Conclusie van advocaat-generaal Lenz van 20 september 1995. - Union royale belge des sociétés de football association ASBL tegen Jean-Marc Bosman, Royal club liégeois SA tegen Jean-Marc Bosman en anderen en Union des associations européennes de football (UEFA) tegen Jean-Marc Bosman. - Verzoek om een prejudiciële beslissing: Cour d'appel de Liège - België. - Vrij verkeer van werknemers - Mededingingsregels voor ondernemingen - Beroepsvoetballers - Regelingen van sportverenigingen betreffende transfer van spelers, waarbij nieuwe club verplicht wordt vergoeding te betalen aan vorige - Beperking van aantal onderdanen van andere Lid-Staten die in competitiewedstrijden als speler kunnen worden opgesteld. - Zaak C-415/93.



Jurisprudentie 1995 bladzijde I-04921



Conclusie van de advocaat generaal

A - Inleiding

I - De problematiek

1 Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing van het Hof van Beroep te Luik doet twee vragen rijzen betreffende de verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht van bepaalde, voor de voetbalsport geldende regels. Daarbij gaat het in de eerste plaats om regels op grond waarvan het een voetbalclub is toegestaan om, wanneer een door haar gecontracteerde speler na afloop van zijn contract naar een andere club overgaat, van die club een bepaald geldbedrag (de zogenoemde "transfersom") te verlangen. In de tweede plaats heeft het verzoek om een prejudiciële beslissing betrekking op die regelingen, waarbij het aantal toegestane buitenlandse spelers per wedstrijd is beperkt (de zogenoemde "nationaliteitsclausules").

2 In het navolgende zal ik eerst de feiten van het hoofdgeding uiteenzetten alsmede de regelingen, waarbij het om de verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht gaat. Aangezien de feiten van de bij het Hof van Beroep te Luik aanhangige procedure enkel tegen de achtergrond van deze regels zijn te begrijpen is het nuttig om met de behandeling van deze regels te beginnen.

II - Organisatie van de voetbalsport

3 De hier te bespreken regels zijn door particuliere bonden vastgesteld. Zoals nog zal blijken, hebben tot dusver slechts weinig Lid-Staten wettelijke maatregelen genomen die in casu van belang zijn. Aangezien de regels van deze bonden met elkaar samenhangen en min of meer op elkaar zijn afgestemd, moet voor een goed begrip ervan eerst de organisatie van de voetbalsport aan de orde komen.

4 De georganiseerde voetbalsport wordt beoefend in clubs, die bij bonden zijn aangesloten. In elke Lid-Staat bestaat in de regel één bond, die nationale competities organiseert. In België is dit de V.Z.W. Koninklijke Belgische Voetbalbond (hierna: "KBVB"). Een uitzondering hierop is het Verenigd Koninkrijk, waar om historische redenen eigen bonden voor Engeland, Wales, Schotland en Noord-Ierland bestaan.

5 Alle bonden zijn wereldwijd aangesloten bij de in Zürich gevestigde Fédération internationale de football association (hierna: "FIFA").(1) Binnen de FIFA bestaan meerdere confederaties, die zijn samengesteld uit de bonden van een bepaald werelddeel. Hiertoe behoort de Union des associations européennes de football (hierna: "UEFA"), waarbij de Europese voetbalbonden zijn aangesloten. Tot de UEFA behoren naast de 18 bonden uit de Lid-Staten van de Gemeenschap nog talrijke andere bonden uit Europese landen. In totaal heeft de UEFA ongeveer 50 leden. De UEFA heeft onder meer tot taak de Europese kampioenschappen voor de landenteams, de Europacup voor landskampioenen, de Europacup voor bekerwinnaars, en de UEFA-beker voor clubteams te organiseren.(2) Ook de UEFA is in Zwitserland gevestigd.(3)

III - Transferregels

1. België

6 Volgens het reglement van de KBVB van 1982 zijn drie situaties te onderscheiden: aansluiting van de speler bij de bond ("affiliation")(4), zijn aansluiting bij een club ("affectation")(5) en zijn speelgerechtigdheid ("qualification"). Enkel speelgerechtigde spelers mogen aan door de bond georganiseerde wedstrijden deelnemen. De speelgerechtigdheid onderstelt, dat de speler bij de Belgische bond alsmede bij een Belgische club is aangesloten. De transfer wordt gedefinieerd als een procedure waarbij een bij de bond aangesloten speler naar een andere club overgaat.(6) Deze begripsbepaling betreft op zich dus enkel de situatie waarin een speler binnen België naar een andere club overgaat, aangezien bij een transfer naar het buitenland of uit het buitenland naar België ook zijn aansluiting bij een bond wordt gewijzigd. In geval van een tijdelijke transfer blijft de speler aangesloten bij zijn oorspronkelijke club, maar wordt hij speelgerechtigd voor zijn nieuwe club.

7 Het KBVB-reglement maakt onderscheid tussen drie soorten transfers, de zogenoemde verplichte transfer, de vrije transfer en de administratieve transfer.(7) In geval van een verplichte transfer is de toestemming van de speler en van zijn nieuwe club nodig, maar niet van zijn oorspronkelijke club. Voor een vrije transfer is overeenstemming tussen de speler en beide betrokken clubs nodig. De administratieve transfer is in de onderhavige zaak niet relevant.(8)

8 Het KBVB-reglement maakt onderscheid tussen transfers naar een andere club van een amateur enerzijds en van een beroepsspeler en een niet-amateur(9) anderzijds. Op de transferregeling voor amateurs behoeft hier niet nader te worden ingegaan. Voor een goed begrip van het nu volgende is echter belangrijk, dat een amateur door middel van een verplichte transfer van club kan wisselen, waarbij de nieuwe club een transfersom van maximaal 100 000 BFR dient te betalen.(10)

9 De transferregeling voor beroepsspelers en niet-amateurs kan als volgt worden beschreven: de clubs sluiten met deze spelers contracten, waarin in het bijzonder een salaris en minimumpremies zijn voorzien. Over de voorwaarden van deze contracten wordt onderhandeld, maar het bondsreglement schrijft bepaalde minimumbedragen voor, zoals bij voorbeeld voor een beroepsspeler een vast maandelijks bedrag van minimaal 30 000 BFR.(11) Al deze contracten die een looptijd van één jaar tot maximaal vijf jaar kunnen hebben(12), moeten op 30 juni eindigen.(13) Voordat het contract afloopt - en uiterlijk op 26 april van het betrokken jaar - moet de club de speler een nieuw contract aanbieden. In het andere geval wordt de betrokken speler vanaf 1 mei als een amateur aangemerkt.(14)

Het staat de speler vrij om dat aanbod af te wijzen. In dat geval wordt zijn naam op een transferlijst gezet, die uiterlijk 30 april aan de KBVB moet worden gezonden.(15) Voor de spelers wier naam op de lijst is gezet, is tussen 1 mei en 31 mei een verplichte transfer toegestaan. Dit houdt in, dat een transfer ook zonder toestemming van de oorspronkelijke club tot stand komt, wanneer de nieuwe club de beoogde transfersom aan die club betaalt. De hoogte van deze transfersom, die in het KBVB-reglement van 1982 wordt aangeduid als opleidingsvergoeding, wordt berekend door het jaarlijkse bruto-inkomen van de speler met een van zijn leeftijd afhankelijke coëfficiënt tussen 14 en 2 (voor beroepsspelers) respectievelijk tussen 16 en 4 (voor niet-amateurs) te vermenigvuldigen.(16) Voor een beroepsspeler tussen 25 en 26 jaar bedraagt de transfersom bij voorbeeld het tienvoudige van zijn bruto-inkomen.

Tussen 1 en 25 juni volgt de periode van de vrije transfer.(17) Over de transfersom wordt dan vrij onderhandeld. Een transfer naar een andere club is echter pas mogelijk, wanneer de oorspronkelijke club en de nieuwe club het eens zijn over het bedrag van de transfersom.(18) Wordt de transfersom niet betaald, dan dreigen voor de club sancties zijdens de bond.(19)

Komt de transfer niet tot stand, dan moet de club waarbij de speler is aangesloten hem een nieuw contract voor één seizoen aanbieden tegen dezelfde voorwaarden als die welke in april werden aangeboden. Wijst de speler dit aanbod af, kan de club hem vóór 1 augustus een schorsing opleggen. Zo niet, dan wordt de speler automatisch weer amateur.(20) Komt het vervolgens in geval van een schorsing ook niet tot een nieuw contract of een transfer, kan de speler zich na twee seizoenen, waarin hij niet mag spelen, als amateurspeler laten transfereren.(21)

10 Sinds 1 januari 1993 bedient de KBVB zich van een nieuw transfersysteem. Daar het nieuwe systeem zeer veel op de zojuist beschreven regeling lijkt, behoeven hier slechts enkele verschillen te worden beklemtoond. In de nieuwe regeling ligt de nadruk op de contractvrijheid van de speler, maar wordt tevens bepaald, dat de nieuwe club aan de oorspronkelijke club een transfersom dient te betalen:

"Onverminderd de contractuele vrijheid van de speler is de aanwervende club gehouden aan de laatste club van toewijzing een vergoeding te betalen (Art. IV/61.4)."(22)

In de in dit artikel aangehaalde bepaling wordt de transfersom gedefinieerd als een betaling, die dient ter vergoeding van de kosten van opleiding en promotie van de speler en ter compensatie van zijn beroepsvaardigheid en de kosten van zijn vervanging.

Evenals in de oude regeling wordt de transfersom in geval van een verplichte transfer berekend door het bruto-inkomen van de speler met een bepaalde van zijn leeftijd afhankelijke coëfficiënt te vermenigvuldigen.(23) De waarden zijn echter enigszins gewijzigd. Zo bedraagt bij voorbeeld de transfersom voor een beroepsspeler tussen 25 en 27 jaar in de eerste nationale afdeling thans het achtvoudige van zijn bruto-inkomen.

11 Het KBVB-reglement van 1993 bevat ook regels voor de situatie waarin een speler die tot op dat moment bij een buitenlandse bond was aangesloten, naar een Belgische club overgaat. Daarvoor wordt naar de desbetreffende FIFA-regeling verwezen.(24) Aan de betrokken speler kan het recht om voor een Belgische club te spelen pas worden toegekend, wanneer de KBVB in het bezit is van een internationaal transfercertificaat, dat moet worden verleend door de bond die hij wenst te verlaten. De FIFA, die zelf ook een dergelijk certificaat kan afgeven, kan die bond ertoe verplichten dat certificaat af te geven. Onder bepaalde voorwaarden kan de KBVB zelf een voorlopig certificaat afgeven.(25)

2. UEFA-regels

12 De transferregels van de UEFA die golden ten tijde van de feiten die aan het hoofdgeding voor het Hof van Beroep te Luik ten grondslag liggen, staan in een document met de titel "Beginselen van samenwerking tussen de leden-bonden en hun clubs" (hierna: "UEFA-transferreglement 1990"), dat op 24 mei 1990 door het uitvoerend comité van de UEFA werd vastgesteld en ingevolge de slotbepaling op 1 juli 1990 in werking moest treden.

13 Volgens deze regeling staat het de speler na afloop van zijn contract vrij om met de club van zijn keuze een nieuw contract te sluiten.(26) De nieuwe club moet de oorspronkelijke club dadelijk van de ondertekening van het contract in kennis stellen. De oorspronkelijke club moet terstond de nationale bond inlichten. Deze bond moet dan onverwijld het internationale transfercertificaat afgeven.(27)

14 De oorspronkelijke club heeft evenwel recht op een vergoeding voor promotie of opleiding. Een vergoeding voor de opleiding moet bij de eerste transfer worden betaald. Bij elke verdere transfer is een vergoeding voor promotie verschuldigd, die dient ter compensatie van de vooruitgang die de speler dank zij de club heeft geboekt.(28) In geval van meningsverschillen tussen de clubs wordt het bedrag van deze transfersom door een door de UEFA gevormde commissie van deskundigen bindend vastgesteld.(29) Dit gebeurt door het bruto-inkomen van de speler in het voorbije seizoen te zamen met andere tegemoetkomingen, met een bepaalde, van de leeftijd van de speler afhankelijke coëfficiënt tussen 12 en 1 te vermenigvuldigen. Voor een speler tussen 25 en 26 jaar moet bij voorbeeld het achtvoudige van dit bedrag als transfersom worden betaald. Deze transfersom kan evenwel niet meer bedragen dan 5 000 000 SFR.(30)

15 In artikel 16 van deze regeling wordt het volgende bepaald:

"De economische relaties tussen beide clubs met betrekking tot de vergoeding voor opleiding en/of promotie zullen niet van invloed zijn op de sportieve activiteiten van de speler. Hij zal vrij kunnen spelen voor de club waarmee hij het nieuwe contract heeft afgesloten."

16 Aan het slot van het UEFA-transferreglement 1990 staat, dat het wenselijk zou zijn de beginselen van de nationale transferregelingen voor het topvoetbal zo snel mogelijk met de betrokken regeling in overeenstemming te brengen.

17 De in het UEFA-transferreglement 1990 voor alle UEFA-leden vastgestelde beginselen staan, wat de Gemeenschap betreft, reeds uitgebreid in een op 2 mei 1988 door het uitvoerend comité van de UEFA vastgesteld document met als titel "Principes de collaboration entre les clubs de différentes Associations nationales des États membres de la CEE".

18 Op 5 december 1991 stelde de UEFA een nieuwe tekst vast van de "Beginselen van samenwerking tussen de leden-bonden en hun clubs", die op 1 juli 1992 in werking moest treden (hierna: "UEFA-transferreglement 1992"). De inhoud van deze regeling komt grotendeels overeen met die van het UEFA-transferreglement 1990. De berekening van de transfersom is echter anders. In het bijzonder lijkt deze regeling geen maximumbedrag meer te bevatten voor de transfer van een beroepsspeler.(31)

19 Deze regeling werd vervangen door het op 16 juni 1993 door de UEFA vastgestelde "UEFA-reglement ter vaststelling van een transfervergoeding" (hierna: "UEFA-transferreglement 1993"), dat op 1 augustus 1993 in werking moest treden. Deze regeling steunt op artikel 16, lid 2, van het nog te bespreken FIFA-reglement betreffende de status en transfer van voetbalspelers waarin wordt bepaald, dat de "internationale wisseling van club door voetbalspelers" door dat FIFA-reglement wordt beheerst. In het UEFA-transferreglement 1993 wordt "uitsluitend de procedure en de berekeningswijze" van de "opleidings- en/of promotievergoeding krachtens artikel 14 van het FIFA-reglement" geregeld, en enkel voor de situatie waarin de clubs het niet eens kunnen worden over het bedrag van die transfersom.(32)

In het UEFA-transferreglement 1993 wordt bevestigd, dat het een speler na afloop van zijn contract vrij staat een nieuw contract met een club van zijn keuze te sluiten en dat het probleem van de te betalen transfersom niet van invloed mag zijn op de sportieve activiteiten van de speler. De speler "zal vrij kunnen spelen voor de club waarmee hij een nieuw contract heeft afgesloten".(33)

Evenals in de eerdere regelingen bepaalt ook het UEFA-transferreglement 1993, dat bij geschillen het bedrag van de transfersom wordt vastgesteld door een commissie, die daartoe het bruto-inkomen van de speler met een van zijn leeftijd afhankelijke coëfficiënt tussen 12 en 0 vermenigvuldigt.(34) Deze berekeningsgrondslag lijkt beperkter dan die in eerdere regelingen.(35)

3. FIFA-regels

20 De transferregels van de FIFA die in 1990 golden, staan in een reglement dat op 14 en 15 november 1953 is vastgesteld en laatstelijk op 29 mei 1986 werd gewijzigd (hierna: "FIFA-reglement 1986").

21 Dit reglement bepaalt, dat elke nationale bond over status en speelgerechtigdheid van zijn spelers moet beslissen en dat deze beslissingen door de overige bonden en de FIFA zelf moeten worden erkend.(36)

Ingevolge artikel 14, lid 1, van dit reglement kan een beroepsspeler zijn nationale bond niet verlaten, zolang hij door zijn contract en de reglementen van zijn club, zijn liga of zijn nationale bond - hoe streng deze ook mogen zijn - gebonden is. Een transfer onderstelt dus, dat de oorspronkelijke nationale bond een transfercertificaat aan de speler afgeeft. Daarin bevestigt die bond, dat alle verplichtingen van financiële aard, daaronder begrepen een eventuele transfersom, zijn geregeld.(37) Geen enkele nationale bond kan een speler speelgerechtigd verklaren alvorens hij in het bezit is van een dergelijk certificaat.(38)

22 Ook de FIFA heeft inmiddels haar transferregels gewijzigd. Het nieuwe reglement werd in april 1991 door de FIFA vastgesteld en zowel in december 1991 als in december 1993 herzien. In het verdere betoog zal enkel de nieuwe op 1 januari 1994 in werking getreden versie (hierna: "FIFA-reglement 1994") aan de orde komen.

23 Het FIFA-reglement 1994 regelt de status en de speelgerechtigdheid van voetballers die "op grond van een transfer van de ene nationale bond naar de andere overgaan".(39) Dergelijke spelers kunnen slechts speelgerechtigd voor een club van een andere bond worden verklaard, wanneer deze bond in het bezit is van "internationaal transfercertificaat dat door de oorspronkelijke bond werd afgegeven".(40) Enkel de nieuwe bond heeft het recht te verzoeken om afgifte van dat certificaat.(41) Afgifte kan enkel worden geweigerd, wanneer de betrokken speler "niet volledig aan zijn contractuele verplichtingen jegens zijn vorige club heeft voldaan" of wanneer tussen de oorspronkelijke en de nieuwe club "in verband met de transfer een geschil bestaat dat niet van financiële aard is".(42) De FIFA kan een bond gelasten een dergelijk certificaat af te geven of in plaats daarvan zelf een beslissing nemen. Wanneer de oorspronkelijke bond binnen een termijn van 60 dagen na de indiening van de aanvraag van een nieuwe bond het certificaat niet afgeeft, kan de nieuwe bond zelf een voorlopig certificaat afgeven.(43)

24 Ingevolge artikel 14, lid 1, van het FIFA-reglement 1994 heeft de oorspronkelijke club bij een transfer van een speler die geen amateurspeler is recht op een "vergoeding voor opleiding en/of promotie". Wanneer een amateurspeler een contract met een nieuwe club afsluit op grond waarvan hij zijn status als amateurspeler verliest, heeft zijn oorspronkelijke club recht op een "opleidingsvergoeding".(44) Kunnen beide clubs het niet eens worden over het bedrag van de transfersom, moet het geschil ter beslechting aan de FIFA worden voorgelegd.(45) Het reglement veroorlooft confederaties binnen de FIFA(46) echter de vaststelling van eigen reglementen ter beslechting van dergelijke geschillen. In zo'n geval is alleen de confederatie bevoegd eventuele geschillen tussen clubs binnen het gebied van de confederatie op te lossen.(47) Zoals reeds gezegd, heeft de UEFA deze mogelijkheid benut.(48)

25 Artikel 20, lid 1, van het FIFA-reglement 1994 bepaalt, dat geschillen over het bedrag van de transfersom geen invloed op de sportieve activiteiten of de beroepswerkzaamheden van de speler mogen hebben. Verder luidt het in dit artikel:

"Evenmin mag de afgifte van het internationale transfercertificaat op dergelijke gronden worden geweigerd. Een speler is dus vanaf het tijdstip waarop het certificaat is ontvangen, speelgerechtigd voor de nieuwe club waarmee hij een contract heeft afgesloten."

26 Volgens de tweede overweging van de preambule van het FIFA-reglement 1994 is naleving van de "in de hoofdstukken I, II, III, VII, VIII en X neergelegde beginselen" ook op nationaal niveau verplicht. Niet genoemd wordt hoofdstuk V met de titel "Transfers van spelers tussen twee bonden", dat de artikelen 12 tot en met 20 omvat. Ingevolge de derde overweging van de preambule dient elke nationale bond zijn interne transferstelsel door de vaststelling van een reglement te organiseren. Dit reglement moet bevatten "de in lid 2 genoemde bindende regels, de in de volgende artikelen neergelegde beginselen, alsmede bepalingen ter beslechting van geschillen door transfers binnen de bondsstructuren".

4. Regels in andere Lid-Staten

27 Ter voltooiing van het beeld is het nuttig de transferregelingen van de overige Lid-Staten van de Gemeenschap in ogenschouw te nemen. Op een schriftelijk verzoek van het Hof heeft de UEFA de volgens haar in de verschillende Lid-Staten thans geldende regelingen overgelegd en is zij tevens zo welwillend geweest daarvan een samenvatting te maken. In dit verband is het onmogelijk noch zinvol om al deze regelingen te bespreken. Ik zal mij dus tot enkele Lid-Staten en tot de mijns inziens opmerkelijke punten beperken. Er moet op worden gewezen, dat het volgende betoog uitsluitend steunt op de door de UEFA overgelegde regelingen, die overwegend in de desbetreffende landstaal zijn. Er kan in dit betoog dus hier en daar een foutje schuilen.

28 In Oostenrijk staan de relevante regels in het "Regulativ für die dem ÖFB [de Oostenrijkse voetbalbond] angehörigen Vereine und Spieler", dat sinds 1 juli 1994 geldt. Volgens § 25, lid 3, van dit Regulativ mag de oorspronkelijke club bij een transfer een transfervergoeding eisen. Volgens § 30, lid 1, van het Regulativ vertegenwoordigt deze transfervergoeding "een financieel equivalent voor de verslechtering van de positie van de club door het vertrek van de speler. Verder houdt de transfervergoeding ook een evenredige bijdrage aan de opleidingskosten in."

Volgens § 30, lid 4, van het Regulativ zijn geschillen tussen clubs over deze transfersom "niet van invloed op de speelgerechtigdheid van de speler. De speler is speelgerechtigd, wanneer hij in overeenstemming met de hiervoor geldende bepalingen bij zijn nieuwe club is aangemeld."

Voor transfers naar het buitenland of uit het buitenland gelden volgens § 32, lid 5, van het Regulativ "de desbetreffende reglementen van de FIFA respectievelijk van de UEFA".

29 In Duitsland staan de transferregels hoofdzakelijk in het "Lizenzspielerstatut" van de Duitse voetbalbond (hierna: "DFB"). Voorts moet ook de "Spielordnung" van de DFB in aanmerking worden genomen. Volgens § 29, sub 1, van het Lizenzspielerstatut moet een club, die een speler van een andere club contracteert, een transfervergoeding aan de oorspronkelijke club betalen. De werking van de arbeidsovereenkomst mag daarbij "niet van een bepaalde hoogte en/of overeenstemming over een transfervergoeding afhankelijk worden gesteld". Interessant zijn de bepalingen over de transfer van amateurs naar profclubs. In het seizoen 1994/1995 diende een club uit de Bundesliga, die een amateurspeler van een andere club als licentiespeler contracteerde, een transfersom van 100 000 DM te betalen. Een club uit de tweede Bundesliga diende in dezelfde periode 45 000 DM voor dezelfde speler te betalen. Deze transfersom moet worden verdeeld tussen de clubs bij wie de betrokken speler in de laatste zeven jaar vóór de transfer speelgerechtigd was.(49)

Bij een transfer naar het buitenland heeft de oorspronkelijke club recht op een "vergoeding voor opleiding en promotie".(50) Voor transfers naar andere bonden binnen de Gemeenschap "geldt de regeling van de UEFA voor de betaling van een vergoeding voor opleiding en promotie" in de dan geldende versie.(51)

30 Voor Denemarken heeft de UEFA een standaardovereenkomst van de Deense voetbalbond voor contracten met spelers overgelegd. Het derde deel van deze overeenkomst bevat de regels voor de transfer van contractspelers. Hieruit blijkt, dat enkel een transfersom behoeft te worden betaald wanneer de contractspeler naar een club in de Deense eerste divisie of naar het buitenland gaat.(52) Bij een transfer naar een club in de Deense eerste divisie wordt de transfersom berekend op grond van het bruto-inkomen van de speler, dat met bepaalde coëfficiënten tussen 0 en 3 wordt vermenigvuldigd, afhankelijk van de leeftijd van de speler en van zijn inkomen. Bij voorbeeld voor spelers tussen 25 en 27 jaar bedraagt de coëfficiënt 0,80 voor de eerste 100 000 DKR van het bruto-inkomen, 1,60 voor het bruto-inkomen dat meer bedraagt dan 100 000 DKR, maar minder dan 200 000 DKR en 2,40 voor het overige inkomen.(53) Bij een transfer naar het buitenland wordt de transfersom daarentegen berekend door het bruto-inkomen van de speler met een uniforme coëfficiënt tussen 12 en 1 te vermenigvuldigen. Voor een speler tussen 25 en 27 jaar bedraagt deze coëfficiënt 8.(54)

Tijdens de mondelinge behandeling voor het Hof heeft de Deense vertegenwoordiger echter verklaard, dat er een wet in voorbereiding is, waarbij de transfersommen zullen worden afgeschaft.

31 In Spanje bepaalt Real Decreto (koninklijk besluit) nr. 1006/1985 van 26 juni 1985, dat op basis van een collectieve arbeidsovereenkomst bij een transfer een transfersom ("una compensación por preparación o formación") kan worden verlangd.(55) De UEFA heeft een dergelijke collectieve arbeidsovereenkomst overgelegd, die volgens artikel 4 ervan voor de periode van 1 juni 1992 tot 30 mei 1995 gold. Ingevolge artikel 18 van deze collectieve arbeidsovereenkomst is bij een transfer een transfersom verschuldigd, wanneer de betrokken speler en de vastgestelde prijs op een transferlijst zijn gezet. Beroepsspelers van 25 jaar en ouder kunnen niet op deze lijst komen. Deze spelers kunnen in Spanje(56) zonder betaling van een transfersom naar een andere club.

Krachtens artikel 21 van deze collectieve arbeidsovereenkomst heeft de speler bij een transfer recht op 15 % van de transfersom.

32 In Frankrijk staan de relevante regels in het zogenaamde "Charte du football professionnel". Hoofdstuk 4 van titel III van deze regeling behandelt het statuut van beroepsvoetballers.

Artikel 15, leden 1 en 2 van dit hoofdstuk bepalen:

"1. Bij elke transfer van een speler van de club waarbij hij zijn eerste profcontract heeft getekend naar een andere club, heeft de eerstgenoemde club (opleidingsclub) recht op een vergoeding voor zijn opleiding.

2. Deze opleidingsvergoeding komt de oorspronkelijke club toe, wanneer

- deze club de speler gedurende minimaal één seizoen een opleiding als $stagiaire' heeft gegeven,

- deze opleiding in een erkend voetbalopleidingscentrum plaatsvond."(57)

Het bedrag van deze opleidingsvergoeding komt overeen met de basisvergoeding of een gedeelte ervan, naar gelang de duur van de opleiding. De basisvergoeding komt in beginsel overeen met het bruto-inkomen van de speler in de beide voorafgaande jaren. Wanneer de opleiding meer dan drie seizoenen heeft geduurd, moet de volledig basisvergoeding worden betaald; duurde de opleiding maar één seizoen, beloopt de transfersom slechts 10 % van dit bedrag.(58)

Een transfersom is dus enkel bij de eerste transfer verschuldigd en pas wanneer aan de genoemde voorwaarden is voldaan. Afgezien van deze gevallen, behoeft bij een transfer binnen Frankrijk dus geen transfersom te worden betaald.

33 Bij een transfer naar het buitenland wordt volgens artikel 18 van genoemd hoofdstuk de krachtens artikel 15 verschuldigde transfersom verdubbeld.

34 Volgens gegevens van de UEFA mag een speler in Griekenland krachtens artikel 29, lid 1, van wet nr. 1958 van 5 augustus 1991 zich na afloop van zijn oorspronkelijke contract bij een nieuwe club aansluiten, zonder dat een transfersom behoeft te worden betaald. Op grond van artikel 29, lid 3, van deze wet is het echter toegestaan in het contract tussen de club en de speler te bepalen, dat hij de club enkel kan verlaten, wanneer hij haar een zeker bedrag heeft betaald. De hoogte daarvan moet in het contract zijn genoemd. Volgens gegevens van de UEFA wordt dit bedrag in de praktijk echter meestal door de nieuwe club voldaan.

35 In Italië geldt voor de voetbalsport (en de sport in het algemeen) wet nr. 91 van 23 maart 1981. Volgens artikel 6 van deze wet kan bij een transfer een transfersom ("indemnità di preparazione e di promozione") worden verlangd, die de ontvanger voor sportieve doeleinden dient te investeren. De details van de berekening zijn in het ter uitvoering van deze wet vastgestelde reglement van de Italiaanse voetbalbond geregeld.

36 Ten slotte moet Nederland nog worden vermeld. Uit artikel 49, lid 1, sub a, van het door de UEFA overgelegde reglement blijkt, dat de Nederlandse voetbalbond bij een transfer van een speler naar het buitenland het "in artikel 12 van het FIFA-reglement" bedoelde transfercertificaat pas afgeeft, wanneer de transfersom aan de vorige club is betaald.(59)

IV - Nationaliteitsclausules

37 Sedert de jaren zestig voerden talrijke - doch niet alle - voetbalbonden regels in ter beperking van de mogelijkheid om buitenlandse spelers in dienst te nemen. Daarbij moet echter rekening worden gehouden met het feit, dat in de betrokken regels soms wordt gewerkt met een sportrechtelijk nationaliteitsbegrip, dat niet enkel op de nationaliteit als zodanig is geënt, maar ook aan de omstandigheid dat een speler reeds enige tijd voor een bond heeft gespeeld, betekenis hecht.(60)

38 Naar aanleiding van het arrest van het Hof van 14 juli 1976 in de zaak Donà(61) zijn onderhandelingen tussen de Europese voetbalbonden en de Commissie van de Europese Gemeenschappen gevoerd. In 1978 verbond de UEFA zich jegens de Commissie tot afschaffing van de beperkingen op het aantal buitenlandse spelers dat een club kon contracteren, voor zover het daarbij om onderdanen uit Lid-Staten ging. Verder zegde de UEFA toe het aantal van die spelers dat per wedstrijd mocht meespelen op twee vast te stellen, waarbij deze beperking niet gold voor spelers die reeds vijf jaar binnen het gebied van de betrokken bond woonachtig waren.

39 Na verdere gesprekken met de Commissie stelde de UEFA in 1991 de zogenoemde "3 + 2"-regel vast, op grond waarvan per 1 juli 1992 het aantal buitenlandse spelers wier namen in het speelprogramma mochten worden vermeld, per ploeg kan worden beperkt tot niet minder dan drie spelers, plus twee spelers die vijf jaar ononderbroken, waarvan drie jaar in juniorenploegen, in het betrokken land hebben gespeeld.(62) Deze regeling moest om te beginnen gaan gelden voor de clubs uit de eerste divisie van elke Lid-Staat en aan het eind van het speelseizoen 1996/1997 tot alle niet-amateurafdelingen worden uitgebreid.

40 Aangezien het bij deze richtlijn van de UEFA enkel gaat om een minimumregeling, staat het de afzonderlijke bonden vrij meer buitenlanders te laten spelen. De Engelse bond bij voorbeeld beschouwt spelers uit Wales, Schotland, Noord-Ierland en Ierland niet als buitenlanders. In Schotland geldt geen beperking voor het aantal buitenlandse spelers.

41 De "3 + 2"-regel geldt ook voor de door de UEFA zelf georganiseerde competities voor clubteams.(63)

V - De feiten in het hoofdgeding en de procedure voor de nationale gerechten

42 Bosman werd in 1964 geboren en is Belgisch onderdaan. Reeds in zijn jeugd werd hij lid van de Belgische voetbalbond en begon - eerst in jeugdteams - te spelen bij Standard Luik, een vereniging uit de Belgische eerste afdeling. In 1986 ondertekende hij zijn eerste arbeidsovereenkomst bij deze club en werd daardoor beroepsspeler. In 1988 ging hij voor een transfersom van 3 000 000 BFR van Standard Luik naar de plaatselijke rivaal RC Luik (hierna: "RC Luik") SA, die tot het eind van het vorige seizoen eveneens in de Belgische eerste afdeling speelde. Het op 30 juni 1990 aflopende contract met RC Luik garandeerde Bosman een bruto basissalaris van 75 000 BFR. Met premies en andere toelagen bedroeg Bosmans gemiddelde maandsalaris ongeveer 120 000 BFR.

43 In april 1990 bood RC Luik Bosman een nieuw contract aan voor één seizoen, waarbij zijn basissalaris werd verminderd tot 30 000 BFR, dat wil zeggen tot het in het reglement van de KBVB vastgestelde minimum. Bosman weigerde dit contract te ondertekenen en werd op de transferlijst gezet. Volgens de desbetreffende bondsregels werd het bedrag van de transfersom voor een verplichte transfer vastgesteld op 11 743 000 BFR.

44 Aangezien geen enkele club belangstelling voor een verplichte transfer toonde, sloot Bosman uiteindelijk een contract met een Franse club, SA d'économie mixte sportive de l'union sportive du littoral de Dunkerque (hierna: "US Duinkerken"), een club uit de tweede divisie. In een op 30 juli 1990 gesloten contract verbond deze club zich ertoe Bosman maandelijks een basissalaris van omgerekend ongeveer 90 000 BFR te betalen. Reeds op 27 juli 1990 werden de US Duinkerken en RC Luik het eens over de modaliteiten van de (tijdelijke) transfer. Op grond daarvan moest RC Luik Bosman afstaan aan US Duinkerken, die daarvoor na afgifte van het transfercertificaat door de KBVB een vergoeding van 1 200 000 BFR voor één seizoen zou betalen. Tevens werd aan US Duinkerken voor een extra bedrag van 4 800 000 BFR een onherroepelijke optie op Bosmans definitieve transfer verleend. Voor beide contracten - tussen Bosman en de US Duinkerken alsmede tussen RC Luik en US Duinkerken - gold de opschortende voorwaarde, dat zij zouden worden ontbonden ingeval het transfercertificaat van de Belgische bond niet vóór 2 augustus bij de Franse bond zou zijn ontvangen. De reden daarvan schijnt te zijn geweest, dat US Duinkerken Bosman reeds op 3 augustus 1990 bij een belangrijke wedstrijd wilde opstellen.

Wegens twijfel aan de solvabiliteit van US Duinkerken deed RC Luik bij de KBVB geen verzoek om afgifte van het transfercertificaat, zodat beide contracten vervielen. Bovendien werd Bosman reeds op 31 juli door RC Luik geschorst, waardoor hij gedurende het nieuwe seizoen vooreerst niet kon spelen.

45 Daarop wendde Bosman zich op 8 augustus 1990 tot de Rechtbank van eerste aanleg te Luik. Behalve het hoofdgeding spande hij een kort geding aan, in de eerste plaats met de bedoeling om RC Luik en de KBVB ertoe te dwingen hem maandelijks 100 000 BFR te betalen, totdat hij een nieuwe werkgever had gevonden, in de tweede plaats om verweerders te verbieden zijn kans op een aanstelling nadelig te beïnvloeden door daarbij een bepaalde geldsom te eisen of te innen, en in de derde plaats om het Hof van Justitie een prejudiciële vraag voor te leggen. Daarop bepaalde de Rechtbank op 9 november 1990, dat RC Luik voorlopig maandelijks een bedrag van 30 000 BFR aan Bosman diende te betalen, legde hij het geëiste verbod op en stelde hij aan het Hof van Justitie een vraag over de verenigbaarheid van het transfersysteem met de artikelen 3, sub c, en 48 van het Verdrag. Deze zaak werd ter griffie van het Hof ingeschreven onder nummer C-340/90.

46 In hoger beroep werd dit vonnis van de Rechtbank van eerste aanleg te Luik op 28 mei 1991 door het Hof van Beroep te Luik vernietigd, voor zover daarin het Hof van Justitie om een prejudiciële beslissing werd verzocht. Wel werd de verplichting van RC Luik tot betaling van het maandelijkse bedrag aan Bosman bevestigd en werd de KBVB en RC Luik gelast Bosman ter beschikking te stellen van elke club die hem in dienst wilde nemen, zonder van deze club een vergoeding te eisen. Daarop werd zaak C-340/90 bij beschikking van 19 juni 1991 in het register van het Hof doorgehaald.

47 Als gevolg van de uitspraak in kort geding kon Bosman in oktober 1990 door de Franse tweede-divisieclub Saint-Quentin in dienst worden genomen. Dit contract werd na afloop van het eerste seizoen evenwel opgezegd. In februari 1992 tekende Bosman een nieuw contract met de club Saint-Denis de la Réunion, dat nadien eveneens werd opgezegd. Na een lange speurtocht sloot Bosman op 14 mei 1993 een contract met de Belgische club Royal Olympic Club de Charleroi, die in de derde divisie speelt. Volgens de verwijzende rechter bestaan er duidelijke aanwijzingen voor het vermoeden, dat Bosman, ondanks de hem door de uitspraak in kort geding gegarandeerde vrijheid, door alle Europese clubs die hem in dienst hadden kunnen nemen, werd geboycot.

48 In het eveneens op 8 augustus 1990 bij de Rechtbank van eerste aanleg te Luik aanhangig gemaakte hoofdgeding vorderde Bosman in de eerste plaats van RC Luik een voorlopige schadevergoeding van 30 000 000 BFR. Deze vordering steunde op schending door RC Luik van haar contractuele verplichtingen en op de onrechtmatigheid van het transfersysteem. Op 3 juni 1991 voegde de KBVB zich in het geding teneinde te laten vaststellen, dat zijn regels en de overeenkomstige UEFA-regels rechtmatig waren. Op 20 augustus 1991 riep Bosman de UEFA op in vrijwaring. Tevens stelde hij tegen de UEFA beroep in teneinde te laten vaststellen, dat het UEFA-reglement wegens schending van de artikelen 48, 85 en 86 van het Verdrag ongeldig was, voor zover het voorziet in een transfersysteem, op grond waarvan bij een transfer van een speler wiens contract is afgelopen, een transfersom kan worden verlangd, en voor zover het spelers uit andere Lid-Staten van de Gemeenschap met betrekking tot de toegang tot de nationale competitie niet gelijkstelt aan binnenlandse spelers. Tevens vorderde Bosman, dat de UEFA zou worden gelast deze praktijken te beëindigen en de nietige regelingen binnen 48 uur in te trekken. Op 5 december werd US Duinkerken door RC Luik in vrijwaring opgeroepen.

49 Op 9 april 1992 diende Bosman bij de Rechtbank van eerste aanleg te Luik nieuwe verzoekschriften in, waarin hij naast een wijziging van het oorspronkelijke beroep tegen RC Luik een afzonderlijk beroep tegen de KBVB instelde en de vorderingen aan de UEFA nader uitwerkte. Vanaf dat moment beoogde hij RC Luik, de KBVB en de UEFA te laten verbieden hem te hinderen in zijn vrijheid om een contract met een nieuwe werkgever af te sluiten en deze partijen afzonderlijk of hoofdelijk te laten veroordelen tot betaling van 11 368 350 BFR ter vergoeding van de sinds 1 augustus 1990 ontstane schade, van 11 743 000 BFR ter vergoeding van de schade die hij had geleden vanaf het begin van zijn loopbaan tot 9 november 1990 ten gevolge van de toepassing van het transfersysteem, en van voorlopig 1 BFR voor de proceskosten. Bovendien eiste Bosman een verklaring dat de transferregelingen en de nationaliteitsclausules van de KBVB en de UEFA niet voor hem golden. Ook stelde Bosman voor om het Hof van Justitie om een prejudiciële beslissing te verzoeken.

50 Twee verenigingen van beroepsspelers - de Franse Union nationale des footballeurs professionnels (hierna: "UNFP") en de Nederlandse Vereniging van contractspelers (hierna: "VVCS") hebben ter ondersteuning van Bosman geïntervenieerd.

51 Bij vonnis van 11 juni 1992 verwierp de Rechtbank van eerste aanleg te Luik de door de UEFA opgeworpen exceptie, volgens welke een beroep tegen haar bij de rechter in Zwitserland had moeten worden ingesteld, en verklaarde hij zich bevoegd tot beslechting van het bij hem aanhangige geschil. De UNFP en de VVCS werden als interveniënten toegelaten. Bovendien verklaarde de rechtbank alle ingestelde beroepen ontvankelijk. Tevens werd vastgesteld, dat RC Luik door Bosmans transfer naar US Duinkerken te laten mislukken onrechtmatig had gehandeld, en dat de daardoor ontstane schade moest worden vergoed. De oproep in vrijwaring van US Duinkerken door RC Luik werd echter afgewezen, aangezien schuld van deze club niet kon worden aangetoond. Ten slotte verzocht de rechtbank het Hof van Justitie om een prejudiciële beslissing over de uitlegging van de artikelen 48, 85 en 86 EG-Verdrag in verband met het transfersysteem. Deze zaak werd ter griffie van het Hof ingeschreven onder nummer C-269/92.

52 In hoger beroep bevestigde het Hof van Beroep te Luik bij arrest van 1 oktober 1993 het bestreden vonnis, voor zover daarin de vrijwillige interventies waren toegestaan, de rechtbank zich bevoegd had verklaard en de beroepen ontvankelijk werden geacht. Het Hof van Beroep deelde de opvatting van de rechtbank dat het onderzoek van de tegen RC Luik, de KBVB en de UEFA ingestelde beroepen toetsing van de rechtsgeldigheid van het transfersysteem inhield. Bijgevolg richtte het Hof van Beroep zich zelfstandig tot het Hof met een verzoek om een prejudiciële beslissing. Vervolgens heeft het Hof de daardoor zonder voorwerp geraakte zaak C-269/92 doorgehaald. Op aandringen van Bosman kwam het Hof van Beroep bovendien tot de slotsom, dat ook de rechtsgeldigheid van de nationaliteitsclausules moest worden onderzocht, aangezien zijn beroep in dit verband steunt op artikel 18 van het Belgisch Gerechtelijk Wetboek, dat beroepen toelaat die zijn ingesteld "om schending van een ernstig bedreigd recht te voorkomen".

Het Hof van Beroep ging echter niet in op het verzoek van de UEFA om het Hof te laten onderzoeken of het antwoord op de gestelde vragen anders zou luiden, wanneer een transfersysteem de speler toestaat, ook wanneer de transfersom aan zijn oorspronkelijke club nog niet is betaald, vrij voor zijn nieuwe club te spelen.

VI - Prejudiciële vragen

53 Bijgevolg heeft het Hof van Beroep te Luik het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

"Moeten de artikelen 48, 85 en 86 EEG-Verdrag aldus worden uitgelegd, dat zij verbieden

- dat een voetbalclub bij de aanwerving van één van haar spelers, wiens contract verstreken is, door een andere club betaling van een geldsom kan eisen en ontvangen;

- dat de nationale en internationale sportbonden en -federaties in hun reglementen bepalingen opnemen die de toegang van buitenlandse spelers-gemeenschapsonderdanen tot de door hen georganiseerde competities beperken?"

VII - Verdere procedure en procedure voor het Hof

54 De KBVB ging in cassatie tegen het arrest van het Hof van Beroep te Luik en verzocht de beslissing ook op RC Luik, de UEFA en US Duinkerken van toepassing te verklaren. Op 30 maart 1995 heeft het Hof van Cassatie het cassatieberoep verworpen en tevens besloten, dat daardoor de verzoeken het arrest ook voor anderen te laten gelden zonder voorwerp waren geraakt.(64)

55 In de procedure voor het Hof hebben Bosman, de KBVB, de UEFA, de Franse en de Italiaanse regering, alsmede de Commissie schriftelijke opmerkingen ingediend. Deze partijen waren ook bij de mondelinge behandeling voor het Hof op 20 juni 1995 aanwezig. Naar aanleiding van deze mondelinge behandeling hebben ook de Deense en de Duitse regering stelling genomen over het verzoek om een prejudiciële beslissing.

B - Stellingname

I - Inleidende opmerkingen

56 Het belang van de onderhavige zaak is duidelijk. Het antwoord op de vraag over de verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht van het transfersysteem en van de nationaliteitsclausules zal de toekomst van het beroepsvoetbal in de Gemeenschap beslissend beïnvloeden.

57 Met enkele cijfers kan reeds worden geïllustreerd hoe belangrijk het transfersysteem in het huidige betaalde voetbal is. Volgens een studie van een Engels economisch onderzoeksbureau besteedden de clubs in de eerste divisie in Engeland - de Premier League - in het seizoen 1992/1993 bijna 51 miljoen UKL (op grond van de toenmalige wisselkoers bijna 62 miljoen ECU) aan transfersommen.(65) Volgens persberichten besteedden de 18 clubs van de Italiaanse eerste divisie voor het seizoen 1995/1996 alleen aan buitenlandse spelers meer dan 96 miljoen DM (ruim 51 miljoen ECU).(66) De tot dusver duurste transfer in de voetbalgeschiedenis vond in Italië plaats en kostte de nieuwe club een transfersom van omgerekend rond 19 miljoen ECU.(67)

Wat de nationaliteitsclausules betreft, moet erop worden gewezen, dat de profclubs in de Gemeenschap reeds thans een aanzienlijk aantal spelers uit andere Lid-Staten en uit derde landen in dienst hebben. Volgens cijfers van de KBVB speelden bij voorbeeld aan het begin van het seizoen 1993/1994 voor de 18 clubs in de Belgische eerste afdeling 398 spelers met de Belgische nationaliteit en 175 buitenlandse spelers, waarvan in verband met de toepassing van de nationaliteitsclausules echter slechts 61 spelers als buitenlanders werden beschouwd.(68) Ingeval het Hof de nationaliteitsclausules in strijd met het gemeenschapsrecht verklaart, mag worden verwacht, dat het aantal voetballers uit de Gemeenschap die hun geld bij een club in een andere Lid-Staat verdienen, nog verder zal stijgen.

58 Transferregels en nationaliteitsclausules komen in diverse vormen ook bij andere sporttakken binnen de Gemeenschap voor. De beslissing van het Hof zal dus ook op deze gebieden richtinggevend zijn.

59 De gebeurtenissen die aan het hoofdgeding voor het Hof van Beroep te Luik ten grondslag liggen, hebben thans meer dan vijf jaar geleden plaatsgevonden. Sindsdien hebben meerdere gerechten zich met deze zaak bezig gehouden. In dit verband werd aan het Hof reeds drie maal om een prejudiciële beslissing verzocht, waarbij de eerste twee verzoeken - zoals reeds vermeld - niet tot een uitspraak leidden. Wanneer het in de onderhavige procedure tot een materiële beslissing van het Hof komt, is daarmee de procedure voor de nationale gerechten nog lang niet beëindigd. De tijdspanne waarover een beroepsvoetbalspeler voor de uitoefening van zijn beroep beschikt, is echter, zoals de ervaring leert, beperkt. Niet enkel het belang van de zaak voor de voetbalsport, maar ook de belangen van Bosman vergen dus mijns inziens, dat in deze zaak zo snel mogelijk een beslissing valt. Ik heb mij bij de voorbereiding van deze conclusie door die gedachte laten leiden.

60 Er moet op worden gewezen, dat de strekking van de gestelde vragen beperkt is, aangezien zij niet het gehele gebied van de voetbalsport betreffen. De eerste prejudiciële vraag die over het transfersysteem gaat, heeft betrekking op de transfer van een speler die bij een club onder contract staat. Deze vraag betreft dus enkel spelers die voor voetballen worden betaald, dat wil zeggen het terrein van de betaalde voetbal. Het amateurvoetbal valt daaronder dus niet. Het Hof zal dus ook niet behoeven te beslissen of het met het gemeenschapsrecht verenigbaar is een transfersom te verlangen, wanneer een speler die tot op dat moment amateur was, van club wisselt en dan een contract als beroepsspeler ondertekent. De tweede prejudiciële vraag reikt op het eerste gezicht verder en zou bij een letterlijke uitlegging zelfs zo kunnen worden begrepen, dat daarmee de verenigbaarheid van alle nationaliteitsclausules met het gemeenschapsrecht ter discussie wordt gesteld - ongeacht de vraag of het om beroeps- of amateursport gaat en eventueel zelfs met betrekking tot alle sporttakken. Uit de verwijzingsbeschikking blijkt echter, dat deze vraag enkel slaat op nationaliteitsclausules in het betaalde voetbal. Ook alle partijen die bij de onderhavige procedure zijn betrokken, zijn er terecht van uitgegaan, dat de prejudiciële vraag in deze zin moet worden begrepen.

61 Ter rechtvaardiging van de in deze zaak relevante regels, hebben de belanghebbende bonden niet enkel sportieve, maar ook economische argumenten te berde gebracht. Al deze argumenten zijn in het bijzonder door Bosman zelf, maar ook door de Commissie en andere partijen uitvoerig besproken. Gelet op het belang van deze zaak spreekt het mijns inziens vanzelf, dat deze argumenten diepgaand moeten worden onderzocht.

62 Het resultaat van deze procedure interesseert een groot aantal burgers in de Gemeenschap, die de voetbalsport een warm hart toedragen. Velen doen zelf aan sport of maken zich - dikwijls onbezoldigd - op een of andere wijze voor hun clubs verdienstelijk. Wellicht nog groter is het aantal van degenen die zich als toeschouwer met de sport bezighouden en vooral de profwedstrijden met belangstelling volgen. Juist dit verplicht het Hof en allereerst mijzelf de gestelde vragen onbevooroordeeld en nuchter te onderzoeken.

II - De ontvankelijkheid van de prejudiciële vragen

1. Standpunt van partijen

63 Volgens de UEFA zijn de prejudiciële vragen niet-ontvankelijk en zij behoeven dus niet door het Hof te worden beantwoord. Haars inziens is de transfer van Bosman naar US Duinkerken juist mislukt, omdat de transferregels van de UEFA die in casu hadden moeten worden toegepast, niet zijn nageleefd. Zouden die regels zijn toegepast, dan had de transfer kunnen plaatsvinden en zou het geschil niet zijn ontstaan. Met een beroep op 's Hofs rechtspraak, die ik straks nog verder zal toelichten, is de UEFA van mening, dat beantwoording van de gestelde vragen voor de beslechting van het bij het Hof van Beroep te Luik aanhangig geding niet noodzakelijk is. Zij koestert dan ook ernstige twijfel aan de ontvankelijkheid van de eerste vraag. De tweede vraag zou daarentegen van zuiver hypothetische aard zijn, aangezien Bosman tijdens zijn loopbaan nooit last van de nationaliteitsclausules heeft gehad. Het zou in casu gaan om een geconstrueerde procedure, waarmee politieke doeleinden worden nagestreefd. De betrokkenen zouden namelijk trachten van het Hof een uitspraak te verkrijgen over de verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht van praktijken die met het werkelijke geding niets te maken hebben. De verwijzende rechter heeft bovendien ook niet gemotiveerd waarom een antwoord op de tweede vraag voor het hoofdgeding noodzakelijk zou zijn.

Ingeval het Hof toch zou besluiten de vragen geheel of gedeeltelijke te beantwoorden, zou het in elk geval de grootst mogelijke zorgvuldigheid moeten betrachten, aangezien deze vragen de organisatie van de voetbalsport op zich ter discussie stellen.

64 De KBVB heeft zich in zijn schriftelijke opmerkingen niet over de ontvankelijkheid van de vragen geuit. Tijdens de mondelinge behandeling voor het Hof heeft deze bond betoogd, dat in casu twee procedures moeten worden onderscheiden. In de eerste plaats gaat het om een geschil tussen Bosman en RC Luik, dat zou kunnen worden opgelost zonder een prejudiciële beslissing van het Hof. In de tweede plaats is er sprake van een kunstmatig geschil, dat enkele belangenverenigingen van beroepsspelers met de UEFA en de KBVB zouden hebben. De KBVB wees bij deze gelegenheid ook op de beslissing van het Hof van Cassatie in het hoofdgeding. Daarbij beklemtoonde de bond de wenselijkheid dat het Hof bij zijn onderzoek rekening houdt met deze beslissing.

65 Ook de Franse, de Italiaanse en de Deense regering hebben zich op het standpunt gesteld, dat de nationaliteitsclausules van geen enkel belang voor het hoofdgeding zijn. Het geschil betreft enkel de vraag of het transfersysteem geoorloofd is. Bij de tweede vraag zou het dus om een vraag van zuiver hypothetische aard gaan. De Franse regering wees er daarbij onder meer op, dat in het door Bosman oorspronkelijk ingestelde beroep de nationaliteitsclausules helemaal niet ter sprake zijn gebracht.

Nadat tijdens de mondelinge behandeling voor het Hof door meerdere partijen op de inhoud van de bedoelde beslissing van het Hof van Cassatie was gewezen, stelde de vertegenwoordigster van de Franse regering, dat het Hof op grond van deze beslissing geen antwoord meer op de tweede vraag behoeft te geven, aangezien deze vraag wellicht niet - of niet meer - bestaat.

66 In haar schriftelijke opmerkingen vond de Commissie aanvankelijk, dat de tweede vraag, gelet op de hypothetische aard ervan, niet-ontvankelijk is. Tijdens de mondelinge behandeling voor het Hof verklaarden de vertegenwoordigers van de Commissie, dat de Commissie haar mening heeft gewijzigd. Uit deze verklaring heb ik afgeleid, dat de Commissie geneigd is ook de tweede vraag ontvankelijk te achten. Dit is echter niet uitdrukkelijk gezegd.

67 Bosman ontkent met nadruk, dat het in casu om een kunstmatig geschil gaat. Hij wijst erop, dat de verwijzende rechter de diverse door hem aangevoerde middelen ontvankelijk heeft verklaard, onder meer op grond van artikel 18 van het Belgisch Gerechtelijk Wetboek, dat een preventief beroep toestaat teneinde de dreiging van ernstige schade af te wenden. Dientengevolge zou dit geschil krachtens de relevante Belgische rechtsregels dus vereisen, dat de rechtsgeldigheid van het transfersysteem en van de nationaliteitsclausules wordt onderzocht. Het Hof zou de uitlegging van de nationale rechtsregels door het Hof van Beroep te Luik moeilijk in twijfel kunnen trekken. Anders zou de op artikel 177 EG-Verdrag berustende samenwerkingsprocedure tussen nationale gerechten en het Hof van Justitie worden aangetast. De verwijzende rechter kende 's Hofs rechtspraak over de ontvankelijkheid van verzoeken om een prejudiciële beslissing en heeft volledig voldaan aan de daaruit voortvloeiende verplichtingen, in het bijzonder wat de verplichting tot motivering van het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft.

Het gaat hier volgens hem ook niet om een geval van misbruik van de procedure van artikel 177 van het Verdrag. In het bijzonder wat de volgens de UEFA-regeling geoorloofde nationaliteitsclausules betreft, heeft hij er namelijk belang bij te laten vaststellen, of zij ongeldig dan wel niet-toepasbaar zijn, omdat deze clausules ten grondslag liggen aan de regelingen van diverse Europese voetbalbonden, die zijn kansen op een aanstelling in andere Lid-Staten verminderden.

De vragen zouden dus voldoen aan de in 's Hofs rechtspraak gestelde eisen voor ontvankelijkheid.

2. Artikel 177 en 's Hofs rechtspraak met betrekking tot de ontvankelijkheid van verzoeken om een prejudiciële beslissing

68 Ingevolge artikel 177, lid 1, van het Verdrag is het Hof bevoegd bij wijze van prejudiciële beslissing een uitspraak te doen over de uitlegging van het Verdrag en over de geldigheid en de uitlegging van de op basis van dit Verdrag vastgestelde regels en andere rechtshandelingen.

Artikel 177, lid 2, EG-Verdrag(69) luidt als volgt:

"Indien een vraag te dien aanzien wordt opgeworpen voor een rechterlijke instantie van een der Lid-Staten, kan deze instantie, indien zij een beslissing op dit punt noodzakelijk acht voor het wijzen van haar vonnis, het Hof van Justitie verzoeken over deze vraag een uitspraak te doen."

Uit de bewoordingen van deze bepaling blijkt, dat de nationale rechterlijke instantie dient te beslissen of het verzoek om een prejudiciële beslissing van het Hof van Justitie noodzakelijk is. Artikel 177 voorziet niet in een bevoegdheid van het Hof de beantwoording van dergelijke verzoeken te weigeren.

69 Het Hof heeft dan ook in vaste rechtspraak bevestigd, dat het "uitsluitend een zaak is van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, gelet op de bijzonderheden van elk geval, te oordelen over de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis alsmede over de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt".(70) Daarvoor pleit ook de omstandigheid, dat de nationale rechter, die als enige rechtstreeks kennis heeft van de feiten van het geding, het beste in staat is deze vragen te beantwoorden.(71) Wanneer de door de nationale rechterlijke instantie gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van een bepaling van gemeenschapsrecht "is het Hof van Justitie derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden".(72) Toch blijkt, dat het Hof in diverse gevallen uitzonderingen op dit beginsel heeft toegelaten en heeft geweigerd een of meer van de gestelde vragen te beantwoorden.(73)

70 Een poging tot systematisering zou ertoe leiden, dat dan verschillende categorieën van gevallen kunnen worden onderscheiden. Volgens mij gaat het daarbij in wezen om drie categorieën. In de eerste plaats om de gevallen waarin de verwijzende rechter het Hof niet alle gegevens ter beschikking heeft gesteld, die voor een ter zake dienende beslissing noodzakelijk zijn. In de tweede plaats heeft het Hof in een reeks gevallen vragen waarvan duidelijk bleek dat zij kennelijk geen verband hielden met het hoofdgeding, niet beantwoord. Ten slotte, in de derde plaats, kunnen de gevallen worden genoemd waarin het Hof het verzoek om een prejudiciële beslissing afwees, aangezien het van mening was, dat de nationale rechter de procedure van artikel 177 misbruikte. Tot deze laatste categorie reken ik ook de gevallen waarin het Hof van oordeel was, dat het bij de prejudiciële vragen om algemene of hypothetische vragen ging. Over de indeling valt wel te twisten, vooral omdat de grenzen tussen beide laatste door mij onderscheiden categorieën vloeiend zijn. Zo zou men zonder meer van oordeel kunnen zijn, dat de laatstgenoemde gevallen in de tweede categorie thuishoren. De hier gekozen indeling lijkt mij echter zinvoller om redenen, die ik straks nog zal geven.

71 Voor de beantwoording van de vraag naar de ontvankelijkheid van de door het Hof van Beroep te Luik in deze zaak gestelde vragen is het mijns inziens noodzakelijk, eerst nader in te gaan op de bestaande rechtspraak van het Hof op dit gebied. Ik zal daarbij uitgaan van de zoëven gemaakte indeling.

72 De eerste van de genoemde categorieën is recentelijk steeds belangrijker geworden. Weliswaar heeft het Hof er reeds eerder op gewezen, dat "de noodzaak tot een nuttige uitlegging van het gemeenschapsrecht te geraken", vergt, dat het Hof kennis neemt van het feitelijk en juridisch kader, waarin de gevraagde uitlegging moet passen.(74) Teneinde het Hof in staat te stellen zijn taak te vervullen, is het "onontbeerlijk dat de nationale rechterlijke instanties uiteenzetten waarom - wanneer zulks niet ondubbelzinnig uit de stukken blijkt - zij van mening zijn dat een antwoord op hun vragen noodzakelijk is voor de beslechting van het geschil".(75) In gevallen waarin de noodzakelijke gegevens niet waren verstrekt, heeft het Hof verklaard zich niet tot een ter zake dienende beantwoording van de gestelde vragen in staat te achten.(76)

73 Pas sinds het arrest van het Hof van 26 januari 1993 in de zaak Telemarsicabruzzo e.a.(77) is aan dit aspect meer belang gehecht. In aansluiting op eerdere rechtspraak verklaarde het Hof in die zaak, "dat wegens het vereiste om tot een voor de nationale rechter nuttige uitlegging van het gemeenschapsrecht te komen, het noodzakelijk is dat deze rechter een omschrijving geeft van het feitelijk en juridisch kader waarin de gestelde vragen moeten worden geplaatst, of althans de feiten uiteenzet waarop die vragen zijn gebaseerd".(78) Het Hof beklemtoonde, dat dit in het bijzonder geldt op het gebied van de mededinging "dat door complexe feitelijke en juridische situaties wordt gekenmerkt". Aangezien de verwijzingsbeschikkingen daarover geen enkele aanwijzing bevatten, wees het Hof de beantwoording van de prejudiciële vragen af.(79)

Het staat vrijwel vast, dat het Hof daarmee het advies van de advocaat-generaal volgde, die een "meer restrictief beleid van het Hof" had aanbevolen met betrekking tot de aan verzoeken om een prejudiciële beslissing te stellen vereisten.(80)

74 Sindsdien heeft het Hof deze opvatting in meerdere uitspraken bevestigd.(81) Tevens herinnerde het er daarbij aan, dat dit vereiste niet enkel het Hof in staat stelt ter zake dienende antwoorden te geven, maar ook de Lid-Staten en de andere partijen de mogelijkheid moet geven optimaal gebruik te maken van hun recht om overeenkomstig artikel 20 van 's Hofs Statuut-EEG schriftelijke opmerkingen in te dienen.(82)

75 De achter al deze gevallen liggende geachte is duidelijk. Het Hof kan de door een nationale rechter gestelde vraag in de regel enkel ter zake dienend beantwoorden, wanneer het de feiten van het hoofdgeding kent. Volgens mij is daarbij echter enige welwillendheid geboden. Een afwijzing van een verzoek om een prejudiciële beslissing wegens gebrekkige omschrijving van het feitelijk en juridisch kader dient dus beperkt te blijven tot uitzonderingsgevallen. In veel van de hier aangehaalde gevallen heeft het Hof mijns inziens een onredelijk strenge maatstaf aangelegd.

76 Het eerste van de gevallen, die in de tweede categorie thuishoren, is het arrest van het Hof van 16 juni 1981 in de zaak Salonia.(83) In dit arrest wees het Hof erop, dat artikel 177 uitgaat van een "onderlinge onafhankelijkheid van de nationale en communautaire rechter" en het Hof niet toestaat aanmerkingen te hebben op een verzoek om een prejudiciële beslissing. Vervolgens verklaarde het Hof:

"Bijgevolg kan het verzoek van een nationale rechter slechts worden verworpen wanneer duidelijk blijkt dat de door deze rechter gevraagde uitlegging van het gemeenschapsrecht of het onderzoek van de geldigheid van een communautair voorschrift geen verband houdt met de feiten of het onderwerp van het hoofdgeding."(84)

77 In de zaak Salonia was niet aan deze voorwaarden voldaan, zodat het Hof de gestelde vragen beantwoordde. Anders lag het in het in 1990 gewezen arrest Falciola(85), dat in casu voor deze categorie representatief is en kort moet worden besproken. Het hoofdgeding betrof een wegenbouwproject, dat volgens de gegevens van de verwijzende rechter binnen de werkingssfeer van bepaalde EG-richtlijnen met betrekking tot het plaatsen van overheidsopdrachten voor de uitvoering van werken viel. Er was geen sprake van een duidelijk verband tussen de prejudiciële vragen en het hoofdgeding. Uit de motivering van de verwijzingsbeschikking bleek, dat uiteindelijk werd gestreefd naar een uitspraak van het Hof over de vraag, of de Italiaanse gerechtelijke instanties na de totstandkoming van de Italiaanse wet nr. 117/88 van 13 april 1988, inzake de vergoeding van schade veroorzaakt in de uitoefening van rechterlijke functies en de burgerlijke aansprakelijkheid van de magistraten, nog de door het gemeenschapsrecht vereiste waarborgen konden bieden om de hun door het gemeenschapsrecht opgedragen taken naar behoren te kunnen vervullen.(86) Het Hof kwam tot de slotsom, dat het de Italiaanse rechter louter om de "psychologische reactie" ging, die de totstandkoming van de genoemde wet bij bepaalde rechters wellicht zou kunnen uitlokken. Aangezien er duidelijk geen verband met het gemeenschapsrecht bestond, verklaarde het Hof niet voor de beantwoording van de gestelde vragen bevoegd te zijn.(87)

78 Het Hof heeft de hiervoor aangehaalde overwegingen van het arrest Salonia niet enkel in de zaak Falciola, maar ook in een groot aantal andere zaken herhaald en bevestigd.(88)

79 Wel moet worden vastgesteld, dat het Hof in een reeks andere beslissingen enkel rekening heeft gehouden met het feit of "geen verband" tussen de gevraagde uitlegging van het gemeenschapsrecht en het hoofdgeding bestaat.(89) Op grond van het aantal van deze beslissingen zou kunnen worden geconcludeerd, dat het Hof daarin telkens bewust heeft afgezien van het aanvullende criterium dat het ontbreken van het verband kennelijk moet zijn. Of dit werkelijk het geval was, lijkt echter om meerdere redenen twijfelachtig. Enerzijds wordt in al deze arresten verwezen naar de beslissing in de zaak Salonia, waarin de mogelijkheid een prejudiciële vraag niet te beantwoorden juist van dit aanvullende criterium afhankelijk werd gemaakt. Anderzijds heeft het Hof in een beschikking van 16 mei 1994 met uitdrukkelijke verwijzing naar het arrest Salonia en de beschikking Falciola van "vaste rechtspraak" gesproken.(90) Ten slotte blijkt ook niet van een tijdsvolgorde. Beslissingen waarin dit criterium werd genoemd alterneren met beslissingen waarin een dergelijke verwijzing ontbrak.

80 In elk geval moet erop worden gewezen, dat alleen de opvatting aanvaardbaar lijkt, dat het Hof een verzoek om een prejudiciële beslissing slechts mag afwijzen, wanneer het echt kennelijk geen verband houdt met het hoofdgeding, Er zij aan herinnerd, dat de praktijk van het Hof niet aan de bewoordingen van artikel 177 valt te ontlenen. Zoals terecht in het arrest Salonia wordt vastgesteld, wordt dit artikel gekenmerkt door een "duidelijke bevoegdheidsverdeling" tussen het Hof en nationale rechterlijke instanties. Een onderzoek naar de noodzaak van een prejudiciële beslissing door het Hof kan dus - zo het al gebeurt - enkel bij wijze van uitzondering plaatsvinden. Dit vergt, dat deze bevoegdheid van het Hof wordt beperkt tot gevallen waarin tussen het hoofdgeding en de gestelde vragen kennelijk een verband ontbreekt. Wanneer enkel rekening zou worden gehouden met het objectieve ontbreken van een dergelijk verband, zou de in artikel 177 voorziene bevoegdheidsverdeling in haar tegendeel verkeren. Dit acht ik niet aanvaardbaar.

81 De derde categorie gevallen begint met de beslissingen van het Hof in de zaak Foglia. Het hoofdgeding voor de Italiaanse rechter betrof een geschil tussen een Italiaanse wijnhandelaar en een eveneens Italiaanse klant. Novello was met de Italiaanse wijnhandelaar overeengekomen, dat de door haar gekochte dozen Italiaanse likeurwijn naar Frankrijk zouden worden gezonden en dat de door de Italiaanse of Franse autoriteiten geheven belastingen, die in strijd met de bepalingen van het EG-Verdrag betreffende het vrije verkeer van goederen zouden zijn, niet door haar diende te worden betaald. Een soortgelijke clausule werd in de overeenkomst tussen de wijnhandelaar en de met het vervoer belaste onderneming opgenomen. De Franse douane legde bij invoer van de goederen bepaalde heffingen op, die door de vervoerder werden betaald en aan de wijnhandelaar in rekening werden gebracht. Daarop vorderde hij van Novello terugbetaling van dit bedrag. De geadieerde rechter stelde het Hof een aantal vragen over de verenigbaarheid van de Franse belastingregeling met het EG-Verdrag. In zijn arrest van 11 maart 1980 weigerde het Hof deze vragen te beantwoorden, waarbij het in het bijzonder erop wees, dat het "kunstmatige karakter van deze constructie" niet was te overzien.(91)

82 Daarop wendde de nationale rechter zich opnieuw met een verzoek om een prejudiciële beslissing tot het Hof. In het toen gewezen arrest(92) bevestigde het Hof zijn weigering de prejudiciële vragen te beantwoorden en zette het tevens de redenen voor zijn standpunt verder uiteen.

Daarbij ging het Hof ervan uit, dat in beginsel de nationale rechter moet beslissen over de noodzaak van een verzoek om een prejudiciële beslissing en dat hij daarbij over een "beoordelingsbevoegdheid" beschikt.(93) Daaraan zijn echter grenzen:

"Beklemtoond moet immers worden dat artikel 177 het Hof niet opdraagt rechtsgeleerde adviezen over algemene of hypothetische vraagstukken te formuleren, maar bij te dragen aan een goede rechtsbedeling in de Lid-Staten. Het zou dus niet bevoegd zijn om te antwoorden op uitleggingsvragen die hem zouden worden gesteld in het kader van procedurele constructies, door partijen opgezet om een uitspraak van het Hof uit te lokken over bepaalde problemen van gemeenschapsrecht, zonder dat daaraan werkelijk behoefte bestaat met het oog op de beslechting van een geschil. Een onbevoegdverklaring in een dergelijke hypothese maakt geenszins inbreuk op de prerogatieven van de nationale rechter, doch maakt het mogelijk het gebruik van de procedure van artikel 177 voor andere dan de daarmee eigenlijk beoogde doeleinden te vermijden."(94)

Verder verklaarde het Hof, dat het bij de uitoefening van de hem in artikel 177 opgedragen taak "niet alleen met de belangen van de partijen in het geding, maar ook met die van de Gemeenschap en de Lid-Staten rekening [moet] houden". Het zou deze taak miskennen, wanneer het "in de uitzonderingsgevallen waarin de regelmatige werking van de procedure van artikel 177 zou kunnen worden beïnvloed", zonder meer zou afgaan op de beoordeling van de nationale rechter omtrent de noodzaak van een prejudicieel verzoek.(95) De door artikel 177 benadrukte "geest van samenwerking" verlangt namelijk dat "de nationale rechter bij het hanteren van de door artikel 177 geboden mogelijkheden [oog zal] dienen te hebben voor 's Hofs eigen taak ter zake".(96)

83 Sedertdien heeft het Hof zijn uitspraak dat artikel 177 hem niet opdraagt stelling te nemen over algemene of hypothetische vraagstukken, in meerdere arresten herhaald.(97) Ik wijs er wel op, dat dit aspect slechts een gedeelte van 's Hofs overwegingen in zijn beslissing in de zaak Foglia vormt. Mijns inziens lag aan dit arrest uiteindelijk de overweging ten grondslag, dat de procedure van artikel 177 niet mag worden misbruikt. In het concrete geval zou er sprake van misbruik zijn geweest, omdat partijen kennelijk hadden afgesproken om door middel van een door hun geconstrueerd geschil in een in Italië gevoerde procedure te trachten de verenigbaarheid van Franse regels met het gemeenschapsrecht ter discussie te stellen.

84 Dat deze rechtspraak inderdaad van misbruik uitgaat, blijkt bijzonder duidelijk uit twee reeds aangehaalde arresten uit het jaar 1990, waarin tevens de gevallen van de tweede categorie worden gerechtvaardigd. Zo beperkte het Hof in zijn arrest Gmurzynska-Bscher de principiële vaststelling dat de nationale rechter over de noodzaak van een prejudiciële beslissing moet oordelen, als volgt:

"De zaak zou slechts anders liggen wanneer vaststaat, dat de procedure van artikel 177 EEG-Verdrag oneigenlijk wordt gebruikt en in feite wordt aangewend om het Hof van Justitie door middel van een fictief geding een uitspraak te ontlokken, of wanneer de aan het Hof ter uitlegging voorgelegde bepaling van gemeenschapsrecht kennelijk niet van toepassing is."(98)

In het arrest Dzodzi staat vrijwel hetzelfde.(99)

85 Dat tegen deze rechtspraak in beginsel geen bezwaren bestaan, behoeft geen nadere toelichting. Wanneer de procedure van artikel 177 wordt misbruikt, kan het Hof beantwoording van de gestelde vragen afwijzen. Er moet echter steeds zeer nauwkeurig worden onderzocht of er inderdaad sprake van een dergelijk misbruik is.

3. Onderzoek van de ontvankelijkheid van de vragen van het Hof van Beroep te Luik

86 Beziet men de door het Hof van Beroep te Luik gestelde vragen in het licht van het voorgaande betoog, dan is er ook geen redelijke twijfel mogelijk, dat de gevallen van de eerste categorie hier niet relevant zijn, want de nationale rechter kan beslist niet worden verweten, dat hij het Hof niet zou hebben ingelicht over het feitelijke en juridische kader waarin zijn vragen passen.

87 De verwijzingsbeschikking bevat ruim tachtig dichtbeschreven bladzijden. Daarin wordt het feitelijke kader van de procedure niet alleen uitvoerig beschreven, maar staan ook de rechtsoverwegingen die de nationale rechter ertoe hebben gebracht de beroepen ontvankelijk te achten en het Hof prejudiciële vragen te stellen. Er zijn maar weinig verwijzingsbeschikkingen van nationale rechters zo grondig en diepgaand als deze.

88 Het is echter juist, dat deze verwijzingsbeschikking voornamelijk handelt over problemen betreffende het transfersysteem. De problematiek van de nationaliteitsclausules komt maar betrekkelijk kort aan de orde. Ondanks deze beknoptheid zijn de belangrijkste argumenten van de verwijzende rechter toch duidelijk. Zij kunnen worden weergegeven als volgt: het desbetreffende onderdeel van Bosmans beroep strekt ertoe te laten vaststellen, dat deze nationaliteitsclausules ongeldig zijn respectievelijk niet op hem kunnen worden toegepast. Deze vordering steunt op de bewering, dat Bosmans toekomstige loopbaan door het bestaan van deze clausules ernstig wordt bedreigd. Volgens het Hof van Beroep te Luik moet de ontvankelijkheid van deze vordering worden beoordeeld aan de hand van de bestaande situatie toen de vordering werd ingediend. Op dat tijdstip voldeed Bosman volgens de verwijzende rechter aan de krachtens artikel 18 van het Belgisch Gerechtelijk Wetboek noodzakelijke voorwaarden voor de ontvankelijkheid van een beroep, omdat niet kon worden uitgesloten, dat hij na afloop van zijn contract met de club op Réunion binnen de Gemeenschap en buiten België geen nieuwe club zou vinden. Bijgevolg achtte de nationale rechter het beroep op dat punt ontvankelijk.

Volgens de nationale rechter was het dus mogelijk, dat Bosman een buitenlandse club binnen de Gemeenschap zou zoeken. Daarbij zouden de nationaliteitsclausules een hinderpaal kunnen vormen. Op grond daarvan had Bosman er belang bij reeds vooraf te laten vaststellen, dat deze clausules niet op hem mochten worden toegepast. Daarom moest het Hof om een prejudiciële beslissing worden verzocht, aangezien nog niet volledig duidelijk was of de nationaliteitsclausules verenigbaar waren met het gemeenschapsrecht.

89 Ik heb het hier kort gehouden, maar desondanks is de gedachtengang van de nationale rechter wel te volgen. Dat is het enige waarom het in dit verband gaat. Of het oordeel van de nationale rechter juist of enkel maar plausibel is, speelt daarbij geen rol. Het Hof moet slechts in staat worden gesteld om met volledige kennis van zaken een bruikbare prejudiciële beslissing te geven. Mijns inziens biedt de verwijzingsbeschikking het Hof deze mogelijkheid.

90 Moeilijker te beoordelen is de vraag of de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing eventueel in het licht van de gevallen van de tweede categorie bezwaren oplevert. Met andere woorden, het gaat om de vraag of de prejudiciële vragen duidelijk geen verband houden met "de werkelijkheid en het voorwerp van het geschil in het hoofdgeding". Dit probleem geldt echter alleen voor de tweede vraag. De pogingen van de UEFA en de KBVB de ontvankelijkheid van de eerste vraag in twijfel te trekken, zijn niet overtuigend. Of Bosmans transfer naar US Duinkerken tot stand zou zijn gekomen, wanneer de kennelijk toepasselijke UEFA-regels juist waren gehanteerd, speelt in casu geen doorslaggevende rol. Daarbij gaat het hooguit om de beslissing over de vraag, wie rechtstreeks voor de mislukking van de transfer verantwoordelijk kan worden gesteld. Bosman gaat echter verder en heeft zich afgevraagd of de transferregeling op zich rechtmatig is. Voor de beantwoording van deze vraag is ongetwijfeld een prejudiciële beslissing van het Hof noodzakelijk. Zou blijken, dat de transferregels onrechtmatig zijn, zal dit de beslissing van de nationale rechter beïnvloeden. Er is dus stellig sprake van een verband tussen de met de eerste vraag verlangde uitlegging van het gemeenschapsrecht en het geschil in het hoofdgeding.

91 Ook de tweede prejudiciële vraag houdt verband met het "voorwerp" van het geschil in het hoofdgeding. Dat blijkt uit Bosmans vorderingen. In de procedure voor de nationale rechter heeft hij verzocht om vast te stellen dat de nationaliteitsclausules niet voor hem kunnen gelden. Dit verzoek steunt op het argument, dat deze nationaliteitsclausules in strijd met het gemeenschapsrecht zijn. Het is mij niet duidelijk hoe men in het licht van deze omstandigheden zou kunnen betwijfelen, dat er een verband bestaat tussen de verlangde uitlegging van het gemeenschapsrecht en het geschil in het hoofdgeding.

92 Bezien wij eerdere beslissingen waarin het Hof in dergelijke gevallen de beantwoording van de gestelde vragen afwees, dan wordt dit verband mijns inziens bevestigd. De feiten die aan de beschikking in de zaak Falciola ten grondslag lagen, werden reeds geschetst.(100) In die zaak was zonder meer duidelijk, dat de prejudiciële vragen niets met het hoofdgeding te maken hadden. Zoals reeds gezegd, is dat in casu niet het geval. In de zaak Lourenço Dias(101) ging het in de procedure voor de Portugese nationale rechter om een nieuw, in 1989 gebouwd voertuig dat uit Frankrijk was ingevoerd. Het Hof weigerde zes van de acht gestelde vragen te beantwoorden, aangezien zij "duidelijk geen enkel verband houden met de feiten van het geschil in het hoofdgeding".(102) Twee voorbeelden zijn genoeg om dit te verduidelijken. De eerste vraag had betrekking op de invoer van gebruikte auto's, terwijl het in de zevende vraag ging om antieke voertuigen die vóór 1951 waren gebouwd.(103) In deze zaak staat evenwel vast, dat de gestelde vragen feiten betreffen, die door de verwijzende rechter moesten worden beoordeeld. In de tweede beschikking in de zaak Monin stelde het Hof vast, dat de gestelde vragen enkel van belang hadden kunnen zijn bij een eventueel beroep wegens aansprakelijkheid tegen de Franse overheid en bij een beroep tegen de Franse mededingingsautoriteiten. De verwijzende rechter had echter enkel bepaalde taken in het kader van de faillissementsprocedure. Geen van beide genoemde beroepen waren bij hem ingesteld of konden bij hem worden ingesteld. Het stond dus niet aan de verwijzende rechter de betrokken gemeenschapsregels toe te passen.(104) In deze zaak heeft de nationale rechter juist wel vastgesteld, dat hij bevoegd is om het hem voorgelegde geschil te beslechten. Nog belangrijker lijkt in dit verband het arrest in de zaak Corsica Ferries.(105) Daarin stelde het Hof vast, dat de Commissie er terecht op had gewezen, dat het beroep waarover de verwijzende rechter moest beslissen, enkel bepaalde feiten betrof. Om die reden werden de vragen die op andere feiten betrekking hadden niet beantwoord.(106) Zoals reeds meermaals gezegd, verzoekt Bosman in de procedure voor de nationale rechter juist echter om een verklaring, dat de nationaliteitsclausules niet op hem kunnen worden toegepast. De beschikking in de zaak La Pyramide is zeer beknopt geformuleerd, maar lijkt overeen te stemmen met de redenering die het Hof in de zaak Corsica Ferries volgde.(107)

93 Volgens mij ontbreekt het dus niet aan een verband tussen de tweede vraag en het voorwerp van het hoofdgeding. Zelfs wanneer men het daarmee oneens is, moet wel in aanmerking worden genomen, dat de vraag enkel zou kunnen worden afgewezen, wanneer een dergelijk verband duidelijk ontbreekt. Gelet op het voorgaande kan daarvan in geen geval sprake zijn.

94 In de motiveringen van de beslissingen die onder deze categorie vallen wordt echter niet alleen rekening gehouden met het ontbreken van een verband tussen de gevraagde uitlegging van het gemeenschapsrecht en het voorwerp van het geschil in het hoofdgeding, maar tevens gezegd, dat een dergelijk verband ook met betrekking tot de feiten van het hoofdgeding moet bestaan.(108) Deze overweging, die bij de eerder genoemde arresten van deze categorie geen rol heeft gespeeld, sluit kennelijk aan bij de redenering van het Hof in de arresten van de derde categorie. De vraag naar de "feiten" van een geschil kan namelijk enkel betekenen, dat moet worden onderzocht, of niet in wezen sprake is van een fictief of geconstrueerd geschil. Ik zal daarop straks ingaan bij de bespreking van de voor de onderhavige procedure relevante arresten van de derde categorie.

95 Het lijkt mij op deze plaats echter het meest zinvol om eerst nog de argumenten te bespreken die worden ontleend aan de uitspraak van het Hof van Cassatie van 30 maart 1995. De opvatting van de Franse regering, dat de tweede vraag op grond van deze uitspraak wellicht is opgelost, blijkt bij nader onderzoek onjuist. Die vraag vormde niet rechtstreeks het voorwerp van de cassatieprocedure en is dus niet door het Hof van Cassatie behandeld. Blijkens de motivering van die uitspraak was dat Hof van oordeel, dat het Hof van Beroep te Luik in zijn arrest van 1 oktober 1993 niet heeft vastgesteld dat Bosmans verzoek om de nationaliteitsregels van de KBVB niet voor hem te laten gelden, ontvankelijk was. Dat kan in elk geval als een correctie van het arrest van de verwijzende rechter worden gezien, omdat hij - zoals reeds vermeld - alle beroepen ontvankelijk had geacht. Mijns inziens blijft de uitspraak in dit verband echter beperkt tot het herstellen van een mogelijk verzuim van het Hof van Beroep te Luik. De nationaliteitsclausules van de Belgische bond kunnen de rechten van Bosman als Belgisch onderdaan inderdaad op geen enkele wijze in het gedrang brengen. Voor de beoordeling van de tweede vraag over de nationaliteitsclausules heeft dat echter geen gevolgen, aangezien Bosman ook van de UEFA eist, dat deze clausules niet worden toegepast en daarbij gaat het om de UEFA-regels of de daarop berustende regels van de nationale bonden.

96 Thans kom ik bij de gevallen van de derde categorie, die voor het probleem of de vragen ontvankelijk zijn van doorslaggevend belang zijn. Zoals reeds gezegd, is een aantal partijen van oordeel, dat met de tweede vraag wordt getracht het Hof tot een standpunt over algemene of hypothetische kwesties te bewegen. Daartoe voeren de UEFA en de KBVB aan, dat het in casu om een fictief of geconstrueerd rechtsgeschil gaat.

97 Zowel voor de ene als voor de andere mening valt wel iets te zeggen. Dat geldt echter enkel voor de tweede prejudiciële vraag. Bij de vraag of het transfersysteem verenigbaar is met het gemeenschapsrecht, kan niet worden betwijfeld, dat Bosmans streven zowel legitiem als begrijpelijk is. Door de - juiste of onjuiste - toepassing van de transferregels heeft hij schade geleden, die hij voor de nationale rechter terugvordert. Dat hij daarbij tevens de rechtmatigheid van het transfersysteem zelf aan de orde stelt, is zijn goed recht.

Minder duidelijk is daarentegen waarom hij ook tegen de nationaliteitsclausules in het geweer komt. Uit niets blijkt, dat Bosman tot dusver door de toepassing van deze clausules in een concreet geval in de uitoefening van zijn beroep als voetballer zou zijn gehinderd. Er is terecht op gewezen, dat hij reeds bij clubs in het buitenland heeft gespeeld. Zijn problemen om na de gebeurtenissen in de zomer van 1990 een nieuwe club te vinden, zouden - afgezien van andere omstandigheden - niet zozeer aan zijn nationaliteit zijn te wijten maar veeleer aan de blijkbaar tegen hem gerichte boycot. Men zou dus best kunnen stellen, dat de mogelijkheid dat Bosman in de toekomst nadeel van de toepassing van deze nationaliteitsclausules zou kunnen ondervinden, zonder meer twijfelachtig en van zuiver hypothetische aard is.

Bovendien is opmerkelijk, dat het probleem van de uit de toepassing van de nationaliteitsclausules eventueel voortvloeiende nadelen noch in het oorspronkelijke beroep noch in de procedure in kort geding een rol speelde. Dit probleem lijkt eerst bij het in augustus 1991 door Bosman ingestelde beroep belangrijk te zijn geworden. De argumenten waarmee de verwijzende rechter zijn opvatting onderbouwt, dat dit probleem van aanvang af reeds door Bosman was opgeworpen, lijken mij niet boven elke twijfel verheven.

98 Het Hof zou dus op grond van zijn bestaande rechtspraak wel tot de slotsom kunnen komen, dat de tweede prejudiciële vraag niet-ontvankelijk moet worden verklaard. Ik wil het Hof echter nadrukkelijk in overweging geven deze stap niet te zetten. Mijns inziens kan niet worden volstaan met de vaststelling, dat aan de vraag - mogelijkerwijs - hypothetische feiten ten grondslag liggen. Veeleer moet rekening worden gehouden met de zin en het doel van de mogelijkheid tot afwijzing van prejudiciële vragen. Dit onderzoek zou mijns inziens tot het resultaat leiden, dat een afwijzing van de vraag mogelijk, maar niet noodzakelijk noch gewenst is. De redenen hiervoor zal ik hierna uiteenzetten.

99 Eerst dient echter kort te worden ingegaan op de vraag of de prejudiciële vraag van hypothetische aard is. De procedure voor de Belgische gerechten betreft een beroep waardoor het ontstaan van toekomstige schade moet worden voorkomen. Het behoeft geen lang betoog om aan te tonen, dat de omstandigheid dat het gaat om pas in de toekomst te verwachten schade, in dit verband niet van belang is. Een prejudiciële vraag is niet meteen van hypothetische aard, omdat de feiten die daaraan ten grondslag liggen zich nog niet hebben voorgedaan. Het verzoek om een declaratoire uitspraak is een belangrijk middel om doeltreffende rechtsbescherming te waarborgen. Derhalve moet een rechter die een dergelijk verzoek krijgt ook de mogelijkheid hebben het Hof om uitlegging van het toepasselijke gemeenschapsrecht te verzoeken.

Anderzijds is duidelijk, dat deze mogelijkheid niet onbegrensd kan zijn. Aangezien het Hof, zoals het zelf treffend heeft vastgesteld, door artikel 177 wordt opgedragen "bij te dragen aan een goede rechtsbedeling in de Lid-Staten"(109), behoeft het slechts in actie te komen, wanneer zijn hulp inderdaad nodig is. Dat is niet het geval, wanneer het om hypothetische vraagstukken gaat, waarvan de beantwoording niet aan de rechtsbedeling in de Lid-Staten bijdraagt. Dat moet ook voor een beroep als het onderhavige gelden.

100 Zoals bekend, is de ontvankelijkheid van dergelijke beroepen ook naar nationaal recht om vergelijkbare redenen aan beperkingen onderhevig. De nationale rechterlijke instanties dienen enkel in actie te komen, wanneer dat werkelijk noodzakelijk is. Volgens de gegevens van de verwijzende rechter verbindt het reeds genoemde artikel 18 van het Belgisch Gerechtelijk Wetboek aan de ontvankelijkheid van een dergelijk beroep dan ook diverse voorwaarden. Zo is het beroep onder meer alleen ontvankelijk, wanneer het betrokken recht op ernstige en serieuze en niet slechts op hypothetische wijze is bedreigd. Aangezien het Hof van Beroep te Luik het beroep in de onderhavige zaak ontvankelijk heeft verklaard, is het kennelijk van mening geweest, dat het geschil geenszins enkel van hypothetische aard was.

101 Deze mening van de nationale rechter bindt het Hof niet. Het Hof van Beroep te Luik moest beslissen over de ontvankelijkheid van het bij hem ingestelde beroep. Het Hof dient daarentegen in het kader van artikel 177 van het Verdrag te beoordelen of de prejudiciële vraag hem ertoe zou dwingen een advies over een zuiver hypothetisch vraagstuk te geven. Niettemin is duidelijk, dat het Hof rekening moet houden met de mening van de nationale rechter. Uit vaste rechtspraak van het Hof blijkt, dat de nationale rechter het beste kan beoordelen of een prejudiciële beslissing van het Hof noodzakelijk is. Enkel in gerechtvaardigde uitzonderingsgevallen zou het Hof van die beoordeling moeten afwijken. Reeds deze omstandigheid verzet zich ertegen, de betrokken prejudiciële vraag in de onderhavige zaak niet-ontvankelijk te verklaren.

102 Daarbij komt, dat de verwijzende rechter 's Hofs rechtspraak met betrekking tot de mogelijke niet-ontvankelijkheid van prejudiciële vragen kende en in de verwijzingsbeschikking summier heeft gerecapituleerd. Dat het Hof van Beroep te Luik de tweede prejudiciële vraag toch heeft gesteld, duidt erop, dat het ongeacht deze rechtspraak van mening was, dat een antwoord van het Hof op deze vraag ter beslechting van het bij hem aanhangig geding noodzakelijk was. Ook daarmee zal het Hof in dit verband rekening moeten houden.

103 Zoals ik evenwel reeds heb vermeld, lijkt mij het probleem of de prejudiciële vraag wellicht van hypothetische aard is, niet doorslaggevend. Veeleer doet zich de vraag voor of in casu misbruik van de procedure van artikel 177 kan worden vastgesteld, waardoor het Hof de vraag zou mogen afwijzen. Het gaat er dus om, of de procedure van artikel 177 in dit geval "voor andere dan de daarmee eigenlijk bedoelde doeleinden" werd gebruikt, zoals 's Hofs formulering in de zaak Foglia luidt.(110)

104 Het Hof heeft er in deze beslissing op gewezen, dat de procedure van artikel 177 hem opdraagt "bij te dragen aan een goede rechtsbedeling in de Lid-Staten".(111) Deze bijdrage houdt in, dat het Hof de nationale gerechten een hen bindend antwoord over de uitlegging van het gemeenschapsrecht geeft, dat zij voor een uitspraak in de bij hen aanhangige procedures nodig hebben. Deze taak is een uitvloeisel van de in artikel 164 van het Verdrag neergelegde, algemeen gestelde opdracht aan het Hof om de eerbiediging van het recht bij de uitlegging en toepassing van het Verdrag te verzekeren. Het Hof dient volgens mij krachtens artikel 177 van het Verdrag dus enkel in actie te komen, voor zover dit ter vervulling van deze taak noodzakelijk is. De procedure van artikel 177 zou derhalve worden misbruikt, wanneer het Hof vragen zouden worden gesteld bij de beantwoording waarvan het niet aan de rechtsbedeling in de Lid-Staten zou bijdragen.

105 Om te beslissen of in deze zaak sprake is van een dergelijk misbruik moeten eerst de beide belangrijkste arresten van het Hof op dit gebied - de arresten Foglia en Meilicke - aan een nader onderzoek worden onderworpen. In de zaak Meilicke(112) betrof het hoofdgeding een geschil voor een Duitse rechter waarbij een aandeelhouder bepaalde inlichtingen van het bestuur van de onderneming verlangde. Deze inlichtingen hadden rechtstreeks betrekking op een door de onderneming uitgevoerde kapitaalverhoging en het gebruik van de daarmee verkregen liquide geldmiddelen. In wezen ging het hem echter om de vraag of de door de Tweede Senat van het Bundesgerichtshof ontwikkelde leer van de verborgen inbreng in natura verenigbaar was met de relevante bepalingen van het gemeenschapsrecht. De prejudiciële vragen betroffen de uitlegging van deze gemeenschapsregels. De verwijzende rechter betoogde, dat het bij hem ingestelde beroep moest worden verworpen, wanneer de genoemde rechtspraak van het Bundesgerichtshof onverenigbaar met het gemeenschapsrecht zou zijn.

Het Hof wees erop, dat blijkens de gegevens van de verwijzende rechter niet vaststond, of deze rechtspraak van het Bundesgerichtshof in het concrete geval eigenlijk wel terzake deed en concludeerde daaruit, dat het bij de prejudiciële vragen om hypothetische problemen ging. Bovendien stelde het zich op het standpunt, dat de nationale rechter niet alle ter beantwoording van de vragen noodzakelijke inlichtingen had gegeven. Om deze redenen verklaarde het Hof de vragen niet-ontvankelijk.(113)

Deze motivering laat vele vragen onbeantwoord. Zij is beter te begrijpen in samenhang met het duidelijke betoog van advocaat-generaal Tesauro. De advocaat-generaal wees erop, dat Meilicke in de procedure voor de nationale rechter (en ook reeds eerder) de stelling had verdedigd, dat de betrokken rechtspraak van het Bundesgerichtshof in strijd met het gemeenschapsrecht was. Volgens Meilicke moest dit dus tot verwerping van zijn beroep leiden. Advocaat-generaal Tesauro constateerde derhalve juist en bondig: "Het geschil voor de verwijzende rechter is klaarblijkelijk door Meilicke zelf $geconstrueerd'."(114)

106 De onderhavige zaak is daarmee niet vergelijkbaar. De prejudiciële vraag heeft rechtstreeks betrekking op Bosmans beroep. Bovendien meent hij, dat de nationaliteitsclausules in strijd met het gemeenschapsrecht zijn. De juistheid van deze mening is een van de voorwaarden voor het slagen van zijn beroep voor de Belgische gerechten.

107 De feiten in de zaak Foglia werden reeds geschetst. Drie punten vallen daarbij op. In de eerste plaats blijkt, dat in deze zaak kennelijk alle partijen eensgezind samenwerkten om een prejudiciële beslissing van het Hof uit te lokken. In de tweede plaats hechtte het Hof klaarblijkelijk belang aan het feit, dat in die zaak de regels van de ene Lid-Staat door middel van een geconstrueerde procedure in een andere Lid-Staat in twijfel werden getrokken. Dit wordt in het arrest niet gezegd, doch de verwijzing naar de belangen van de Lid-Staten waarmee het Hof rekening diende te houden(115) is mijns inziens duidelijk genoeg. In de derde plaats blijkt, dat de afwijzing van de vragen in dit verband zonder gevolgen bleef, omdat elke rechter die zou worden geconfronteerd met een deze Franse regels betreffend werkelijk geschil, de mogelijkheid behield het Hof om een prejudiciële beslissing te verzoeken. Zo had bij voorbeeld de firma die met het vervoer van de wijnzending was belast of een van de andere partijen tegen de vaststelling van de betrokken gegevens door de Franse autoriteiten in beroep kunnen gaan bij de daarvoor bevoegde Franse rechterlijke instanties, die het Hof dan om een prejudiciële beslissing hadden kunnen verzoeken.

108 In de onderhavige zaak is om te beginnen duidelijk, dat het bij de Belgische gerechten aanhangig geschil hoogstens "geconstrueerd" of "fictief" kan zijn voor zover het de vordering van verzoeker betreft. De verwerende bonden zijn het met Bosmans actie namelijk niet eens en stellen, dat de prejudiciële vragen niet-ontvankelijk zijn. Niet in het minst de mondelinge behandeling voor het Hof heeft duidelijk gemaakt, dat het in deze procedure om een werkelijk en geenszins om een "fictief" of "geconstrueerd" rechtsgeschil gaat.

109 Wat de vraag betreft, of het geschil in het hoofdgeding bij een gerecht van een Lid-Staat wellicht aanhangig is gemaakt op een wijze die de rechten van andere Lid-Staten of van andere partijen uit andere Lid-Staten in gevaar zou kunnen brengen, zou het in elk geval kunnen gaan om de UEFA, die haar zetel niet in België, maar in Zwitserland heeft. Met dit middel heeft de UEFA ook in het hoofdgeding de bevoegdheid van de Belgische gerechten aangevochten. Het staat evenwel vast, dat de UEFA-regels onder meer in alle Lid-Staten van de Gemeenschap gelden. Daarom kunnen de gerechten van elk van de Lid-Staten de vraag naar de verenigbaarheid van deze regels met het gemeenschapsrecht opwerpen. Ten slotte moet erop worden gewezen, dat die vraag door de Zwitserse gerechtelijke instanties helemaal niet zou kunnen worden behandeld of krachtens artikel 177 van het Verdrag aan het Hof zou kunnen worden gesteld.

110 Ik kom dus tot de slotsom, dat de gestelde vragen volgens de bewoordingen van artikel 177 en ook volgens de daarover meest recente rechtspraak ontvankelijk zijn.

111 Ook degene die deze conclusie met het oog op die rechtspraak wil betwisten, kan niet anders dan toegeven, dat het Hof in elk geval het recht heeft, doch geenszins verplicht is de hier gestelde vraag (vragen) niet-ontvankelijk te verklaren. Derhalve doet zich de vraag voor, of het Hof van deze mogelijkheid gebruik dient te maken.

112 De reden waarom ik deze vraag ontkennend wil beantwoorden, is dat ik niet inzie hoe de vraag over de verenigbaarheid van nationaliteitsclausules met artikel 48 van het Verdrag (voor de artikelen 85 en 86 geldt wellicht iets anders) het Hof langs andere weg zou kunnen bereiken. Hoewel de Commissie reeds geruime tijd bezwaar tegen deze clausules maakt, heeft zij geen beroep wegens niet-nakoming krachtens artikel 169 ingeleid, aangezien de kans op succes ervan haar om formele redenen onzeker lijkt.(116) Na de (nog te bespreken) zaak Donà in 1976, heeft het Hof een deze clausules betreffend verzoek van een nationale rechter om een prejudiciële beslissing niet meer bereikt. Dit lijkt mij geen toeval. De betrokkenen zijn niet bereid of in staat het probleem via de rechter op te lossen.

113 Dit leert de in de laatste jaren opgedane ervaring. In ten minste twee gevallen hebben de nationaliteitsclausules reeds een doorslaggevende rol gespeeld, zonder dat de betrokkenen daartegen gerechtelijke stappen ondernamen.(117) In een zaak die in Nederland plaatsvond, werd de wedstrijd opnieuw gespeeld.(118) Het tweede geval deed zich onlangs in Duitsland voor. In het voorjaar van 1995 speelde het in degradatiegevaar verkerende FC Nürnberg een wedstrijd in de tweede Duitse Bundesliga tegen SV Meppen. Enkele minuten voor het einde bij de stand 2-0 kwam bij FC Nürnberg per vergissing een vierde buitenlander met de Oostenrijkse nationaliteit in het veld. De wedstrijd eindigde met 2-0 voor FC Nürnberg, maar de Duitse voetbalbond kende SV Meppen wegens overtreding van de regels twee punten toe en bepaalde de einduitslag op 2-0 voor SV Meppen. Deze puntenaftrek werd door FC Nürnberg aanvaard. Dit bevestigt het bekende feit, dat sportdeelnemers zich meestal vrijwillig aan de overeengekomen regels houden en niet bereid zijn hun geschillen voor de nationale rechter te brengen.(119)

114 Los daarvan valt moeilijk in te zien, hoe een dergelijk geschil het Hof anders zou kunnen bereiken dan langs de in casu gekozen weg. Zou FC Nürnberg zich bij voorbeeld in het genoemde geval tot de nationale rechter hebben gewend en zou deze het Hof een prejudiciële vraag hebben gesteld, had het antwoord - zoals deze procedure aantoont - geruime tijd op zich laten wachten. Dat had kunnen betekenen, dat het probleem van de degradatie uit de tweede Bundesliga (met alle daaraan verbonden gevolgen voor andere ploegen) pas na twee jaar of zelfs later zou zijn opgelost. Het spreekt vanzelf, dat dit onaanvaardbaar zou zijn geweest.

115 Denkbaar zou in elk geval zijn, dat een speler bij de nationale rechter in beroep gaat, wanneer de club waarvoor hij wilde spelen niet op zijn verzoek om een arbeidsovereenkomst was ingegaan omdat hij een buitenlander is en niet in dienst kon worden genomen, aangezien de betrokken club hem wegens de nationaliteitsclausule niet zou kunnen opstellen. Alles wijst er echter op, dat het daarbij om een hypothetisch geval gaat, dat zich in werkelijkheid zelden zal voordoen. Het is bovendien nauwelijks voorstelbaar, dat een speler in staat is een dergelijke procedure te beginnen en tot het eind vol te houden. Het voorbeeld van Bosman toont zeer duidelijk aan welke moeilijkheden een dergelijke speler zich dan op zijn hals haalt.

116 Komt het daarentegen inderdaad tot een procedure voor de nationale rechter, blijkt uit de ervaring op andere sportgebieden, dat het Hof niet automatisch wordt geraadpleegd.(120) In zoverre vormen de hoven te Luik, waar het hoofdgeding aanhangig was, een uitzondering op de regel.

117 Op grond van het voorgaande kan worden geconcludeerd, dat het uiterst onwaarschijnlijk is, dat het Hof ooit weer een verzoek om een prejudiciële beslissing bereikt, waarin de verenigbaarheid van nationaliteitsclausules met het gemeenschapsrecht aan de orde komt. Evenzeer is duidelijk, dat de nationaliteitsclausules volgens de voetbalbonden verenigbaar zijn met het gemeenschapsrecht en dat zij niet bereid zijn daarvan afstand te nemen. De beantwoording van het verzoek om een prejudiciële beslissing zou het Hof in staat stellen, het probleem op te lossen en de tot dusver in de rechtspraak nog bestaande onzekerheid weg te nemen. Daarmee zou het Hof mijns inziens zeer goed "bijdragen aan de rechtsbedeling in de Lid-Staten". Onder deze omstandigheden kan het Hof van Beroep te Luik in elk geval moeilijk worden verweten misbruik te maken van de procedure van artikel 177 van het Verdrag. Wijst het Hof de beantwoording van de vraag evenwel af, kunnen de sportbonden op dit gebied naar believen hun eigen regels blijven volgen. Dit acht ik moeilijk te verteren.

Ik begrijp ook niet, welk beschermwaardig belang de betrokken bonden bij niet-beantwoording van de prejudiciële vraag zouden kunnen hebben. De felheid waarmee deze partijen hun stelling dat de tweede vraag niet-ontvankelijk is verdedigen, zou bij een onpartijdig waarnemer gemakkelijk de indruk kunnen wekken, dat toetsing van de nationaliteitsclausules aan het gemeenschapsrecht eenvoudigweg ongewenst is. Het spreekt vanzelf, dat met een dergelijke bedoeling - zo daarvan inderdaad sprake zou zijn - geen rekening behoeft te worden gehouden.

118 Zoals reeds betoogd, bezit het Hof de mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden een prejudiciële vraag af te wijzen. Dit houdt niet in, dat het altijd van deze mogelijkheid gebruik moet maken. De argumenten om in deze zaak de vraag wel te beantwoorden zijn mijns inziens beter. Overigens wil ik eraan herinneren, dat bij voorbeeld ook advocaat-generaal Tesauro in de zaak Meilicke, ondanks de gegeven omstandigheden van mening was, dat het Hof de gestelde vragen zou moeten beantwoorden.(121)

119 Ten slotte pleit ook het arrest in de zaak Donà voor beantwoording van de prejudiciële vraag. Daartoe moet worden herinnerd aan de feiten die aan dit arrest ten grondslag lagen. Destijds (1976) was de inzet van buitenlanders in het Italiaanse beroepsvoetbal in beginsel volledig verboden. De voorzitter van een voetbalclub had Donà echter opgedragen in voetbalkringen in het buitenland te peilen of er spelers bereid waren voor deze Italiaanse club te spelen. Donà liet daarvoor dus een advertentie in een Belgische sportkrant plaatsen. De opdrachtgever wilde de ontstane kosten echter niet vergoeden, daar Donà te snel zou hebben gehandeld. Hij beriep zich op de regels van de Italiaanse bond, die aan de inzet van buitenlandse spelers in de weg stonden. Daarop diende Donà bij de Giudice Conciliatore Rovigo een vordering tot terugbetaling van zijn kosten in. Deze rechter vroeg het Hof of nationaliteitsclausules verenigbaar waren met het gemeenschapsrecht.(122)

Meerdere commentatoren spraken het vermoeden uit, dat het bij het geschil in het hoofdgeding ging om een geconstrueerde procedure met als enig doel een uitspraak van het Hof over de nationaliteitsclausules uit te lokken.(123) Dit vermoeden is inderdaad niet ongegrond. Toch heeft het Hof de gestelde vragen terecht beantwoord. Dit zou dus ook in de onderhavige zaak moeten gebeuren en het Hof zou niet moeten weigeren bij te dragen aan de rechtsbedeling in de Lid-Staten, waarom meermaals is verzocht.

III - Bestaande rechtspraak van het Hof op sportgebied

120 In de jaren zeventig heeft het Hof over de toepasselijkheid van het gemeenschapsrecht op sportgebied twee fundamentele uitspraken gedaan. Het gaat daarbij om het arrest Walrave(124) en verder om het reeds vaker genoemde arrest Donà. Deze uitspraken zijn in de onderhavige procedure uitvoerig aan de orde geweest. Het onderzoek van beide prejudiciële vragen is dus gebaat bij een korte bespreking van deze twee arreste