2.

Gevolg gevend aan de brief van 25 februari 1973, nodigde de heer Schlieder, directeur-generaal van de dienst „Concurrentie” van de Commissie (hierna: DG IV), Adams uit voor een ontmoeting met enkele van zijn ambtenaren ter bespreking van de door hem aan de orde gestelde problemen. Tijdens die bijeenkomst, op 9 april van dat jaar te Brussel, kwam het tussen de gesprekspartners tot een openhartige samenwerking. Adams legde een aantal stukken betreffende La Roche over, die de ambtenaren maar van betrekkelijk belang achtten. Adams verzekerde echter dat hij andere stukken met meer bewijskracht kon leveren en dat deed hij de volgende dag (10 april 1973), na zijn terugkeer naar Bazel. Onder de vele papieren die hij opstuurde, waren 14 interne circulaires, zogenoemde Management Information Memoranda. Op deze zending volgden nog twee andere, van 15 april en 21 juli 1973, die een schat aan documenten bevatten betreffende de commerciële activiteiten van La Roche, onder meer een fotocopie van een brief van de president, Adolf Jann, aan de directeuren van alle dochtermaatschappijen. In zijn brief van 21 juli deelde Adams verder mee, dat hij per eind oktober 1973 bij La Roche weg zou gaan. Na dat tijdstip, zegt de Commissie, had zij niets meer van Adams gehoord en was zij zijn spoor volledig bijster geworden. Verzoeker wijst er echter op, dat hij al in zijn eerste brief van 25 februari had geschreven dat hij „voornemens [was La Roche] te verlaten... en een eigen industrieel vleesproduktiebedrijf in de buurt van Rome, Italië, [wilde] opzetten”. In zijn verklaring voor het Hof heeft hij verder gezegd, dat hij bij zijn bezoek aan Brussel op 9 april 1973 aan de ambtenaren van DG IV, en met name aan de heer Carisi, had verteld, dat hij van plan was zich met zijn gezin in Latina te vestigen, een stadje niet ver van Rome, waar hij een industriële varkensfokkerij wilde beginnen. Volgens verzoeker was de Commissie dus op de hoogte van zijn plannen en van de plaats waar deze verwerkelijkt zouden moeten worden. Tenslotte beweert hij, dat hij begin november 1973 — dus een paar dagen nadat hij bij La Roche was weggegaan — een telefoongesprek met Carisi heeft gevoerd, bij welke gelegenheid hij die ambtenaar het telefoonnummer had gegeven van het huis van zijn schoonouders, waar hij enkele maanden vakantie had doorgebracht alvorens zich naar Latina te begeven. Tijdens het getuigenverhoor — waarbij Carisi overigens niet aanwezig was (zie uitgebreider onder 7, in fine) — kon hieromtrent geen bevestiging van de ondervraagde ambtenaren worden verkregen. Toen de laatste brief van Adams in Brussel aankwam, was de Commissie al begonnen met de bestudering van de door hem gezonden stukken, met het al tamelijk vast omlijnde doel voor ogen een onderzoek tegen La Roche in te stellen. Want toen reeds — preciezer gezegd, vanaf het moment waarop Adams de eerste bewijzen voor zijn aantijgingen had geleverd — gaven de ambtenaren van DG IV zich er rekenschap van, dat het om een „hete” en uiterst gevoelig liggende affaire ging. Men besloot daarom zeer behoedzaam te werk te gaan; met name werd men het erover eens, zoals de directeur van de dienst verklaarde, met het onderzoek bij de dochtermaatschappijen van La Roche te wachten totdat Adams de Zwitserse onderneming definitief zou hebben verlaten. Na zijn ontslag zou men echter meer bewegingsvrijheid hebben. De met het onderzoek belaste ambtenaren waren er immers van overtuigd, dat wanneer de arbeidsverhouding van Adams met La Roche eenmaal was beëindigd, het minder noodzakelijk zou zijn om zijn identiteit geheim te houden, vooral gezien het feit dat hij zich bereid had verklaard, zijn beschuldigingen „voor welke rechtbank ook” te bevestigen. Met andere woorden, zij waren ervan overtuigd dat, indien het om een einde te maken aan de handelwijze van La Roche, wenselijk zou zijn de gegrondheid van de tegen haar ingebrachte beschuldigingen door een rechterlijke instantie te doen vaststellen, de Commissie zou kunnen rekenen op de getuigenverklaringen van Adams als voormalig hoofd van een commerciële afdeling van La Roche. Om die redenen wachtte de Commissie tot 22 oktober 1974, dus bijna een jaar na het vertrek van Adams, alvorens met het onderzoek te beginnen (tot dan toe was enkel een zogenoemd „perifeer” onderzoek ingesteld bij enkele vaste afnemers van La Roche, doch dat had weinig opgeleverd). Op die herfstdag dus togen drie ambtenaren van DG IV naar het kantoor van La Roche te Parijs. Doel van hun bezoek was, de documenten die de Commissie buiten weten van de onderneming al lang in handen had en waarop later de inbreukbeschikking (artikel 86 van het Verdrag) kon worden gebaseerd, ook officieel van de directeur van die dochteronderneming te verkrijgen. Maar hoe men het ook aanlegde, geen resultaat. Men las de directeur zelfs de meest veelzeggende passages uit de Management Information Memoranda voor; tevergeefs, want hij bestreed ze te kennen. Het enige wat overbleef, was hem de documenten te tonen ten einde een verklaring van echtheid te verkrijgen; maar een dergelijke beslissing was zonder precedent en was bovendien te riskant om ze op staande voet te kunnen nemen. „Nadat wij met lege handen waren teruggekeerd” — aldus een andere ambtenaar van DG IV, de heer Rihoux, in zijn getuigenverklaring -, „vroegen wij ons af, of wij de zaak, ondanks de verpletterende bewijzen waarover wij beschikten, maar in het archief moesten bijzetten, dan wel of wij ze tot op de bodem moesten uitzoeken. Besloten werd, eerst de belangen die op het spel stonden, op een rijtje te zetten en die welke voor voortzetting van het onderzoek pleitten, af te wegen tegen die welke zich ertegen verzetten. Aan de ene kant was daar het algemene belang van de Gemeenschap, dat de Commissie verplichtte toe te zien op de toepassing van het Verdrag en in het bijzonder van de beginselen van de artikelen 85 en 86; aan de andere kant kon nog, ofschoon de instelling er niet langer door gebonden was, een belang van de informant worden onderkend om onbekend te blijven. Tegen de onthulling van de documenten pleitten de wijze waarop ze in het Berlaymont waren beland, en de erin voorkomende aanwijzingen omtrent hun herkomst. Maar het bleef een feit” — aldus nog steeds Rihoux — „dat Adams geen enkele aanwijzing, hoe vaag ook, had gegeven over de wijze waarop de Commissie zijn inlichtingen moest gebruiken, noch had verzocht daaromtrent op de hoogte te worden gehouden.” En tenslotte waren de ambtenaren er zoals gezegd van overtuigd, dat Adams, wanneer hij eenmaal uit Bazel weg was, „geen enkele bijzondere reden had om zijn identiteit te verbergen” (zie de verklaring van de eveneens bij het onderzoek betrokken heer Pappalardo). Niettemin, toen besloten was de stukken te onthullen, zorgden de inspecteurs van DG TV ervoor, die te kiezen welke, ofschoon van voldoende bewijskracht met het oog op de inbreukbeschikking, meer anoniem of beter meer neutraal van aard waren, zoals de circulaires die aan de verschillende dochterondernemingen waren gezonden. Verder werd uit de teksten alles verwijderd wat het mogelijk zou kunnen maken de bron ervan op te sporen. Na deze voorzorgen en na afspraken te hebben gemaakt over de te volgen tactiek, meldden de gemeenschapsambtenaren zich op 29 oktober 1974 tegelijkertijd bij de directeuren van de dochterondernemingen van La Roche te Parijs en te Brussel, nog steeds in de hoop hen te kunnen overreden de compromitterende stukken uit hun archieven te voorschijn te halen. Maar omdat de beide directeuren zich ontwijkend bleven opstellen of zelfs ronduit weigerden, besloten de mensen van DG IV met de 14 circulaires en de brief van de heer Jann op tafel te komen. Met deze bewijzen geconfronteerd, bevestigden de directeuren, aan wie werd toegestaan fotocopieën van de stukken te maken, tenslotte het bestaan en de echtheid ervan. Enkele weken later, op 18 december 1974, deed de advocaat Alder namens La Roche bij de Zwitserse autoriteiten aangifte van een overtreding van de artikelen 273 en 162 van het Zwitserse strafwetboek. Formeel was in de aangifte sprake van een misdrijf gepleegd door onbekenden. Na de omstandigheden van het bezoek van de ambtenaren aan de dochterondernemingen in Parijs en Brussel en de inhoud van de door de respectieve directeuren gefotocopieerde documenten te hebben beschreven, vervolgde Alder immers met de verklaring dat „de vennootschap Hoffmann-La Roche niet weet, hoe de Commissie van de Europese Gemeenschappen in het bezit van de vertrouwelijke stukken is gekomen... Van het onderhoud dat ondergetekende op 8 november 1974 te Brussel had met de heren Carisi, Pappalardo en Rihoux, heeft hij de indruk overgehouden, dat de ambtenaren van de Gemeenschap ... de betrokken stukken hebben verkregen zonder initiatief hunnerzijds en dat ... zij weten wie ze heeft verschaft. Het viel echter niet te achterhalen, op welk moment zij ze hebben ontvángen.” In haar strafklacht verklaarde de vennootschap derhalve dat zij, op basis van de gegevens waarover zij beschikte en ondanks een binnen het concern ingesteld onderzoek, niet in staat was de identiteit van de informant vast te stellen. De advocaat deelde de justitie echter mee, dat éen ding zeker was en dat de verdenking op een bepaald persoon was gevallen. Het eerste betrof de herkomst van de stukken waarvan de Commissie kopieën bezat: vaststond dat deze waren opgesteld in het hoofdkantoor te Bazel. Het tweede betrof de naam van de vermoedelijke schuldige: Stanley Adams. In de strafklacht motiveerde Aider dit vermoeden met de verklaring, dat Adams' meerderen al enige jaren ontevreden waren geweest over diens gedrag, zozeer zelfs dat de directie van de onderneming hem in de zomer van 1973 te verstaan had gegeven dat hij maar beter ontslag kon nemen. Het feit dat Adams nu niet bepaald in de beste verstandhouding bij La Roche was weggegaan, en bepaalde conclusies die uit een vergelijking van de originele stukken met de kopieën in het bezit van de Commissie konden worden getrokken, „wettigden het vermoeden — aldus besloot Alder — dat de heer Adams de gewraakte feiten heeft gepleegd”. Op 31 december 1974 werd verzoeker gearresteerd. Nadat hij op 21 maart 1975 voorlopig in vrijheid was gesteld, nam hij na een onderbreking van bijna anderhalf jaar weer contact op met de Commissie. In de eerste dagen van april had hij in Brussel een ontmoeting met de ambtenaren die het onderzoek tegen La Roche hadden verricht. De partijen erkennen dat het gesprek in een vriendschappelijke sfeer verliep. De ambtenaren gaven uitdrukking aan hun solidariteit en beloofden Adams, dat de Commissie alle proceskosten zou betalen, inclusief de borgsom die hij had moeten storten om uit de gevangenis te komen. Volgens verzoeker zegden zij verder toe, dat zij zijn toenmalige advocaat, de heer Portinann, juridische adviezen zouden geven ter voorbereiding van zijn verdediging. Verweerster bevestigt dat zij inderdaad een regeling heeft getroffen voor de vergoeding van Adams' kosten en dat zij hem op verschillende manieren heeft geholpen, maar ontkent zich te hebben verbonden om met zijn raadslieden samen te werken. Bij die ontmoeting werd verder gesproken over de recente gebeurtenissen. De ambtenaren wilden van Adams weten, hoe zijn arrestatie precies in zijn werk was gegaan, en van hun kant vertelden zij wat er sedert zijn laatste bezoek in Brussel was gebeurd; met name vertelden zij over het onderzoek dat zij bij de dochterondernemingen van La Roche hadden ingesteld. In verband hiermee vermeldt de heer Pappalardo, aan verzoeker te hebben gezegd dat de directeuren te Parijs en Brussel bij die gelegenheid kopieën hadden gekregen van sommige van de stukken die Adams had verschaft: „ik vermeldde dit — aldus genoemde ambtenaar — als ‚een hypothese die [kon] verklaren wat [voor ons nog] onverklaarbaar was, namelijk [Adams'] identificatie en arrestatie’. Adams, zo besluit Pappalardo, leek overigens niet onder de indruk van die onthullingen en uitte geen enkele kritiek op de handelwijze van de Commissie.” Aan dit gedeelte van het gesprek bewaart verzoeker andere herinneringen; hij zegt immers, dat hij de aanwezige ambtenaren nooit heeft gevraagd, hoe de betrokken stukken naar hun mening in het bezit van de Zwitserse autoriteiten waren gekomen. Men dient hierbij echter te bedenken dat — blijkens het proces-verbaal van de verhoren waaraan Adams gedurende zijn hechtenis werd onderworpen — de Zwitserse ondervragers hem enkele stukken hadden getoond en hadden gezegd dat die door ambtenaren van de Commissie aan de directeuren van de Franse en de Belgische dochterondernemingen waren voorgelegd. Verzoeker ontkent dit niet, maar verklaart er geen belang aan te hebben gehecht, daar hij het beschouwde als een list van de Zwitserse politie om hem een bekentenis te ontlokken. Uit het procesverbaal blijkt echter ook, dat Adams praktisch toegaf dat hij de Management Information Memoranda aan de Commissie had toegespeeld: dat — zo erkende hij — was „best mogelijk”. Op 9 juni 1976 gaf de Commissie een beschikking, waarin zij formeel vaststelde dat de onderneming Hoffmann-La Roche misbruik had gemaakt van haar machtspositie op de gemeenschappelijke markt van vitaminen. Zo eindigde de eerste „ronde” van het gevecht dat tweeëneenhalfjaar later leidde tot het arrest waarmee ik ben begonnen.