CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL K. ROEMER

VAN 2 DECEMBER 1970 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

Het gaat in dit prejudiciële geding om de uitlegging van Verordening nr. 102/64 van de Commissie van 28 juli 1964 met betrekking tot de invoer- en uitvoercertificaten voor granen, op basis van granen verwerkte produkten, rijst, breukrijst en op basis van rijst verwerkte produkten (Publikatieblad 1964, blz. 2125), met name om de uitlegging van artikel 8 dier verordening in verband met problemen welke samenhangen met het begrip overmacht. — Vooraf zij het navolgende opgemerkt.

Volgens artikel 16, lid 1, van 's Raads verordening houdende de geleidelijke totstandbrenging van een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector granen (Publikatieblad 1962, blz. 933) was voor de invoer van granen uit derde landen een invoercertificaat nodig, dat werd verstrekt door het nationale bestuur (in de Bondsrepubliek Duitsland: de Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und Futtermittel te Frankfurt). Afgifte van zodanig certificaat was afhankelijk van een waarborg. Het verplichtte de houder tijdens de geldigheidsduur van het certificaat tot invoer over te gaan. Bij niet-nakoming van die verplichting werd de waarborg volgens artikel 16, lid 2, van Verordening nr. 19 verbeurd verklaard. — Anders was — en is — het echter in geval van overmacht. Daarvoor geeft het reeds genoemde artikel 8 van Verordening nr. 102/64 van de Commissie een uitvoerige regeling, welke wij wegens haar betekenis voor dit geding hier letterlijk zullen aanhalen. Wij lezen :

„Wanneer de invoer of uitvoer binnen de geldigheidsduur van het certificaat door een als overmacht aan te merken omstandigheid wordt verhinderd en indien een verzoek is gedaan om deze omstandigheden in aanmerking te nemen :

a) wordt in de in lid 2, sub a) tot en met d), genoemde gevallen de verplichting tot in- of uitvoer geannuleerd, terwijl de waarborg niet wordt verbeurd. Op verzoek van belanghebbende kan echter de geldigheidsduur van het certificaat worden verlengd met de termijn, die de Lid-Staat in verband met deze omstandigheden noodzakelijk acht;

b) wordt in de in lid 2, sub e) tot en met h), genoemde gevallen de geldigheidsduur van het certificaat verlengd met de termijn welke de Lid-Staat noodzakelijk acht in verband met deze omstandigheid. Op verzoek van belanghebbende kan de Lid-Staat besluiten dat de verplichting tot in- of uitvoer wordt geannuleerd en dat de waarborg niet wordt verbeurd.

Indien de geldigheidsduur van het certificaat wordt verlengd en het bedrag van de heffing of van de restitutie vooraf is vastgesteld, wordt dit bedrag aangepast aan de hand van de tijdens de maand van de werkelijke in- of uitvoer toegepaste drempelprijs.

Als overmacht in de zin van lid 1 moeten de volgende omstandigheden aangemerkt worden :

a) oorlog en onlusten,

b) invoer- of uitvoerverboden van overheidswege,

c) belemmering van de scheepvaart door overheidsmaatregelen,

d) schipbreuk,

e) averij aan schip of goederen,

f) staking,

g) onderbreking van de scheepvaart wegens ijsgang of lage waterstand,

h) machineschade.

…

Indien de Lid-Staten andere dan de in lid 2 genoemde omstandigheden als overmacht in de zin van lid 1 erkennen, brengen zij deze omstandigheden onverwijld ter kennis van de Commissie. Daarbij wordt aangegeven of lid 1, sub a), dan wel lid 1, sub b) wordt toegepast.

…

De importeur of exporteur toont de als overmacht aangemerkte omstandigheden aan de hand van officiële documenten aan.”

Dit voorschrift is voor het bodemgeschil van belang, want verzoekster, die een op 14 september 1965 afgegeven en tot 31 december 1965 geldig certificaat voor de invoer van maïs uit derde landen bezat, kon wegens havenstremming — in de loshaven Rotterdam — eerst in januari 1966 tot lossing van de voor haar bestemde partij overgaan en aldus niet tijdig gebruik maken van het certificaat. Deze omstandigheid, havenstremming in de loshaven, wordt door de Duitse overheid overeenkomstig artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/ 64 reeds sedert oktober 1963 als overmacht behandeld. Weliswaar is blijkens mededeling van de Bundesminister für Wirtschaft een desbetreffende officiële bekendmaking nimmer verschenen. De Einfuhr- und Vorratsstelle heeft hiervan op 21 juli 1965 kennis gegeven aan het hoofd van het Zentralverband des deutschen Getreide-, Futtermittel- und Düngemittelhandels, dat zijnerzijds de leden (waartoe ook verzoekster behoort) in een circulaire van 27 juli 1965, dat wil zeggen vóór de afgifte van het hierbedoelde invoercertificaat, van de door de administratie gevolgde praktijk op de hoogte heeft gesteld. De in artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/64 bedoelde kennisgeving aan de Commissie is echter eerst in november 1966 gedaan. Bovendien werden in die kennisgeving de rechtsgevolgen niet vermeld, dat wil zeggen er werd niet aangegeven „of lid 1, sub a), dan wel lid 1, sub b), van artikel 8 van de verordening wordt toegepast”. — Dit gaf tot de onderhavige problematiek aanleiding.

Toen verzoekster in het bodemgeschil van de havenstremming vernam, deed zij daarvan op 27 december 1965 mededeling aan de Einfuhr- und Vorratsstelle. Bovendien verzocht zij op 6 januari 1966 ingevolge artikel 8 van Verordening nr. 102/64 wegens overmacht van de verplichting tot invoer te worden vrijgesteld — met teruggave van de waarborg. — De Einfuhr- und Vorratsstelle gaf hieraan echter geen gevolg. Weliswaar was zij — in overeenstemming met de geschetste praktijk — bereid deze havenstremming als overmacht te beschouwen. Voor en na bleef zij echter van mening dat zij ten aanzien van de rechtsgevolgen een discretionaire beslissing mocht nemen en dat van vervallen van de verplichting tot invoer slechts sprake kan zijn wanneer wordt aangetoond dat verlenging van het certificaat niet redelijk ware (bij voorbeeld wanneer men zich ter voldoening aan verplichtingen tot levering in het binnenland welke geen uitstel kunnen lijden elders heeft moeten dekken). Aangezien verzoekster bij verlenging van het certificaat geen belang had, verklaarde de Einfuhr- und Vorratsstelle vervolgens bij beschikking van 12 januari 1966 de waarborg verbeurd.

Verzoeksters beroep tegen deze maatregel heeft alle Duitse administratiefrechtelijke instanties doorlopen. Zij stelt zich namelijk op het standpunt, dat in geval van overmacht over de rechtsgevolgen niet discretionair door de bevoegde bestuursorganen mag worden beslist, doch dat de importeur de keus heeft en dat — wanneer hij geen verlenging van het certificaat, doch annulering van de verplichting tot invoer wenst — een daartoe strekkend verzoek moet worden ingewilligd. — Omdat in de loop van het geding bovendien eenmaal werd beslist dat de kennisgeving aan de Commissie van het onderhavige geval van overmacht, voor zoveel de rechtsgevolgen betreft, niet volledig was geweest (hetgeen erkenning van het evenement als overmacht uitsluit), ziet het Bundesverwaltungsgericht, dat thans van de zaak heeft kennis te nemen, zich gesteld voor een aantal vragen van gemeenschapsrecht, welke in aanmerking komen voor een prejudiciële beslissing als bedoeld in artikel 177 van het EEG-Verdrag. Het heeft daarom bij beschikking van 12 juni 1960 het geding geschorst en aan het Hof van Justitie de navolgende vragen voorgelegd :

1. Kan een Lid-Staat volgens artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/64/ EEG ook een andere omstandigheid dan die in lid 2 genoemd als overmacht in de zin van lid 2 erkennen, wanneer hij deze omstandigheid weliswaar aan de Commissie heeft medegedeeld doch daarbij niet heeft vermeld of lid 1, sub a), dan wel lid 1, sub b), wordt toegepast?

2. Is de Lid-Staat volgens artikel 8 lid 1, letter b), van Verordening nr. 102/64/EEG verplicht te besluiten dat de verplichting tot in- of uitvoer wordt geannuleerd en dat de waarborg niet wordt verbeurd, wanneer de belanghebbende daarom verzoekt, dan wel kan de Lid-Staat verlangen dat belanghebbende bewijst dat voor zodanige uitzondering op de normaliter te nemen beslissing bijzondere gronden bestaan ?

Ik zou deze vragen willen bespreken aan de hand van hetgeen verzoekster in het bodemgeschil en de Commissie van de Europese Gemeenschappen schriftelijk en mondeling hebben opgemerkt.

1 — De eerste vraag

De eerste vraag betreft de werking van een kennisgeving aan de Commissie, zoals die in artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/64 is voorgeschreven voor het geval dat een aldaar niet met zoveel woorden genoemd evenement door de nationale instanties als overmacht wordt erkend. Volgens de gestelde vraag moet worden nagegaan, of aan de kennisgeving slechts declaratoire dan wel constitutieve werking toekomt, dat wil zeggen of zij ook de externe relatie tot de deelnemers aan de markt betreft, hetgeen er met name toe zou leiden dat een kennisgeving welke ten aanzien van de in artikel 8, lid 1, a), genoemde rechtsgevolgen onvolledig is, geen effect kan sorteren en het in de kennisgeving genoemde evenement niet als overmacht kan worden erkend.

Met betrekking tot deze vraag hebben beide partijen in het bodemgeschil eenstemmig de opvatting verdedigd, dat aan bedoelde kennisgeving slechts declaratoire betekenis toekomt en dat zij alleen de interne relatie Commissie/ Lid-Staat betreft. Dat deze opvatting de juiste is, behoeft mijns inziens geen uitvoerig betoog.

In zoverre is reeds de redactie van artikel 8, lid 3, verhelderend; wij lezen hier dat de Lid-Staten het recht hebben om ook anders dan in de belangrijkste, typische gevallen zoals die in artikel 8, lid 2, worden genoemd, bepaalde omstandigheden als overmacht te erkennen. Aan deze formulering kan worden ontleend, dat het recht daartoe niet van een voorbehoud afhankelijk is gesteld en daarmede is de opvatting in overeenstemming, dat de voorgeschreven kennisgeving aan de Commissie alleen van informatieve aard is. Een ruimere betekenis — en met name de veronderstelling dat aan de kennisgeving aanspraken kunnen worden ontleend — zou hoogstens voor de hand kunnen liggen wanneer aan de Commissie inspraak was toegekend in de vorm van een toestemming of in dier voege dat zij zonder meer een in een bepaalde staat gevestigde administratieve praktijk zou mogen wijzigen. Hiervan is stellig geen sprake met betrekking tot de gevallen van overmacht die in artikel 8, lid 2, uitdrukkelijk worden genoemd en de wijze waarop dit artikel door het nationaal bestuur wordt gehanteerd. Aangezien echter van een zelfde begrip overmacht moet worden uitgegaan, kan een afwijking, dat wil zeggen een aan de Commissie toekomend recht van inspraak, ook niet gelden voor nadere gevallen van overmacht welke volgens artikel 8, lid 3, als zodanig door de Lid-Staten worden erkend. Tegen een dergelijk recht van inspraak van de Commissie kunnen trouwens ernstige praktische bezwaren worden ingebracht. Het zou namelijk tot vertraging kunnen leiden, hetgeen bezwaarlijk valt te rijmen met de behoefte aan een snelle behandeling van dergelijke evenementen door de administratie. Bovendien komt het mij ook geenszins noodzakelijk voor aan te nemen, dat de kennisgeving aan de Commissie van meer dan informatieve betekenis zou zijn. Zij licht de Commissie nopens alle hierbedoelde evenementen genoegzaam in, maakt derhalve zo nodig een zekere coördinatie mogelijk en, wanneer daaraan behoefte mocht bestaan, maatregelen om in geval van ernstige divergenties een gevaarlijke ontwikkeling tijdig te kunnen opvangen. Voorts zij gewezen op de in de Lid-Staten geboden rechtsbescherming en de daaruit voortvloeiende gedingen volgens artikel 177 van het EEG-Verdrag, waarvan eveneens een unificerende invloed uitgaat. Ten slotte dient wat de in de kennisgeving aan te geven rechtsgevolgen betreft, te worden bedacht dat zij dikwijls slechts van geval tot geval — en derhalve eerst achteraf — kunnen worden bepaald. Dit levert een argument te meer op tegen de opvatting, dat bedoelde rechtsgevolgen tevoren uitvoerig zouden moeten worden medegedeeld — en derhalve uiteindelijk ook tegen de stelling dat aan de kennisgeving constitutieve werking zou toekomen —.

Met partijen in het bodemgeschil meen ik dan ook dat de eerste vraag aldus dient te worden beantwoord, dat wanneer een kennisgeving als bedoeld in artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/ 64 eerst achteraf wordt gedaan en wat de eraan te verbinden rechtsgevolgen betreft niet volledig is, zulks in de verhouding administratie/burger niet tot nadelige gevolgen leidt en het de bevoegde nationale instanties derhalve niet onmogelijk maakt het in de kennisgeving vermelde evenement als overmacht te erkennen.

2 — De tweede vraag

De tweede vraag van het Bundesverwaltungsgericht strekt tot het bekomen van uitlegging van artikel 8, lid 1, letter b), van Verordening nr. 102/64. Het gaat erom of de bevoegde nationale bestuursorganen in geval van overmacht verplicht zijn om, wanneer de houder van het certificaat daarom vraagt, de verplichting tot invoer te annuleren en de waarborgsom vrij te geven, dan wel of hun ten deze een discretionaire bevoegdheid toekomt en of zij er daarbij — in de gevallen genoemd in artikel 8, lid 1, b) — van hebben uit te gaan dat verlenging van het certificaat regel is, zodat voor het vrijgeven van de waarborgsom bijzondere gronden moeten bestaan. Verzoekster en de Commissie bleken hieromtrent van mening te verschillen, hetgeen de oplossing van het probleem niet bepaald vergemakkelijkt. Zoals men weet, gaat verzoekster uit van het principe dat de waarborgsom desver-langd moet worden vrijgegeven, zodat volgens haar de keuze van de importeur de doorslag geeft, terwijl de Commissie geporteerd is voor een discretionaire bevoegdheid der nationale bestuursorganen.

Bij ons onderzoek van de gestelde vraag moeten wij er van uitgaan dat de Lid-Staten, wanneer zij overeenkomstig artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/ 64 andere omstandigheden als overmacht wensen te erkennen, ten aanzien van de rechtsgevolgen uiteraard aan de regeling van artikel 8, lid 1, gebonden zijn. Dit volgt reeds uit het feit dat het begrip overmacht — naar ik hiervoor betoogde — „ondeelbaar” is. Ik acht het derhalve ondenkbaar, dat men zich voor de in artikel 8, lid 2, met zoveel woorden geregelde gevallen aan de gedetailleerde bepalingen van lid 1 zou moeten houden, doch dat dit in andere gevallen niet nodig zou zijn. Terecht heeft ook het Bundesverwaltungsgericht zich op het hier verdedigde standpunt gesteld door met betrekking tot de litigieuze feiten slechts om uitlegging van artikel 8, lid 1, letter b), te vragen, waarmede het te kennen geeft havenstremming te rekenen tot de sub e) tot en met h) bedoelde gevallen. Dit is ongetwijfeld juist, want naar aard en gevolgen vertoont havenstremming stellig de meeste gelijkenis met de onder e) tot en met h) genoemde gevallen.

Voorts acht ik het met de Commissie — en anders dan verzoekster meent — niet voor bestrijding vatbaar, dat aan de nationale overheid in artikel 8, lid 1, niet iedere vrijheid van beoordeling wordt ontzegd; zo heeft zij wanneer het om verlenging van het certificaat gaat, in ieder geval de termijn van zodanige verlenging vast te stellen (hetgeen tevens het vermoeden wettigt dat zij ook heeft te beoordelen of tot verlenging zal worden overgegaan).

Vooral echter het in artikel 8, lid 1, als geheel besloten liggend systeem weerspreekt ten duidelijkste verzoeksters stelling, dat de importeur bij overmacht geheel vrij zou zijn te kiezen welke van de in lid 1 genoemde rechtsgevolgen zullen intreden. Zo dient men namelijk het tussen beide gevallen gemaakte onderscheid — en de volgorde waarin die rechtsgevolgen sub a) onderscheidenlijk sub b) worden genoemd — te verstaan. In de sub a) genoemde gevallen wordt, naar men weet, met het oog op de vermoedelijke belangen van betrokkenen (invoer moet uitgesloten worden geacht) als regel annulering van de verplichting tot invoer voorzien, terwijl verlenging der invoercertificaten slechts op verzoek mogelijk is. In de sub b) genoemde gevallen moet meestal met vertraging van de invoer worden gerekend, zodat men in de eerste plaats (en dus blijkbaar in de regel) aan verlenging van het certificaat heeft gedacht, terwijl van annulering van de invoerverplichting slechts op daartoe strekkend verzoek sprake kan zijn. Wanneer in zulke voorschriften bepaalde mogelijkheden als regel onderscheidenlijk voor uitzonderingsgevallen zijn voorzien, mag in het algemeen ook worden aangenomen dat de tot toepassing geroepen instanties over een discretionaire bevoegdheid beschikken. Met betrekking tot artikel 8 kan voorts worden gezegd, dat bedoeld onderscheid eigenlijk geen zin zou hebben — overbodig ware —, wanneer verzoekster met haar opvatting dat het verzoek van de door overmacht getroffen importeur ten aanzien van de rechtsgevolgen de doorslag geeft, het gelijk aan haar zijde had. Doch niet in de laatste plaats spreekt ook de tekst van artikel 8 voor het standpunt van de Commissie. Zowel sub a) als sub b) wordt voor het normaliter intredend rechtsgevolg de eenvoudige formulering „wordt…geannuleerd” respectievelijk „wordt…verlengd” gebezigd, en vervolgens voor het in de tweede plaats mogelijke rechtsgevolg in beide gevallen de formulering : „op verzoek … kan”. Zoals wij weten gaat het hierbij onder b) om het besluit dat de verplichting tot in- of uitvoer wordt geannuleerd. Gaat men van het gewone administratieve spraakgebruik uit, dan kan het — zoals de Commissie betoogt en ook verzoekster zelf erkent — geen twijfel lijden dat met het woord „kan” in de regel naar een discretionaire bevoegdheid der bestuursorganen wordt verwezen. Ik acht zulks in dit verband van groot belang. Daarentegen vermag mij de opvatting van verzoekster, dat het woord „kan” alleen maar een verwijzing zou inhouden naar een aan de Lid-Staten in hun verhouding tot de Gemeenschap toekomende vrije marge, naar een aan de nationale bestuursorganen verleende machtiging, niet te overtuigen, reeds niet omdat men zich dan — gesteld al dat men de bedoeling zou hebben gehad een discretionaire bevoegdheid uit te sluiten — in verband met de structuur van artikel 8 en gezien het feit dat bij overmacht in beginsel op verzoek afwijkingen kunnen worden toegestaan, van de eenvoudige formule „op verzoek bepaalt de Lid-Staat…” had kunnen bedienen.

Terwijl derhalve alle tot nu toe vermelde overwegingen erop wijzen dat de nationale bestuursorganen hier over een discretionaire bevoegdheid beschikken, levert ook vergelijking met overeenkomstige bepalingen van andere marktordeningen geen dwingend argument voor het tegendeel op. Verzoekster heeft ten deze, zoals wij weten, gewezen op artikel 5, lid 2, van Verordening nr. 97/63 (produkten van varkensvlees) (Publikatieblad 1963, blz. 2259), op artikel 6, lid 2, van Verordening nr. 136/ 64 (zuivel) (Publikatieblad 1964, blz. 2601) en op artikel 9, lid 1, van Verordening nr. 174/66 (olijfolie) (Publikatieblad 1966, blz. 3485). In deze verordeningen wordt de verplichting tot invoer in beginsel zonder meer geannuleerd met bepaling dat de waarborg niet wordt verbeurd, terwijl de geldigheidsduur van het certificaat slechts op verzoek wordt verlengd. Mijns inziens kan men echter hieraan — redenerend per analogiam — geen gevolgtrekking verbinden, nu artikel 8 van Verordening nr. 102/64 heel duidelijk anders is opgezet. Op grond van de gebruikelijke uitleggingsmethoden moet het er derhalve voor worden gehouden, dat aan het onderhavige artikel 8 een andere betekenis toekomt; en dit kan ook aan de hand van de bijzondere kenmerken van de ordening van de graanmarkt worden verklaard. De Commissie heeft ons aangetoond, dat gevallen van overmacht zich hier, omdat het vervoer meestal over zee plaatsvindt, relatief vaak voordoen, zodat de daarmede samenhangende vraagstukken ook van grotere betekenis zijn. In het belang van eenheid van behandeling viel er derhalve niet aan te denken de importeurs de keuze te laten in dier voege dat hun wensen met betrekking tot de rechtsgevolgen steeds zouden moeten worden ingewilligd; er waren stringentere regels nodig. Niet alleen moest op de belangen van de betrokken importeurs worden gelet, doch ook op de algemene belangen van het communautaire marktordeningsbeleid. Daarbij speelt echter — ook volgens de Commissie — het betrouwbaar marktoverzicht dat dank zij de certificaten zou kunnen worden verkregen, geen rol, omdat de daarop gebaseerde prognoses, wanneer de invoer wegens overmacht achterwege blijft, toch in ieder geval — afgezien van de vraag of het certificaat moet worden verlengd dan wel geannuleerd — moeten worden gecorrigeerd. Veeleer vragen de navolgende door de Commissie genoemde punten van overweging de aandacht. Een certificaat met prefixatie houdt de bindende, schriftelijke vastlegging in van een heffingspercentage, waarop de importeur zich heeft ingesteld. Zou nu in geval van overmacht het certificaat steeds wanneer de importeur daarom verzoekt, worden geannuleerd en derhalve een verlenging — waarbij de prefixatie in beginsel wordt gehandhaafd — zijn uitgesloten, dan zou hij door later met behulp van een nieuw certificaat op grond van een veel gunstiger heffingspercentage alsnog tot invoer over te gaan, een voordeel behalen waarop niet mocht worden gerekend. En het kan geenszins de zin van de regeling inzake overmacht zijn, zulks mogelijk maken. Zij heeft uitsluitend ten doel onbillijkheden te vermijden. Anderzijds zouden zulke evenementen, wanneer zij vaak voorkomen en de importeurs hun onvoorziene voordeel aan afnemers „doorgeven”, een ernstig gevaar voor de communautaire prijzenstructuur opleveren. Het algemeen belang kan er derhalve zeer mee zijn gebaat dat in gevallen van overmacht die vermoedelijk slechts tot uitstel van invoertransacties leiden, aan de oorspronkelijke certificaten — en aan de daarbij vastgestelde heffingspercentages — wordt vastgehouden en alleen verlenging van de geldigheidsduur dier certificaten in aanmerking komt. Niet in de laatste plaats met het oog op zulke situaties, welke een afweging van uiteenlopende belangen nodig maken, wordt de veronderstelling dat de bevoegde nationale bestuursorganen ten deze over een zekere vrijheid van beoordeling dienen te beschikken, bijzonder dwingend.

Gezien al deze op tekst, zin en systematiek van artikel 8 van Verordening nr. 102/64 berustende overwegingen, moet derhalve de opvatting van verzoekster dat de importeur bij overmacht de keuze zou hebben en dat de administratie desverlangd steeds gehouden zou zijn de exportverplichting te annuleren en de waarborgsom vrij te geven, worden verworpen. Veeleer moet het er voor worden gehouden dat de overheid ten deze een discretionaire bevoegdheid toekomt, bij welker uitoefening er van dient te worden uitgegaan dat de in artikel 8, lid 1, omschreven mogelijkheden zich verhouden als regel en uitzondering. Dat daarbij ook de commerciële belangen van de aanvrager (bij voorbeeld wegens contractuele verplichtingen) in aanmerking moeten worden genomen, is vanzelfsprekend. Bovendien levert de omstandigheid dat annulering van het certificaat tot economisch voordeel leidt, op zichzelf natuurlijk geen grond op tot afwijzing van een verzoek de waarborgsom vrij te geven.

3 — Samenvatting

Op grond van al deze overwegingen stel ik voor de vragen als volgt te beantwoorden :

1. Een Lid-Staat kan volgens artikel 8, lid 3, van Verordening nr. 102/64 een in lid 2 niet genoemde omstandigheid ook als overmacht erkennen, wanneer hij deze omstandigheid weliswaar aan de Commissie heeft medegedeeld, doch daarbij niet heeft vermeld of lid 1, sub a), dan wel lid 1, sub b), wordt toegepast.

2. De Lid-Staat is volgens artikel 8, lid 1, sub b), van Verordening nr. 102/64 niet verplicht te besluiten dat de verplichting tot in- of uitvoer wordt geannuleerd en dat de waarborg niet wordt verbeurd, wanneer de belanghebbende daarom verzoekt; de Lid-Staat beschikt ten deze over een discretionaire bevoegdheid en mag van belanghebbende het bewijs verlangen dat voor een uitzondering op de normaliter te nemen beslissing bijzondere gronden bestaan.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.