ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 17 DECEMBER 1991. - DSM NV TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID. - ZAAK T-8/89.



Jurisprudentie 1991 bladzijde II-01833



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Bewijselementen die in aanmerking kunnen worden genomen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

2. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot toekomstig marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

3. Mededinging - Mededingingsregelingen - Verbod - Mededingingsregelingen die na formele beëindiging effect blijven sorteren - Toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag

(EEG-Verdrag, art. 85)

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Complexe inbreuk met kenmerken van overeenkomst en kenmerken van onderling afgestemde feitelijke gedraging - Eén enkele kwalificatie als "overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedraging" - Toelaatbaarheid - Gevolgen voor aan te dragen bewijselementen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

6. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking tot toepassing van mededingingsregels (EEG-Verdrag, art. 190)

7. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Vroeger gedrag van onderneming

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

Samenvatting

1. Een krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag tot een onderneming gerichte beschikking kan tegen die onderneming enkel als bewijsmiddelen gebruiken die documenten waarvan al in de fase van de mededeling van de punten van bezwaar - doordat de documenten in die mededeling of in de daarbij gevoegde bijlagen werden genoemd -duidelijk was, dat de Commissie ze in stelling wilde brengen, en over de bewijskracht waarvan de onderneming zich dus tijdig heeft kunnen uitlaten.

2. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

3. Artikel 85 EEG-Verdrag is van toepassing op overeenkomsten die niet meer van kracht zijn, doch na hun formele beëindiging effect blijven sorteren.

4. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften voorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

5. Artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag voorziet niet in een specifieke kwalificatie voor een complexe inbreuk die, doordat zij een voortgezette gedraging vormt die wordt gekenmerkt door één enkel doel en waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging moeten worden gekwalificeerd, niettemin als één inbreuk moet worden beschouwd. Derhalve kan een dergelijke inbreuk als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" worden gekwalificeerd, zonder dat gelijktijdig en cumulatief behoeft te worden bewezen dat elk van de feitelijke bestanddelen zowel de karakteristieken van een overeenkomst als van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertoont.

6. De Commissie is krachtens artikel 190 EEG-Verdrag weliswaar gehouden, haar beschikkingen met redenen te omkleden met vermelding van de feitelijke en juridische gegevens waarvan de wettigheid van de maatregel afhangt en van de overwegingen die haar tot het nemen van haar beschikking hebben geleid, doch het is in het geval van een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels niet vereist, dat zij ingaat op alle feitelijke en rechtspunten die door elke betrokkene tijdens de administratieve procedure zijn opgeworpen.

7. Bij de vaststelling van het bedrag van de wegens schending van de mededingingsregels van het Verdrag op te leggen geldboete, kan het feit dat de Commissie een bepaalde onderneming al eens een inbreuk op de mededingingsregels heeft ten laste gelegd en eventueel uit dien hoofde een boete heeft opgelegd, tegen die onderneming, in voorkomend geval, als een verzwarende omstandigheid in aanmerking worden genomen. Daarentegen is de afwezigheid van een eerdere inbreuk een normale omstandigheid, die de Commissie niet als verzachtende omstandigheid in aanmerking behoeft te nemen.

Partijen

In zaak T-8/89,

DSM NV, te Heerlen, vertegenwoordigd door I. G. F. Cath, advocaat te Maastricht, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij L. H. Dupong, advocaat aldaar, Rue des Bains 14a,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch hoofdadviseur A. McClellan als gemachtigde, bijgestaan door T. R. Ottervanger, advocaat te Rotterdam, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, lid van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149-Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J. L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking van de Commissie waarbij zij vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een reeks van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die in zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries PLC en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en Chemie Linz AG in Oostenrijk. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten aan in West-Europa: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende enkele jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt niet weg, aldus de beschikking, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries PLC, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co. elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 DSM NV is een van de zeven producenten die in 1977 hun intrede deden op de markt. Zij was op de polypropyleenmarkt een middelgrote producent, met een marktaandeel tussen de 3,1 en 4,8 %.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz.204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO),

- BASF AG (hierna: BASF),

- DSM NV (hierna: DSM),

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules),

- Hoechst AG (hierna: Hoechst),

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels),

- Imperial Chemical Industries PLC (hierna: ICI),

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte),

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell),

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay),

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na de verificaties verzocht de Commissie voornoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen. Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco,

- Chemie Linz AG (hierna: Linz),

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil),

- Petrofina SA (hierna: Petrofina),

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochteronderneming van Saga, alsmede bij de wederverkopers van Linz in het Verenigd Koninkrijk en de Bondsrepubliek Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een jaarlijks controlesysteem hadden opgezet voor de verkochte hoeveelheden, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure, bedoeld in artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17, in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen Raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridisch adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een aantal documenten in de vorm van kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld; met name mochten de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren, dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken voor de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Derhalve deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het beweerde kartel in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag niet duidelijk juridisch had afgebakend, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode hun opmerkingen in; de andere ondernemingen (uitgezonderd Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van het proces-verbaal van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, ((Solvay)) en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf ten minste 1978 tot ten minste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot ten minste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden:

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, tweemaal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iii) BASF AG, 2 500 000 ECU, dat is 5 362 225 DM;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

vii) Huels AG, 2 750 000 ECU, dat is 5 898 447,50 DM;

viii) ICI PLC, 10 000 000 ECU; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 LIT;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xii) Rhône-Poulenc SA, 500 000 ECU, dat is 3 420 950 FF;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xiv) Solvay & Cie, 2 500 000 ECU, dat is 109 608 750 BFR;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

(omissis)"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen toegezonden, met de door hen verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 31 juli 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89 tot en met T-4/89, T-6/89, T-7/89 en T-9/89 tot en met T-15/89).

18 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

19 Krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988) heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken bij beschikking van 15 november 1989 naar het Gerecht verwezen.

20 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

21 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de tijdens de mondelinge behandeling te volgen procedure vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

22 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

23 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht voornoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

24 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

25 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

26 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en gehoord de advocaat-generaal, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

27 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

28 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

29 DSM concludeert dat het het Gerecht behage:

1) geheel of gedeeltelijk te vernietigen dan wel nietig te verklaren de beschikking van de Commissie van 23 mei 1986 (IV/31.149-Polypropyleen), waartegen bij deze beroep is ingesteld;

2) te annuleren dan wel te verminderen de aan verzoekster krachtens deze beschikking opgelegde geldboete;

3) zodanige verdere voorzieningen en maatregelen te nemen, als het Hof (het Gerecht) zal vermenen te behoren;

4) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

30 Het Gerecht is van mening, dat verzoeksters middelen in de hierna beschreven volgorde moeten worden onderzocht: in de eerste plaats de middelen die zijn ontleend aan schending van het recht van verweer: de Commissie zou een aantal documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet aan verzoekster hebben overgelegd (1) en, door zich op ontoereikend bewijsmateriaal te baseren, zou zij de bewijslast hebben omgekeerd (2); in de tweede plaats de middelen ter zake van de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1), en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2): bij die toepassing zou de Commissie de inbreuk onjuist hebben gekwalificeerd (A) alsmede de mededingingsbeperkende gevolgen (B) respectievelijk de nadelige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen Lid-Staten (C) onjuist hebben beoordeeld; in de derde plaats de middelen betreffende de motivering van de beschikking, en in de vierde plaats de middelen betreffende de vaststelling van de boete, die niet in verhouding zou staan tot de duur (1) en de zwaarte (2) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Niet-overlegging van documenten bij de mededeling van de punten van bezwaar

31 Verzoekster betoogt, dat de Commissie heeft nagelaten haar bij de mededeling van de punten van bezwaar een aantal - in veertien punten van de beschikking genoemde - documenten over te leggen, zodat zij zich daarover niet heeft kunnen uitspreken. Het zou gaan om de volgende documenten: een notitie van een werknemer van Hercules betreffende een bijeenkomst van 13 mei 1982 (punt 15, sub b, van de beschikking; zie ook punt 37); een document gedateerd 6 september 1977, dat bij Solvay zou zijn aangetroffen (punt 16, laatste alinea, van de beschikking); de reactie van Shell op de mededeling van de punten van bezwaar (punt 17 van de beschikking); notulen van twee interne Shell-bijeenkomsten, de ene op 5 juli 1979 (punt 29, tweede alinea, van de beschikking) en de andere op 12 september 1979 (punt 31 van de beschikking); een intern document van Solvay (punt 32 van de beschikking); een herinnering van Solvay aan haar verkoopkantoren van 17 juli 1981 (punt 35 van de beschikking); eind 1981 in de vakpers gepubliceerde artikelen (punt 36 van de beschikking); een interne nota van ICI met betrekking tot het "solide klimaat" (punt 46 van de beschikking); bescheiden van Shell betreffende het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, alsmede een document van Shell met de titel "PP W. Europe-Pricing" en "Market quality report" (punt 49 van de beschikking); diverse documenten van ATO, onder andere een interne nota van 28 september 1983 (punt 51 van de beschikking); bij ICI aangetroffen tabellen met betrekking tot de herziene streefhoeveelheden voor 1979 (punt 54 van de beschikking); door een werknemer van ICI opgestelde notities betreffende de bijeenkomst van 10 maart 1982 (punt 58 van de beschikking) en ten slotte een niet-gedateerde nota van ICI die moest dienen ter voorbereiding van een bijeenkomst met Shell in mei 1983 en een bij Shell aangetroffen werkdocument met betrekking tot het eerste kwartaal van 1983 (punt 63 van de beschikking).

32 In dit verband stelt verzoekster schending van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 99/63 van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 1963, nr. 127, blz. 2268; hierna: verordening nr. 99/63), volgens hetwelk de Commissie de ondernemingen schriftelijk op de hoogte moet stellen van de tegen hen in aanmerking genomen punten van bezwaar. Die punten van bezwaar zouden vergezeld moeten gaan van de bescheiden waarmee de Commissie haar beweringen wil staven. Ofschoon het niet nodig is, de betrokken ondernemingen van het volledige dossier mededeling te doen, zouden zij wél in kennis moeten worden gesteld van de gegevens waarop de bezwaren van de Commissie berusten (arrest van het Hof van 13 juli 1966, gevoegde zaken 56/84 en 58/64, Consten en Grundig, Jurispr. 1966, blz. 450). Indien die gegevens bestaan in specifieke documenten, zou de Commissie deze aan de ondernemingen moeten overleggen, of, wanneer zij bekend kunnen worden geacht, moeten aangeven welke stukken er worden bedoeld. Bovendien zou het oordeel over het belang van een document of over de zin van een reactie door een onderneming, moeten worden overgelaten aan die onderneming.

33 De Commissie brengt hiertegen in, dat alle op verzoekster betrekking hebbende stukken, die haar betrokkenheid bij het kartel aantoonden, met de mededeling van de punten van bezwaar op volstrekt identificeerbare wijze aan haar zijn overgelegd, met uitzondering van de door een werknemer van ICI opgestelde notities betreffende een bijeenkomst op 10 maart 1982 (punt 58 van de beschikking). Die notities zouden echter slechts een toelichting vormen op de inhoud van een bij ICI en Hercules aangetroffen voorbereidend stuk (bijlage 71 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar, hierna: bijl. a.b.), dat wél zou zijn overgelegd. Bovendien zouden zij betrekking hebben op het jaar 1982, waarvoor verzoekster - in haar verzoekschrift - haar betrokkenheid bij het kartel zou hebben toegegeven.

34 Bovendien, aldus de Commissie, is verzoekster van een aantal van de stukken die haar, naar haar zeggen, niet zijn overgelegd, inzage gegeven tijdens de procedure "toegang tot het dossier".

35 De Commissie merkt verder op, dat de in de punten 46 en 54 van de beschikking bedoelde documenten verzoekster zijn overgelegd als bijlagen 35 en 55 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar.

36 Ten slotte geeft de Commissie toe, dat sommige van de in de beschikking genoemde stukken verzoekster niet zijn overgelegd omdat zij volstrekt niet op verzoekster betrekking hebben en dus niet ten grondslag lagen aan de beschikking voor zover deze haar betrof. Die stukken zouden dan ook volstrekt irrelevant zijn voor de beoordeling van verzoeksters positie in het kartel.

37 Het Gerecht stelt vast dat het volgens de rechtspraak van het Hof niet aankomt op de documenten als zodanig, doch op de conclusies die de Commissie daaruit heeft getrokken. In zoverre deze documenten niet in de mededeling van de punten van bezwaar zijn vermeld, mocht de betrokken onderneming ervan uitgaan dat zij voor de zaak niet van belang waren. Door een onderneming niet mee te delen dat bepaalde documenten in haar beschikking zouden worden aangevoerd, heeft de Commissie deze belet, tijdig haar standpunt over de bewijskracht van deze stukken te kennen te geven. Bijgevolg kunnen deze stukken met betrekking tot die onderneming niet als geldige bewijsmiddelen worden beschouwd (arrest van 25 oktober 1983, zaak 107/82, AEG, Jurispr. 1983, blz. 3151, r.o. 27; zie laatstelijk het arrest van 3 juli 1991, zaak C-62/86, AKZO Chemie, Jurispr. 1991, blz. I-3359, r.o. 21).

38 In casu kunnen alleen de documenten die werden genoemd in de algemene of de individuele mededeling van de punten van bezwaar of in de brieven van 8 oktober 1984 en 29 maart 1985, of de documenten die bij deze stukken waren gevoegd, maar er niet met zoveel woorden in werden genoemd, worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. De documenten die bij de mededelingen van de punten van bezwaar waren gevoegd, doch hierin niet werden genoemd, kunnen in de beschikking slechts tegen verzoekster in stelling worden gebracht voor zover deze uit de mededelingen van de punten van bezwaar redelijkerwijze kon opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken.

39 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat van de door verzoekster genoemde stukken alleen de interne nota van ICI over het "solide klimaat" (punt 46 van de beschikking) en de bij ICI aangetroffen tabellen met betrekking tot de herziene streefhoeveelheden voor 1979 (punt 54 van de beschikking) als bewijsmiddelen tegen verzoekster kunnen worden gebruikt, omdat zij werden genoemd in de punten 71 respectievelijk 93 van de tot haar gerichte algemene mededeling van de punten van bezwaar en bovendien als bijlagen 35 en 55 bij die mededeling waren gevoegd. De overige door verzoekster genoemde stukken kunnen niet worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan haar kunnen worden tegengeworpen.

40 De vraag, of de feiten die de Commissie in de beschikking ten aanzien van verzoekster heeft vastgesteld, zonder laatstgenoemde documenten niet gestaafd kunnen worden, dient aan de orde te komen bij het onderzoek van de gegrondheid van die vaststellingen.

2. Ontoereikendheid van het door de Commissie ingebrachte bewijsmateriaal

41 Verzoekster betoogt, dat de door de Commissie overgelegde documenten niet betrouwbaar zijn. Met name de notities van ICI zouden subjectieve bedoelingen of interpretaties zijn van de opstellers ervan, die zich lieten leiden door hun eigen bedrijfspolitieke oogmerken binnen de onderneming waarvan zij deel uitmaakten.

42 Verzoekster stelt verder, dat de Commissie niet mag proberen aan een zaak een bredere reikwijdte te geven dan de vaststaande feiten objectief rechtvaardigen. Bovendien zou zij het beginsel van de "praesumptio innocentiae" en het beginsel "in dubio pro reo" moeten toepassen. De Commissie zou echter algemene gevolgtrekkingen hebben verbonden aan incidentele feiten en omstandigheden, die, in het juiste verband geplaatst, een ander licht op het marktgedrag of de marktpositie van verzoekster hadden kunnen werpen; zij zou in die incidentele feiten en omstandigheden het bewijs van schuld hebben gezien en zich dus hebben gebaseerd op onvoldoende, onzeker en niet-sluitend bewijsmateriaal. Dit heeft volgens verzoekster tot een omkering van de bewijslast geleid: DSM moest aantonen dat in het algemeen haar optreden op de markt heel anders was geweest dan de Commissie wilde doen geloven, of aan de feiten een andere uitlegging geven, terwijl het juist de taak van de Commissie is, haar versie van de feiten aannemelijk te maken ten opzichte van de door de ondernemingen gegeven uitlegging.

43 De Commissie brengt hiertegen in, dat DSM niet aangeeft waarom de betrouwbaarheid van de door de Commissie overgelegde documenten in twijfel zou moeten worden getrokken.

44 Zij is van mening, dat zij aan de verschillende aangevoerde feiten geen bredere reikwijdte heeft gegeven dan deze feiten rechtvaardigen. Zij wijst erop, dat bij het bewijs van een inbreuk op artikel 85 EEG-Verdrag noodzakelijkerwijs moet worden verwezen naar het gedrag van meerdere ondernemingen. Bovendien zou het, anders dan DSM suggereert, verzoeksters taak zijn om, rekening houdend met al het door de Commissie ingebrachte bewijsmateriaal, een andere lezing van de feiten aannemelijk te maken.

45 De Commissie is tot slot van mening dat, gezien de omvang van het in het dossier voorkomende bewijsmateriaal, de grief betreffende de schending van het beginsel "in dubio pro reo" geen doel kan treffen.

46 Het Gerecht merkt op dat de inhoud van de van ICI afkomstige verslagen van bijeenkomsten wordt bevestigd door diverse documenten, zoals een aantal tabellen met cijfers betreffende de door de verschillende producenten verkochte hoeveelheden alsmede enkele prijsinstructies, die qua bedrag en datum van inwerkingtreding overeenstemmen met de in die notities genoemde richtprijzen. Ook wordt de inhoud van deze verslagen over het geheel genomen bevestigd door de antwoorden die de verschillende ondernemingen op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie hebben gegeven.

47 Derhalve kon de Commissie ervan uitgaan, dat de bij ICI aangetroffen verslagen van bijeenkomsten vrij objectief weergaven wat er was besproken op die bijeenkomsten die werden voorgezeten door verschillende personeelsleden van ICI, waardoor het voor dezen des te meer noodzakelijk was, hun collega' s die op bepaalde bijeenkomsten niet aanwezig waren geweest, door middel van verslagen juiste informatie te verschaffen over hetgeen op die bijeenkomsten aan de orde was geweest.

48 Onder deze omstandigheden staat het aan verzoekster om aan hetgeen tijdens de door haar bijgewoonde bijeenkomsten is besproken, een andere uitlegging te geven. Hiertoe moet zij met nauwkeurige bewijzen komen, zoals bij voorbeeld door haar personeelsleden tijdens de bijeenkomsten gemaakte aantekeningen of getuigenverklaringen van personeelsleden die de bijeenkomsten hebben bijgewoond. Vastgesteld moet worden, dat verzoekster dergelijk bewijsmateriaal niet heeft aangebracht noch heeft aangeboden zulks te doen.

49 Bovendien kan de vraag of de Commissie aan het beschikbare bewijsmateriaal te algemene conclusies heeft verbonden en daardoor het beginsel van de "praesumptio innocentiae" en het beginsel "in dubio pro reo" heeft geschonden, niet worden onderscheiden van de vraag of de door de Commissie in de beschikking vastgestelde feiten worden gestaafd door het door haar ingebrachte bewijsmateriaal. Deze vraag, die de grond van de zaak betreft en verband houdt met de vaststelling van de inbreuk, moet te zamen met de overige vragen in verband met de vaststelling van de inbreuk worden behandeld.

De vaststelling van de inbreuk

50 Volgens de beschikking (punt 80, eerste alinea) zijn de producenten die polypropyleen verkochten in de Gemeenschap, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van geregelde bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen.

51 Onder deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen met betrekking tot het stelsel van periodieke bijeenkomsten (A), de prijsinitiatieven (B), de maatregelen om de toepassing van de prijsinitiatieven te vergemakkelijken (C) en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (D) rechtens genoegzaam heeft bewezen, waarbij achtereenvolgens wordt beschreven wat in de bestreden handeling is verklaard (a), de argumenten van partijen worden weergegeven (b) en de beoordeling van het Gerecht wordt gegeven (c). Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

A - Het stelsel van periodieke bijeenkomsten

a) Bestreden handeling

52 Volgens de beschikking (punten 78, vierde alinea, en 104, derde alinea) trad het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten rond eind 1977 in werking - in 1978 vonden zes bijeenkomsten plaats (punt 18, eerste alinea) -, maar is het niet mogelijk precies te achterhalen, op welke datum elk van de producenten ze begon bij te wonen. DSM, een van de producenten van wie niet met zekerheid kan worden bepaald dat zij het initiatief van december 1977 "steunden", beweert niet te weten, wanneer met de bijeenkomsten een aanvang werd gemaakt en zij geeft slechts toe, dat zij deze vanaf 1980 heeft bijgewoond.

53 Volgens punt 105, eerste en tweede alinea, van de beschikking kan de precieze datum waarop iedere producent aan de regelmatige plenaire vergaderingen begon deel te nemen, niet met zekerheid worden vastgesteld. De datum waarop Anic, ATO, BASF, DSM en Huels aan de regelingen begonnen deel te nemen, kan niet later dan 1979 zijn geweest, aangezien is gebleken dat deze vijf producenten allen betrokken waren bij de verdeling van de markt of de quotastelsels die in dat jaar voor het eerst van kracht waren.

54 Volgens de beschikking (punten 104, derde alinea, en 105, tweede en vierde alinea) heeft ICI verklaard, dat DSM tot de regelmatige deelnemers aan de bijeenkomsten behoorde, en duurde het stelsel van regelmatige bijeenkomsten van polypropyleenproducenten tot ten minste eind september 1983. DSM wordt verweten aan dat systeem te hebben deelgenomen (punt 18, eerste en derde alinea).

55 Volgens punt 21 van de beschikking hadden de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten vooral ten doel, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten.

b) Argumenten van partijen

56 Verzoekster merkt op, dat zij volgens de beschikking "vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979" aan het kartel zou hebben deelgenomen. Zij beklemtoont, dat de Commissie hoe dan ook niet zoveel onduidelijkheid mocht laten bestaan over het moment van aanvang van de inbreuk. De Commissie had dat moment duidelijk moeten vaststellen en, indien zulks niet mogelijk was, verzoekster het voordeel van de twijfel moeten laten.

57 Verzoekster moge hebben erkend, vanaf 1 januari 1981 regelmatig aan bijeenkomsten van producenten te hebben deelgenomen, maar zij heeft altijd met klem ontkend, vóór die datum met een zekere regelmaat of volgens enig schema aan dergelijke bijeenkomsten te hebben deelgenomen.

58 Wanneer de Commissie niettemin stelt, dat de datum waarop DSM aan de regelingen begon deel te nemen, niet na 1979 kan liggen, dan baseert zij zich hierbij op van ICI afkomstige stukken, die geen enkele bewijskracht hebben of waaraan een onjuiste uitlegging is gegeven. Het betreft enkel tabellen met produktiecijfers van de verschillende producenten.

59 Bovendien, aldus verzoekster in repliek, pleit tegen de bewijskracht van die stukken ten aanzien van haar deelname aan de bijeenkomsten, dat daarin Amoco wordt genoemd, een onderneming waarvan de Commissie heeft erkend dat zij niet aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen. Een notitie van 27 februari 1978 (bijlage III bij het verweerschrift (hierna: bijl. vw.)) heeft evenmin bewijskracht.

60 De Commissie merkt op, dat DSM erkent, na 1 januari 1981 met een zekere regelmaat aan de bijeenkomsten te hebben deelgenomen, en dat zij, ofschoon zij ontkent vóór dat jaar met een zekere regelmaat of volgens enig schema aan de bijeenkomsten te hebben deelgenomen, niet betwist daaraan op onregelmatige of incidentele wijze te hebben deelgenomen.

61 Volgens de Commissie blijkt uit een groot aantal stukken, dat verzoekster vóór 1981 aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen. In dit verband noemt zij: punt 23 van het antwoord van DSM op de mededeling van de punten van bezwaar, waarin deze in bedekte termen zou hebben toegegeven, vóór 1981 op bijeenkomsten vertegenwoordigd te zijn geweest; het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen, volgens hetwelk DSM als "regular participant" ("regelmatig deelneemster") bijeenkomsten bijwoonde (bijl. 8 a.b.); de op de algemene vergadering van de "European Association of Textile polyolefines" (hierna: EATP) van 26 mei 1978 afgelegde verklaringen, waaruit zou blijken dat DSM "will support the movement to get prices at a reasonable level" ("het initiatief om de prijzen op te trekken naar een redelijk niveau, zou ondersteunen") (bijl. 7 a.b.); de bijlagen 55 en volgende bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar, die precieze gegevens zouden bevatten die enkel door DSM zouden kunnen zijn verstrekt, en, ten slotte, een notitie van DSM van 27 februari 1978, waaruit zou blijken dat DSM de overeenkomsten vanaf die datum naleefde en zich bezorgd maakte over het feit, dat een aantal van haar concurrenten daaraan minder streng de hand hield.

c) Beoordeling van het Gerecht

62 Het Gerecht stelt vooraf vast, dat de vaststelling in artikel 1 van de beschikking, dat verzoekster vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 aan de inbreuk begon deel te nemen, gelet op de motivering van de beschikking, aldus moet worden begrepen, dat dat tijdstip ergens tussen begin en eind 1978 ligt. Immers, enerzijds wordt verzoekster noch in de tot haar gerichte algemene en individuele mededeling van de punten van bezwaar noch in de beschikking iets verweten ten aanzien van de periode vóór 1978 - in de beschikking wordt verzoekster zelfs met zoveel woorden van het prijsinitiatief van 1977 uitgesloten (punt 78) -, terwijl anderzijds de Commissie in punt 105, tweede alinea, van de beschikking verklaart, dat de datum waarop DSM aan de regelingen begon deel te nemen, niet later dan begin 1979 kan zijn geweest.

63 Op basis van de aanwijzingen, gevormd door in de eerste plaats de interne nota van DSM van 27 februari 1978 (bijl. III vw.), die was opgesteld ter voorbereiding van een bijeenkomst op 28 februari 1978 en waarin onder meer staat te lezen, dat "clinging to agreements even when heavy violations of our partners become obvious" ("het blijven naleven van overeenkomsten, zelfs wanneer onze partners deze klaarblijkelijk ernstig schenden") een van de fouten was die DSM in het kader van haar prijsbeleid had begaan, terwijl uit de context van dit citaat blijkt, dat met de "partners" niet de afnemers en de leveranciers kunnen zijn bedoeld, die elders in het document als zodanig worden aangeduid, en in de tweede plaats de door verzoekster op de tijdens de EATP-bijeenkomst van 26 mei 1978 afgelegde verklaringen (bijl. 7 a.b.), volgens welke:

"It is our conviction that stability in supply and in pricing is most important (...). Therefore we will support the move to get prices at a reasonable level. This morning we have heard some comments indicating the November initiative has not been fully carried through, nevertheless we are of the opinion that it is absolutely necessary to pursue this goal further",

(("Wij zijn ervan overtuigd, dat stabiliteit in het aanbod en in de prijsstelling van het grootste belang is (...). Daarom zullen wij het initiatief om de prijzen op te trekken naar een redelijk niveau, ondersteunen. Ofschoon vanmorgen uit enige commentaren viel op te maken, dat het novemberinitiatief niet volledig zou zijn doorgevoerd, zijn wij van mening dat het absoluut noodzakelijk is, dit doel te blijven nastreven")),

moet worden aangenomen dat verzoekster vanaf een tijdstip ergens in 1978 heeft deelgenomen aan de door de polypropyleenproducenten georganiseerde bijeenkomsten van "Senior Managers" ("bosses"), waarop het idee om richtprijzen vast te stellen is gerijpt, zoals blijkt uit het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), volgens hetwelk "Generally speaking however, the concept of recommending 'Target prices' was developed during the early meetings which took place in 1978" ("Globaal gesproken, is het idee om 'richtprijzen' aan te bevelen tijdens de eerste bijeenkomsten in 1978 gerijpt").

64 Met betrekking tot de daaropvolgende periode stelt het Gerecht vast, dat DSM blijkens het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen vanaf eind 1978 of begin 1979 regelmatig aan de geregeld gehouden bijeenkomsten van "bosses" en "experts" heeft deelgenomen. In dat antwoord noemt ICI DSM namelijk, in tegenstelling tot twee andere producenten, als een van de regelmatige deelnemers aan die bijeenkomsten, en stelt zij bovendien:

"By late 1978/early 1979 it was determined that the 'ad hoc' meetings of Senior Managers should be supplemented by meetings of lower level managers with more marketing knowledge. This two-tier level of representatives became identified as (a) 'Bosses' and (b) 'Experts' ."

(("Eind 1978/begin 1979 werd besloten, dat de 'ad hoc' -bijeenkomsten van Senior Managers moesten worden aangevuld met bijeenkomsten van lagere managers die meer wisten van marketing. Deze twee niveaus van vertegenwoordigers werden al gauw aangeduid als (a) 'Bosses' respectievelijk (b) 'Experts' ")).

65 Verder moet worden opgemerkt, dat het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen wordt bevestigd door verzoeksters antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar, waarin zij weliswaar verklaart, pas vanaf januari 1981 met een zekere regelmaat aan de bijeenkomsten te hebben deelgenomen, doch niet ontkent ook vóór die tijd op de bijeenkomsten aanwezig te zijn geweest, en bovendien door het feit, dat in verschillende bij ICI en ATO aangetroffen tabellen (bijl. 55 tot en met 61 a.b.) naast verzoeksters naam haar verkoopcijfers voor verschillende maanden en jaren worden genoemd. Het merendeel van verzoeksters nu heeft in antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht erkend, dat de bij ICI, ATO en Hercules gevonden tabellen niet hadden kunnen worden opgesteld op basis van de statistieken van het Fides-systeem voor de uitwisseling van gegevens. Bovendien heeft ICI in antwoord op het verzoek om inlichtingen met betrekking tot een van die tabellen opgemerkt, dat "the source of information for actual historic figures in this table would have been the producers themselves" ("de in deze tabel opgenomen, reeds gerealiseerde cijfers moeten wel afkomstig zijn van de producenten zelf"). Hierbij zij evenwel aangetekend, dat dit laatste element als zodanig nog geen bewijs is voor verzoeksters deelname aan de bijeenkomsten - evenmin als dit voor Amoco het geval was -, maar dat het enkel de inhoud van de andere bewijsstukken op basis waarvan die deelname bewezen moet worden geacht - en die in het geval van Amoco ontbreken - bevestigt.

66 Ten slotte blijkt uit de bij verzoeksters antwoord op het verzoek om inlichtingen gevoegde tabellen, dat zij heeft deelgenomen aan bijna alle bijeenkomsten van producenten die - volgens de beschikking - in 1982 en 1983 hebben plaatsgevonden.

67 Het Gerecht is van mening, dat de Commissie op basis van de door ICI in antwoord op het verzoek om inlichtingen verstrekte gegevens, die door talrijke verslagen van bijeenkomsten zijn bevestigd, zich terecht op het standpunt heeft gesteld, dat de bijeenkomsten vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen. In dat antwoord van ICI komen namelijk de volgende passages voor: "' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)"; en "A number of proposals for the volume of individual producers were discussed at meetings" (("De 'richtprijzen' die vanaf 1 januari 1979 van tijd tot tijd door producenten voor de basiskwaliteit van elk van de belangrijkste categorieën polypropyleen zijn voorgesteld, zijn weergegeven in bijlage (...)", en "Een aantal voorstellen betreffende de hoeveelheden van individuele producenten werd tijdens bijeenkomsten besproken")).

68 Waar ICI in antwoord op het verzoek om inlichtingen verklaart, dat er vanaf eind 1978 of begin 1979 naast de bijeenkomsten van "bosses" ook bijeenkomsten van "experts" op het gebied van marketing plaatsvonden, kan uit dat antwoord bovendien worden opgemaakt, dat de discussies over de vaststelling van richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen steeds concretere en preciezere vormen aannamen, terwijl de "bosses" zich in 1978 ertoe hadden beperkt, het idee van de richtprijzen uit te werken.

69 Behalve de voorgaande passages bevat het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen ook de volgende mededeling: "Only 'Bosses' and 'Experts' meetings came to be held on a monthly basis" ("alleen de bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' vonden maandelijks plaats"). Gelet op dat antwoord en gezien het feit dat de bijeenkomsten hetzelfde karakter en hetzelfde doel hadden, mocht de Commissie uit dit antwoord afleiden, dat deze deel uitmaakten van een stelsel van periodieke bijeenkomsten.

70 Uit bovenstaande overwegingen blijkt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot september 1983 heeft deelgenomen aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, en dat die bijeenkomsten inzonderheid ten doel hadden richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en stelselmatig plaatsvonden.

B - De prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

71 Volgens de beschikking (punten 28 tot en met 51) zijn er in elk geval zes prijsinitiatieven geweest, gericht op het stelselmatig vaststellen van richtprijzen: het eerste van juli tot en met december 1979, het tweede van januari tot en met mei 1981, het derde van augustus tot en met december 1981, het vierde in juni en juli 1982, het vijfde van september tot en met november 1982, en het zesde van juli tot en met november 1983.

72 Met betrekking tot het eerste van die prijsinitiatieven merkt de Commissie in punt 29 van de beschikking op, dat er geen nader bewijsmateriaal voorhanden is van bijeenkomsten of prijsinitiatieven in het eerste deel van 1979. Uit een aantekening over een op 26 en 27 september 1979 gehouden bijeenkomst zou echter blijken, dat een prijsinitiatief in het voornemen lag op basis van een prijs voor raffiakwaliteit van 1,90 DM/kg vanaf 1 juli en 2,05 DM/kg vanaf 1 september. De Commissie beschikt over prijsinstructies van bepaalde producenten - overigens niet van verzoekster -, waaruit blijkt dat die producenten hun verkoopkantoren instructies hadden gegeven, dit prijsniveau of het equivalent daarvan in nationale valuta toe te passen met ingang van 1 september. De meeste van die instructies zijn gegeven vóór de bekendmaking van de voorgenomen verhoging in de vakpers (punt 30 van de beschikking).

73 Aangezien het moeilijk bleek te zijn, de prijzen te verhogen, hebben de producenten echter op de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979 besloten, de datum voor de invoering van de richtprijs met enkele maanden te verschuiven, en wel naar 1 december 1979, waarbij volgens het nieuwe programma de toen geldende prijsniveaus nog moesten worden "aangehouden" gedurende de maand oktober, met de mogelijkheid van een tussentijdse gedeeltelijke stijging (tot 1,90 DM of 1,95 DM/kg) in november (punt 31, eerste en tweede alinea, van de beschikking).

74 Wat het tweede prijsinitiatief betreft, volgens punt 32 van de beschikking werden over 1980 geen aantekeningen verkregen over de bijeenkomsten, hoewel in dat jaar ten minste zeven vergaderingen van fabrikanten werden gehouden (hiervoor wordt verwezen naar tabel 3 van de beschikking). Ofschoon de vakpers in het begin van het jaar had geschreven, dat de fabrikanten voor een sterke prijsstijging in 1980 waren, zijn de marktprijzen aanzienlijk gedaald - tot het niveau van 1,20 DM/kg of minder - alvorens ze zich rond september van dat jaar begonnen te stabiliseren. Uit door verzoekster en door Hoechst, Linz, Monte, Saga en ICI verzonden prijsinstructies blijkt, dat met het oog op herstel van het prijsniveau doelen werden gesteld voor december 1980 tot en met januari 1981, gebaseerd op een prijs van 1,50 DM/kg voor raffia, 1,70 DM/kg voor homopolymeer en 1,95 DM à 2,00 DM/kg voor copolymeer. In een intern document van Solvay is een tabel opgenomen, waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen" worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen" voor januari 1981 van 1,50/1,70/2,00 DM wordt genoemd. Oorspronkelijk was het de bedoeling geweest, deze niveaus toe te passen met ingang van 1 december 1980 - van 13 tot 15 oktober vond te Zuerich een bijeenkomst plaats -, maar het initiatief werd uitgesteld tot 1 januari 1981.

75 Volgens punt 33 van de beschikking nam DSM in januari 1981 deel aan twee bijeenkomsten, waarop werd besloten dat de in december 1980 vastgestelde prijsstijging, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg - die op 1 februari 1981 van kracht zou moeten worden -, in twee etappes moest worden doorgevoerd: de richtprijs voor februari bleef op 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering" worden ingevoerd met ingang van 1 maart. Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta' s voor de zes voornaamste kwaliteiten, die op 1 februari en 1 maart 1981 van kracht moesten worden. Uit bij DSM aangetroffen documenten blijkt onder meer, dat zij stappen ondernam om de voor februari vastgestelde richtprijzen in te voeren. VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0008.1

76 Volgens punt 34 van de beschikking scheen het voornemen om de prijs op 1 maart op te trekken tot 2,00 DM/kg, geen succes te hebben gehad. De fabrikanten wijzigden hun verwachtingen en hoopten het niveau van 1,75 DM/kg in maart te bereiken. Op 25 maart 1981 werd in Amsterdam een bijeenkomst van "experts" gehouden, waarvan geen notulen bewaard zijn gebleven. Onmiddellijk daarna gaven in elk geval BASF, DSM, ICI, Monte en Shell instructies om de richtprijzen (of "catalogusprijzen") met ingang van 1 mei op te trekken tot het equivalent van 2,15 DM/kg voor raffia. Hoechst gaf precies dezelfde instructies voor 1 mei, doch ongeveer vier weken na de andere fabrikanten. Enkele fabrikanten stonden hun verkoopkantoren een zekere soepelheid toe voor de toepassing van minimum- of bodemprijzen die iets beneden de overeengekomen richtprijzen lagen. Gedurende de eerste helft van 1981 zijn de prijzen aanzienlijk gestegen, maar ondanks het feit dat de verhoging van 1 mei sterk werd gesteund door de fabrikanten, hield die opwaartse beweging geen stand. Tegen midden 1981 liepen de fabrikanten vooruit op ofwel een stabilisatie van het prijsniveau of zelfs een neerwaartse beweging, aangezien de vraag in de zomer was afgenomen.

77 Met betrekking tot het derde prijsinitiatief vermeldt de beschikking (punt 35), dat Shell en ICI reeds in juni 1981, toen duidelijk werd dat de prijsstijging van het eerste kwartaal afnam, een nieuw prijsinitiatief hadden gepland voor september-oktober 1981. Shell, ICI en Monte kwamen op 15 juni 1981 bijeen om te bespreken hoe op de markt hogere prijzen konden worden toegepast. Binnen enkele dagen na die bijeenkomst gaven ICI en Shell beide hun verkoopkantoren opdracht, de markt voor te bereiden op een aanzienlijke stijging in september, op grond van een nieuwe prijs van 2,30 DM/kg voor raffia. Op 17 juli 1981 herinnerde Solvay haar verkoopkantoor in de Benelux eraan, dat het de klanten ervan moest verwittigen dat op 1 september een aanzienlijke prijsverhoging van kracht zou worden, waarvan het precieze bedrag in de laatste week van juli zou worden vastgesteld, terwijl er voor 28 juli 1981 een bijeenkomst van experts was gepland. Het oorspronkelijke voornemen om de prijs te verhogen tot 2,30 DM/kg in september 1981 werd waarschijnlijk op die bijeenkomst herzien; het niveau voor augustus zou weer 2,00 DM/kg voor raffia bedragen. In september zou de prijs 2,20 DM/kg hebben moeten bedragen. Een met de hand geschreven nota die bij Hercules werd verkregen en gedateerd was op 29 juli 1981 (de dag na de bijeenkomst, die Hercules in geen geval bijwoonde), bevat een overzicht van deze prijzen als zijnde de "officiële" prijzen voor augustus en september, waarbij in cryptische bewoordingen naar de bron van die informatie wordt verwezen. Op 4 augustus vond weer een bijeenkomst plaats te Genève en op 21 augustus 1981 te Wenen. Na deze bijeenkomsten werden door de fabrikanten nieuwe instructies gegeven om met ingang van 1 oktober naar een prijs van 2,30 DM/kg toe te gaan. BASF, DSM, Hoechst, ICI, Monte en Shell gaven nagenoeg eensluidende prijsinstructies met het oog op de invoering van deze prijzen in september en oktober.

78 Volgens punt 36 van de beschikking werd het plan opgevat om in de loop van september en oktober 1981 te gaan in de richting van een "basisprijs"-niveau van 2,20 à 2,30 DM/kg voor raffia. Uit een document van Shell blijkt, dat oorspronkelijk een nog verdere etappegewijze verhoging tot 2,50 DM/kg op 1 november ter sprake was gebracht, waarvan men echter vervolgens had afgezien. Uit rapporten van de diverse fabrikanten blijkt, dat in september de prijzen stegen en dat die stijging tot in oktober 1981 bleef doorgaan, waarbij uiteindelijk marktprijzen werden bereikt van ongeveer 2,00-2,10 DM/kg voor raffia. Uit een nota van Hercules blijkt, dat in december 1981 de richtprijs van 2,30 DM/kg naar beneden werd bijgesteld tot het meer realistische bedrag van 2,15 DM/kg. In die nota werd echter tevens gesteld, dat "door algemene vastberadenheid de prijzen stegen tot 2,05 DM/kg, welke prijzen nog nooit zo dicht hadden gelegen bij de openbaar gemaakte (sic!) richtprijzen". Tegen eind 1981 werd in de vakpers melding gemaakt van polypropyleenmarktprijzen van 1,95 à 2,10 DM/kg voor raffia, ongeveer 20 Pfennig beneden de richtprijs van de fabrikanten. Vermeld werd, dat de produktiecapaciteit werd benut voor een "gezonde" 80 %.

79 Het vierde prijsinitiatief (juni-juli 1982) vond plaats in het kader van het herstel van het evenwicht tussen vraag en aanbod op de markt. Tot dat initiatief was besloten tijdens de op 13 mei 1982 gehouden bijeenkomst van fabrikanten, die door DSM werd bijgewoond. Tijdens die bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel opgesteld met richtprijzen voor 1 juni, waarin de prijzen voor de verschillende kwaliteiten polypropyleen werden aangegeven in de diverse nationale valuta' s (2,00 DM/kg voor raffia) (punten 37 tot en met 39, eerste alinea, van de beschikking).

80 Na de bijeenkomst van 13 mei 1982 gaven ATO, BASF, Hoechst, Hercules, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die, op enkele onbelangrijke uitzonderingen na, overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomst vastgestelde richtprijzen (punt 39, tweede alinea, van de beschikking). Ofschoon volgens de beschikking (punt 39, derde alinea) met betrekking tot DSM geen prijsinstructies voor juni beschikbaar zijn, wordt in een door verzoekster opgesteld verkooprapport verwezen naar voor juni geplande prijsverhogingen, waarvan werd gehoopt dat zij een succes zouden worden. Toen zij op 9 juni 1982 bijeenkwamen, konden de fabrikanten slechts bescheiden prijsverhogingen rapporteren.

81 Volgens de beschikking (punt 40) nam verzoekster ook deel aan het vijfde prijsinitiatief (september-november 1982), waartoe tijdens de bijeenkomst van 20 en 21 juli 1982 werd besloten en dat erop gericht was, de prijs te verhogen tot 2,00 DM/kg op 1 september en tot 2,10 DM/kg op 1 oktober. DSM was aanwezig op de meeste, zo niet alle bijeenkomsten die van juli tot november 1982 werden gehouden en waarop genoemd prijsinitiatief werd gepland en gevolgd (punt 45 van de beschikking). Tijdens de bijeenkomst van 20 augustus 1982 werd de voor 1 september geplande prijsverhoging uitgesteld tot 1 oktober en die beslissing werd op de bijeenkomst van 2 september 1982 bevestigd (punt 41 van de beschikking).

82 Na de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 september 1982 gaven ATO, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die overeenkwamen met de tijdens die bijeenkomsten voorgestelde richtprijs (punt 43 van de beschikking).

83 Volgens de beschikking (punt 44) vond er op 21 september 1982 een - ook door verzoekster bijgewoonde - bijeenkomst plaats, waarop werd gesproken over de stappen die waren genomen om het eerder vastgestelde doel te bereiken. Er bleek algemene instemming te bestaan over een voorstel om de prijs met ingang van november-december 1982 te verhogen tot 2,10 DM/kg. Die verhoging was definitief geworden op de bijeenkomst van 6 oktober 1982.

84 Na de bijeenkomst van 6 oktober 1982 gaven BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte, Shell en Saga prijsinstructies om de overeengekomen verhoging toe te passen (punt 44, tweede alinea, van de beschikking).

85 In navolging van ATO, BASF, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Saga verstrekte verzoekster de aan haar plaatselijke verkoopkantoren gegeven prijsinstructies aan de Commissie. De verschillende prijsinstructies komen qua bedrag en tijdstip niet alleen met elkaar overeen, maar ook met de tabel van richtprijzen die aan de door ICI opgestelde notulen van de "experts"-bijeenkomst van 2 september 1982 was gehecht (punt 45, tweede alinea, van de beschikking).

86 Tijdens de bijeenkomst van december 1982 werd overeengekomen, dat het voor november/december gestelde streefniveau tegen eind januari 1983 moest zijn ingevoerd (punt 46, tweede alinea, van de beschikking).

87 Volgens punt 47 van de beschikking heeft verzoekster tot slot ook aan het zesde prijsinitiatief (juli-november 1983) deelgenomen. Tijdens de bijeenkomst van 3 mei 1983 werd overeengekomen, dat de fabrikanten zouden trachten in juni 1983 een richtprijs van 2,00 DM/kg te berekenen. Op de bijeenkomst van 20 mei 1983 werd dit aanvankelijk gestelde doel echter uitgesteld tot september en werd als tussenstap een doel van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli gesteld. Tijdens een op 1 juni 1983 gehouden bijeenkomst bevestigden de aanwezige fabrikanten - waaronder DSM - vervolgens hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 DM/kg. Daarbij werd overeengekomen, dat Shell in het openbaar zou leiden in het vaktijdschrift European Chemical News (hierna: ECN).

88 Volgens punt 49 van de beschikking gaven ICI, DSM, BASF, Hoechst, Linz, Shell, Hercules, ATO, Petrofina en Solvay na de bijeenkomst van 20 mei 1983 instructies aan hun verkoopkantoren om met ingang van 1 juli een prijs van 1,85 DM/kg voor raffia toe te passen. Van ATO en Petrofina werden slechts onvolledige prijsinstructies verkregen, maar die bevestigen dat deze producenten het nieuwe prijsniveau toepasten, zij het in geval van Petrofina en Solvay met enige vertraging. Met uitzondering van Huels (waarvan de Commissie geen prijsinstructies voor juli 1983 heeft gevonden), blijken derhalve alle producenten die de bijeenkomsten hadden bijgewoond dan wel hun steun hadden toegezegd voor de nieuwe richtprijs van 1,85 DM/kg, instructies te hebben gegeven om de nieuwe prijs toe te passen.

89 Volgens punt 50 van de beschikking vonden er verder nog vergaderingen plaats op 16 juni, 6 en 21 juli, 10 en 23 augustus en 5, 15 en 29 september 1983, die door alle vaste deelnemers werden bijgewoond. Eind juli en begin augustus 1983 deden BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Solvay, Monte en Saga aan hun diverse nationale verkoopkantoren prijsinstructies toekomen (gebaseerd op een raffiaprijs van 2,00 DM/kg), die met ingang van 1 september van kracht zouden worden. In een interne nota van Shell van 11 augustus, betreffende haar prijzen in het Verenigd Koninkrijk, wordt vermeld, dat Shell' s dochteronderneming in het Verenigd Koninkrijk "ernaar streefde", dat per 1 september basisprijzen van kracht zouden zijn die overeenstemden met de door de andere producenten vastgestelde richtprijzen. Tegen het einde van de maand gaf Shell haar verkoopkantoor in het Verenigd Koninkrijk echter opdracht, de volle verhoging uit te stellen tot de andere producenten het gewenste basisniveau hadden bereikt. Behoudens onbeduidende afwijkingen waren die instructies identiek voor alle kwaliteiten en nationale valuta' s.

90 Volgens punt 50, laatste alinea, van de beschikking blijkt uit bij de fabrikanten verkregen prijsinstructies, dat later werd besloten door te gaan op de voet van de verhoging van september en de prijs voor raffiakwaliteit per 1 oktober te verhogen tot 2,10 DM/kg en per 1 november tot 2,25 DM/kg. BASF, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay - aldus punt 51, eerste alinea, van de beschikking - zonden voor de maanden oktober en november ieder afzonderlijk instructies aan hun verkoopkantoren, waarin identieke prijzen werden vastgesteld. Hercules gaf in eerste instantie iets lagere prijzen op. DSM beweert, dat voor oktober of november geen prijsinstructies werden gegeven, maar haar "catalogusprijzen" zijn voor alle kwaliteiten en alle valuta' s identiek met die van alle andere producenten.

91 In punt 51, tweede alinea, van de beschikking wordt opgemerkt dat in een bij ATO aangetroffen en op 28 september 1983 gedateerde nota evenwel een tabel voorkomt met als kop "Rappel du prix de cota (sic)", waarin voor verschillende landen voor september en oktober prijzen worden vastgesteld voor de drie belangrijkste kwaliteiten polypropyleen, die identiek zijn met die van BASF, DSM, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay. Tijdens de in oktober 1983 bij ATO verrichte verificatie bevestigden de vertegenwoordigers van het bedrijf, dat die prijzen aan de verkoopkantoren werden meegedeeld.

92 Volgens punt 105, vierde alinea, van de beschikking heeft de inbreuk, welke de datum van de laatste bijeenkomst ook moge zijn geweest, tot november 1983 voortgeduurd: de overeenkomst bleef tot ten minste dat tijdstip effect sorteren, aangezien november de laatste maand is waarvan bekend is dat richtprijzen werden overeengekomen en prijsinstructies werden gegeven.

93 In punt 51, laatste alinea, verklaart de Commissie tot slot, dat eind 1983 in de vakpers gewag werd gemaakt van een stabilisering van de polypropyleenprijzen op een marktprijs voor raffiakwaliteit van 2,08 à 2,15 DM/kg (het nagestreefde doel was zoals gezegd 2,25 DM/kg).

b) Argumenten van partijen

94 Volgens verzoekster is het centrale verwijt van de Commissie aan de ondernemingen tot welke de beschikking is gericht, dat zij in 1977 een overeenkomst zouden hebben gesloten over bodemprijzen, die periodiek moesten worden bijgesteld. Die overeenkomst zou vervolgens in een zestal individualiseerbare perioden zijn geconcretiseerd middels zogeheten "prijsinitiatieven". De Commissie zou in dit verband spreken van "kaderovereenkomst" en "deelovereenkomsten". Verzoekster is derhalve van mening, dat zo het Gerecht deze centrale grief van de hand mocht wijzen, zulks zou moeten leiden tot gehele of gedeeltelijke vernietiging van de beschikking en van de geldboeten.

95 Ofschoon verzoekster erkent, dat zij sinds januari 1981 met een zekere regelmaat aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen, ontkent zij met klem, dat deze bijeenkomsten hebben plaatsgevonden in het kader van een gestructureerde regeling dan wel - a fortiori - in het kader van een "bodemprijsovereenkomst".

96 Zij stelt, nooit enige verbintenis te zijn aangegaan en zich juridisch of moreel nooit gebonden te hebben geacht aan hetgeen op de bijeenkomsten werd besproken. A fortiori heeft zij zich bij de bepaling en de uitvoering van haar commercieel beleid nooit door de uitkomsten van die bijeenkomsten laten leiden. Dat beleid kenmerkte zich daarentegen door een stelselmatig agressieve opstelling, zoals blijkt uit de vergroting van haar marktaandeel. De Commissie, op wie volgens verzoekster toch de bewijslast rust, heeft zich dienaangaande beperkt tot enkele algemene opmerkingen, die geenszins aantonen dat DSM haar wil op die van andere ondernemingen heeft afgestemd. Verzoekster verklaart bovendien, dat de redenering waarmee de Commissie het de facto bestaan van een verbintenis wil aantonen, haar ontgaat. De Commissie is er dus niet in geslaagd, te bewijzen dat DSM aan een prijsovereenkomst heeft deelgenomen.

97 Verzoekster is van mening, dat haar interne prijsbeleid de conclusie van de Commissie op dit punt niet rechtvaardigt. Zij verwijst in dit verband naar de door haar op de markt toegepaste verkoopprijzen.

98 Zij beklemtoont, dat wat haar betreft vier soorten prijzen moeten worden onderscheiden: de "richtprijzen", dat wil zeggen de door de onderneming nagestreefde prijzen; de "catalogusprijzen", dat wil zeggen de prijzen zoals deze - in beginsel maandelijks en voor elk produkt - aan de verkoopkantoren worden opgegeven; de "bodemprijzen", dat wil zeggen de prijzen die te zamen met de catalogusprijzen aan de verkoopkantoren worden gegeven en die de zelfstandige onderhandelingsmarge van deze verkoopkantoren bepalen, en, tot slot, de effectieve verkoopprijzen.

99 Verzoekster legt enkele grafieken over die betrekking hebben op verschillende kwaliteiten polypropyleen en op verschillende markten. Uit deze grafieken blijkt: 1) dat de catalogusprijzen nooit samenvielen met de "richtprijzen"; 2) dat er altijd aanzienlijke verschillen (van gemiddeld meer dan 20 %) bestonden tussen de catalogusprijzen en de "richtprijzen"; 3) dat bij de prijsonderhandelingen de "bodemprijzen" en niet de "richtprijzen" tot uitgangspunt werden genomen, en 4) dat de verkoopkantoren altijd over een vrij ruime marge beschikten om bij de vaststelling van de verkoopprijzen af te wijken van de "bodemprijzen". Hiermee is de centrale stelling van de Commissie, dat de bijeenkomsten het marktgedrag van DSM daadwerkelijk beïnvloedden, feitelijk weergelegd. De Commissie heeft namelijk niet kunnen aantonen, dat er enig verband bestond tussen het op de bijeenkomsten besprokene en de op de markt toegepaste prijzen, of enig parallellisme tussen de verschillende door de ondernemingen op de markt toegepaste prijzen. Verzoekster beklemtoont, dat de Commissie in punt 73 van de beschikking zelf heeft erkend, dat het "overigens best mogelijk is dat de prijs in ruime mate werd bepaald door het mechanisme van vraag en aanbod".

100 Vervolgens tracht verzoekster aan te tonen, dat zij niet heeft deelgenomen aan de verschillende prijsinitiatieven.

101 Wat het initiatief van juli-december 1979 betreft, verzoekster wordt niet in de beschikking genoemd, aangezien zij iedere vorm van betrokkenheid bij de inbreuken vóór 1 januari 1981 ontkent.

102 Met betrekking tot het prijsinitiatief van januari-mei 1981 verklaart zij dat uit de prijsinstructies van DSM (bijlagen 6 en 7 bij het verzoekschrift; hierna: bijl. vz.), waarop de Commissie zich baseert, niet blijkt, dat DSM zich aan bepaalde "richtprijzen" wilde aanpassen, aangezien in de prijsonderhandelingen met de afnemers in werkelijkheid de marktprijzen tot uitgangspunt zijn genomen. Uit die instructies zou blijken, dat de door de Commissie aangegeven prijzen eenvoudig werden gebruikt als "verkooprichtlijnen" voor de betrokken produkten, maar dat het hier geen minimumprijzen betrof, welke prijzen in haar prijsinstructies ook werden genoemd en overigens aanzienlijk lager waren. De Commissie heeft aan de prijsinstructies van DSM dus geen juiste uitlegging gegeven.

103 Met betrekking tot het initiatief van augustus-december 1981 merkt verzoekster op, dat de in haar prijsinstructies aangegeven prijzen aanzienlijk afweken van de vastgestelde "richtprijzen" en van de door andere producenten gegeven instructies. Hetgeen ten aanzien van de vorige periode is opgemerkt, geldt ook voor deze periode.

104 Met betrekking tot het prijsinitiatief van juni-juli 1982 verklaart verzoekster dat, in tegenstelling tot hetgeen de Commissie in punt 39 van de beschikking en in haar bij het Gerecht neergelegde memories stelt, de prijsinstructie van DSM voor juni 1982 bestond in de notitie die DSM aan de Commissie had overgelegd als bijlage 43 bij haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar. Ook uit deze prijsinstructie, die was gegeven vóór de bijeenkomst waarop een "richtprijs" zou zijn overeengekomen en die door de Commissie zou zijn genegeerd, blijkt, dat de erin gestelde prijzen afweken van de zogeheten "richtprijzen" van de Commissie. In repliek betoogt verzoekster voorts, dat het van haar afkomstige document van 13 juli 1982, dat als bijlage 9 is gevoegd bij de tot haar gerichte individuele mededeling van de punten van bezwaar (hierna: bijl. i.b. DSM) en door de Commissie is beschouwd als de door DSM voor juni 1982 gegeven prijsinstructie, gelet op de datum ervan niet die instructie kan zijn, aangezien het duidelijk is dat een voor juni geplande prijsverhoging niet in juli kon zijn opgesteld.

105 Voor het initiatief van september-november 1982 verwijst verzoekster naar haar verklaringen betreffende de periode januari-mei 1981. Zij voegt hieraan toe, dat zij met de waarschuwing aan haar verkoopkantoren, dat de "bodemprijzen" "with care" moesten worden gebruikt, enkel de neiging van die kantoren wilde tegengaan om zelfs nog onder de "bodemprijzen" te gaan.

106 Wat ten slotte het prijsinitiatief van juli-november 1983 betreft, verzoekster maakt onderscheid tussen het begin en het einde van deze periode. Met betrekking tot het begin van de periode stelt zij, dat de door de Commissie bedoelde prijsinstructie van 25 mei 1983 (bijl. 11 vz.), die parallel lijkt te lopen met andere instructies, moet worden bezien tegen de achtergrond van een aantrekkende markt, waarop verzoekster niet kon achterblijven. Met betrekking tot het einde van bedoelde periode verklaart verzoekster, dat er geen sprake was van schriftelijke instructies voor bodemprijzen, zoals blijkt uit een op 2 augustus 1983 aan de verkoopkantoren gestuurd telexbericht (bijl. 12 vz.), volgens hetwelk verdere instructies voor bodemprijzen zullen volgen.

107 Concluderend stelt verzoekster, dat de Commissie enkel een interne intentie van de onderneming aan de kaak stelt, terwijl de mededingingsregels ertoe strekken de concurrentiestructuur te beschermen, en niet beogen interne intenties strafbaar te stellen die niet door daadwerkelijke gedragingen op de markt tot gevolgen voor deze concurrentiestructuur hebben geleid. De Commissie voert hiermee in feite een novum in: zij stelt namelijk dat de gemeenschappelijke intentie tot parallelgedrag op zich reeds strafbaar is.

108 Naar het oordeel van de Commissie valt uit de verschillende elementen, zoals de prijsinstructies van verzoekster, die zowel qua bedrag als qua datum van invoering overeenstemmen met de door andere producenten gegeven instructies (bijlage bij de brief van de Commissie van 29 maart 1985), redelijkerwijs geen andere conclusie te trekken, dan dat DSM heeft deelgenomen aan de uitvoering van een met die andere producenten overeengekomen plan. De Commissie is ervan overtuigd, dat DSM zich de facto werkelijk aan de uitvoering van de in het kader van het kartel gemaakte afspraken gebonden heeft geweten, zoals uit haar prijsinstructies blijkt. Gelet op die concrete deelname aan het kartel is het beeld dat verzoekster van haar gebondenheid had, niet van belang, zomin als haar agressieve marktgedrag. Evenmin is het van belang, of de in het kader van het kartel genomen "besluiten" aan controle waren onderworpen, dan wel of DSM haar gedrag op het gebied van de prijzen slechts in beperkte mate op dat van de anderen afstemde.

109 Bovendien zijn er volgens de Commissie, anders dan DSM wil doen geloven, gegevens waaruit blijkt, dat de bij het kartel betrokken ondernemingen, waaronder DSM, voor elke Lid-Staat van de Gemeenschap "richtprijzen" vaststelden.

110 Volgens de Commissie wenst DSM aan te tonen dat het onjuist is, dat het op de bijeenkomsten besprokene zou hebben kunnen leiden tot daadwerkelijke beïnvloeding van het marktgebeuren dan wel van de interne beleidsbepaling van de onderneming. De Commissie acht dit verweer niet relevant, aangezien het er om gaat, dat alle producenten, waaronder DSM, nadat op bijeenkomsten "richtprijzen" waren overeengekomen, hun verkoopafdelingen instructies gaven om te streven naar de toepassing van de overeengekomen prijsniveaus, en dat de "richtprijzen" dus werden gehanteerd als uitgangspunt bij prijsonderhandelingen met afnemers. Wat dit aangaat, blijkt uit tabel 9 van de beschikking, dat er een onmiskenbaar verband bestond tussen de op de markt gerealiseerde prijzen en het tussen de producenten overeengekomene.

111 De Commissie betoogt bovendien, dat er sprake was van samenspanning, zelfs al werden de "richtprijzen" op de markt niet altijd gerealiseerd. Ook blijkt uit tabel 7 van de beschikking het onbetwistbare parallellisme tussen de door de verschillende producenten gegeven prijsinstructies.

112 De opmerking van DSM, dat de discussies over de prijzen uitsluitend betrekking hadden op de marktprijzen en dat de "bodemprijzen" daarbij als een soort "vangnet" fungeerden, kan volgens de Commissie niet serieus worden genomen. Dat zou namelijk betekenen, dat de "richtprijzen" jarenlang voor niets waren vastgesteld, dat de verkoopafdelingen er geen acht op behoefden te slaan en dat de afnemers zich er niets van behoefden aan te trekken.

113 Vervolgens gaat de Commissie in op verzoeksters deelname aan de verschillende prijsinitiatieven. Met betrekking tot het initiatief van juli-december 1979 stelt zij, dat ofschoon DSM in dit verband in de beschikking niet wordt genoemd, haar betrokkenheid bij de samenspanning in deze periode blijkt uit andere documenten die haar deelname aan de bijeenkomsten aantonen, zoals het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), de tabellen betreffende quota (bijl. 55 tot en met 60 a.b.), de interne nota van 27 februari 1978 (bijl. III vw.), of de door DSM tijdens de EATP-bijeenkomst van 26 mei 1978 afgelegde verklaringen (bijl. 7 a.b.).

114 Met betrekking tot het initiatief van januari-mei 1981 merkt de Commissie op, dat uit de door DSM zelf overgelegde stukken blijkt, dat de "richtprijzen" als uitgangspunt bij prijsonderhandelingen met afnemers werden gehanteerd. Ook bevestigen die stukken de gelijktijdige en uniforme toepassing van die richtprijzen in vergelijking met die van andere producenten. Zoals hiervoor reeds is te kennen gegeven, is de verwijzing van DSM naar de "bodemprijzen" niet relevant.

115 Aangaande het initiatief van augustus-december 1981 merkt de Commissie op, dat de in de prijsinstructies van DSM genoemde catalogusprijzen gelijk zijn aan de in de beschikking genoemde overeengekomen "richtprijzen". Voor het overige verwijst de Commissie naar hetgeen zij ten aanzien van de voorgaande periode heeft opgemerkt.

116 Met betrekking tot het prijsinitiatief van juni-juli 1982 merkt de Commissie op, dat het document dat door DSM wordt voorgesteld als haar prijsinstructie voor juni 1982, is gedateerd op 18 maart 1982 en geen enkele prijs voor juni vermeldt (bijl. 43 bij het antwoord van DSM op de mededeling van de punten van bezwaar). De Commissie is van mening, dat zij dat document dus buiten beschouwing kon laten en zich ten bewijze van de betrokkenheid van DSM bij het prijsinitiatief kon baseren op een door de onderneming op 13 juli 1982 - na de bijeenkomst van experts van 13 mei 1982 - opgemaakt verkooprapport (bijl. 9 i.b. DSM).

117 Ten aanzien van het prijsinitiatief van september-november 1982 voert de Commissie soortgelijke argumenten aan als ten aanzien van januari-mei 1981.

118 Aangaande het prijsinitiatief van juli-november 1983, verklaart de Commissie, dat, gelet op het haar ter beschikking staande bewijsmateriaal, het argument van DSM met betrekking tot de optimalisering van de mogelijkheden op een stijgende markt niet overtuigend is. Het staat namelijk vast, dat de prijzen van DSM voor september 1983 voor alle kwaliteiten en in alle valuta' s identiek waren met die van alle andere producenten (bijl. I bij brief van 29 maart 1985).

119 Concluderend stelt de Commissie, dat aan de gemeenschappelijke intentie tot parallel gedrag onmiskenbaar uitvoering is gegeven door de door haar gereleveerde prijsinitiatieven, die, zoals uit tabel 9 van de beschikking blijkt, een invloed op de markt hebben gehad.

c) Beoordeling van het Gerecht

120 Vooraf zij opgemerkt, dat aangezien geen van de tegen verzoekster in aanmerking genomen punten van bezwaar betrekking had op de periode vóór 1978, in de beschikking niet wordt gesteld, dat zij betrokken is geweest bij de medio 1977 gesloten bodemprijsovereenkomst of bij het prijsinitiatief van december 1977 (punt 78, vierde alinea, noot 1).

121 Uit de notulen van de geregeld gehouden bijeenkomsten van polypropyleenproducenten blijkt, dat de aan die bijeenkomsten deelnemende producenten de in de beschikking genoemde prijsinitiatieven zijn overeengekomen. Zo staat in de notulen van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.) te lezen:

"everyone felt that there was a very good opportunity to get a price rise through before the holidays + after some debate settled on DM 2,00 from 1st June (UK 14th June). Individual country figures are shown in the attached table".

(("iedereen was van mening, dat de gelegenheid zeer gunstig was om er vóór de vakantie een prijsstijging door te krijgen + na enige discussie is besloten tot 2,00 DM met ingang van 1 juni (14 juni voor het Verenigd Koninkrijk). De cijfers per land zijn vermeld in de bijgevoegde tabel")).

122 Zodra rechtens genoegzaam is bewezen, dat verzoekster die bijeenkomsten heeft bijgewoond, kan zij niet verklaren, dat zij de daar overeengekomen, geplande en gevolgde prijsinitiatieven niet heeft gesteund, zonder bewijzen te verstrekken die deze verklaring kunnen staven. Bij gebreke van dergelijke bewijzen is er immers geen enkele reden om aan te nemen dat verzoekster die initiatieven, anders dan de overige deelnemers aan de bijeenkomsten, niet heeft gesteund.

123 Om aan te tonen dat zij de op de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten overeengekomen prijsinitiatieven niet heeft gesteund, voert verzoekster aan, dat zij zich bij de bepaling van haar marktgedrag op het gebied van de prijzen nooit door de uitkomsten van de bijeenkomsten heeft laten leiden, zoals zou blijken uit haar agressieve prijsbeleid op de markt. Overigens heeft de Commissie, naar haar zeggen, verzoeksters prijsinstructies verkeerd uitgelegd, omdat zij geen rekening heeft gehouden met het feit dat DSM bij de vaststelling van haar prijzen vier soorten prijzen hanteert.

124 Deze argumenten kunnen niet als bewijs worden aanvaard voor verzoeksters verklaring, dat zij de overeengekomen prijsinitiatieven niet heeft gesteund. Zelfs indien deze argumenten feitelijk juist mochten blijken, zouden zij verzoeksters betrokkenheid bij de vaststelling van richtprijzen tijdens de bijeenkomsten niet ontzenuwen, doch hooguit aantonen, dat zij aan de tijdens die bijeenkomsten gemaakte afspraken geen uitvoering heeft gegeven. Nergens in de beschikking wordt overigens gesteld, dat de door verzoekster toegepaste prijzen altijd overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomsten overeengekomen richtprijzen, waaruit blijkt dat in de beschikking het bewijs van verzoeksters betrokkenheid bij de vaststelling van deze richtprijzen evenmin wordt gebaseerd op het feit, dat zij aan de tijdens de bijeenkomsten gemaakte afspraken uitvoering zou hebben gegeven.

125 In dit verband zij ook opgemerkt, dat de Commissie het accountantsrapport Coopers en Lybrand, volgens hetwelk er tussen de werkelijk toegepaste prijzen en de richtprijzen aanzienlijke verschillen zouden hebben bestaan, niet betwist. Hierbij zij evenwel aangetekend, dat uit de analyses die de producenten zelf tijdens de bijeenkomsten van 21 september, 6 oktober, 2 november en 2 december 1982 hebben verricht om de invloed van hun prijsinitiatieven op de op de markt toegepaste prijzen te volgen, lijkt te kunnen worden opgemaakt, dat zij de resultaten van die initiatieven over het geheel genomen als positief beoordeelden (bijl. 30 tot en met 33 a.b.).

126 In elk geval heeft verzoekster zich meer gelegen laten liggen aan de op de bijeenkomsten gemaakte afspraken dan zij wil doen geloven. Het feit dat zij vier soorten prijzen hanteert, veronderstelt namelijk, dat al die prijzen bij de vaststelling van de aan de afnemers in rekening gebrachte prijzen een rol spelen. In dit verband zij opgemerkt, dat uit de door verzoekster aan haar verkoopkantoren gezonden prijsinstructies blijkt, dat de "target price" ("richtprijs") bijna altijd overeenkomt met de "list price" ("catalogusprijs"), en dat die twee prijzen iets boven de "Rock bottoms" ("bodemprijzen") liggen, die "have to be used with care by each product manager or area sales manager at certain specific accounts (for instance certain key customers)" (("door iedere produktmanager of plaatselijke sales manager behoedzaam moeten worden gebruikt voor bepaalde specifieke klanten (bij voorbeeld bepaalde belangrijke klanten)")). Bovendien werden de tijdens de bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen in verzoeksters prijsinstructies overgenomen als richtprijzen en catalogusprijzen, ook al konden de verkoopkantoren bij wijze van uitzondering ervan afwijken en de "bodemprijzen" toepassen. Verzoeksters verklaring voor het feit dat zij haar verkoopkantoren had opgedragen, de "bodemprijzen" "with care" te gebruiken, is niet overtuigend. Uit de bewoordingen van die prijsinstructies zelf blijkt namelijk niet, dat de verkoopkantoren slechts "with care" onder die prijzen mochten gaan, doch enkel, dat zij die prijzen "with care" moesten gebruiken.

127 Derhalve moet worden geconcludeerd, dat verzoekster, ofschoon zij verschillende soorten prijzen hanteerde, haar best heeft gedaan om - voor zover mogelijk en met toepassing van haar eigen prijsstellingstechniek - de tijdens de bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen door te berekenen aan haar verkoopkantoren en dus aan haar afnemers.

128 Vervolgens moet worden ingegaan op de specifieke bewijzen die verzoekster heeft aangevoerd tot staving van haar stelling, dat zij niet betrokken is geweest bij de verschillende prijsinitiatieven.

129 Aangaande verzoeksters betrokkenheid bij het prijsinitiatief van juli-december 1979 moet in de eerste plaats worden opgemerkt, dat volgens punt 29 van de beschikking in de eerste helft van 1979 bijeenkomsten van producenten werden gehouden, ook al kunnen de plaats en het tijdstip van die bijeenkomsten niet precies worden vastgesteld. Bovendien heeft het Gerecht vastgesteld, dat de Commissie verzoeksters deelname aan die bijeenkomsten rechtens genoegzaam heeft bewezen. Verder blijkt uit de door ATO, BASF, Hoechst, ICI, Linz en Shell gegeven, met elkaar overeenstemmende prijsinstructies, dat het initiatief dat erop gericht was, per 1 september 1979 een prijs van 2,05 DM/kg te bereiken, eind juli was overeengekomen en bekendgemaakt. Dat dit initiatief bestond en dat het werd uitgesteld tot 1 december 1979, blijkt uit de notulen van de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979 (bijl. 12 a.b.), waarin staat te lezen: "2.05 remains the target. Clearly 2.05 not achievable in Oct., not in Nov. Plan now is 2.05 on 1/12" ("2.05 blijft het doel. Duidelijk 2,05 niet haalbaar in oktober, noch in november. Plan thans: 2,05 op 1/12").

130 Hieruit volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat de prijsverhoging van september 1979 het gevolg was van de vaststelling, door verzoekster en andere producenten, van richtprijzen voor de periode juli-december 1979.

131 Bovendien is verzoekster, door deel te nemen aan de in 1980 en in januari 1981 gehouden bijeenkomsten, tijdens welke het prijsinitiatief van begin 1981 werd overeengekomen, gepland en gevolgd, en door prijsinstructies te geven die overeenstemden met de tijdens die bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen, bij dat prijsinitiatief betrokken geweest en kan zij zich niet beroepen op het feit, dat de tijdens de bijeenkomsten bepaalde richtprijzen in haar prijsinstructies niet als minimumprijzen, maar als catalogusprijzen werden gebruikt.

132 Op dezelfde wijze is verzoekster, door deel te nemen aan de bijeenkomsten tijdens welke het initiatief van augustus-december 1981 werd overeengekomen, gepland en gevolgd, en door prijsinstructies te geven die overeenstemden met die welke voor dezelfde periode door andere producenten werden gegeven, bij dat prijsinitiatief betrokken geweest.

133 Wat het initiatief van juni-juli 1982 betreft, uit de notulen van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.) blijkt dat tijdens die bijeenkomst, die door verzoekster werd bijgewoond, tot dat initiatief werd besloten. Met betrekking tot de vraag of verzoekster, zoals zij beweert, de Commissie haar prijsinstructie voor juni 1982 heeft verstrekt, moet worden vastgesteld, dat bij onderzoek van het door verzoekster overgelegde stuk (bijl. 43 bij het antwoord van DSM op de algemene mededeling van de punten van bezwaar), gedateerd 18 maart 1982 en getiteld "Price list Stamylan P./April/May/June" ("prijslijst Stamylan P./april/mei/juni"), blijkt, dat het, ondanks zijn opschrift, geen "richtprijzen" voor juni 1982 bevat, aangezien naast de op de maand juni betrekking hebbende kolom staat geschreven: "In case of need to be discussed with marketing Stamylan P." ("Zo nodig te bespreken met marketing van Stamylan P."). Het gaat hier dus niet om verzoeksters prijsinstructie voor juni 1982. Dit betekent, dat die instructie niet werd gegeven vóór de bijeenkomst van 13 mei 1982, tijdens welke een richtprijs voor juni was overeengekomen.

134 Wat de initiatieven van september-november 1982 en juli-november 1983 betreft, verzoeksters betrokkenheid bij die initiatieven blijkt uit haar aanwezigheid bij de bijeenkomsten tijdens welke die prijsinitiatieven werden overeengekomen, gepland en gevolgd, alsmede uit het feit dat de door haar gegeven prijsinstructies overeenstemden met de tijdens die bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen en met de door andere producenten gegeven prijsinstructies.

135 Aangaande het laatste prijsinitiatief betwist verzoekster niet dat haar prijsinstructies parallel lopen met die van andere producenten. Die parallellie kan zij niet verklaren met een beroep op het feit, dat de markt een opwaartse beweging vertoonde. Deze achtergrond moge namelijk verklaren, dat zij instructies gaf om hogere prijzen toe te passen, doch hij kan niet verklaren, dat de door de verschillende producenten voorziene prijsverhogingen even hoog uitvielen. Bovendien moet met betrekking tot de maand september worden vastgesteld, dat de door verzoekster op 2 augustus 1983 opgestelde prijslijst (bijl. 12 vz.), die op 1 september 1983 van kracht moest worden, voor alle kwaliteiten en in alle valuta' s dezelfde prijzen vermeldt als die van de andere producenten. Weliswaar beschikt men niet over prijsinstructies van verzoekster voor de maanden oktober en november 1983, maar haar betrokkenheid bij het einde van bedoeld prijsinitiatief mag worden afgeleid uit haar deelname aan de bijeenkomsten tijdens welke dat initiatief werd overeengekomen en gepland.

136 Bovendien mocht de Commissie uit het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), waarin staat te lezen dat "' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)". (("De sinds 1 januari 1979 door de producenten geregeld voorgestelde 'richtprijzen' voor de basiskwaliteit van elke hoofdcategorie polypropyleen zijn opgenomen in bijlage (...)")), afleiden, dat de prijsinitiatieven werden genomen in het kader van een stelselmatige vaststelling van richtprijzen.

137 Bovendien heeft de Commissie tot staving van bovenstaande feitelijke vaststellingen geen gebruik hoeven te maken van stukken die zij niet had genoemd in haar mededelingen van de punten van bezwaar dan wel niet aan verzoekster had overgelegd.

138 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen dat verzoekster een van de polypropyleenproducenten was die wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot de in de beschikking genoemde prijsinitiatieven en dat die initiatieven stelselmatig werden genomen.

C - De maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

139 In de beschikking (artikel 1, sub c, en punt 27; zie ook punt 42) wordt verzoekster verweten, met de overige producenten verschillende maatregelen te zijn overeengekomen waarmee de toepassing van de richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, zoals tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over haar leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en, vanaf eind september 1982 een systeem van "account management", bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen.

140 Wat het systeem van "account management" betreft, waarvan de later bijgeschaafde vorm vanaf december 1982 bekend stond als "account leadership", werd verzoekster - evenals alle andere producenten - aangewezen als cooerdinator of "leader" voor ten minste één belangrijke klant. Dit betekende, dat zij de contacten van die klant met diens leveranciers in het geheim moest cooerdineren. In het kader van genoemd systeem werden klanten aangewezen in België, Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, en werd voor elk van hen een "cooerdinator" benoemd. In december 1982 werd een meer algemene aanvaarding van het systeem voorgesteld, waarbij een "account leader" werd benoemd, die prijsinitiatieven zou leiden, bespreken en organiseren. Andere producenten, die geregeld met de klanten zaken hadden gedaan, stonden bekend als "betwisters" en zouden met de "account leader" samenwerken bij offertes aan de betrokken klant. Ten einde de "account leader" en de "betwisters" te "beschermen" moesten alle andere fabrikanten die door de klant werden benaderd, hogere prijzen dan de nagestreefde richtprijs noemen. ICI beweert, dat de regeling na slechts enkele maanden instortte wegens gedeeltelijke en ondoeltreffende toepassing. Uit volledige aantekeningen van de op 3 mei 1983 gehouden bijeenkomst blijkt echter, aldus de beschikking, dat op die bijeenkomst uitgebreide besprekingen plaatsvonden over afzonderlijke klanten, over de aan dezen door elke fabrikant opgegeven of op te geven prijzen en over de geleverde of bestelde hoeveelheden.

141 In de beschikking (punt 20) wordt DSM tevens verweten, te hebben deelgenomen aan plaatselijke bijeenkomsten ter bespreking van de toepassing op nationaal niveau van de op de plenaire bijeenkomsten overeengekomen maatregelen.

b) Argumenten van partijen

142 Verzoekster merkt op, dat de stukken waarmee de Commissie haar betrokkenheid bij het systeem van "account leadership" wil aantonen, op