking opgelegde geldboete in te trekken, subsidiair, aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten;

– alle overige maatregelen te nemen die het Gerecht gepast acht.

25 Het Koninkrijk België, dat is tussengekomen aan de zijde van AWA, concludeert dat het het Gerecht behage het bedrag van de aan AWA opgelegde boete aanzienlijk te verlagen.

26 MHTP concludeert dat het het Gerecht behage:

– artikel 1 van de beschikking nietig te verklaren voor zover daaruit volgt dat zij vóór 1 januari 1993 aan een inbreuk heeft deelgenomen;

– het bedrag van de haar opgelegde geldboete te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

27 Koehler concludeert dat het het Gerecht behage:

– de beschikking nietig te verklaren;

– subsidiair, het bedrag van de haar bij artikel 3 van de beschikking opgelegde geldboete te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

28 Zanders concludeert dat het het Gerecht behage:

– artikel 3 van de beschikking nietig te verklaren voor zover haar daarbij een geldboete van 29,76 miljoen EUR wordt opgelegd;

– subsidiair, de haar bij artikel 3 van de beschikking opgelegde geldboete te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

29 Mougeot concludeert dat het het Gerecht behage:

– primair, de beschikking nietig te verklaren;

– subsidiair, het bedrag van de door de Commissie opgelegde boete aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

30 Torraspapel concludeert dat het het Gerecht behage:

– artikel 1 van de beschikking nietig te verklaren voor zover daarin wordt vastgesteld dat verzoekster tussen 1 januari 1992 en september 1993 inbreuk heeft gemaakt op artikel 81, lid 1, EG, en de geldboete dienovereenkomstig te verlagen;

– de bij artikel 3 van de beschikking aan verzoekster opgelegde geldboete aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten, met inbegrip van de kosten en interesten verbonden aan het stellen van een bankgarantie of de betaling van de gehele geldboete of een deel ervan.

31 Divipa concludeert dat het het Gerecht behage:

– de beschikking nietig te verklaren voor zover daarin wordt vastgesteld dat zij heeft deelgenomen aan een mededingingsregeling betreffende de Spaanse markt en aan een kartel dat de gehele markt van de EER omvat, subsidiair, de haar bij deze beschikking opgelegde geldboete te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

32 Zicuñaga concludeert dat het het Gerecht behage:

– primair, de artikelen 1, 3 en 4 van de beschikking nietig te verklaren voor zover deze artikelen haar betreffen;

– subsidiair, het bedrag van de door de Commissie opgelegde boete op de volgende wijze te verlagen:

– intrekking van de verhoging van de geldboete met 10 %, omdat haar deelname aan de inbreuk niet langer dan een jaar heeft geduurd;

– aanzienlijke verlaging, met ten minste 60 %, van het basisbedrag van de geldboete omdat er sprake is van verzachtende omstandigheden;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

33 In elk van deze zaken concludeert de Commissie tot verwerping van het beroep en verwijzing van verzoekster in de kosten.

34 In de zaken T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑128/02, T‑132/02 en T‑136/02 heeft het Gerecht schriftelijke vragen gesteld, die de betrokken partijen binnen de gestelde termijn hebben beantwoord.

35 Bij brief van 14 juni 2005, die tevens opmerkingen over het rapport ter terechtzitting bevat, heeft verzoekster in zaak T‑126/02 het Gerecht in kennis gesteld van de wijziging van haar naam en statuut waardoor Zanders Feinpapiere AG is gewijzigd in M-real Zanders GmbH (hierna eveneens: „Zanders”).

36 Partijen zijn ter terechtzittingen van 2, 7, 14, 16 en 21 juni 2005 afzonderlijk gehoord in hun pleidooien en hun antwoorden op de vragen van het Gerecht.

37 Ter terechtzitting van elke zaak is partijen door het Gerecht verzocht om hun opmerkingen te maken over de eventuele voeging van alle zaken voor het arrest, en aangezien deze geen bezwaar hebben gemaakt, is het Gerecht van oordeel dat de onderhavige zaken overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering moeten worden gevoegd voor het arrest.

In rechte

38 De vorderingen van verzoeksters strekken tot nietigverklaring van de beschikking en /of intrekking of verlaging van de geldboete.

I – Middelen inzake nietigverklaring van de beschikking

39 Verzoeksters streven, naargelang het geval, naar volledige nietigverklaring van de beschikking of naar nietigverklaring van sommige bepalingen ervan die hen betreffen. Deze vorderingen tot nietigverklaring berusten op formele middelen met betrekking tot het verloop van de administratieve procedure, en op middelen ten gronde die gericht zijn tegen de bevindingen en beoordelingen van de Commissie met betrekking tot de deelname van sommige ondernemingen aan de inbreuk.

A – Middelen inzake het verloop van de administratieve procedure

1. Eerste middel: schending van het recht om te worden gehoord, doordat door de Commissie als vertrouwelijk aangemerkte documenten tijdens de administratieve procedure niet zijn meegedeeld

a) Argumenten van partijen

40 Volgens Zicuñaga vloeit zowel uit de rechtsleer als uit artikel 19 van verordening nr. 17 voort dat volledige toegang tot het onderzoeksdossier een procedurele waarborg vormt die moet verzekeren dat de rechten van de verdediging, met name het recht om te worden gehoord, effectief worden uitgeoefend. Zij wijst erop dat deze waarborg tot doel heeft de betrokken partij niet alleen in staat te stellen om de door Commissie aangevoerde belastende stukken aan te vechten, maar ook om toegang te krijgen tot ontlastende stukken die dienstig kunnen zijn voor haar verweer.

41 Aangaande vertrouwelijke documenten is het naar haar mening de taak van de Commissie om het rechtmatige belang van de betrokken onderneming bij vertrouwelijkheid te verzoenen met de rechten van de verdediging. De Commissie mag zich in de definitieve beschikking echter niet baseren op documenten waarover de beschuldigde niet zijn standpunt kenbaar heeft kunnen maken. De weigering van de Commissie om tijdens de administratieve procedure een document mee te delen, levert bovendien schending van de rechten van de verdediging op wanneer er een kans bestaat dat de administratieve procedure anders had kunnen aflopen indien dit document aan de belanghebbende was meegedeeld. Hieruit volgt volgens Zicuñaga dat verzoeksters rechten van de verdediging zijn geschonden doordat de Commissie als vertrouwelijk aangemerkte documenten niet heeft meegedeeld.

42 De Commissie wijst erop dat bij het door haar verrichte onderzoek alle nodige waarborgen zijn geëerbiedigd en geen enkel rechtsbeginsel is geschonden. Zij is voorts van mening dat het argument van Zicuñaga niet-ontvankelijk is, aangezien zij niet preciseert welke belastende stukken de Commissie volgens haar heeft gebruikt.

b) Beoordeling door het Gerecht

43 Allereerst moet erop worden gewezen dat het betoog van Zicuñaga dubbelzinnig is. Het opschrift van het betrokken middel („Schending van het recht om te worden gehoord. Het niet overleggen van belastende stukken”) wekt de indruk dat verzoekster zich uitsluitend verzet tegen het verzuim van de Commissie om in de beschikking gebruikte belastende stukken tijdens de administratieve procedure mee te delen. Andere passages in haar verzoekschrift suggereren dat zij tevens klaagt over het verzuim om documenten die ontlastend materiaal zouden kunnen bevatten, tijdens deze procedure mee te delen.

44 Voor zover Zicuñaga bedoelt te klagen over het feit dat de Commissie beweerdelijk in de beschikking gebruikte belastende stukken niet tijdens de administratieve procedure heeft meegedeeld, moet worden vastgesteld, zoals de Commissie in haar schriftelijke stukken doet, dat Zicuñaga geen enkel dergelijk document nader aanduidt. Aangezien haar bewering op geen enkele wijze wordt gestaafd, dient zij derhalve terzijde te worden gesteld.

45 Voor zover Zicuñaga klaagt over het feit dat de Commissie heeft geweigerd haar tijdens de administratieve procedure toegang te verlenen tot documenten die dienstig zouden zijn voor haar verweer omdat zij ontlastend materiaal kunnen bevatten, moet eraan worden herinnerd dat volgens de rechtspraak de Commissie de betrokken ondernemingen toegang moet verschaffen tot het gehele onderzoeksdossier, met uitzondering van documenten die zakengeheimen van andere ondernemingen of andere vertrouwelijke informatie bevatten en interne documenten van de Commissie, om hen in staat te stellen zich doeltreffend te verdedigen tegen de in de mededeling van punten van bezwaar jegens hen in aanmerking genomen punten van bezwaar (arrest Gerecht van 20 maart 2002, LR AF 1998/Commissie, T‑23/99, Jurispr. blz. II‑1705, punt 170, en aldaar aangehaalde rechtspraak).

46 Bovendien moet het recht van ondernemingen en ondernemersverenigingen op bescherming van hun bedrijfsgeheimen in evenwicht worden gebracht met de bescherming van het recht om toegang te hebben tot het gehele dossier. Indien de Commissie van oordeel is dat sommige documenten in haar onderzoeksdossier bedrijfsgeheimen of andere vertrouwelijke gegevens bevatten, moet zij derhalve niet-vertrouwelijke versies daarvan opstellen of laten opstellen door de ondernemingen of ondernemersverenigingen waarvan de betrokken documenten afkomstig zijn. Indien het opstellen van niet-vertrouwelijke versies van alle documenten moeilijk blijkt, moet zij de betrokken partijen een voldoende nauwkeurige lijst toesturen van de documenten die een probleem vormen, om hen in staat te stellen te beoordelen of het zin heeft om inzage in specifieke documenten te vragen (zie in die zin arrest Gerecht van 29 juni 1995, Solvay/Commissie, T‑30/91, Jurispr. blz. II‑1775, punten 88‑94).

47 In het onderhavige geval blijkt uit de schriftelijke stukken van Zicuñaga dat deze specifiek klaagt over het feit dat de Commissie haar de toegang heeft geweigerd tot de in punt 288 van de beschikking bedoelde gedetailleerde informatie, per land, over de verkoop door verscheidene beschuldigde ondernemingen, waaronder Zicuñaga, op het grondgebied van de EER gedurende de referentieperiode van het kartel. Volgens haar bevat deze informatie waarschijnlijk gegevens die haar in staat zouden hebben gesteld te bewijzen dat zij niet een prijsbeleid heeft gevoerd dat met de Europese producenten van zelfkopiërend papier onderling was afgestemd.

48 Dienaangaande blijkt uit de lijst van de documenten waaruit het dossier in zaak T‑136/02 bestaat, die door de Commissie is overgelegd in antwoord op een vraag van het Gerecht, dat de Commissie partijen tijdens de administratieve procedure een niet-vertrouwelijke versie van de documenten die overeenstemmen met de in punt 288 bedoelde informatie ter beschikking heeft gesteld wanneer deze documenten als niet-toegankelijk waren geclassificeerd. Zicuñaga heeft dus kunnen beoordelen of het zin had om toegang tot specifieke documenten te vragen.

49 In een procedure tot vaststelling van een inbreuk op artikel 81 EG is de Commissie niet verplicht om op eigen initiatief toegang te verlenen tot documenten die zich niet in haar onderzoeksdossier bevinden en die zij niet voornemens is in de eindbeschikking tegen de betrokken partijen te gebruiken. Een partij die in de loop van de administratieve procedure verneemt dat de Commissie over documenten beschikt die dienstig zouden kunnen zijn voor haar verweer, moet de instelling uitdrukkelijk om toegang tot die documenten verzoeken. Indien zij dat niet doet tijdens de administratieve procedure, vervalt haar recht om op deze grond beroep tot nietigverklaring van de eindbeschikking in te stellen (arrest Gerecht van 15 maart 2000, Cimenteries CBR e.a./Commissie, T‑25/95, T‑26/95, T‑30/95–T‑32/95, T‑34/95–T‑39/95, T‑42/95–T‑46/95, T‑48/95, T‑50/95–T‑65/95, T‑68/95–T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 en T‑104/95, Jurispr. blz. II‑491, hierna: „Cement-arrest”, punt 383).

50 Zicuñaga heeft tijdens de administratieve procedure geen formeel verzoek om toegang tot de vertrouwelijke versie van bovenbedoelde informatie gedaan. In haar antwoord op een vraag van het Gerecht maakt zij weliswaar melding van een schriftelijk verzoek om toegang tot deze gegevens en legt zij de brief over waarin dat verzoek door de Commissie wordt afgewezen, maar dat verzoek dateert van 3 april 2002 en dus van na de sluiting van de administratieve procedure en na de vaststelling van de beschikking. Aangezien Zicuñaga tijdens de administratieve procedure geen verzoek in die zin heeft ingediend, vervalt derhalve haar recht om op deze grond beroep tot nietigverklaring in te stellen.

51 Bijgevolg dient dit middel van Zicuñaga te worden afgewezen.

2. Tweede middel: schending van het recht op toegang tot het dossier wegens het verzuim om documenten mee te delen die niet waren opgenomen in het op cd-rom verstrekte onderzoeksdossier

a) Argumenten van partijen

52 Koehler verwijt de Commissie dat deze haar geen toegang heeft gegeven tot bepaalde documenten die geen deel uitmaakten van het onderzoeksdossier dat op 1 augustus 2000 aan de adressaten van de mededeling van punten van bezwaar op cd-rom is meegedeeld. Zij doelt in het bijzonder op de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar van de andere adressaten daarvan, alsook de bijlagen bij deze antwoorden, met name het in voetnoot 366 van de beschikking genoemde deskundigenverslag dat door AWA aan de Commissie is overgelegd. Volgens haar blijkt uit de talrijke verwijzingen in de beschikking naar de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar dat de Commissie zich bij haar beoordeling van de feiten en bij de berekening van de geldboeten op deze antwoorden heeft gebaseerd. Koehler voegt hieraan toe dat het antwoord van Mougeot op de mededeling van punten van bezwaar aantoont dat het dossier duidelijk ook informatie bevatte die dienstig zou zijn geweest voor haar verweer.

53 De Commissie antwoordt dat zij zich weliswaar alleen mag baseren op feiten waarover de betrokken ondernemingen uitleg hebben kunnen geven, maar dat de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar geen deel uitmaken van het onderzoeksdossier waartoe toegang moet worden verleend. Zodra deze antwoorden zijn ontvangen, moet de administratieve procedure als gesloten worden beschouwd; zij kan niet eindeloos voortduren omdat elke onderneming een standpunt kenbaar wil maken over de opmerkingen van de anderen. Koehler heeft geen belastend materiaal aangewezen waarop de Commissie een punt van bezwaar jegens haar zou hebben gebaseerd zonder dat zij zich daarover heeft kunnen uitspreken.

b) Beoordeling door het Gerecht

54 Het betoog van Koehler kan als tweeledig worden opgevat. Ten eerste zijn bepaalde documenten die zich niet bevonden in het onderzoeksdossier waartoe zij toegang heeft gehad, door de Commissie in de beschikking als belastend materiaal gebruikt, zonder dat Koehler tijdens de administratieve procedure daartoe toegang heeft gehad en zich daarover heeft kunnen uitspreken. Ten tweede heeft de Commissie documenten die zich niet bevonden in het onderzoeksdossier waartoe zij toegang heeft gehad, en die voor haar ontlastend materiaal zouden kunnen bevatten, niet aan Koehler meegedeeld. Deze twee punten moeten afzonderlijk worden onderzocht.

55 Aangaande in de eerste plaats het verzuim om beweerdelijk belastend materiaal dat zich niet bevond in het onderzoeksdossier waartoe Koehler toegang heeft gehad, mee te delen, moet er vooraf aan worden herinnerd dat een document slechts als een voor een verzoeker belastend stuk kan worden beschouwd wanneer het door de Commissie is gebruikt tot staving van de vaststelling van een inbreuk waaraan die verzoeker zou hebben deelgenomen (Cement-arrest, punt 284).

56 Documenten die in de administratieve procedure niet aan de betrokken partijen zijn meegedeeld, zijn geen bewijsmiddelen die aan kunnen worden tegengeworpen (zie in die zin arrest Hof van 3 juli 1991, AKZO/Commissie, C‑62/86, Jurispr. blz. I‑3359, punt 21; arresten Gerecht van 10 maart 1992, Shell/Commissie, T‑11/89, Jurispr. blz. II‑757, punten 55 en 56, en ICI/Commissie, T‑13/89, Jurispr. blz. II‑1021, punten 34 en 35). Indien blijkt dat de Commissie zich in de bestreden beschikking heeft gebaseerd op documenten die zich niet in het onderzoeksdossier bevonden en die niet aan verzoeksters zijn meegedeeld, moeten deze documenten dan ook als bewijsmiddel worden geweigerd (Cement-arrest, punt 382; zie in die zin tevens arrest Hof van 25 oktober 1983, AEG/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punten 24‑30; arresten Solvay/Commissie, aangehaald in punt 46 supra, punt 57, en ICI/Commissie, reeds aangehaald, punt 36).

57 Hieruit volgt dat, indien de Commissie een passage uit een antwoord op een mededeling van punten van bezwaar of een bij een dergelijk antwoord gevoegd document als basis wil gebruiken om in een procedure tot toepassing van artikel 81, lid 1, EG het bestaan van een inbreuk vast te stellen, de andere partijen in die procedure in staat moeten worden gesteld zich over dat bewijsstuk uit te spreken (zie in die zin arresten AKZO/Commissie, punt 56 hierboven, punt 21, Shell/Commissie, punt 56 hierboven, punt 55, en ICI/Commissie, punt 56 hierboven, punt 34).

58 In het onderhavige geval stelt verzoekster in haar verzoekschrift in algemene zin dat „[w]egens de talrijke verwijzingen in de voetnoten [...] het geen twijfel [lijdt] dat de Commissie de opmerkingen van de andere partijen in de procedure heeft gebruikt om zowel haar uiteenzetting van de feiten als de berekening van het bedrag van de geldboete te staven”. Op basis van een dermate algemene stelling kan echter niet worden vastgesteld welke documenten in het bijzonder in de beschikking als voor Koehler belastend materiaal zouden zijn gebruikt. Ter terechtzitting heeft Koehler overigens toegegeven dat er geen enkel belastend stuk was waartoe zij geen toegang had gehad.

59 Aangaande in de tweede plaats het verzuim om beweerdelijk ontlastend materiaal dat zich niet bevond in het onderzoeksdossier waartoe zij toegang heeft gehad, mee te delen, doelt Koehler op de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar van andere adressaten daarvan, alsook de bijlagen bij die antwoorden. Zij bewijst evenwel niet dat zij de Commissie uitdrukkelijk heeft verzocht om meedeling van dit materiaal; zij heeft zelfs ter terechtzitting toegegeven dat zij geen verzoek om toegang tot deze documenten heeft ingediend. Koehler is dus niet-ontvankelijk in haar betwisting voor het Gerecht van het feit dat zij daartoe geen toegang heeft gehad (zie in die zin Cement-arrest, punt 383; zie tevens punt 49 hierboven).

60 Ten overvloede zij opgemerkt dat Koehler niet heeft aangetoond dat, indien zij toegang had gehad tot de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar van de andere adressaten daarvan en tot de bijlagen bij die antwoorden, zij argumenten had kunnen aanvoeren waardoor de beschikking anders had kunnen uitvallen (zie in die zin arrest Hof van 10 juli 1980, Distillers/Commissie, 30/78, Jurispr. blz. 2229, punt 26, en arrest Gerecht van 27 november 1990, Kobor/Commissie, T‑7/90, Jurispr. blz. II‑721, punt 30).

61 Wat allereerst het door AWA bij haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar gevoegde deskundigenverslag betreft, zij opgemerkt dat voor zover Koehler met haar verwijzing naar dit verslag een document wil aanwijzen dat zich niet bevond in het onderzoeksdossier waartoe zij toegang heeft gehad en dat dienstig had kunnen zijn voor haar verweer, uit de beschikking (punten 390, 392 en 396) blijkt dat de Commissie het betoog dat de inbreuk geen concrete weerslag zou hebben gehad op de markt, dat tijdens de administratieve procedure door AWA is gevoerd op basis van dit verslag, uitdrukkelijk heeft verworpen. Het argument van Koehler dat haar verdediging is geschaad doordat zij tijdens de administratieve procedure geen toegang heeft gehad tot dit verslag, kan derhalve niet slagen.

62 Wat vervolgens het antwoord van Mougeot op de mededeling van punten van bezwaar betreft, stelt Koehler in repliek dat dit antwoord aantoont dat het dossier duidelijk voor haar verweer dienstige informatie bevatte. Zij verwijst dienaangaande naar de in punt 293 van de beschikking aangehaalde passage van dit antwoord, waarin Mougeot terugkomt op een eerder aan de Commissie gedane mededeling en beweert dat „de mededeling van punten van bezwaar niet bewijst dat de AEMCP-bijeenkomsten als kader voor heimelijke mechanismen zou[den] hebben gediend vóór de herstructurering van de AEMCP [Association of European Manufacturers of Carbonless Paper] in september 1993”. In punt 295 van de beschikking verwerpt de Commissie dit argument echter uitdrukkelijk door te stellen dat de verklaringen van Sappi, Mougeot en AWA, in onderlinge samenhang gelezen, bewijzen dat in ieder geval vanaf 1992 algemene kartelbijeenkomsten werden gehouden. Met een verwijzing naar de punten 112 en 113 van de beschikking voegt zij hieraan toe dat het bewijsmateriaal van Sappi bevestigt dat er vóór september 1993 ook sprake was van geheime afspraken in bijeenkomsten van de Association of European Manufacturers of Carbonless Paper (AEMCP) of in bijeenkomsten die ter gelegenheid daarvan werden gehouden. Anders dan Koehler stelt, bewijst de door haar aangehaalde passage van het antwoord van Mougeot op de mededeling van punten van bezwaar dus niet dat de antwoorden op de mededeling van punten van bezwaar en de daarbij gevoegde stukken deze onderneming in staat zouden hebben gesteld om argumenten aan te voeren waardoor de administratieve procedure tot een andere uitkomst had kunnen leiden.

63 Gelet op het voorgaande dient dit middel te worden afgewezen.

3. Derde middel: schending van de rechten van de verdediging en het beginsel van hoor en wederhoor wegens een gebrek aan overeenstemming tussen de mededeling van punten van bezwaar en de beschikking

a) Argumenten van partijen

64 Volgens Bolloré heeft de Commissie haar in de fase van de mededeling van punten van bezwaar louter op grond van haar verantwoordelijkheid als moedervennootschap voor de persoonlijke gedragingen van haar dochteronderneming Copigraph deelname aan de inbreuk verweten. De beschikking bevat daarentegen een nieuw punt van bezwaar jegens haar, gebaseerd op haar persoonlijke, zelfstandige betrokkenheid bij het kartel. Zij stelt dat de Commissie jegens haar de rechten van de verdediging heeft geschonden door haar niet de mogelijkheid te bieden om tijdens de administratieve procedure haar standpunt over dit punt van bezwaar kenbaar te maken.

65 De Commissie bestrijdt dat Bolloré in de beschikking wordt geacht persoonlijk bij de inbreuk betrokken te zijn geweest. De gedragingen van verzoeksters dochteronderneming worden aan haar toegerekend omdat zij daarmee één enkele onderneming vormt. Het onderhavige middel kan derhalve alleen slagen indien wordt aangetoond dat de toerekening van de inbreuk aan verzoekster om deze reden niet in de mededeling van punten van bezwaar voorkwam of dat de Commissie in de beschikking haar beoordeling heeft gebaseerd op feiten waarover Bolloré tijdens de precontentieuze procedure haar standpunt niet kenbaar heeft kunnen maken. Daarvan is evenwel geen sprake.

b) Beoordeling door het Gerecht

66 De eerbiediging van de rechten van de verdediging, een grondbeginsel van het gemeenschapsrecht dat onder alle omstandigheden in acht moet worden genomen, met name in elke procedure die tot de oplegging van een sanctie kan leiden, zelfs indien het om een administratieve procedure gaat, vereist dat de betrokken onderneming in staat is geweest haar standpunt met betrekking tot de juistheid en relevantie van de door de Commissie gestelde feiten, punten van bezwaar en omstandigheden naar behoren kenbaar te maken (arrest Gerecht van 16 december 2003, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied en Technische Unie/Commissie, T‑5/00 en T‑6/00, Jurispr. blz. II‑5761, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

67 Volgens vaste rechtspraak moeten de punten van bezwaar in de mededeling van punten van bezwaar in bewoordingen worden gesteld die, hoe bondig ook, voor de betrokkenen voldoende duidelijk zijn om te weten welke gedragingen de Commissie hun verwijt. Alleen dan kan de mededeling van de punten van bezwaar immers de haar door de gemeenschapsverordeningen toegedachte functie vervullen, te weten de ondernemingen en ondernemersverenigingen alle informatie te verschaffen die zij nodig hebben om zich te verdedigen alvorens de Commissie een definitieve beschikking geeft (arrest Hof van 31 maart 1993, Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie, C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 en C‑125/85–C‑129/85, Jurispr. blz. I‑1307, punt 42, en arrest Gerecht van 14 mei 1998, Mo och Domsjö/Commissie, T‑352/94, Jurispr. blz. II‑1989, punt 63).

68 Bovendien moet schending van de rechten van de verdediging tijdens de administratieve procedure worden beoordeeld in het licht van de punten van bezwaar die de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar en in de beschikking naar voren heeft gebracht (arrest Gerecht van 29 juni 1995, ICI/Commissie, T‑36/91, Jurispr. blz. II‑1847, punt 70, en arrest Solvay/Commissie, punt 46 hierboven, punt 60). Onder deze omstandigheden veronderstelt de vaststelling van schending van de rechten van de verdediging dat het bezwaar waarvan de onderneming stelt dat het haar in de mededeling van punten van bezwaar niet is tegengeworpen, door de Commissie in de bestreden beschikking is aangevoerd.

69 Gelet op de in de drie voorgaande punten aangehaalde rechtspraak dient in het onderhavige geval eerst te worden nagegaan op basis waarvan de Commissie in de beschikking Bolloré verantwoordelijk heeft geacht voor de inbreuk. De relevante informatie bevindt zich in de punten 353 tot en met 356 van de beschikking [Deel II (Juridische beoordeling), punt 2.3 (Verantwoordelijkheid voor de inbreuk), onderdeel 2.3.2 (Copigraph en Bolloré)].

70 Deze punten luiden als volgt:

„(353) Copigraph SA was gedurende de periode van de inbreuk een volle dochteronderneming van [Bolloré] (voorheen bekend als Bolloré Technologies SA) en werd in november 1998 door AWA overgenomen. Copigraph zette op 2 februari 2000 haar werkzaamheden met ingang van 30 december 2000 stop [...]. Bolloré voert aan dat zij niet verantwoordelijk kan worden geacht voor het gedrag van Copigraph, omdat Copigraph economisch volledig zelfstandig was. Volgens Bolloré vloeide deze zelfstandigheid voort uit het volgende: de managementstructuren van Copigraph en Bolloré waren strikt gescheiden; Copigraph beschikte over haar eigen infrastructuur en Copigraph bepaalde op onafhankelijke wijze haar commercieel beleid, omdat zij bijna 35 % van de grondstoffen waaraan zij behoefte had, van buiten de Bolloré-groep betrok, onder andere van een leverancier die een concurrent was [...].

(354) Copigraph behoorde tot de divisie speciale papiersoorten van Bolloré en het toenmalige hoofd van die divisie, [V.], was tegelijkertijd algemeen directeur van Copigraph [...]. Bovendien had [J.B.], toentertijd commercieel directeur van Copigraph, sinds 1994 ook een positie in de verkoopafdeling van de fabriek te Thonon bekleed [...]. [Bolloré] was bijgevolg noodzakelijkerwijs op de hoogte van de deelneming van haar dochteronderneming aan het kartel.

(355) Er bestaan ook bewijzen dat de moedermaatschappij, [Bolloré], direct bij de activiteiten van het kartel betrokken was. Bolloré was lid van de AEMCP, waarvan de officiële bijeenkomsten van januari 1992 tot september 1993 ook als kartelbijeenkomsten dienden. De vertegenwoordiger van Bolloré, [V.], hoofd van haar divisie speciale papiersoorten, nam tezamen met de commercieel directeur van Copigraph aan die kartelbijeenkomsten deel. Het hoofd van de divisie speciale papiersoorten van Bolloré nam ook aan de kartelbijeenkomst betreffende de Franse markt op 1 oktober 1993 deel. Alle latere kartelbijeenkomsten waarvan vaststaat dat er individuele vertegenwoordigers van Copigraph aan deelnamen, werden door de commercieel directeur van Copigraph bijgewoond. Al die bijeenkomsten vonden in 1994 plaats en, zoals gezegd, bekleedde de commercieel directeur van Copigraph tegelijkertijd een positie in de verkoopafdeling van Bolloré.

(356) Op grond daarvan concludeert de Commissie dat Bolloré gedurende de gehele aangegeven periode niet alleen voor haar eigen gedrag maar ook voor het gedrag van Copigraph in verband met het kartel verantwoordelijk moet worden geacht.”

71 Uit de hierboven weergegeven passage van de beschikking blijkt dat Bolloré verantwoordelijk is gesteld voor de inbreuk, ten eerste, omdat zij verantwoordelijk moest worden geacht voor de deelname van haar dochteronderneming Copigraph aan het kartel en, ten tweede, omdat er bewijzen waren dat zij rechtstreeks betrokken was bij de activiteiten van het kartel.

72 Bolloré bestrijdt niet dat de mededeling van punten van bezwaar haar in staat heeft gesteld om te begrijpen dat de Commissie in die mededeling van punten van bezwaar de inbreuk aan haar toerekende wegens haar verantwoordelijkheid, als 100 % moedervennootschap van Copigraph ten tijde van de inbreuk, voor de deelname van Copigraph aan het kartel, en daarover haar standpunt kenbaar te maken. Haar bezwaar is gericht op het ontbreken van een aanwijzing in de mededeling van punten van bezwaar dat de Commissie voornemens was om haar de inbreuk tevens toe te rekenen wegens haar rechtstreekse betrokkenheid bij de activiteiten van het kartel.

73 De relevante passages van de mededeling van punten van bezwaar bevinden zich in de punten 240 tot en met 245 en 248 [Deel II (Juridische beoordeling), punt B (Toepassing van de mededingingsregels), onderdeel 8 (Verantwoordelijkheid voor de inbreuk)].

74 Allereerst moet worden opgemerkt dat de Commissie in deze punten van de mededeling van punten van bezwaar geen melding heeft gemaakt van een rechtstreekse betrokkenheid van Bolloré bij het kartel, in tegenstelling tot hetgeen wordt vermeld over andere in de mededeling van punten van bezwaar bedoelde moedervennootschappen, zoals AWA en Torraspapel, waarover de Commissie meldt, wat AWA betreft, dat „[zij] op directe en zelfstandige wijze [heeft] deelgenomen aan het onwettige kartel via haar divisie Arjo Wiggins Carbonless Paper Operation” en, wat Torraspapel betreft, dat „[e]r [...] tevens bewijzen [bestaan] dat de moedervennootschap direct bij de kartelactiviteiten betrokken was”.

75 Vervolgens blijkt uit punt 243 van de mededeling van punten van bezwaar, waar Bolloré terecht op wijst, dat de Commissie onderscheid heeft gemaakt tussen twee situaties:

„Wat de betrekkingen tussen moedervennootschappen en de dochterondernemingen betreft, richt de Commissie de onderhavige mededeling van punten van bezwaar tot de moedervennootschap indien

– twee of meer van haar dochterondernemingen aan de inbreuk hebben deelgenomen, of

– de moedervennootschap bij de inbreuk betrokken is geweest.

In de andere gevallen van deelname van een dochteronderneming is de mededeling gericht tot haar en tot de moedervennootschap.”

76 Aangaande de groep die wordt gevormd door Bolloré en Copigraph, was de mededeling van punten van bezwaar niet alleen tot Bolloré, maar ook tot Copigraph gericht, hetgeen, gelet op de in punt 243 van de mededeling van punten van bezwaar genoemde criteria, Bolloré kon sterken in de gedachte dat de Commissie in de fase van de mededeling van punten van bezwaar niet van mening was dat Bolloré, de moedermaatschappij van de groep, rechtstreeks betrokken was geweest bij de inbreuk.

77 Volgens de bewoordingen van de mededeling van punten van bezwaar wilde de Commissie derhalve Bolloré uitsluitend verantwoordelijk stellen voor de inbreuk omdat deze als moedervennootschap van de groep die ten tijde van de inbreuk bestond uit Bolloré en Copigraph, haar volle dochteronderneming, verantwoordelijk moest worden geacht voor het ongeoorloofde gedrag van Copigraph. Uit de mededeling van punten van bezwaar blijkt dat Bolloré niet kon voorzien dat de Commissie zich ook wilde baseren op een rechtstreekse betrokkenheid van Bolloré bij de activiteiten van het kartel om haar verantwoordelijk te stellen voor de inbreuk, zoals de Commissie in de beschikking heeft gedaan.

78 Hieraan dient te worden toegevoegd dat de feiten die door de Commissie in punt 355 van de beschikking zijn vermeld ter ondersteuning van haar stelling dat Bolloré rechtstreeks bij de inbreuk betrokken was, namelijk dat Bolloré lid was van de AEMCP en dat zij bij verscheidene kartelbijeenkomsten door V. en J. B. werd vertegenwoordigd, in de mededeling van punten van bezwaar niet waren vermeld. Zelfs al wordt overeenkomstig de stelling van de Commissie aanvaard dat Bolloré’s lidmaatschap van de AEMCP bleek uit bij de mededeling van punten van bezwaar gevoegde stukken, moet immers worden vastgesteld dat de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar alleen Copigraph en nergens Bolloré heeft genoemd als lid van de AEMCP. Wat V. en J. B. betreft, zij werden in de mededeling van punten van bezwaar voortdurend aangeduid als vertegenwoordigers van Copigraph en niet van Bolloré bij de kartelbijeenkomsten. Bovendien werd Bolloré door de Commissie nergens in de mededeling van punten van bezwaar genoemd onder de ondernemingen die bij deze bijeenkomsten vertegenwoordigd waren.

79 De mededeling van punten van bezwaar heeft Bolloré derhalve niet in staat gesteld, kennis te nemen van het punt van bezwaar inzake haar rechtstreekse betrokkenheid bij de inbreuk, of zelfs van de feiten die de Commissie in de beschikking tot staving van dit punt van bezwaar heeft aangevoerd, zodat Bolloré zich tijdens de administratieve procedure niet naar behoren heeft kunnen verdedigen tegen dat punt van bezwaar en die feiten, zoals blijkt uit haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar.

80 Zelfs al bevat de beschikking nieuwe beweringen van feitelijke of juridische aard waarover de betrokken ondernemingen niet zijn gehoord, kan dit gebrek echter slechts tot nietigverklaring van de beschikking op dit punt leiden wanneer de betrokken beweringen niet rechtens genoegzaam zijn onderbouwd met andere in de beschikking in aanmerking genomen gegevens waarover de betrokken ondernemingen hun standpunt wel kenbaar hebben kunnen maken (arrest Gerecht van 30 september 2003, Atlantic Container Line e.a./Commissie, T‑191/98, T‑212/98–T‑214/98, Jurispr. blz. II‑3275, punt 196; zie in die zin tevens arrest Gerecht van 28 februari 2002, Compagnie générale maritime e.a./Commissie, T‑86/95, Jurispr. blz. II‑1011, punt 447). Voorts zou de schending van de rechten van de verdediging van Bolloré de beschikking alleen ongeldig kunnen maken voor zover zij Bolloré betreft, indien de beschikking enkel was gebaseerd op de rechtstreekse betrokkenheid van Bolloré bij de inbreuk (zie in die zin arrest Mo och Domsjö/Commissie, punt 67 hierboven, punt 74). In dat geval zou Bolloré immers niet verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor de inbreuk, aangezien het nieuwe punt van bezwaar in de beschikking, ontleend aan de rechtstreekse betrokkenheid van Bolloré bij de activiteiten van het kartel, niet kan worden aanvaard.

81 Zou daarentegen tijdens het onderzoek ten gronde (zie de punten 123‑150 hierna) blijken dat de Commissie Bolloré terecht verantwoordelijk heeft geacht voor de deelname van haar dochteronderneming Copigraph aan het kartel, dan zou de door de Commissie begane onregelmatigheid niet volstaan om nietigverklaring van de beschikking te rechtvaardigen, omdat zij geen beslissende invloed zou kunnen hebben gehad op het door de instelling vastgestelde dispositief (zie in die zin arresten Gerecht van 14 mei 2002, Graphischer Maschinenbau/Commissie, T‑126/99, Jurispr. blz. II‑2427, punt 49, en 14 december 2005, Honeywell/Commissie, T‑209/01, Jurispr. blz. II‑5527, punt 49). Het is immers vaste rechtspraak dat, wanneer bepaalde gronden van een beschikking op zich beschouwd de beschikking rechtens genoegzaam kunnen dragen, eventuele gebreken in andere onderdelen van de motivering van de beschikking hoe dan ook geen gevolg hebben voor het dispositief (arrest Gerecht van 21 september 2005, EDP/Commissie, T‑87/05, Jurispr. blz. II‑3745, punt 144; zie in die zin tevens arrest Hof van 12 juli 2001, Commissie en Frankrijk/TF1, C‑302/99 P en C‑308/99 P, Jurispr. blz. I‑5603, punten 26‑29).

4. Vierde middel: schending van de rechten van de verdediging, van het recht op een eerlijke procedure en van het beginsel van het vermoeden van onschuld

a) Argumenten van partijen

82 Zicuñaga stelt in de eerste plaats dat de Commissie het beginsel van het vermoeden van onschuld heeft geschonden door op grond van loutere vermoedens en indirecte verklaringen vast te stellen dat zij aan het kartel heeft deelgenomen. Zij legt uit dat het ontbreken van een voldoende duidelijke sanctie in het geval van het verschaffen van onjuiste of onvolledige informatie de ondernemingen ertoe kan aanzetten, de Commissie inlichtingen te verstrekken die zij anders hebben voorgesteld of verdraaid om hun medewerking een beter aanzien te geven. Zicuñaga voegt hieraan toe dat een onderneming aanvankelijk alleen op clementie van de Commissie kon hopen indien zij beslissend bewijsmateriaal verschafte, maar dat de Commissie haar standpunt sindsdien heeft versoepeld. Volgens haar moet onder deze omstandigheden voorzichtig worden omgegaan met de verklaringen van Sappi en kunnen deze alleen als betrouwbaar worden aangemerkt indien zij door andere bewijsmiddelen worden gestaafd.

83 In de tweede plaats betoogt Zicuñaga dat de Commissie haar conclusies niet kan baseren op de getuigenverklaringen van een persoon van wie de identiteit onbekend is, omdat zij anders afbreuk doet aan de rechten van de verdediging door het niet mogelijk te maken om de beweringen van deze getuige tijdens zijn verhoor te weerleggen. Onder verwijzing naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de rechten van de mens stelt zij dat het onontbeerlijk is om de getuige met zijn verklaringen te kunnen confronteren, teneinde de geloofwaardigheid van de getuigenis en de betrokken persoon te bepalen en de beschuldigde de mogelijkheid te bieden om een belastende getuigenverklaring te betwisten en daarover vragen te stellen aan degene die haar aflegt, op het ogenblik dat de verklaring wordt afgenomen of later.

84 De Commissie verzet zich tegen de kwalificatie als loutere vermoedens of indirecte verklaringen van de gegevens waarop zij zich baseert om vast te stellen dat Zicuñaga aan de inbreuk heeft deelgenomen. Zij wijst erop dat de gemeenschapsrechters nooit de rechtmatigheid van de mededeling inzake medewerking of de bewijswaarde van de uit hoofde daarvan door de ondernemingen afgelegde verklaringen in twijfel hebben getrokken. Voorts voorziet verordening nr. 17 niet in de mogelijkheid om in het kader van de administratieve procedure getuigen te ondervragen en verzoekster heeft geen enkel verzoek in die zin bij het Gerecht ingediend.

b) Beoordeling door het Gerecht

85 Voor zover Zicuñaga met dit betoog wil zeggen dat de verklaringen van niet-geïdentificeerde personen, die de Commissie aanvoert ter ondersteuning van de in de beschikking jegens Zicuñaga geformuleerde punten van bezwaar, geen bewijswaarde hebben, valt dit betoog onder het onderzoek ten gronde, waartoe later zal worden overgegaan en waarbij zal worden nagegaan of deze punten van bezwaar genoegzaam zijn bewezen.

86 Voor zover het onderzochte betoog tevens bedoeld is als klacht over schending van de rechten van de verdediging en van het recht op een eerlijke procedure, doordat Zicuñaga de conclusies van de Commissie ten aanzien van haar niet heeft kunnen aanvechten door tijdens de administratieve procedure te verzoeken om een verhoor van de persoon of personen die de verklaringen heeft of hebben afgelegd die de conclusies van de Commissie met betrekking tot Zicuñaga staven, omdat de identiteit van die persoon of personen in de mededeling van punten van bezwaar niet werd vermeld, dient eraan te worden herinnerd dat artikel 6, lid 3, sub d, van het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) inderdaad bepaalt dat „[e]en ieder tegen wie een vervolging is ingesteld, [...] in het bijzonder de volgende rechten [heeft]: [...] de getuigen à charge te ondervragen of doen ondervragen en het oproepen en de ondervraging van getuigen à décharge te doen geschieden onder dezelfde voorwaarden als het geval is met de getuigen à charge”, maar dat de Commissie volgens vaste rechtspraak geen rechterlijke instantie in de zin van artikel 6 EVRM is (arresten Hof van 29 oktober 1980, Van Landewyck e.a./Commissie, 209/78–215/78 en 218/78, Jurispr. blz. 3125, punt 81, en 7 juni 1983, Musique diffusion française e.a./Commissie, 100/80–103/80, Jurispr. blz. 1825, punt 7). Voorts bepaalt artikel 15, lid 4, van verordening nr. 17 uitdrukkelijk dat de beschikkingen waarbij de Commissie geldboeten oplegt wegens schending van het mededingingsrecht, geen strafrechtelijk karakter hebben (arrest Gerecht van 6 oktober 1994, Tetra Pak/Commissie, T‑83/91, Jurispr. blz. II‑755, punt 235).

87 Uiteraard moet de Commissie tijdens de administratieve procedure niettemin de algemene beginselen van gemeenschapsrecht in acht nemen (arrest Musique diffusion française e.a./Commissie, punt 86 hierboven, punt 8). Er moet echter op worden gewezen, ten eerste, dat ofschoon de Commissie natuurlijke en rechtspersonen kan horen wanneer zij dit noodzakelijk acht, zij niet het recht heeft om getuigen à charge op te roepen zonder hun akkoord, en ten tweede, dat het feit dat de Commissie volgens de communautaire mededingingsregels niet verplicht is voorgestelde getuigen à decharge op te roepen, niet in strijd is met deze beginselen (arrest Gerecht van 20 maart 2002, HFB e.a./Commissie, T‑9/99, Jurispr. blz. II‑1487, punt 392).

88 In casu blijkt voorts dat Zicuñaga geen enkele informatie verstrekt waaruit blijkt dat zij de Commissie tijdens de administratieve procedure heeft gevraagd om nadere gegevens over de identiteit van de personen die de verklaringen hebben afgelegd die de Commissie heeft aangevoerd tot staving van de in de mededeling van punten van bezwaar jegens haar geformuleerde punten van bezwaar, met een verhoor van deze personen in haar aanwezigheid als doel. Verder toont zij niet aan dat zij tijdens de administratieve procedure heeft verzocht om de oproeping en ondervraging van getuigen à décharge.

89 Gelet op het voorgaande moet het onderhavige middel worden afgewezen voor zover het schending van de rechten van de verdediging en van het recht op een eerlijke procedure betreft. Voor zover het tot doel heeft, de bewijswaarde te betwisten van het materiaal dat door de Commissie ter ondersteuning van de jegens Zicuñaga in de beschikking geformuleerde punten van bezwaar is aangevoerd, maakt de beoordeling ervan deel uit van het onderzoek ten gronde.

5. Vijfde middel: schending van het beginsel van behoorlijk bestuur tijdens het onderzoek van de zaak en ontoereikende motivering van de beschikking

a) Argumenten van partijen

90 Zanders verwijt de Commissie dat zij in haar onderzoek de zaak uitsluitend à charge heeft behandeld. Volgens haar had de Commissie de inlichtingen die zij de Commissie in december 2000 en in maart 2001 had verstrekt over haar beslissende rol bij de beëindiging van het kartel, in aanmerking moeten nemen, of aanvullend onderzoek moeten verrichten in geval van twijfel over de waarde van deze informatie. Zij klaagt tevens over het feit dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met een deskundigenverslag dat zij in maart 2001 had overgelegd om aan te tonen dat het effect van de kartelpogingen op de prijzen verwaarloosbaar, zo niet nihil was. In de beschikking wordt bovendien op geen enkele wijze gemotiveerd waarom deze twee elementen niet in aanmerking zijn genomen. Bovendien wordt daarin nergens de individuele rol van Zanders onderzocht.

91 De Commissie stelt dat Zanders haar bewering dat zij een bijzondere rol heeft gespeeld bij de beëindiging van de inbreuk, niet staaft. Aan de gevolgen van de prijsafspraken op de markt heeft de Commissie in het kader van het onderzoek van de concrete gevolgen van de inbreuk een hele sectie van de beschikking gewijd (punten 382‑402). In de beschikking is volledig voldaan aan de motiveringsplicht doordat verzoeksters gedrag samen met dat van vijf andere ondernemingen wordt onderzocht in de punten 263 tot en met 271. Voorts heeft Zanders in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar niet gesteld dat zij een louter passieve rol heeft vervuld.

b) Beoordeling door het Gerecht

92 In gevallen als het onderhavige, waarin de instellingen over een beoordelingsmarge beschikken om hun taak te kunnen vervullen, is de eerbiediging van de door de communautaire rechtsorde in administratieve procedures geboden waarborgen van des te groter fundamenteel belang; tot die waarborgen behoort met name de verplichting voor de bevoegde instelling om alle relevante gegevens van het geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken (arrest Hof van 21 november 1991, Technische Universität München, C‑269/90, Jurispr. blz. I‑5469, punt 14; arresten Gerecht van 24 januari 1992, La Cinq/Commissie, T‑44/90, Jurispr. blz. II‑1, punt 86, en 11 juli 1996, Métropole télévision e.a./Commissie, T‑528/93, T‑542/93, T‑543/93 en T‑546/93, Jurispr. blz. II‑649, punt 93).

93 Voorts moet volgens vaste rechtspraak de door artikel 253 EG vereiste motivering de redenering van de gemeenschapsautoriteit die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat de adressaten of andere personen die rechtstreeks en individueel door de handeling worden geraakt, bij een verklaring kunnen hebben (arrest Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C‑367/95 P, Jurispr. blz. I‑1719, punt 63, en arrest Gerecht van 20 maart 2002, Lögstör Rör/Commissie, T‑16/99, Jurispr. blz. II‑1633, punt 368).

94 De beschikking doet de redenering van de Commissie duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking komen. Zij stelt Zanders in staat, de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel te kennen, en het Gerecht, zijn toezicht uit te oefenen. In de punten 263 tot en met 271 van de beschikking onderzoekt de Commissie immers de deelname van Zanders aan het kartel samen met die van AWA, Koehler, Sappi, Stora en Torraspapel.

95 Zanders stelt meer specifiek dat geen rekening is gehouden met haar rol bij de beëindiging van de inbreuk en de deskundige raad die zij heeft verschaft.

96 Wat de rol van Zanders bij de beëindiging van de inbreuk betreft, beriep zij zich in haar antwoord van 12 december 2000 op de mededeling van punten van bezwaar op de brief van 1 april 1996 van de president‑directeur van International Paper aan alle personeelsleden van de groep, waarin hun aandacht werd gevestigd op het feit dat de groep er het grootste belang aan hechtte dat bij de contacten met de afnemers, de handelspartners, de overheid en andere instanties de wet werd nageleefd en ethisch werd gehandeld. Zij heeft tevens de bijeenkomst genoemd die bij haar is gehouden en die bedoeld was om te waarborgen dat haar leidinggevend personeel het mededingingsrecht naleefde, en om een programma ter conformering aan dit recht op te zetten. Zij heeft voorts eraan herinnerd dat de voorzitter van haar raad van bestuur, die op 1 januari 1996 voorzitter van de AEMCP was geworden, na zijn aanvaarding van het voorzitterschap van de vereniging publiekelijk en ondubbelzinnig had verklaard dat de onderneming zich had gedistantieerd van de activiteiten van het kartel.

97 De in het voorgaande punt bedoelde gegevens zijn door Zanders in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar aangevoerd ter ondersteuning van haar opmerkingen die dienden als weerlegging van het door de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar geformuleerde punt van bezwaar dat de heimelijke contacten na het najaar van 1995 waren voortgezet. Meer specifiek hoorde de overlegging van deze gegevens bij het betoog dat Zanders voerde om aan te tonen dat zij sinds het najaar van 1995 niet meer had deelgenomen aan geheime kartelbijeenkomsten of aan met concurrenten afgestemde feitelijke gedragingen omtrent prijzen en dat zij haar prijsbeleid zelfstandig had bepaald, en met name dat de door haar in september 1996 toegepaste prijsverhoging niet het resultaat was van een heimelijke bijeenkomst.

98 Het kan niet worden ontkend dat de Commissie tijdens de administratieve procedure rekening heeft gehouden met het in het vorige punt uiteengezette betoog van Zanders. In de beschikking loopt de ten aanzien van Zanders vastgestelde inbreukperiode immers af in september 1995 en niet, zoals in de mededeling van punten van bezwaar, in maart 1997.

99 Daarentegen blijkt noch uit het antwoord van 12 december 2000 van Zanders op de mededeling van punten van bezwaar noch uit de aanvullende opmerkingen die Zanders op 2 maart 2001 tot d