CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

M. BOBEK

van 24 september 2019 ( 1 )

Gevoegde zaken C‑515/17 P en C‑561/17 P

Uniwersytet Wrocławski

tegen

Uitvoerend Agentschap onderzoek (REA) (C‑515/17 P)

en

Republiek Polen

tegen

Uniwersytet Wrocławski,

Uitvoerend Agentschap onderzoek (REA) (C‑561/17 P)

„Hogere voorziening – Artikel 19 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie – Vertegenwoordiging van niet-bevoorrechte verzoekers in rechtstreekse beroepen – Begrip advocaat – Autonoom Unierechtelijk begrip – Mogelijkheid om een tekortkoming in de vertegenwoordiging in rechte te herstellen”

Inhoud

I. Inleiding II. Toepasselijke bepalingen III. Bestreden beschikking IV. Procedure bij het Hof V. Beoordeling A. Ontstaansgeschiedenis en huidige problemen 1. Ontwikkeling van de rechtspraak over artikel 19, derde alinea, van het Statuut a) Oorsprong in het mededingingsrecht b) „Overdracht” van het onafhankelijkheidsvereiste naar artikel 19, derde alinea, van het Statuut 2. Problematische aspecten en procedurele gevolgen van de „overdracht” a) Context b) Onduidelijkheid van de toets c) Gevolgen van niet-naleving B. Opties en variabelen 1. Opties a) Artikel 19, vierde alinea, van het Statuut b) Artikel 19, derde alinea, van het Statuut 2. Doel van vertegenwoordiging in rechte C. Nieuwe toets 1. Materiële dimensie a) Bevoegdheid om voor de nationale rechterlijke instanties op te treden b) Status van advocaat – een onafhankelijke derde ten opzichte van de verzoeker 1) Derde partij 2) Onafhankelijke partij 2. Procedurele dimensie D. Onderhavige zaak VI. Kosten VII. Conclusie

I. Inleiding

1. Wie mag een niet-bevoorrechte verzoeker vertegenwoordigen in een rechtstreeks beroep bij het Hof van Justitie van de Europese Unie? Wie is, volgens artikel 19 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie, „een advocaat die bevoegd is om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat”?

2. Van oudsher staat het proces van controle van de formele kwalificaties van een advocaat, de juiste certificaten en zijn bevoegdheid om namens een bepaalde verzoeker op te treden, zelden in de (jurisprudentiële) schijnwerpers. Het controleproces verliep geruisloos, als een routinetaak van de griffies, waarbij specifieke discussies over de kwestie voorbehouden waren aan echte kenners en liefhebbers van de procedures bij de rechterlijke instanties van de Unie. Dat was wellicht zo gebleven als het controleproces, dat normaliter een formaliteit is, geleidelijk aan niet een andere vorm had aangenomen.

3. De Uniwersytet Wrocławski (universiteit van Wrocław, Polen) heeft bij het Gerecht beroep ingesteld tegen een besluit van het Uitvoerend Agentschap onderzoek (REA) waarbij de universiteit wordt gelast bepaalde eerder aan haar toegekende middelen terug te betalen.

4. Het beroep is niet-ontvankelijk verklaard wegens het ontbreken van een behoorlijke vertegenwoordiging in rechte. ( 2 ) Volgens het Gerecht voldeed de procesgemachtigde van de Uniwersytet Wrocławski niet aan het vereiste van onafhankelijkheid dat aan het begrip advocaat in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie is verbonden. Hoewel de procesgemachtigde naar Pools recht gekwalificeerd is als advocaat en werkzaam is bij een advocatenkantoor, gaf hij als extern docent ook les aan de Uniwersytet Wrocławski en had hij daartoe een civielrechtelijke overeenkomst met de universiteit gesloten. Volgens het Gerecht is als gevolg van deze overeenkomst niet voldaan aan het vereiste van onafhankelijke vertegenwoordiging in rechte.

5. In het kader van de onderhavige hogere voorziening tegen die beschikking zal ik het Hof verzoeken de rechtspraak en de praktijk van het Gerecht op dit gebied in tweeërlei opzicht opnieuw te beoordelen. In de eerste plaats moet de uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut ten gronde binnen de grenzen van het redelijke en voorzienbare worden teruggebracht. In de tweede plaats, en wellicht belangrijker nog, moet een mogelijke tekortkoming in de vertegenwoordiging in rechte worden beschouwd als een procedurele tekortkoming van een verzoek, die naar behoren aan de betrokken verzoeker kenbaar moet worden gemaakt, zodat hij de gelegenheid heeft om deze tekortkoming te verhelpen.

II. Toepasselijke bepalingen

6. Artikel 19 van het Statuut bepaalt het volgende: „De lidstaten zowel als de instellingen van de Unie worden voor het Hof van Justitie vertegenwoordigd door een voor elke zaak benoemde gemachtigde; de gemachtigde kan door een raadsman of door een advocaat worden bijgestaan. De staten – niet zijnde lidstaten – die partij zijn bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, alsmede de in die overeenkomst bedoelde Toezichthoudende Autoriteit van de EVA worden op gelijke wijze vertegenwoordigd. De andere partijen moeten door een advocaat worden vertegenwoordigd. Alleen een advocaat die bevoegd is om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat of van een andere staat die partij is bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, kan een partij voor het Hof vertegenwoordigen of bijstaan. De gemachtigden, raadslieden en advocaten die voor het Hof verschijnen, genieten de voor de onafhankelijke uitoefening van hun functies nodige rechten en waarborgen, overeenkomstig de in het reglement voor de procesvoering vast te stellen bepalingen. Ten aanzien van de raadslieden en advocaten die voor het Hof optreden, bezit het Hof overeenkomstig de in dat reglement vast te stellen bepalingen de bevoegdheden welke ter zake gewoonlijk aan gerechtshoven en rechtbanken worden toegekend.”

7. Artikel 53 van het Statuut luidt: „De procedure voor het Gerecht wordt geregeld in titel III.” Die titel omvat artikel 19 van het Statuut.

8. Artikel 51 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht heeft betrekking op „verplichte vertegenwoordiging” in rechtstreekse beroepen en luidt als volgt: „1. De partijen moeten door een gemachtigde of een advocaat worden vertegenwoordigd op de wijze bepaald in artikel 19 van het Statuut. 2. De advocaat die een partij vertegenwoordigt of bijstaat, is gehouden ter griffie een legitimatiebewijs neer te leggen waaruit blijkt dat hij tot de uitoefening van zijn beroep is toegelaten bij een rechterlijke instantie van een lidstaat of een andere staat die partij is bij de EER-Overeenkomst. 3. De advocaten zijn gehouden om, wanneer zij een privaatrechtelijke rechtspersoon vertegenwoordigen, ter griffie een door deze rechtspersoon verleende machtiging neer te leggen. 4. Indien de in de leden 2 en 3 bedoelde stukken niet zijn neergelegd, stelt de griffier de betrokken partij een redelijke termijn om deze over te leggen. Indien deze stukken niet binnen de gestelde termijn worden overgelegd, beslist het Gerecht of het niet in acht nemen van dit vormvoorschrift tot de formele niet-ontvankelijkheid van het verzoekschrift of van de memorie leidt.”

III. Bestreden beschikking

9. Op 25 maart 2016 heeft de Uniwersytet Wrocławski bij het Gerecht beroep ingesteld tot nietigverklaring van de besluiten van het REA om een subsidieovereenkomst te beëindigen en de Uniwersytet Wrocławski te verplichten tot terugbetaling van 36508,37 EUR, 58031,38 EUR en 6286,68 EUR en tot betaling van een schadevergoeding van 5803,14 EUR, alsmede tot terugbetaling van deze bedragen door het REA, vermeerderd met vertragingsrente.

10. In zijn verweerschrift heeft het REA op basis van vijf gronden een exceptie van niet-ontvankelijkheid opgeworpen. De eerste grond betrof het feit dat de procesgemachtigde van de Uniwersytet Wrocławski niet aan de voorwaarde van onafhankelijkheid voldeed die op grond van het Statuut en het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht wordt gesteld. Volgens het REA voldeed de gemachtigde van de Uniwersytet Wrocławski niet aan deze voorwaarde omdat hij een dienstbetrekking bij een van haar onderzoekscentra had.

11. In de bestreden beschikking ( 3 ) heeft het Gerecht in de eerste plaats in herinnering gebracht dat vertegenwoordigers van niet-bevoorrechte verzoekers voor de Unierechter aan twee voorwaarden moeten voldoen. De eerste voorwaarde behelst dat de vertegenwoordiger een „advocaat” is. De tweede voorwaarde bepaalt dat de advocaat „bevoegd [moet zijn] om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat”. De tweede voorwaarde verwijst weliswaar naar het nationale recht, maar de eerste voorwaarde niet en zij moet voor zover mogelijk onafhankelijk en zonder verwijzing naar het nationale recht worden uitgelegd. ( 4 )

12. Voorts heeft het Gerecht toegelicht dat een advocaat, zoals zijn rol wordt opgevat binnen de rechtsorde van de Unie, die een afspiegeling is van de rechtstradities die de lidstaten gemeen hebben en waarop artikel 19 van het Statuut berust, iemand is die meewerkt bij de rechtspleging, die geheel onafhankelijk en in het hogere belang van deze rechtspleging de door zijn cliënt benodigde rechtskundige bijstand moet verlenen. ( 5 ) Het begrip onafhankelijkheid van de advocaat wordt immers niet alleen positief – door een verwijzing naar de beroepstucht – maar ook negatief – door de nadruk op het ontbreken van een dienstbetrekking – omschreven. ( 6 )

13. Onder verwijzing naar het arrest Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej ( 7 ) heeft het Gerecht geoordeeld dat zelfs indien het ontbreken van een gezagsverhouding tussen de Uniwersytet Wrocławski en haar procesgemachtigde betekent dat er formeel gezien geen sprake is van een dienstbetrekking, er nog steeds een risico bestaat dat het professionele standpunt van de procesgemachtigde, althans ten dele, door zijn beroepsomgeving wordt beïnvloed. ( 8 )

14. In het licht van die argumenten heeft het Gerecht het beroep op grond van artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut, en van artikel 51, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht kennelijk niet-ontvankelijk verklaard. ( 9 )

IV. Procedure bij het Hof

15. Tegen de beschikking van het Gerecht is hogere voorziening ingesteld door de Uniwersytet Wrocławski (C‑515/17 P) en de Republiek Polen (C‑561/17 P).

16. Bij besluit van 24 november 2017 zijn beide hogere voorzieningen door de president van het Hof gevoegd.

17. De hogere voorziening van de Uniwersytet Wrocławski is op twee middelen gebaseerd. De universiteit beroept zich ten eerste op schending van artikel 19 van het Statuut en ten tweede op schending van artikel 119 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht. Wat het eerste middel betreft, is de Uniwersytet Wrocławski het niet eens met de uitlegging van artikel 19 van het Statuut, volgens welke het bestaan van de overeenkomst tussen de Uniwersytet Wrocławski en haar procesgemachtigde inhoudt dat niet aan het vereiste van onafhankelijkheid kan worden voldaan. Ook al moet het begrip onafhankelijkheid in beginsel autonoom worden uitgelegd, toch moet in het onderhavige geval volgens haar naar het nationale recht worden verwezen. De overeenkomst in kwestie is geen arbeidsovereenkomst en kan daaraan volgens het Poolse recht niet worden gelijkgesteld. Een civielrechtelijke overeenkomst, zoals die in de onderhavige zaak, wordt gekenmerkt door gelijkheid tussen de partijen en het ontbreken van een gezagsverhouding. Met betrekking tot het tweede middel uit de Uniwersytet Wrocławski kritiek op het feit dat bepaalde verklaringen in de bestreden beschikking abstract zijn en dat er niet naar de feiten van de zaak wordt verwezen. De Uniwersytet Wrocławski verzoekt het Hof de bestreden beschikking te vernietigen, te verklaren dat het beroep bij het Gerecht naar behoren was ingesteld en het REA in de kosten te verwijzen.

18. De hogere voorziening van de Republiek Polen bestaat uit drie middelen. Deze lidstaat is in de eerste plaats van mening dat de bestreden beschikking in strijd is met artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut; in de tweede plaats dat zij het rechtszekerheidsbeginsel schendt, en in de derde plaats dat daarin de motiveringsplicht niet wordt nagekomen. Meer in het bijzonder suggereert de Republiek Polen dat de rechtspraak volgens welke het bestaan van een dienstbetrekking betekent dat een advocaat niet aan het onafhankelijkheidsvereiste kan voldoen, fundamenteel onjuist is. Bovendien gaat de bestreden beschikking de grenzen van die rechtspraak te buiten door haar op de betrokken overeenkomst toe te passen. De Republiek Polen verzoekt het Hof de bestreden beschikking te vernietigen en de zaak terug te verwijzen naar het Gerecht. Zij verzoekt het Hof tevens de partijen in zaak C‑561/17 P in hun eigen kosten te verwijzen.

19. Overeenkomstig artikel 40, eerste alinea, van het Statuut heeft de Tsjechische Republiek geïntervenieerd aan de zijde van de rekwiranten in hun beroepen strekkende tot vernietiging van de bestreden beschikking.

20. Bij beschikking van de president van het Hof van 5 juli 2018 is de Krajowa Izba Radców Prawnych (nationale kamer van juridisch adviseurs, Polen) toegelaten tot interventie ter ondersteuning van de vordering van de Republiek Polen, te weten vernietiging van de bestreden beschikking.

21. In zijn verweerschrift betwist het REA beide hogere voorzieningen. Het REA maakt bezwaar tegen de feitelijke, repetitieve, onnauwkeurige of nieuwe aard van een aantal verklaringen van rekwiranten. Het wijst op het autonome karakter van het Unierechtelijke begrip advocaat. De procesgemachtigde die de Uniwersytet Wrocławski heeft vertegenwoordigd in de procedure die tot de bestreden beschikking heeft geleid, is afhankelijk van die universiteit, zo niet financieel, dan wel beroepsmatig.

22. In haar repliek verzet de Uniwersytet Wrocławski zich tegen de kwalificatie van haar argumenten als feitelijk en wijst zij erop dat haar argumenten zien op artikel 19 van het Statuut. Zij herhaalt haar argument dat de eerdere rechtspraak in casu veel te ruim is toegepast. Het is in strijd met artikel 19 van het Statuut om het onafhankelijkheidsvereiste aan het ontbreken van een dienstbetrekking te koppelen. De onafhankelijkheid van haar procesgemachtigde was op twee manieren gewaarborgd: door de toepasselijke gedragsregels en door zijn hoedanigheid van universitair docent.

23. In repliek betwist de Republiek Polen de beweringen van het REA dat haar argumenten van feitelijke aard zijn. De Republiek Polen betoogt ook dat de uitlegging van artikel 19 van het Statuut niet voorbij kan gaan aan de gemeenschappelijke tradities van de lidstaten die niet uitsluiten dat een in loondienst werkzame advocaat onafhankelijk is. Het begrip advocaat mag niet uitsluitend op basis van het nationale recht worden uitgelegd, maar de respectieve nationale wetten en de waarborgen van onafhankelijkheid die uit hoofde daarvan gelden, moeten in aanmerking worden genomen omdat het Unierecht in dit verband geen regels bevat. In de bestreden beschikking heeft het Gerecht niet verklaard dat de betrokken procesgemachtigde geen derde partij ten opzichte van rekwirante was. Het is enkel tot de slotsom gekomen dat hij niet aan het vereiste van onafhankelijkheid voldeed. Met betrekking tot het argument van het REA betreffende het voordeel dat de procesgemachtigde door zijn „hoedanigheid” als universitair docent genoot, is die bewering louter abstract en houdt zij geen verband met de feitelijke of juridische elementen van de zaak.

24. In zijn memorie van dupliek met betrekking tot beide replieken betoogt het REA dat de Uniwersytet Wrocławski in de door haar ingestelde hogere voorziening een aantal nieuwe feiten heeft vermeld, zoals details over de eerdere loopbaan van de procesgemachtigde, het feit dat hij nooit juridisch advies over de financiering in kwestie had verstrekt en het feit dat de Uniwersytet Wrocławski in rechte was vertegenwoordigd uit hoofde van een overeenkomst met een advocatenkantoor waarbij de procesgemachtigde partner is. Het REA stelt dat de Uniwersytet Wrocławski ten onrechte suggereert dat de uitlegging van artikel 19 van het Statuut verwijst naar de nationale regelgeving. Wat de memorie van repliek van de Republiek Polen betreft, stelt het REA dat een aantal beweringen feitelijk van aard zijn en dat het Gerecht zijn beslissing in de bestreden beschikking juist heeft gemotiveerd. Met betrekking tot artikel 19 van het Statuut legt de Republiek Polen niet uit waarom de inaanmerkingneming van de desbetreffende nationale wetgeving in deze context verschilt van een op die regeling gebaseerde uitlegging.

25. In antwoord op beide interventies stelt het REA tevens dat de daarin vervatte argumenten niet-ontvankelijk, ondoeltreffend en ongegrond zijn.

26. De Uniwersytet Wrocławski, het REA, de Republiek Polen, de Krajowa Izba Radców Prawnych en de Tsjechische Republiek zijn ter terechtzitting van 11 juni 2019 gehoord.

V. Beoordeling

27. Het eerste middel in hogere voorziening in zaak C‑515/17 P en het eerste middel in zaak C‑561/17 P zijn in wezen ontleend aan een onjuiste uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut.

28. Om de in deze conclusie uiteengezette redenen ben ik het ermee eens dat deze middelen gegrond zijn. De bestreden beschikking dient derhalve te worden vernietigd.

29. Gezien mijn conclusie over het eerste middel van beide hogere voorzieningen acht ik het niet nodig de andere door rekwiranten aangevoerde middelen, die zijn ontleend aan niet-nakoming van de motiveringsplicht en (wat de Republiek Polen betreft) schending van het rechtszekerheidsbeginsel, te onderzoeken. Naar mijn mening hebben deze middelen in wezen betrekking op hetzelfde probleem dat met het eerste middel van beide hogere voorzieningen naar voren is gebracht. Zij spitsen zich slechts toe op bepaalde elementen of gevolgen van dat probleem. Indien de toets ter beoordeling van de onafhankelijkheid van een advocaat moeilijk te voorspellen is, zal de beoordeling in een bepaalde zaak immers problemen met betrekking tot de rechtszekerheid doen rijzen. Als deze toets ingewikkeld is, zal de toepassing ervan in een concreet geval waarschijnlijk ook niet voldoen aan de plicht om redenen te geven op grond waarvan de niet-bevoorrechte verzoeker kan begrijpen waarom zijn advocaat niet onafhankelijk is en derhalve niet voor de Unierechter kan verschijnen. In die omstandigheden wordt het gestelde gebrek aan zekerheid bij de formulering en de toepassing van de onafhankelijkheidstoets in het kader van het eerste middel van de hogere voorziening in deze conclusie nader besproken.

30. De bespreking van het eerste middel van beide hogere voorzieningen is als volgt gestructureerd: eerst zal ik de ontstaansgeschiedenis van de huidige uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut onderzoeken en vaststellen welke problemen zich hierbij voordoen (A). Vervolgens zal ik uiteenzetten op welke wijzen artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut anders kan worden uitgelegd, waarbij ik zal wijzen op de ratio legis van vertegenwoordiging in rechte, die aan die uitlegging ten grondslag moet liggen (B). Vervolgens zal ik een herziene toets overeenkomstig artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut in overweging geven, met inbegrip van een aanpassing van zowel de inhoud van deze bepalingen als de procedurele gevolgen die aan niet-naleving ervan zijn verbonden (C). Ten slotte moet ik op grond van die opvatting van artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut in de onderhavige zaak concluderen dat het Gerecht die bepalingen inderdaad onjuist heeft uitgelegd (D).

A. Ontstaansgeschiedenis en huidige problemen

31. Het begrip advocaat in de rechtspraak over artikel 19, derde alinea, van het Statuut is niet specifiek voor de uitlegging van die bepaling gevormd. Het is veeleer het resultaat van een „overdracht” van rechtspraak vanuit een ander domein van het Unierecht en een andere context (1). Gaandeweg begon deze „overdracht”, in combinatie met een gebrek aan duidelijkheid over de toe te passen voorwaarden en de tamelijk ernstige gevolgen van niet-naleving, een aantal problemen op te leveren (2).

1. Ontwikkeling van de rechtspraak over artikel 19, derde alinea, van het Statuut

32. Artikel 19 van het Statuut bepaalt dat niet-bevoorrechte verzoekers voor de rechterlijke instanties van de Europese Unie door een „advocaat” moeten worden vertegenwoordigd (derde alinea) en dat alleen „een advocaat die bevoegd is om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat [...] een partij voor het Hof [kan] vertegenwoordigen of bijstaan” (vierde alinea).

33. De betekenis van de vierde alinea heeft geen bijzondere problemen opgeleverd. Zoals verwacht is vastgesteld dat procesgemachtigden die geen lid van een nationale orde van advocaten zijn en dus niet bevoegd zijn om voor een rechter in een lidstaat op te treden, niet aan deze bepaling voldoen. ( 10 )

34. De rechtspraak over de uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut is echter ingewikkelder.

35. Het daarin vervatte begrip advocaat wordt als een autonoom Unierechtelijk begrip beschouwd waarvan het centrale kenmerk volgens de rechtspraak „onafhankelijkheid” is. „Onafhankelijkheid” is dus op het toneel verschenen als een voorwaarde die wellicht overeenkomt met de traditionele kwalificatie van het beroep van advocaat ( 11 ), maar die in de procedureregels van de rechterlijke instanties van de Unie niet wordt vermeld, laat staan uitgelegd.

36. De inhoud van het begrip onafhankelijkheid is voor het eerst door het Hof omschreven om te definiëren welke documenten in mededingingsonderzoeken door het beroepsgeheim worden beschermd (a). Pas later is het „overgedragen” om een bepaalde uitlegging van het begrip advocaat in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut te ondersteunen. Die uitlegging is vervolgens op een tamelijk breed scala aan feitelijke scenario’s toegepast. Daarbij is het verband met de oorspronkelijke ratio en doelstelling van het begrip onafhankelijkheid verloren gegaan (b).

a) Oorsprong in het mededingingsrecht

37. In het arrest AM & S Europe ( 12 ) heeft het Hof het betrokken punt van een beschikking van de Europese Commissie nietig verklaard, voor zover rekwirante daarbij werd gelast bepaalde documenten over te leggen die werden geacht onder het beroepsgeheim te vallen. Bij de uitlegging van de omvang van de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie uit hoofde van verordening nr. 17 ( 13 ) heeft het Hof in wezen geoordeeld dat zij aldus moet worden uitgelegd dat zij het vertrouwelijke karakter van de briefwisseling tussen een advocaat en zijn cliënt beschermt „wanneer deze briefwisseling enerzijds heeft plaatsgevonden in het kader en ten behoeve van de verdediging van de cliënt, en zij anderzijds afkomstig is van een onafhankelijke advocaat, dat wil zeggen een advocaat die niet in dienstbetrekking is bij zijn cliënt”. ( 14 )

38. De tweede van deze voorwaarden en het daaruit voortvloeiende onderscheid tussen een interne (in loondienst werkzame) en een externe („onafhankelijke”) advocaat „berust op een opvatting van de rol van de advocaat als medewerker bij de rechtspleging, die geheel onafhankelijk en in het overwegend belang van deze rechtspleging de door zijn cliënt benodigde rechtskundige bijstand moet verlenen. De keerzijde van deze bescherming is de beroepstucht, in het algemeen belang opgelegd door en onder toezicht gesteld van de ter zake bevoegde instellingen”. Het Hof heeft voorts aangegeven dat een dergelijke opvatting de rechtstradities weerspiegelt „welke de lidstaten gemeen hebben, en [ook] wordt [...] aangetroffen in de communautaire rechtsorde, zoals blijkt uit artikel 17 van ’s Hofs Statuut‑EEG en ‑Euratom, alsmede uit artikel 20 van ’s Hofs Statuut‑EGKS”. ( 15 )

39. Dezelfde redenering is later toegepast in het arrest Akzo Nobel, een andere mededingingszaak die onder meer betrekking had op de vraag of het beroepsgeheim van toepassing was op twee e-mails die de betrokken onderneming en haar interne advocaat hadden uitgewisseld. ( 16 ) Bij zijn onderzoek naar de onafhankelijkheid van advocaten teneinde de draagwijdte van het beroepsgeheim te definiëren heeft het Hof onderscheid gemaakt tussen de positieve en negatieve aspecten van de onafhankelijkheid van een advocaat. Volgens het Hof wordt dit begrip „niet enkel positief – door een verwijzing naar de gedragsrechtelijke voorwaarden – maar ook negatief – door de nadruk op het ontbreken van een dienstbetrekking – omschreven. Een advocaat in dienstbetrekking is, ondanks zijn toelating als advocaat en de daarmee samenhangende gedragsrechtelijke voorwaarden, niet even onafhankelijk van zijn werkgever als een advocaat die in een extern advocatenkantoor werkzaam is tegenover zijn cliënt. In die omstandigheden kan de advocaat in dienstbetrekking minder doeltreffend met eventuele belangenconflicten tussen zijn beroepsverplichtingen en de doelstellingen en wensen van zijn cliënt omgaan [dan] een externe advocaat.” ( 17 )

40. Toen het vereiste van onafhankelijkheid van een advocaat voor het eerst in beeld kwam in de zaken AM & S Europe en Akzo Nobel, werd het gebruikt om de reikwijdte te omschrijven van documenten die onder het beroepsgeheim vallen. Daartoe werd het onderscheid tussen interne en externe advocaten ingevoerd, waardoor de kwestie van arbeidsovereenkomsten en de daaraan inherente gezagsverhouding op de voorgrond kwam te staan. Met die rechtspraak werd beoogd de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie af te bakenen en die bevoegdheden af te wegen tegen de noodzaak om de rechten van ondernemingen in het kader van mededingingsprocedures te waarborgen.

b) „Overdracht” van het onafhankelijkheidsvereiste naar artikel 19, derde alinea, van het Statuut

41. Geleidelijk aan werden de vereisten die in de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel waren uiteengezet ook voor de uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut ingeroepen. De rechtspraak over artikel 19, derde alinea, van het Statuut is nogal casuïstisch van aard, maar kan in grote lijnen in de volgende drie categorieën worden ondergebracht.

42. In de eerste plaats staat de verplichting van niet-bevoorrechte verzoekers om zich te laten vertegenwoordigen eraan in de weg dat zij zichzelf vertegenwoordigen. ( 18 )

43. In de tweede plaats is het verbod op zelfvertegenwoordiging ook bevestigd ten aanzien van rechtspersonen in verschillende situaties waarin de procesgemachtigde specifieke banden met de verzoeker had. Vanwege deze banden werd geoordeeld dat de betrokken procesgemachtigden niet voldeden aan de voorwaarde dat zij ten aanzien van de indiener van het verzoek een derde partij waren. Deze banden hadden betrekking op de functies van manager ( 19 ), directeur ( 20 ), gevolmachtigde ( 21 ), voorzitter van het directiecomité ( 22 ), andere functies op ‚hoog directieniveau’ ( 23 ) en het bezit van 10 % van de aandelen ( 24 ) van de verzoekende onderneming.

44. In de derde plaats is de vertegenwoordiging in rechte ontoereikend geacht in gevallen waarin de procesgemachtigden in dienst bij de verzoeker waren.

45. Meer in het bijzonder heeft het Gerecht in de beschikking Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej, onder meer onder verwijzing naar de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel, verklaard dat „het bestaan van een band van ondergeschiktheid” tussen de procesgemachtigde en een met de verzoeker verbonden partij „een mindere mate van onafhankelijkheid [impliceert] dan die van een juridisch adviseur of van een advocaat die in een extern advocatenkantoor werkzaam is tegenover zijn cliënt”. ( 25 )

46. In hogere voorziening heeft het Hof de beslissing van het Gerecht bevestigd. In dat verband rees de vraag of het begrip advocaat als een autonoom Unierechtelijk begrip dan wel als een verwijzing naar het nationale recht (gezien de verwijzing naar het nationale recht in artikel 19, vierde alinea, van het Statuut) moet worden opgevat. Het Hof heeft de laatste optie afgewezen en toegelicht dat artikel 19, vierde alinea, van het Statuut, die voorschrijft dat alleen een advocaat die bevoegd is op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat een partij voor het Hof kan vertegenwoordigen, een noodzakelijke voorwaarde inhoudt, die echter niet als een voldoende voorwaarde kan worden begrepen. Er bestaat geen automatisch verband tussen de bevoegdheid om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat en voor de rechterlijke instanties van de Europese Unie. Het begrip advocaat in artikel 19, derde alinea, van het Statuut wordt „objectief en noodzakelijkerwijze los van de nationale rechtsorden toegepast”. ( 26 )

47. Net als in het arrest Akzo Nobel heeft het Hof in het arrest Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej de onverenigbaarheid van een dienstbetrekking met de mogelijkheid dat een procesgemachtigde voor de rechterlijke instanties van de Europese Unie optreedt, door de lens van het onafhankelijkheidsvereiste onderzocht. ( 27 )

48. In een latere zaak heeft het Gerecht geoordeeld dat een advocaat en medeoprichter van een advocatenkantoor zich niet door een andere advocaat van datzelfde kantoor kon laten vertegenwoordigen. ( 28 ) Het Gerecht heeft de bewering dat dit neerkwam op zelfvertegenwoordiging uitdrukkelijk verworpen omdat de verzoeker eenvoudigweg niet samenviel met de procesgemachtigde. ( 29 ) Het feit dat de advocaat niet voor het Gerecht kon verschijnen, vloeide voort uit het feit dat hij niet onafhankelijk was, en meer in het bijzonder uit verzoekers daadwerkelijke zeggenschap over het advocatenkantoor waarvan de advocaat deel uitmaakte.

49. Ten slotte lijkt de onderhavige zaak zich hoofdzakelijk te situeren binnen de derde categorie zaken met betrekking tot advocaten die bij de verzoeker in dienst zijn. De logica die aan die gevallen ten grondslag ligt, gaat echter duidelijk nog een stap verder.

50. In het onderhavige geval verstrekte de procesgemachtigde in zijn hoedanigheid van werknemer geen juridisch advies aan de Uniwersytet Wrocławski. De arbeidsovereenkomst van de procesgemachtigde met de universiteit had een ander doel, namelijk lesgeven. Het Gerecht concludeerde echter dat in die omstandigheden het risico bestond dat de mening van de procesgemachtigde door zijn beroepsomgeving kon worden beïnvloed, ook al bestond er geen arbeidsovereenkomst voor het verlenen van juridische diensten. ( 30 )

2. Problematische aspecten en procedurele gevolgen van de „overdracht”

51. Het is juist dat het begrip „onafhankelijkheid” zowel in de rechtspraak inzake het beroepsgeheim als in de rechtspraak inzake artikel 19, vierde alinea, van het Statuut wordt onderzocht. Het probleem is dat het begrip onafhankelijkheid in elk van deze takken van de rechtspraak in een heel andere context en met een ander doel wordt gebruikt. Daarom leidt een louter tekstuele overdracht van dit begrip van de ene tak naar de andere tot problemen (a). De toets voor de beoordeling van de onafhankelijkheid van een advocaat en de voorwaarden voor de vertegenwoordiging in rechte van niet-bevoorrechte verzoekers die uit deze overdracht zijn voortgevloeid, vormen mijns inziens geen toonbeeld van duidelijkheid (b). Dit gebrek aan duidelijkheid is des te ernstiger aangezien zich voor niet-bevoorrechte verzoekers ernstige gevolgen kunnen voordoen wanneer deze (onduidelijke) criteria niet worden nageleefd (c).

a) Context

52. De EU is niet de enige rechtsorde waarin het recht wordt ontwikkeld door „overdracht van rechtspraak”. Een idee of begrip dat oorspronkelijk in een bepaalde wettelijke of juridische context is uitgelegd, kan soms in een andere context worden overgenomen. Er is niets mis met een dergelijke overdracht, integendeel: de voorspelbaarheid en de samenhang van een rechtssysteem als geheel worden erdoor versterkt.

53. Een dergelijke overdracht moet in het nieuwe kader echter wel zinvol zijn. Het volstaat niet om tekst louter te kopiëren, door citaten in clusters van de ene naar de andere zaak te verplaatsen zonder veel aandacht te besteden aan de nieuwe context of het nieuwe doel. Een dergelijke exercitie levert waarschijnlijk meer problemen dan oplossingen op.

54. Tegen deze achtergrond moet ik toegeven dat het problematisch lijkt om voor de uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut primair uit te gaan van de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel.

55. Zoals reeds uiteengezet ( 31 ) hadden de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel betrekking op de reikwijdte van het beroepsgeheim in het mededingingsrecht van de Unie. Binnen die specifieke context is de kwestie van intern versus extern juridisch advies ontstaan, die heeft geleid tot de kwestie van arbeidsovereenkomsten van advocaten en hun onafhankelijkheid, alle met het doel om op positieve wijze een bepaalde ruimte voor beschermde communicatie ten aanzien van de Commissie in stand te houden. Er werd een evenwicht gevonden tussen de noodzaak om de rechten van ondernemingen ten aanzien van de Commissie en haar onderzoeksbevoegdheden te beschermen, enerzijds, en de noodzaak voor de Commissie om de mededinging binnen de Europese Unie te kunnen beschermen en versterken, anderzijds. Dit heeft geleid tot een bepaalde definitie van de onafhankelijkheid van een advocaat, die op die wettelijke context en doelstelling is afgestemd.

56. Kan het aldus binnen die specifieke context bereikte evenwicht worden omgevormd tot een algemeen criterium voor de onafhankelijkheid van een advocaat in een andere context, waarin verschillende actoren met verschillende belangen bestaan, dat uiteindelijk niet wordt gebruikt om een ruimte voor beschermde communicatie tot stand te brengen, maar om niet-bevoorrechte verzoekers in feite de toegang tot de rechterlijke instanties van de Unie te ontzeggen?

57. Ik denk van niet. Om te beginnen met de nogal voor de hand liggende kwestie: de term „onafhankelijkheid” komt niet eens voor in artikel 19, derde alinea, van het Statuut. Er doet zich echter een fundamenteel, structureel probleem voor: het begrip „onafhankelijkheid” in de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel heeft betrekking op een ander onderwerp dan artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut. De reikwijdte van de problematiek rond de vertegenwoordiging in rechte is hierin onvergelijkbaar ruimer dan louter de kwestie van de dienstbetrekking van een interne advocaat. De uitlegging van artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut moet logischerwijs voortvloeien uit de doelstelling die aan de vertegenwoordiging in rechte als zodanig ten grondslag ligt, en de bredere overwegingen die het beroep van advocaat kenmerken. Het gedrag van een advocaat, met inbegrip van de beslissing om een partij te vertegenwoordigen ondanks het feit dat hij specifieke banden met die partij heeft, mag niet in strijd zijn met de verplichtingen die de advocaat heeft ten opzichte van de vertegenwoordigde partij waarvan hij de belangen behartigt, maar ook ten opzichte van de rechter voor wie hij verschijnt, en ten opzichte van zijn vakgenoten. ( 32 )

58. Bovendien kunnen de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut nauwelijks op zichzelf worden uitgelegd. Zij worden aangevuld met beroepsregels die in nationale wetgeving en door de zelfregulerende beroepsorganisaties zijn vastgesteld. Hoewel dergelijke regels op Unieniveau niet bestaan, zoals de Republiek Polen terecht heeft benadrukt, moeten de rechterlijke instanties van de Unie (zoals elke rechterlijke instantie) kunnen waarborgen dat in de voor hen aanhangige procedures de vereiste norm in acht wordt genomen, mocht zich in dit verband een probleem voordoen.

b) Onduidelijkheid van de toets

59. Het gebrek aan duidelijkheid in de huidige toets die door het Gerecht wordt toegepast, vloeit deels voort uit de begripsmatige discrepantie die door deze overdracht van rechtspraak van de ene naar de andere context is ontstaan. Het is moeilijk om de beperkte conclusies over interne juridische bijstand in het kader van mededingingsonderzoeken in te passen in artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut, dat een ruimere strekking heeft en waarmee een ander doel wordt nagestreefd.

60. Om te beginnen wordt de term advocaat in artikel 19, derde alinea, van het Statuut uitgelegd aan de hand van het begrip onafhankelijkheid. De betekenis van dit begrip en de criteria ter beoordeling ervan blijven echter onduidelijk. Dit is met name het geval omdat verschillende kwesties, ook de hoedanigheid van derde partij ten opzichte van de verzoeker, onder de noemer „onafhankelijkheid” lijken te zijn ondergebracht. ( 33 ) Daarentegen komt een punt dat gewoonlijk onder het begrip onafhankelijkheid zou worden geacht te vallen, namelijk de afwezigheid van druk van buitenaf, in de rechtspraak vrijwel niet aan bod.

61. Voorts zijn deze verschillende categorieën niet duidelijk afgebakend. Zo werd van zaken waarin procesgemachtigden verschillende functies binnen de organisatie van de verzoeker bekleedden, gesteld dat zij betrekking hadden op de kwestie van zelfvertegenwoordiging, terwijl de situatie van advocaten in dienstverband tot op zekere hoogte of zelfs volledig werd losgekoppeld van de kwestie van zelfvertegenwoordiging en onder de noemer van onafhankelijkheid werd beschouwd, die de advocaat vanwege de invloed van zijn beroepsomgeving op zijn professionele standpunt zou ontberen.

62. Zelfs indien zou worden aanvaard dat al deze kwesties in begripsmatige zin adequaat onder de noemer van „onafhankelijkheid” kunnen worden behandeld, is nogal lastig vast te stellen wat de huidige regels precies zijn door de aandacht op afzonderlijke gevallen te richten. Het blijft bijvoorbeeld onduidelijk of uitsluiting van de hoedanigheid van advocaat in het geval van rechtspersonen het gevolg kan zijn van elke vorm van deelname aan de organisatiestructuur van een verzoeker of alleen van deelname aan de organen die zeggenschap over (of andere invloed op) de verzoeker uitoefenen. Wat dienstbetrekkingen betreft, is voorts onduidelijk welke uitgangspunten ten grondslag liggen aan het onderscheid tussen de relatie van een advocaat in loondienst en zijn werkgever, enerzijds, en de relatie van een advocaat en zijn (potentieel enige of belangrijkste) cliënt, anderzijds.

63. Doordat er geen duidelijke criteria bestaan voor de beoordeling van de vraag of een procesgemachtigde aan artikel 19, derde alinea, van het Statuut voldoet, is voor niet-bevoorrechte verzoekers (en hun procesgemachtigden) ( 34 ) niet voldoende voorspelbaar op welke wijze deze bepaling zal worden uitgelegd wanneer er een band, hoe bescheiden ook, tussen de verzoeker en zijn advocaat bestaat.

64. Ik geef toe dat de rechterlijke instanties van de Unie onvermijdelijk te maken hebben met een grote verscheidenheid van feitelijke situaties wanneer het gaat om specifieke banden die tussen een procesgemachtigde en een verzoeker kunnen bestaan. In dit verband benadrukt het Gerecht terecht dat de onafhankelijkheid van procesgemachtigden van geval tot geval moet worden beoordeeld. ( 35 )

65. Er kan echter niet worden gesteld dat er vanwege de verscheidenheid aan potentiële feitelijke situaties geen toets kan worden geformuleerd waarmee de potentiële gevolgen van de keuze van een procesgemachtigde voor verzoekers voorzienbaar worden.

66. Dat de toets en de criteria voor de toepassing ervan thans uit het oogpunt van verzoekers niet te voorzien zijn, vindt voorts steun in het feit dat noch in artikel 19 van het Statuut, noch in de andere bepalingen van het Statuut, noch in het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht wordt uiteengezet hoe het begrip advocaat moet worden opgevat. A fortiori zeggen die procedurele regels niets over de voorwaarden voor onafhankelijkheid. Zoals de Republiek Polen ter terechtzitting terecht heeft opgemerkt, worden dergelijke vereisten en voorwaarden zelfs niet genoemd in de praktische aanwijzingen voor de partijen inzake bij het Hof aangebrachte zaken. ( 36 )

67. Indien in dit stadium enkel de suggestie overblijft dat iedere advocaat die een cliënt voor de rechterlijke instanties van de Unie wil vertegenwoordigen, eerst een aantal bundels niet-gepubliceerde procedurele beschikkingen moet doorspitten die slechts in een beperkt aantal talen te raadplegen zijn om te kunnen nagaan hoe het begrip „onafhankelijkheid” thans mogelijk moet worden opgevat, ben ik het eens met de Republiek Polen dat we inderdaad te maken hebben met een voorzienbaarheidsprobleem.

c) Gevolgen van niet-naleving

68. Nog het meest opvallend volgens mij is, tot slot, het gevolg dat volgens het Gerecht ontstaat wanneer niet aan de vereisten van een onafhankelijke vertegenwoordiging in rechte krachtens artikel 19, derde alinea, van het Statuut is voldaan. Het Gerecht oordeelt, zoals in casu, dat het aldus vastgestelde probleem met de vertegenwoordiging in rechte van de verzoeker een onherstelbare materiële tekortkoming in een verzoekschrift vormt, waardoor het als kennelijk niet-ontvankelijk moet worden afgewezen.

69. In artikel 51, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht is bepaald dat „[d]e advocaat die een partij vertegenwoordigt of bijstaat, is gehouden ter griffie een legitimatiebewijs neer te leggen waaruit blijkt dat hij tot de uitoefening van zijn beroep is toegelaten bij een rechterlijke instantie van een lidstaat of een andere staat die partij is bij de EER-Overeenkomst”.

70. Indien de verzoeker dit document niet heeft ingediend, voorziet artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering in de mogelijkheid dit verzuim te herstellen. Hierin is namelijk bepaald dat „de griffier de betrokken partij een redelijke termijn [stelt] om [dat document] over te leggen. Indien [het] niet binnen de gestelde termijn [wordt] overgelegd, beslist het Gerecht of het niet in acht nemen van dit vormvoorschrift tot de formele niet-ontvankelijkheid van het verzoekschrift of van de memorie leidt”.

71. Artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering lijkt door het Gerecht aldus te worden opgevat dat het alleen toestaat dat het in artikel 19, vierde alinea, van het Statuut neergelegde vereiste dat de advocaat het recht heeft om op te treden voor de nationale rechterlijke instanties, wordt rechtgezet. ( 37 ) Met andere woorden, het lijkt aldus te worden uitgelegd dat de verzoeker het bewijs mag leveren dat zijn advocaat bij een nationale orde van advocaten is ingeschreven wanneer het desbetreffende certificaat niet is overgelegd. Het lijkt niet aldus te worden opgevat dat de verzoeker het recht heeft ervan in kennis te worden gesteld dat zich een probleem met zijn vertegenwoordiging in rechte voordoet of dat hij een andere procesgemachtigde mag kiezen, indien het Gerecht tot de conclusie zou komen dat de procesgemachtigde niet als een „advocaat” in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut kan worden beschouwd.

72. Ik moet zeggen dat een dergelijke constructie mij nogal bevreemdt. Ik zal vooralsnog de vraag buiten beschouwing laten of een probleem met de vertegenwoordiging in rechte van een partij ooit als een materiële, onherstelbare tekortkoming van een verzoekschrift kan worden beschouwd ( 38 ) die automatisch zou leiden tot een sanctie tegen de verzoeker zelf (in plaats van, op een later moment, tegen de advocaat die de beroepsregels mogelijkerwijs heeft overtreden). Niettemin is een dergelijke uitgesproken „verzoekersvriendelijke” uitlegging van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht het vermelden waard.

73. Procesrechtelijke regelingen bevatten doorgaans een lijst van ernstige, materiële gebreken in een verzoek (het verzoek is bijvoorbeeld volstrekt onbegrijpelijk; het onderwerp van het verzoek wordt niet vermeld; de conclusies worden niet vermeld; er ontbreekt fundamenteel bewijsmateriaal ter staving van de vordering enzovoort) die niet kunnen worden hersteld en waardoor het verzoek inderdaad niet-ontvankelijk zou zijn. Daarentegen zouden alle andere mogelijke problemen met een verzoek die niet zo ernstig zijn dat zij op die lijst staan, doorgaans die welke betrekking hebben op procedurele kwesties (de hoofdtekst van het verzoek of de bijlagen zijn niet in een bepaalde vorm of indeling ingediend; er is geen bewijs van de betaling van gerechtskosten; aspecten die verband houden met de vertegenwoordiging in rechte enzovoort) na kennisgeving aan de partij door de betrokken rechter dan als procedureel en herstelbaar worden beschouwd.

74. Als toegang tot een rechter een recht en niet louter een slogan moet zijn, zou de uitleggingsregel om tussen deze twee soorten tekortkomingen te laveren, waarschijnlijk de volgende zijn: als het geen materiële tekortkoming betreft die op de lijst van „onherstelbare zonden” voorkomt, moet zij kunnen worden rechtgezet. Bij gebrek aan een dergelijke lijst moet de vraag wat een onherstelbare materiële tekortkoming is, restrictief worden opgevat, in die zin dat daaronder alleen ernstige problemen vallen waardoor het verzoek niet juist kan worden begrepen of niet naar behoren kan worden verwerkt.

75. De door het Gerecht gekozen uitlegging lijkt in feite uit te gaan van de tegenovergestelde veronderstelling: alleen de elementen die uitdrukkelijk in artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht worden genoemd, strikt uitgelegd, zijn herstelbaar, en alle andere elementen die betrekking hebben op vertegenwoordiging zijn dat blijkbaar niet. Nog interessanter is dat artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering betrekking heeft op de vereisten van artikel 19, vierde alinea, van het Statuut, die duidelijk in het Statuut zijn neergelegd. Dit betekent dat het mogelijk is om corrigerende stappen te ondernemen wanneer niet aan relatief duidelijk omschreven voorschriften is voldaan. Wanneer een niet uitdrukkelijk in de procedureregels opgenomen voorschrift, namelijk het in artikel 19, derde alinea, van het Statuut neergelegde vereiste van een „onafhankelijke” advocaat, niet in acht wordt genomen, wordt het verzoek echter niet-ontvankelijk verklaard, waarbij het Gerecht benadrukt dat een gebrek aan onafhankelijkheid van een procesgemachtigde een absoluut beletsel voor de procedure vormt. ( 39 )

76. Die uitlegging houdt het midden tussen een roman van Franz Kafka en een vreemde parafrase van een gebed tot de Verdronken God in Game of Thrones. De (procedurele) vereisten die duidelijk zijn geformuleerd (en waaraan een redelijk zorgvuldige advocaat dus kan worden geacht te voldoen), zijn herstelbaar, terwijl de (eveneens procedurele) vereisten die niet duidelijk zijn geformuleerd (en waaraan zelfs een redelijk zorgvuldige advocaat dus moeilijker kan worden geacht te voldoen), niet kunnen worden hersteld. Wat verborgen is, kan immers nooit worden rechtgezet.

77. Om het beeld compleet te maken, krijgt de verzoeker in het laatste geval geen kennisgeving of waarschuwing voordat zijn aanvraag niet-ontvankelijk wordt verklaard. De verzoeker heeft dus geen enkele mogelijkheid om de situatie recht te zetten. In de praktijk ontvangt de verzoeker – wiens advocaat, op grond van de nationale regels inzake behoorlijke vertegenwoordiging in de zin van artikel 19, vierde alinea, van het Statuut, weinig reden had om er niet van uit te gaan dat hij zijn cliënt mocht vertegenwoordigen – maanden of zelfs jaren na het verstrijken van alle termijnen, enkel een beschikking waarin het verzoekschrift kennelijk niet-ontvankelijk wordt verklaard, hetgeen hem uiteraard belet om de zaak ten gronde te doen behandelen.

78. In het licht van dat resultaat kan ik het alleen maar eens zijn met de suggestie van beide interveniënten dat het daaruit voortvloeiende scenario in strijd is met artikel 47, lid 1, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) en het daarin verankerde recht op toegang tot een rechter. Ik ben daarom van mening dat de benadering en de uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut grondig moeten worden herzien.

B. Opties en variabelen

79. Alvorens in te gaan op de vraag hoe artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut naar mijn mening (opnieuw) moet worden uitgelegd, dienen twee andere preliminaire kwesties te worden verduidelijkt. De eerste vraag is welke voorschriften inzake de hoedanigheid van een advocaat die een niet-bevoorrechte verzoeker voor de Unierechter vertegenwoordigt, in acht moeten worden genomen: die van nationaal recht, van Unierecht of beide (1)? Voor een juist evenwicht tussen de belangen die bij de uitlegging van die bepalingen gewicht in de schaal leggen, moet de ratio legis van de regels en vereisten inzake vertegenwoordiging in rechte in herinnering worden gebracht (2).

1. Opties

80. Ter beantwoording de vraag of een bepaalde procesgemachtigde aan de normen van artikel 19 van het Statuut voldoet, moeten de Unierechters zich over twee soorten kwesties buigen.

81. In de eerste plaats moeten zij het formele en algemene vereiste van de vierde alinea van die bepaling nagaan, namelijk de bevoegdheid om voor een rechterlijke instantie van een lidstaat (of een staat die partij is bij de EER) op te treden. Is de betrokken procesgemachtigde in dergelijke gevallen uit hoofde van het nationale recht bevoegd om cliënten te vertegenwoordigen?

82. Ten tweede moet worden nagegaan of de procesgemachtigde, die volgens het nationale recht in het algemeen bevoegd is om cliënten te vertegenwoordigen, ook bevoegd is om de individuele cliënt in het specifieke geval te vertegenwoordigen. Dit is een ander soort onderzoek, waarbij de aandacht vooral uitgaat naar de omstandigheden van het afzonderlijke geval. Doen zich in het kader van de zaak in kwestie problemen voor in verband met de identiteit van de procesgemachtigde en de cliënt, hun onderlinge verhouding, maar ook hun betrekkingen met andere partijen of het voorwerp van het geschil?

83. De regels van welke rechtsorden moeten bij beide soorten beoordelingen worden toegepast? In theorie zijn er drie mogelijke opties.

84. Ten eerste kan worden voorgesteld om de regels voor zowel de algemene als de specifieke aspecten van de bevoegdheid van een advocaat om een verzoeker te vertegenwoordigen, op de regels van de betrokken lidstaat te baseren. In een dergelijk scenario zouden de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut in samenhang worden gelezen, met dien verstande dat de verwijzing naar het nationale recht in de vierde alinea aldus wordt opgevat dat daarmee het begrip advocaat in de derde alinea wordt verduidelijkt.

85. Ten tweede kan worden voorgesteld dat beide regelingen op autonome Unierechtelijke begrippen zijn gebaseerd. Bij rechtstreekse beroepen gaat het immers om een procedure voor de Unierechter en niet voor de nationale rechter. Artikel 19, vierde alinea, van het Statuut zou dan zeer eng worden opgevat, in die zin dat daarin alleen wordt verwezen naar de passende certificaten en bewijzen die moeten worden overgelegd om aan te tonen dat een bepaalde procesgemachtigde voor de nationale rechter mag optreden. Alle andere toepasselijke regels, met inbegrip van de beroepsregels, zouden echter uitsluitend uit autonome Unierechtelijke begrippen voortvloeien.

86. Ten derde zouden de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut in het licht van zowel nationale als Unierechtelijke regels kunnen worden uitgelegd. De vierde alinea van artikel 19 zou in dat geval als een verwijzing naar het nationale recht worden opgevat. De derde alinea zou dan een autonome Unierechtelijke, maar veeleer minimalistische, waarborg vormen voor de beoordeling van de geschiktheid van vertegenwoordiging in rechte in het afzonderlijke geval.

a) Artikel 19, vierde alinea, van het Statuut

87. Tenzij de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut, die een ondubbelzinnige verwijzing bevat naar de bevoegdheid om voor een rechtbank van een lidstaat op te treden, van elke inhoud wordt ontdaan, kan de hierboven geschetste tweede optie eenvoudigweg niet worden omarmd. In de vierde alinea van artikel 19 wordt duidelijk naar het nationale recht verwezen. De algemene bevoegdheid van een procesgemachtigde om een partij voor de rechter te vertegenwoordigen, moet dus worden vastgesteld aan de hand van de regels die in de betrokken lidstaat gelden.

88. Dat roept onmiddellijk de vraag op welke beroepsregels van toepassing zijn.

89. Ik ben van mening dat de relevante nationale en beroepsregels uiteraard ook in procedures voor de rechterlijke instanties van de Unie van toepassing blijven. Advocaten die in een lidstaat zijn toegelaten, ontsnappen niet aan de toepassing van dergelijke nationale regels door het enkele feit dat zij voor de Unierechter optreden. De (niet-)naleving van die regels is echter een kwestie die uiteindelijk, in een later stadium, door de bevoegde nationale (beroeps)organisaties moet worden beoordeeld, mocht zich in dit verband een probleem voordoen.

90. Nu de tweede optie is uitgesloten, rijst de vraag welk lot de eerste en de derde optie is beschoren. Daartoe dienen de tekst en de logica van artikel 19, derde alinea, van het Statuut onder de loep te worden genomen, wat ingewikkelder is.

b) Artikel 19, derde alinea, van het Statuut

91. Volgens de eerste optie zijn door de verwijzing naar het nationale recht in artikel 19, vierde alinea, van het Statuut ook de respectieve nationale beroepsregels van toepassing, die niet door het Unierecht kunnen worden vervangen of zonder welke het Unierecht althans niet kan worden afgebakend. Er moet dus op grond van nationale regels worden beslist over de vraag wie bevoegd is om niet-bevoorrechte verzoekers voor de Unierechter te vertegenwoordigen.

92. Indien deze suggestie tot de uiterste logische conclusie zou worden doorgetrokken, zou dat betekenen dat zowel de derde als de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut aldus wordt uitgelegd dat zij uitsluitend betrekking hebben op nationale regels en praktijken. Op het eerste gezicht is dit inderdaad een elegante en eenvoudige oplossing. Bij nadere beschouwing geeft zij echter aanleiding tot een aantal structurele problemen.

93. Ten eerste is de verplichting tot vertegenwoordiging in de verschillende lidstaten anders geregeld. Bovendien kunnen de regels, zelfs binnen één lidstaat, verschillen naargelang het niveau van de specifieke rechterlijke instantie. Voorts kunnen in nationale wetgeving of de rechtspraak nadere ontheffingen zijn voorzien. In artikel 19, vierde alinea, van het Statuut wordt alleen verwezen naar „een rechterlijke instantie van een lidstaat”, en wordt niet aangegeven welke „instantie” de juiste maatstaf moet zijn: is dat de nationale hoogste rechterlijke instantie? Of is dat elke rechterlijke instantie, met inbegrip van rechtbanken in eerste aanleg, waar de partijen misschien niet eens vertegenwoordigd hoeven te worden? ( 40 )

94. Deze onduidelijkheid over het begrip „een rechterlijke instantie van een lidstaat” vormt bij prejudiciële beslissingen geen probleem, omdat het niveau van de rechterlijke instantie en de toepasselijke regels in die gevallen overeenkomstig artikel 97, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof door de betrokken verwijzende rechter worden vastgesteld. Evenzo kunnen de rechterlijke instanties van de Unie, anders dan in de prejudiciële procedure, bij de beslissing over een rechtstreeks beroep van een niet-bevoorrechte verzoeker niet bij een bepaalde nationale rechter nagaan of aan de voor een bepaalde advocaat geldende beroepsregels is voldaan. Evenmin bestaat er een samenwerkingsprocedure via welke de Unierechter de betrokken nationale orde van advocaten kan raadplegen.

95. Ten tweede zou een zuivere en onvoorwaardelijke verwijzing naar nationale regels in rechtstreekse beroepen ook betekenen dat de nationale regels van toepassing zouden zijn op de vertegenwoordiging van verschillende organen en instanties van de lidstaten die als niet-bevoorrechte verzoekers worden beschouwd. Een dergelijk resultaat zou echter in strijd kunnen zijn met de algemene logica van artikel 19 van het Statuut, met name met de eerste alinea. Uit die bepaling blijkt duidelijk dat het de bedoeling was een onderscheid te maken tussen bevoorrechte verzoekers (de lidstaten en de instellingen van de Unie), die zelf een gemachtigde kunnen benoemen, en alle andere niet-bevoorrechte verzoekers, die dit niet kunnen en door een derde moeten worden vertegenwoordigd. Indien in artikel 19, vierde alinea, van het Statuut zonder voorbehoud naar de regels van de lidstaten inzake vertegenwoordiging werd verwezen, zou het dan aanvaardbaar zijn dat andere niet-bevoorrechte verzoekers die rechtspersonen zijn en die volgens de nationale regels zichzelf kunnen vertegenwoordigen, dit ook kunnen in rechtstreekse beroepen bij de Unierechter?

96. Die vraag moet uiteraard ontkennend moeten beantwoord, aangezien het onderscheid dat de Uniewetgever tussen bevoorrechte en niet-bevoorrechte verzoekers voor ogen had, anders in feite zou worden opgeheven. In dit opzicht blijft de vraag relevant of de gekozen procesgemachtigde in het geval van een niet-bevoorrechte verzoeker een derde partij is ten opzichte van de verzoeker. Dit onderscheid vloeit echter niet voort uit de arresten AM & S Europe en Akzo Nobel ( 41 ), maar uit de tegenstelling tussen de eerste en de derde alinea van artikel 19 van het Statuut.

97. Ten derde zouden er door de toepassing van verschillende normen andere voorwaarden en behandelingen gelden voor verzoekers die dezelfde of soortgelijke beroepen instellen, afhankelijk van de nationale „herkomst” van hun advocaten. Omgaan met een systeem van 28 verschillende regelingen (of eigenlijk nog meer, aangezien er in een aantal lidstaten meerdere orden van advocaten en verschillende regels bestaan) zou dus niet alleen een uitdaging voor de Unierechters vormen, maar vooral problemen voor de gelijke behandeling van verzoekers opleveren.

98. Ten vierde zou een zuivere en onvoorwaardelijke verwijzing naar uitsluitend nationale regels en praktijken betekenen dat Unierechters niet alleen de regels van alle nationale stelsels zouden moeten kennen en controleren, maar dat de inhoud ervan voor hen ook bindend zou zijn. Zou dat de Unierechter ook de (zelfs residuele) mogelijkheid ontnemen om de inhoud en de toepassing van die regels te toetsen, ook voor rechtstreekse beroepen bij de Unierechter, wanneer de zaak helemaal niet voor de nationale rechters wordt aangespannen? Wat als in de toepasselijke nationale regels te veel eisen worden gesteld (bijvoorbeeld doordat het een advocaat die bij een redelijke uitlegging van de beroepsregels normaal gesproken bevoegd zou zijn om te verschijnen, onmogelijk wordt gemaakt om een partij in een bepaalde lidstaat te vertegenwoordigen) of juist te weinig?

99. Ten vijfde, en tot slot, brengt dat mij bij de (niet passende) analogie met de regels die in de prejudiciële procedure van toepassing zijn op vertegenwoordiging. Het is juist dat artikel 19 van het Statuut op alle procedures voor het Hof van Justitie van toepassing is. Het is ook juist dat artikel 97, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof voorziet in een regeling die duidelijk gebaseerd is op een verwijzing zonder voorbehoud naar de regels inzake vertegenwoordiging in de nationale procedure voor de verwijzende rechter.

100. Gelet op de duidelijke structurele en systemische verschillen tussen de prejudiciële procedure en rechtstreekse beroepen voor de rechterlijke instanties van de Unie zijn de bijzondere bepalingen voor de prejudiciële procedure echter veeleer relevant door tegenstelling dan door analogie. Anders dan bij de prejudiciële procedure, waar de regels en de praktijk inzake vertegenwoordiging in handen van de nationale rechter zijn, moet een rechterlijke instantie van de Unie de geschiktheid van de procesvertegenwoordiging in een afzonderlijke zaak die rechtstreeks bij haar aanhangig is gemaakt, residueel kunnen toetsen, in het bijzonder wanneer zich mogelijke belangenconflicten voordoen.

101. Op grond van al het voorgaande kom ik tot de slotsom dat een juiste uitlegging van de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut een combinatie van beide regelgevingslagen moet omvatten: de algemene bevoegdheid om op te treden moet inderdaad volgens nationale regels en praktijken worden nagegaan, terwijl de afwezigheid van kwesties waardoor de kwaliteit van de vertegenwoordiging in rechte in het afzonderlijke geval in het gedrang komt, moet worden getoetst aan het autonome Unierechtelijke begrip van wat het betekent om door een advocaat te worden vertegenwoordigd.

102. Alvorens in te gaan op de specifieke inhoud van een dergelijke toets zal ik de doelstellingen van die residuele „kwaliteitscontrole” van vertegenwoordiging in rechte en de belangen die in aanmerking moeten worden genomen, kort in herinnering brengen.

2. Doel van vertegenwoordiging in rechte

103. In het algemeen speelt de vertegenwoordiging in rechte een cruciale rol bij een goede rechtsbedeling. Zonder behoorlijke vertegenwoordiging in rechte kan de verzoeker mogelijk niet alle nodige argumenten in zijn voordeel naar voren brengen en kan de rechter hiervan mogelijk geen kennis nemen. ( 42 )

104. Dat is echter niet het enige doel en belang dat met de vertegenwoordiging in rechte van een cliënt wordt nagestreefd. Met vertegenwoordiging in rechte wordt eerst en vooral beoogd de belangen van de cliënt, uiteraard binnen de grenzen van het wettelijk en ethisch toelaatbare, te beschermen en te verdedigen. Het doel van de vertegenwoordiging in rechte is dus om te waarborgen dat dat de belangen van verzoekers zo goed mogelijk worden behartigd, zodat zij hun recht op een doeltreffende voorziening in rechte kunnen uitoefenen. ( 43 )

105. Naar mijn mening is het primaire belang van de vertegenwoordiging in rechte van nature dan ook een privébelang. Bij de bescherming van de belangen van particuliere cliënten wordt ook het algemene belang van een goede rechtsbedeling gediend.

106. In de bestreden beschikking, met name punt 18, lijkt van een andere veronderstelling te worden uitgegaan. De rol van de advocaat wordt beschreven als die van een medewerker van de rechterlijke instantie, die in het hogere belang van de rechtspleging de rechtsbijstand moet verlenen die de cliënt nodig heeft. ( 44 ) Bij de uiteenzetting van deze visie op de functie van vertegenwoordiging in rechte beroept het Gerecht zich op gemeenschappelijke tradities van de lidstaten. Daarmee wordt het beeld geschetst dat een advocaat primair in het openbare, algemene belang van de rechtspleging handelt, waarbij dat belang boven het privébelang gaat.

107. Zoals de Tsjechische Republiek terecht stelt, is de wijze waarop het Gerecht de rol van de advocaat heeft gekenmerkt, gebaseerd op een scheiding tussen de belangen van de advocaat en die van de cliënt, die niet strookt met de werkelijkheid. Naar wat ik weet van de praktijk in de lidstaten betwijfel ik ten zeerste of een dergelijke visie op gemeenschappelijke tradities van de lidstaten stoelt.

108. Iedereen zou advocaten weliswaar het liefst zien als romantische, onbaatzuchtige helden die, desnoods tegen de wil van hun cliënten en de rest van de wereld in, de hogere belangen van de rechtspleging nastreven, maar de realiteit is dat de vertegenwoordiging in rechte in eerste instantie een dienst is. Die gereguleerde dienst moet weliswaar aan een aantal voorwaarden en normen voldoen, maar wordt niet hoofdzakelijk in het hogere belang van de rechtspleging, maar in het belang van een bepaalde cliënt verleend.

109. Voorts lijkt vergelijkend bewijsmateriaal twee dingen te bevestigen. In de eerste plaats lijken diverse voorwaarden te rechtvaardigen dat in het belang van een goede rechtsbedeling in de relatie tussen een advocaat en zijn cliënt wordt ingegrepen. Maar op een hoger niveau van abstractie lijken twee situaties in die context van bijzonder belang: de afwezigheid van externe druk op de procesgemachtigde en het ontbreken van interne factoren die aanleiding kunnen geven tot een belangenconflict tussen advocaat en cliënt. ( 45 ) Mocht een dergelijk conflict zich voordoen, dan mag de advocaat zijn diensten in dat specifieke geval niet verlenen. ( 46 )

110. In de tweede plaats blijkt uit de praktijk in de lidstaten echter dat gerechtelijke inmenging zelfs in dergelijke gevallen minimaal en slechts ondergeschikt lijkt te zijn. ( 47 ) De eerste reden hiervoor is dat iedere advocaat de verantwoordelijkheid heeft om te beoordelen of de vertegenwoordiging van een bepaalde partij twijfels over zijn onafhankelijkheid kan doen rijzen. Het is zijn verantwoordelijkheid om geen juridische bijstand te verlenen indien dat het geval is. De tweede reden is dat de advocatuur grotendeels zelfregulerend is en gevallen waarin de beroepsregels niet in acht zijn genomen, door de bevoegde tuchtinstanties worden behandeld.

111. Voor zover zich uit mijn (uiteraard beperkte) kennis van de praktijk in de lidstaten een gemeenschappelijk thema aftekent, is het dat vertegenwoordiging in rechte primair een kwestie van privékeuze en (tweezijdige) contractvrijheid is. De cliënt is vrij om zijn advocaat te kiezen en de advocaat is in beginsel vrij om zijn cliënten te kiezen. ( 48 ) De relatie is gebaseerd op vertrouwen. Elke inmenging in die relatie moet gebaseerd zijn op ernstige redenen waarom er een duidelijke en dwingende noodzaak bestaat om „de verzoeker tegen zijn advocaat te beschermen”. Wanneer er problemen aan het licht komen, worden deze bovendien door de respectieve toezichthoudende instanties in het kader van tuchtrechtelijke of andere procedures adequater behandeld.

112. Kortom, de suggestie in dit onderdeel is dat de ratio en de belangenafweging die ten grondslag moeten liggen aan de uitlegging van de voorwaarden die voortvloeien uit de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut, enigszins afwijken van die welke het Gerecht hanteert. Vertegenwoordiging in rechte wordt niet in de eerste plaats gekozen en vervolgens uitgevoerd in het hogere belang van de rechtspleging en voor het plezier en de bijstand van een rechter, maar in het belang en naar aanleiding van de keuzen van de cliënt. Ook al is het een slechte keuze, zij moet dus worden gerespecteerd. Alleen in uitzonderlijke omstandigheden moet het algemene belang voorrang krijgen boven het privébelang.

113. Anders zou het normaliter minimalistische gerechtelijke toezicht op deze zaken – dat doorgaans is voorbehouden aan gevallen waarin evidente tekortkomingen in de vertegenwoordiging in rechte duidelijk zichtbaar zijn en zo ernstig worden geacht dat de gehele rechtsgang erdoor in diskrediet wordt gebracht – worden vervangen door een nauwelijks te voorzien of te rechtvaardigen gerechtelijk paternalisme. Dit zou leiden tot een toename van de inmenging in wat in de eerste plaats een privékeuze zou moeten zijn, ongeacht andere, even geldige belangen en waarden die ook deel uitmaken van het algemene beeld, zoals de vrijheid om een advocaat te kiezen, continuïteit van de vertegenwoordiging in rechte, of de kosten die een wisseling van advocaat noodzakelijkerwijze met zich meebrengt omdat de nieuwe advocaat extra tijd nodig zal hebben om zich in een lopende zaak in te werken.

C. Nieuwe toets

114. Met deze meer algemene overwegingen in het achterhoofd stel ik een aanpassing voor van de wijze waarop de derde en de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut zijn uitgelegd en toegepast, zoals blijkt uit de bestreden beschikking. De heruitlegging heeft twee dimensies: een materiële (1) en een procedurele (2).

1. Materiële dimensie

115. De materiële dimensie betreft de voorwaarden voor de vertegenwoordiging van partijen bij een rechterlijke instantie van een lidstaat (a), alsmede de dubbele voorwaarde dat een advocaat onafhankelijk is én een derde partij in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut (b).

a) Bevoegdheid om voor de nationale rechterlijke instanties op te treden

116. Als eerste stap moet worden onderzocht of de procesgemachtigde bevoegd is om op te treden voor een rechterlijke instantie van een lidstaat (of een staat die partij is bij de EER-Overeenkomst), dat wil zeggen of hij lid is van een nationale orde van advocaten of een andere relevante beroepsorganisatie en bevoegd is om zijn beroep uit te oefenen. Zoals ik hierboven heb opgemerkt ( 49 ), vindt deze controle plaats aan de hand van de relevante nationale wetgeving en blijft zij op het formele niveau (verificatie van het certificaat).

117. Zoals ik eveneens heb opgemerkt, moet de controle door de Unierechter op de naleving van het nationale recht daar ophouden. Zij mag geen betrekking hebben op de naleving van nationale beroepsregels. Deze taak moet aan de nationale (beroeps)instanties worden overgelaten, mochten zich problemen voordoen in geval van niet-naleving.

b) Status van advocaat – een onafhankelijke derde ten opzichte van de verzoeker

118. Als tweede stap moet de Unierechter nagaan of de procesgemachtigde een derde partij is ten opzichte van de verzoeker (1) en of hij aan het onafhankelijkheidsvereiste voldoet, dat wil zeggen of er geen druk van buitenaf op de gemachtigde lijkt te worden uitgeoefend en of zich mogelijk een belangenconflict voordoet (2).

1) Derde partij

119. Het vereiste dat de gemachtigde een derde partij ten aanzien van de verzoeker is, dat uit zowel de derde als de vierde alinea van artikel 19 van het Statuut voortvloeit, moet aldus worden opgevat dat procesgemachtigden die samenvallen met de verzoeker, zijn uitgesloten.

120. In het geval van natuurlijke personen lijkt deze voorwaarde voor zich te spreken. Het sluit ook uit dat advocaten die naar behoren gekwalificeerd zijn en tot een nationale orde van advocaten zijn toegelaten, zichzelf vertegenwoordigen.

121. De vervulling van die voorwaarde is minder duidelijk wat betreft de vertegenwoordiging van rechtspersonen. Wil het vereiste van een derde partij in die context enige inhoud hebben, en om een uniforme toepassing van de regels inzake vertegenwoordiging voor de rechterlijke instanties van de Unie te waarborgen, lijkt het mij dat het aldus moet worden opgevat dat het eraan in de weg staat dat entiteiten die niet onder artikel 19, eerste alinea, van het Statuut vallen, in een bepaalde zaak door hun advocaten in loondienst worden vertegenwoordigd. ( 50 )

122. Deze kwestie staat echter los van de kwestie van onafhankelijkheid, zoals deze in het arrest Akzo Nobel, of meer recentelijk in het arrest Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej, is uiteengezet. In het licht van het specifieke stelsel van vertegenwoordiging in rechte voor de rechterlijke instanties van de Unie moet het vereiste van vertegenwoordiging door een derde veeleer worden opgevat als een voorwaarde a contrario die voortvloeit uit de uitdrukkelijk erkende mogelijkheid dat bevoorrechte verzoekers op grond van artikel 19, eerste en tweede alinea, van het Statuut zichzelf mogen vertegenwoordigen. ( 51 )

123. Ik geef toe dat de kwestie van advocaten in loondienst ook door de lens van de onafhankelijkheid van de advocaat kan worden gezien. Er kan immers worden gesteld dat een advocaat die in dienstverband werkt, zich in een gezagsverhouding bevindt, die van invloed is op zijn beoordelingsvrijheid en dus op zijn juridisch advies. ( 52 ) De relatie van een advocaat in loondienst tot de vertegenwoordigde partij is niet gebaseerd op een overeenkomst die ten behoeve van de procedure is gesloten, maar op een arbeidsovereenkomst (of een soortgelijke overeenkomst) die ook de vertegenwoordiging in rechte omvat. De relatie is dus niet het resultaat van de keuze van de advocaat om die partij in het geding te vertegenwoordigen, maar een gevolg van zijn arbeidsovereenkomst.

124. Er zijn echter ten minste twee goede redenen waarom de kwestie van advocaten die in dienst van een rechtspersoon werken, naar behoren in de sleutel van de hoedanigheid van derde en niet van onafhankelijkheid moet blijven staan.

125. Ten eerste is de beoordeling van de vraag of een natuurlijke persoon een werknemer is en dus deel uitmaakt van een rechtspersoon, of een derde die namens die rechtspersoon optreedt, in de eerste plaats een structurele, formele aangelegenheid. Als dat anders was en de hoedanigheid van derde afhankelijk werd gesteld van de mate van daadwerkelijke onafhankelijkheid in de besluitvorming, zou het geen formele zaak meer zijn en zou de (on)afhankelijkheid in plaats daarvan materieel moeten worden onderzocht. Het zou ook niet meer voorzienbaar zijn voor externe derde partijen, omdat zij waarschijnlijk niet op de hoogte zijn van alle (interne) afspraken tussen de advocaat en de cliënt, om nog maar te zwijgen van de feitelijke praktijk bij dergelijke afspraken. Hoewel sommige in loondienst werkzame advocaten dus een aanzienlijke mate van onafhankelijkheid kunnen genieten, zodat zij in wezen als derden kunnen worden aangemerkt, zouden sommige (formele) derden die in economische of andere zin feitelijk afhankelijk zijn van de rechtspersoon, als deel van die rechtspersoon worden beschouwd.

126. Zouden advocaten die in dienst zijn van een vennootschap die hun volledige vrijheid biedt in de wijze waarop zij advies uitbrengen en die vennootschap vertegenwoordigen, volgens die logica plotseling „onafhankelijke advocaten” worden? Zou een individuele advocaat die naar behoren is toegelaten tot een orde van advocaten en als zelfstandige optreedt, maar slechts één grote cliënt heeft van wie hij feitelijk economisch afhankelijk is, geen „onafhankelijke advocaat” meer zijn en als „werknemer” worden beschouwd?

127. Juist dit soort vermenging tussen de formele beoordeling van de organisatorische status (derde partij) en het materiële onderzoek van een gezagsverhouding vanwege een dienstverband (onafhankelijkheid) leidt tot onvoorspelbaarheid van de criteria die in het kader van de huidige toets worden toegepast. ( 53 )

128. Ten tweede is dat misschien ook de reden waarom de kwestie van advocaten in loondienst op nationaal niveau doorgaans (en, zo lijkt het, vooral) in het licht van structurele onverenigbaarheden met de advocatuur, en niet zozeer van het gebrek aan onafhankelijkheid in een specifieke zaak, wordt beschouwd.

129. In dit verband bestaan er verschillende regelingen in de lidstaten. De beoordeling van de onverenigbaarheid tussen de uitoefening van het beroep van advocaat en een dienstverband kan vanuit twee perspectieven worden bekeken. In de eerste plaats kan het gaan om de vraag of het mogelijk is om het beroep van advocaat (als lid van een balie of orde van advocaten) te combineren met een ander beroep (in dienstverband) of een andere openbare functie. In de tweede plaats kan het gaan om de vraag of een advocaat zijn beroep (als lid van een balie of orde van advocaten) enkel op „onafhankelijke” basis (als zelfstandige) kan uitoefenen, dan wel of hij (door andere advocaten, een advocatenkantoor of een maatschap, of een andere entiteit) als advocaat in dienst kan worden genomen zonder zijn lidmaatschap van de balie of orde van advocaten te hoeven beëindigen. ( 54 )

130. Ter illustratie van dit laatste perspectief: in Polen kan het beroep van juridisch adviseur (radca prawny) dat in de onderhavige zaak aan de orde is, zowel in het kader van een dienstbetrekking ( 55 ) als daarbuiten ( 56 ) worden uitgeoefend. Bovendien lijken de respectieve rollen van in loondienst werkzame en „onafhankelijke” advocaten in een aantal lidstaten aan verandering en enige discussie onderhevig te zijn. ( 57 )

131. Ik stel vast dat advocaten in loondienst in lidstaten waar „onafhankelijkheid” en de hoedanigheid van werknemer als structureel onverenigbaar worden beschouwd, niet aan het vereiste van artikel 19, vierde alinea, van het Statuut zullen voldoen. De hoedanigheid van werknemer wordt voor advocaten in loondienst in lidstaten waar deze aspecten niet onverenigbaar zijn, in hun eigen rechtsgebied logischerwijs niet als probleem beschouwd.

132. Teneinde verwarring hierover en onnodige inmenging in de nationale opvattingen over de advocatuur te voorkomen ( 58 ) en een gelijk speelveld voor de Unierechter te waarborgen, stel ik echter voor om de kwestie van advocaten in loondienst onder de noemer „derde partij” te brengen. Advocaten in loondienst mogen geen niet-bevoorrechte verzoekers vertegenwoordigen omdat zij niet voldoen aan de autonome Unierechtelijke voorwaarde dat zij een derde partij ten opzichte van de cliënt zijn, en die partij dus niet kunnen „vertegenwoordigen” in de zin van artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut.

133. In het kader van de autonome uitlegging van artikel 19, derde alinea, van het Statuut kan een in loondienst werkzame advocaat die zijn werkgever op grond van een arbeidsovereenkomst in rechte vertegenwoordigt en zich met betrekking tot dergelijke juridische dienstverlening derhalve in een gezagsverhouding bevindt, ten opzichte van zijn cliënt niet als een „derde” worden beschouwd.

2) Onafhankelijke partij

134. Wat het vereiste van onafhankelijkheid betreft, lijkt het externe aspect ervan, namelijk het ontbreken van tekenen van externe druk die door een andere partij op de advocaat wordt uitgeoefend, noch in de onderhavige zaak, noch in een van de voorgaande zaken aan de orde te zijn geweest.

135. Daarom ga ik rechtstreeks in op de afwezigheid van interne druk, dat wil zeggen de afwezigheid van belangenconflicten.

136. Dit vereiste mag naar mijn mening niet aldus worden opgevat (en ik wijs hier nogmaals op de verscheidenheid aan opties op nationaal niveau) dat advocaten geen enkele band met de verzoeker mogen hebben, maar alleen in die zin dat zij geen banden mogen onderhouden die kennelijk afbreuk doen aan het vermogen van de advocaat om uitsluitend in het belang van de cliënt advies te verstrekken.

137. Deze „diskwalificerende” banden mogen derhalve enkel van zodanige aard en omvang zijn dat duidelijk is dat de advocaat, ook al is hij in formeel opzicht een derde jegens de verzoeker, economische of persoonlijke banden met het voorwerp van het geschil dan wel met een van de partijen heeft die gegronde twijfel doen ontstaan over zijn vermogen om de belangen van zijn cliënt, en niet die van hemzelf of van een andere persoon, werkelijk te verdedigen.

138. Ik ben me bewust van de grote verscheidenheid aan mogelijke feitelijke scenario’s, waardoor het onmogelijk is om een uitputtende lijst te geven van situaties waarin dergelijke abstract geformuleerde conflicten zich kunnen voordoen. In dit stadium is het echter niet van belang om welke situaties het kan gaan, maar veeleer hoe dergelijke potentiële belangenconflicten moeten worden vastgesteld.

139. De vaststelling van situaties die een belangenconflict vormen, moet middels een redelijke hypothese plaatsvinden, maar moet beperkt blijven tot gevallen van duidelijke of kennelijke conflicten.

140. Het belangenconflict moet kunnen worden gezien als een redelijke (maar naar behoren gemotiveerde) hypothese, gebaseerd op het betrokken type (huidige of vroegere) relatie. Tegelijkertijd moet het voor dat type relatie een duidelijk of kennelijk belangenconflict zijn, wat betekent dat er waarschijnlijk een consensus bestaat dat de belangen van de cliënt en de advocaat, wanneer sprake is van een dergelijk soort verhouding of band, met elkaar in botsing zullen komen.

141. In overeenstemming met het hierboven uiteengezette algemene betoog ( 59 ), waarin wordt gewaarschuwd tegen buitensporige inmenging van een rechter in de relatie tussen cliënt en advocaat, die primair een privérelatie is, is het echter niet de taak van een rechter om op voorhand te speculeren over de vraag wie misschien door wie en onder welke omstandigheden kan worden beïnvloed. Of het conflict is duidelijk en dermate ernstig dat iedere rechter een privékeuze voor een advocaat in het belang van een goede rechtsbedeling terzijde schuift, of dit is niet het geval, en dan moeten eventuele tekortkomingen later worden opgelost, hetzij door middel van een tuchtprocedure tegen de advocaat die de gedragscode heeft geschonden, hetzij door een civielrechtelijke vordering tot schadevergoeding van de cliënt tegen zijn advocaat.

142. Er zijn ook praktische argumenten voor deze uitlegging en toepassing van artikel 19 van het Statuut. Een expansionistische en preventieve benadering van het onafhankelijkheidsvereiste leidt enkel tot verkeerde prikkels voor rechtszaken die in de praktijk geen doel dienen. ( 60 ) Bovendien brengt zij ook procesgemachtigden van niet-bevoorrechte verzoekers in een lastig parket: hoe kan een procesgemachtigde of zijn cliënt-verzoeker vaststellen dat er geen risico bestaat dat zich door de keuze van zijn procesgemachtigde problemen zullen voordoen? Hoe kan in de praktijk het ontbreken van iets in de toekomst worden aangetoond?

143. Al deze overwegingen nopen mij ertoe het Hof in overweging te geven het begrip „onafhankelijkheid van een advocaat” in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut weer in de juiste verhouding te plaatsen. Ten eerste is die, zowel externe als interne, onafhankelijkheid anders dan het begrip „derde partij”. Ten tweede moet de interne dimensie van die onafhankelijkheid, dat wil zeggen de afwezigheid van een belangenconflict in de specifieke zaak, beperkt blijven tot gevallen van onmiskenbare en duidelijk waarneembare conflicten, die moeten worden beoordeeld in het licht van de ervaring met bepaalde soorten verhoudingen waarbij conflicten zullen ontstaan, maar niet op voorhand verondersteld of uitgebreid onderzocht door een rechter.

144. Kortom, om aan artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut te voldoen, moet een verzoeker worden vertegenwoordigd door een advocaat die naar behoren bevoegd is om op te treden voor een nationale rechterlijke instantie van een lidstaat, zoals blijkt uit de desbetreffende verklaring(en), en ten aanzien van de verzoeker een derde partij is. Bovendien mag de advocaat niet worden belet om in het kader van de afzonderlijke zaak te handelen, hetzij vanwege het bestaan van druk van buitenaf, hetzij wegens enig ander belangenconflict dat duidelijk waarneembaar is op het niveau van een redelijke hypothese op basis van het type (bestaande of vroegere) relatie tussen de advocaat en de vertegenwoordigde partij.

2. Procedurele dimensie

145. Tot slot wil ik ingaan op de procedurele gevolgen van eventuele tekortkomingen in de vertegenwoordiging in rechte van niet-bevoorrechte verzoekers op grond van artikel 19 van het Statuut.

146. Zoals hierboven reeds is uiteengezet, wordt een gebrek aan onafhankelijkheid van een procesgemachtigde in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut in de rechtspraak van het Gerecht beschouwd als een materiële en onherstelbare tekortkoming in het verzoekschrift, die ertoe leidt dat het verzoek als kennelijk niet-ontvankelijk wordt afgewezen. ( 61 )

147. Ik moet zeggen dat ik dit punt van alle aspecten van de onderhavige hogere voorziening het meest problematisch vind, en wel om twee redenen in het bijzonder.

148. In de eerste plaats bevat de rechtspraak waarin artikel 19 van het Statuut (met inbegrip van de bestreden beschikking) ( 62 ) wordt uitgelegd, een aantal verwijzingen naar het gegeven dat de voorwaarden voor de vertegenwoordiging in rechte van niet-bevoorrechte verzoekers zouden voortvloeien uit de gemeenschappelijke tradities van de lidstaten. Als het echter gaat om de procedurele gevolgen die zich voordoen wanneer een advocaat de beroeps- of gedragsregels, met name de regels inzake belangenconflicten, niet naleeft, lijken de nationale regels en praktijken (althans die waarvan ik op de hoogte ben) in schril contrast te staan met wat daaruit op Unieniveau beweerdelijk voortvloeit.

149. Enerzijds worden tekortkomingen in de vertegenwoordiging in rechte vaak beschouwd als procedurele tekortkomingen in de lidstaten, die duidelijk kunnen worden hersteld. ( 63 ) Indien een dergelijk probleem door de bevoegde rechter wordt vastgesteld, stelt hij de betrokken verzoeker daarvan in kennis met het verzoek de situatie recht te zetten en informeert hij de verzoeker over de gevolgen die zich kunnen voordoen als hij de regels niet naleeft.

150. Anderzijds lijkt er in de lidstaten ook een duidelijke tendens te bestaan om de geldigheid van processtukken die door een advocaat bij de rechter zijn ingediend in geval van een belangenconflict tussen de advocaat en de cliënt niet – ten nadele van de cliënt – in twijfel te trekken. Nogmaals, de advocaat kan na een kennisgeving van de rechter worden verzocht niet meer op te treden, of de verzoeker kan worden verzocht een andere advocaat aan te wijzen. ( 64 ) Ik vind echter geen inspiratie in de rechtsorden van de lidstaten voor een praktijk waarbij een rechter in geval van vermeende of werkelijke tekortkomingen in de naleving van de beroepsregels niet alleen de rol van een „tuchtkamer” op zich neemt die onmiddellijke sancties vaststelt, maar die sancties vervolgens niet oplegt aan de advocaat maar aan de verzoeker, door zijn verzoek kennelijk niet-ontvankelijk te verklaren.

151. In de tweede plaats zijn een dergelijke uitlegging en rechtspraktijk mijns inziens beslist niet in overeenstemming met de waarborgen uit hoofde van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, en meer in het bijzonder de toegang tot de rechter en een doeltreffende voorziening in rechte. ( 65 )

152. Ik kan mij dan ook niet vinden in de uitlegging en de praktijk van het Gerecht, die weliswaar door dit Hof wordt onderschreven ( 66 ), maar waarbij een tekortkoming in de onafhankelijke vertegenwoordiging in rechte van een verzoeker als een onherstelbare tekortkoming in het verzoekschrift wordt beschouwd.

153. In plaats daarvan zou ik willen voorstellen om mogelijke tekortkomingen in de vertegenwoordiging in rechte als herstelbare procedurele tekortkomingen van het verzoekschrift te beschouwen. Bovendien moet een Unierechter, wanneer hij een tekortkoming in de vertegenwoordiging in rechte vaststelt, de verzoeker daarvan in kennis stellen, zodat hij de kwestie recht kan zetten. Ik kan mij niet vinden in het standpunt dat de Unierechter het verzoek in een dergelijke situatie eenvoudigweg kennelijk niet-ontvankelijk kan verklaren, waardoor de zaak definitief wordt afgesloten.

154. Dit zou in de praktijk betekenen dat het Gerecht, telkens wanneer het vaststelt dat mogelijk niet aan de vereisten voor de hoedanigheid van „advocaat” in de zin van artikel 19, derde en vierde alinea, van het Statuut is voldaan, de verzoeker daarvan overeenkomstig artikel 51, lid 4, van zijn Reglement voor de procesvoering op de hoogte moet stellen. ( 67 )

155. De in die bepaling bedoelde overlegging van „deze stukken [...] binnen de gestelde termijn” kan niet zo strikt worden uitgelegd dat zij alleen betrekking heeft op documenten betreffende het lidmaatschap van de advocaat van de nationale orde van advocaten, terwijl niet wordt vastgesteld en niet aan de betrokken partij wordt meegedeeld wat het werkelijke onderliggende probleem met de vertegenwoordiging in rechte van de partij is en welke gevolgen daaruit kunnen voortvloeien indien dit probleem niet wordt verholpen, zodat die partij maar moet gissen wat het vermeende probleem in feite zou kunnen zijn. Een dergelijke uitlegging zou niet alleen zeer formeel, om niet te zeggen formalistisch zijn, maar zou ook voorbijgaan aan de logica van de geleidelijke ontwikkeling van de regels voor de procesvoering van de rechterlijke instanties van de Unie ( 68 ) en vooral aan de wezenlijke waarborg van een daadwerkelijk recht op toegang tot de rechter. ( 69 )

156. In het verzoek dat overeenkomstig artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht aan een partij wordt gezonden, moet de verzoeker dus niet alleen worden geïnformeerd over verdere vereiste documenten, maar ook over de redenen waarom om die documenten wordt verzocht, met vermelding van eventuele twijfels van de rechter over de vertegenwoordiging in rechte van die partij. Daarin moet de verzoeker worden meegedeeld of en om welke reden hij een andere procesgemachtigde moet aanwijzen en moet ook duidelijk worden aangegeven wat de procedurele gevolgen zijn als hij naar aanleiding van die kennisgeving geen stappen onderneemt. Bovendien dient de griffier, zoals in die bepaling ook is vastgesteld, een redelijke termijn te stellen waarbinnen de verzoeker de situatie kan rechtzetten. Uiteraard begint een dergelijke termijn die overeenkomstig artikel 51, lid 4, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht door de griffier is gesteld, te lopen en verstrijkt deze onafhankelijk van de oorspronkelijke termijn voor het instellen van het beroep.

157. Alleen indien de partij niet binnen de gestelde termijn reageert, kan het Gerecht vervolgens beslissen of het verzoekschrift hierdoor op grond van artikel 51, lid 4, tweede volzin, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht niet-ontvankelijk wordt. ( 70 )

158. Ten slotte zij er voor de volledigheid aan herinnerd dat een eventuele wijziging van de procesgemachtigde de verzoeker niet het recht geeft om een nieuwe reeks processtukken in te dienen. Net zoals bij de aanwijzing van een nieuwe advocaat na de uitsluiting van een gemachtigde, raadsman of advocaat van een lopende procedure voor het Gerecht ( 71 ) moet de nieuwe advocaat de opdracht overnemen in de stand waarin de procedure zich bevindt.

D. Onderhavige zaak

159. Bij toepassing van de hierboven door mij voorgestelde toets ( 72 ) op de onderhavige zaak stel ik in de eerste plaats vast dat de naleving van het vereiste van artikel 19, vierde alinea, van het Statuut niet in twijfel lijkt te worden getrokken. De procesgemachtigde van de Uniwersytet Wrocławski in de procedure die tot de bestreden beschikking heeft geleid, lijkt naar behoren bevoegd om op te treden voor de Poolse rechtbanken.

160. Aangezien rekwirante een rechtspersoon is, wordt in de tweede plaats evenmin betwist dat de procesgemachtigde in de procedure voor het Gerecht niet als advocaat in loondienst van de Uniwersytet Wrocławski heeft gehandeld. Hij was dus duidelijk een derde partij ten aanzien van zijn cliënt. Bovendien staat buiten kijf dat de betrokken overeenkomst tussen de advocaat en de Uniwersytet Wrocławski betrekking had op werkzaamheden als docent en niet op het verlenen van juridische diensten voor het Gerecht. Los van de vraag of de procesgemachtigde zich vanwege de arbeidsovereenkomst als docent in een positie van ondergeschiktheid of afhankelijkheid ten aanzien van de universiteit bevond, is het derhalve van belang dat het onderwerp van die overeenkomst niets te maken heeft met de vertegenwoordiging in rechte in de betrokken procedure.

161. In de derde plaats merk ik wat betreft het onafhankelijkheidsvereiste op dat niet is gesuggereerd dat er enige vorm van externe druk op de procesgemachtigde is uitgeoefend. Met betrekking tot een mogelijk belangenconflict kan worden aangenomen dat het Gerecht ervan uitging dat er sprake was van een dergelijk conflict toen het verklaarde dat de civielrechtelijke overeenkomst tussen de procesgemachtigde en de Uniwersytet Wrocławski een risico inhield dat zijn professionele mening op zijn minst gedeeltelijk door zijn beroepsomgeving kon worden beïnvloed. ( 73 )

162. Gezien mijn suggesties in de punten 139 en 140 hierboven over de wijze waarop de kwestie van belangenconflicten moet worden aangepakt, kan ik mij daarmee niet verenigen. De betrokken overeenkomst had betrekking op het geven van onderwijs (kennelijk in deeltijd) in internationaal privaatrecht. Afgezien van het bestaan van die overeenkomst en van een vroegere band met de universiteit (als student en later als docent) zijn er geen financiële of andere banden tussen de Uniwersytet Wrocławski en de procesgemachtigde aan het licht gekomen die aanleiding kunnen geven tot gegronde twijfels over de vraag of de procesgemachtigde andere belangen behartigde dan die van de Uniwersytet Wrocławski.

163. Onder dergelijke omstandigheden heeft het Gerecht blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door het begrip advocaat in de zin van artikel 19, derde alinea, van het Statuut en, evenzo, artikel 51, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht aldus uit te leggen dat de onafhankelijkheid van de advocaat vanwege een dergelijke band in het gedrang zou kunnen komen.

164. Gelet op het voorgaande kom ik tot de slotsom dat het eerste middel van de hogere voorziening in zaak C‑515/17 P en het eerste middel van de hogere voorziening in zaak C‑561/17 P gegrond zijn. De bestreden beschikking dient te worden vernietigd.

VI. Kosten

165. Aangezien ik in overweging geef de hogere voorziening in zaak C‑515/17 P naar het Gerecht terug te verwijzen, dient de beslissing over de kosten van partijen te worden aangehouden.

166. Met betrekking tot de hogere voorziening in zaak C‑561/17 P geef ik het Hof, gelet op artikel 184, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering, in overweging de partijen in de procedure in hun eigen kosten te verwijzen.

167. Overeenkomstig artikel 140, leden 1 en 3, van het Reglement voor de procesvoering, gelezen in samenhang met artikel 184, lid 1, van dat Reglement, dienen de Tsjechische Republiek en de Krajowa Izba Radców Prawnych hun eigen kosten te dragen.

VII. Conclusie

168. Ik geef het Hof in overweging: – de beschikking van 13 juni 2017, Uniwersytet Wrocławski/REA (T‑137/16, niet gepubliceerd, EU:T:2017:407), te vernietigen; – zaak C‑515/17 P terug te verwijzen naar het Gerecht en de beslissing omtrent de kosten van partijen in die zaak aan te houden; – de partijen in zaak C‑561/17 P in hun eigen kosten te verwijzen; – de Tsjechische Republiek en de Krajowa Izba Radców Prawnych in hun eigen kosten te verwijzen.

( 1 ) Oorspronkelijke taal: Engels.

( 2 ) Beschikking van 13 juni 2017, Uniwersytet Wrocławski/REA (T‑137/16, niet gepubliceerd, EU:T:2017:407).

( 3 ) Beschikking van 13 juni 2017, Uniwersytet Wrocławski/REA (T‑137/16, niet gepubliceerd, EU:T:2017:407).

( 4 ) Punten 16 en 17 van de bestreden beschikking.

( 5 ) Punt 18 van de bestreden beschikking.

( 6 ) Punt 19 van de bestreden beschikking.

( 7 ) Arrest van 6 september 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (C‑422/11 P en C‑423/11 P, EU:C:2012:553).

( 8 ) Punt 20 van de bestreden beschikking.

( 9 ) Punten 21 en 22 van de bestreden beschikking.

( 10 ) Zie bijvoorbeeld beschikking van het Hof van 20 februari 2008, Comunidad Autónoma de Valencia – Generalidad Valenciana/Commissie (C‑363/06 P, niet gepubliceerd, EU:C:2008:99), en beschikkingen van het Gerecht van 9 september 2004, Alto de Casablanca/BHIM – Bodegas Chivite (VERAMONTE) (T‑14/04, EU:T:2004:258, punt 11), en 5 juli 2006, Comunidad Autónoma de Valencia – Generalidad Valenciana/Commissie (T‑357/05, EU:T:2006:188). Zie ook beschikkingen van het Gerecht van 9 december 2013, Brown Brothers Harriman/BHIM (TRUST IN PARTNERSHIP) (T‑389/13, niet gepubliceerd, EU:T:2013:691, punt 14), en 14 november 2016, Neonart svetlobni in reklamni napisi Krevh/EUIPO (neonart) (T‑221/16, niet gepubliceerd, punt 8).

( 11 ) Zie bijvoorbeeld Charter of core principles of the European legal profession & Code of conduct for European lawyers, Council of Bars & Law Societies of Europe, 2019. Artikel 2 heeft betrekking op algemene beginselen die „gemeenschappelijk zijn aan de nationale en internationale regels die de advocatuur regelen” (zie blz. 1 en 6). Onafhankelijkheid wordt daarbij als eerste genoemd.

( 12 ) Arrest van 18 mei 1982, AM & S Europe/Commissie (155/79, EU:C:1982:157).

( 13 ) Verordening van 6 februari 1962 van de Raad: Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 1962, 13, blz. 204).

( 14 ) Arrest van 18 mei 1982, AM & S Europe/Commissie (155/79, EU:C:1982:157, punten 21 en 22).

( 15 ) Ibidem, punt 24. Die bepalingen zijn de voorlopers van het huidige artikel 19 van het Statuut. Zij bevatten een enigszins afwijkende formulering en omschreven de procesgemachtigde die niet-bevoorrechte verzoekers voor het Hof kon vertegenwoordigen louter als „een advocaat, die is ingeschreven bij de balie van een der deelnemende staten”.

( 16 ) Arrest van 14 september 2010, Akzo Nobel Chemicals en Akcros Chemicals/Commissie (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, punt 28).

( 17 ) Arrest van 14 september 2010, Akzo Nobel Chemicals en Akcros Chemicals/Commissie (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, punten 42, 43 en 45) (cursivering van mij).

( 18 ) Zie bijvoorbeeld beschikkingen van 5 december 1996, Lopes/Hof van Justitie (C‑174/96 P, EU:C:1996:473); 5 december 2013, Martínez Ferríz/Spanje (T‑564/13, niet gepubliceerd, EU:T:2013:650); 8 mei 2018, Spieker/EUIPO (Science for a better skin) (T‑92/18, niet gepubliceerd, EU:T:2018:289), waartegen thans hogere voorziening is ingesteld (zaak C‑455/18 P), en 27 september 2018, Sógor/Raad e.a. (T‑302/18, niet gepubliceerd, EU:T:2018:621).

( 19 ) Beschikking van 4 december 2017, Nap Innova Hoteles/SRB (T‑522/17, niet gepubliceerd, EU:T:2017:881, punt 8).

( 20 ) Beschikkingen van 8 december 1999, Euro-Lex/BHIM (EU-LEX) (T‑79/99, EU:T:1999:312, punten 28 en 29); 19 november 2009, EREF/Commissie (T‑94/07, niet gepubliceerd, EU:T:2009:451, punt 17), en 21 maart 2011, Milux/BHIM (REFLUXCONTROL) (T‑139/10, T‑280/10–T‑285/10 en T‑349/10–T‑352/10, niet gepubliceerd, EU:T:2011:98, punt 22).

( 21 ) Beschikkingen van 5 september 2013, ClientEarth/Raad (C‑573/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:564), en 6 september 2011, ClientEarth/Raad (T‑452/10, niet gepubliceerd, EU:T:2011:420).

( 22 ) Beschikking van 31 mei 2013, Codacons/Commissie (T‑120/13, niet gepubliceerd, EU:T:2013:287, punt 11).

( 23 ) Beschikking van 18 november 2014, Justice & Environment/Commissie (T‑221/14, niet gepubliceerd, EU:T:2014:1002, punten 10‑14).

( 24 ) Beschikking van 20 november 2017, BikeWorld/Commissie (T‑702/15, EU:T:2017:834).

( 25 ) Beschikking van 23 mei 2011, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (T‑226/10, EU:T:2011:234, punt 21).

( 26 ) Arrest van 6 september 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (C‑422/11 P en C‑423/11 P, EU:C:2012:553, punten 33 en 34). Zie ook beschikkingen van 18 november 2014, Justice & Environment/Commissie (T‑221/14, niet gepubliceerd, EU:T:2014:1002); 14 november 2016, Dimos Athinaion/Commissie (T‑360/16, niet gepubliceerd, EU:T:2016:694), en 8 april 2019, Electroquimica Onubense/ECHA (T‑481/18, EU:T:2019:227).

( 27 ) Arrest van 6 september 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (C‑422/11 P en C‑423/11 P, EU:C:2012:553, punten 24 en 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie echter beschikking van 23 mei 2011, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (T‑226/10, EU:T:2011:234, punten 16, 17 en 21).

( 28 ) Beschikking van 30 mei 2018, PJ/EUIPO – Erdmann & Rossi (Erdmann & Rossi) (T‑664/16, EU:T:2018:517), thans het voorwerp van twee aanhangige hogere voorzieningen, PJ/EUIPO (C‑529/18 P) en PC/EUIPO (C‑531/18 P).

( 29 ) Ibidem, punt 59.

( 30 ) Beschikking van 13 juni 2017, Uniwersytet Wrocławski/REA (T‑137/16, niet gepubliceerd, EU:T:2017:407, punt 20).

( 31 ) Punten 37‑40 supra.

( 32 ) Zie bijvoorbeeld Charter of core principles of the European legal profession & Code of conduct for European lawyers, aangehaald in voetnoot 11, blz. 7 (punt 6) en blz. 9 [beginselen h) en i) betreffende respectievelijk het respect voor vakgenoten en voor de rechtsstaat en een eerlijke rechtsbedeling].

( 33 ) Zie met name arrest van 6 september 2012, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (C‑422/11 P en C‑423/11 P, EU:C:2012:553, punten 24 en 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en beschikkingen van 23 mei 2011, Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej/Commissie (T‑226/10, EU:T:2011:234, punten 16, 17 en 21), en 30 mei 2018, PJ/EUIPO – Erdmann & Rossi (Erdmann & Rossi) (T‑664/16, EU:T:2018:517).

( 34 ) Zoals ik reeds heb opgemerkt (punt 29), houdt dit probleem verband met het tweede middel van de hogere voorziening van de universiteit van Wrocław en met het tweede en het derde middel van