ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 17 DECEMBER 1991. - SA HERCULES CHEMICALS NV TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID. - ZAAK T-7/89.



Jurisprudentie 1991 bladzijde II-01711

Zweedse bijz. uitgave bladzijde II-00083

Finse bijz. uitgave bladzijde II-00079



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Toegang tot dossier - Verplichting van Commissie uit hoofde van regels die zij zelf heeft opgesteld in verslag over mededingingsbeleid

2. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot toekomstig marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

3. Mededinging - Mededingingsregelingen - Verbod - Mededingingsregelingen die na formele beëindiging effect blijven sorteren - Toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag

(EEG-Verdrag, art. 85)

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Complexe inbreuk met kenmerken van overeenkomst en kenmerken van onderling afgestemde feitelijke gedraging - Eén enkele kwalificatie als "overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedraging" - Toelaatbaarheid - Gevolgen voor aan te dragen bewijselementen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

6. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Ongunstige beïnvloeding van handel tussen Lid-Staten - Globale beoordeling en niet met betrekking tot iedere deelnemer afzonderlijk

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

7. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verwijzing naar verplicht ingewonnen adviezen in visum - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking tot toepassing van mededingingsregels - Advies van Raadadviseur-auditeur - Niet-verplicht ingewonnen advies

(EEG-Verdrag, art. 190)

8. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Vroeger gedrag van onderneming

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

Samenvatting

1. Waar de Commissie een procedure "toegang tot het dossier" in mededingingszaken heeft vastgesteld die verder gaat dan de eerbiediging van het recht van verweer verlangt en welker regels zij heeft geformuleerd en bekendgemaakt in een van haar verslagen over het mededingingsbeleid, mag zij niet afwijken van de regels die zij zich aldus heeft opgelegd en is zij derhalve verplicht, de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, toegang te verschaffen tot alle belastende en ontlastende stukken die zij in de loop van het onderzoek heeft verzameld, met uitzondering van de documenten die zakengeheimen van andere ondernemingen bevatten, de interne documenten van de Commissie en andere vertrouwelijke informatie.

2. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

3. Artikel 85 EEG-Verdrag is van toepassing op overeenkomsten die niet meer van kracht zijn, doch na hun formele beëindiging effect blijven sorteren.

4. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften voorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

5. Artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag voorziet niet in een specifieke kwalificatie voor een complexe inbreuk die, doordat zij een voortgezette gedraging vormt die wordt gekenmerkt door één enkel doel en waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging moeten worden gekwalificeerd, niettemin als één inbreuk moet worden beschouwd. Derhalve kan een dergelijke inbreuk als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" worden gekwalificeerd, zonder dat behoeft te worden bewezen dat elk van de feitelijke bestanddelen zowel de karakteristieken van een overeenkomst als van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertoont.

6. Een onderneming moet worden geacht te hebben deelgenomen aan overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden, en daardoor artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag te schenden, wanneer die ongunstige beïnvloeding het gevolg kon zijn van het gedrag van alle deelnemende ondernemingen te zamen, ongeacht de gevolgen van haar individuele deelneming.

7. De omstandigheid dat in een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels nergens wordt verwezen naar het verslag van de Raadadviseur-auditeur, levert geen schending van artikel 190 EEG-Verdrag op. Dat verslag, waarvan geen enkele bepaling voorschrijft dat het moet worden overgelegd aan het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities of aan de Commissie, is immers geen advies dat de Commissie als beschikkinggevende instantie verplicht is in te winnen.

8. Bij de vaststelling van het bedrag van de wegens schending van de mededingingsregels van het Verdrag op te leggen geldboete, kan het feit dat de Commissie een bepaalde onderneming al eens een inbreuk op de mededingingsregels heeft ten laste gelegd en eventueel uit dien hoofde een boete heeft opgelegd, tegen die onderneming, in voorkomend geval, als een verzwarende omstandigheid in aanmerking worden genomen. Daarentegen is de afwezigheid van een eerdere inbreuk een normale omstandigheid, die de Commissie niet als verzachtende omstandigheid in aanmerking behoeft te nemen.

Partijen

In zaak T-7/89,

SA Hercules Chemicals NV, vennootschap naar Belgisch recht, gevestigd te Beringen (België), vertegenwoordigd door M. Siragusa, advocaat te Rome, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van Elvinger en Hoss, advocaten aldaar, Côte d' Eich 15,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door A. McClellan, juridisch hoofdadviseur, en K. Banks, lid van haar juridische dienst, als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149-Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J. L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking waarbij de Commissie vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een assortiment van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die voor zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA, die op haar beurt Montedipe SpA is geworden), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries PLC en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en Chemie Linz AG in Oostenrijk. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten in West-Europa aan: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt volgens de beschikking evenwel niet weg, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries PLC, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co., elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 Hercules Chemicals NV is een van de nieuwe producenten die in 1977 op de markt zijn verschenen. Zij was op de Westeuropese markt een middelgrote producent met een marktaandeel tussen ongeveer 5 en 6,8 %. Op de Amerikaanse markt is zij echter de belangrijkste producent.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO);

- BASF AG (hierna: BASF);

- DSM NV (hierna: DSM);

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules);

- Hoechst AG (hierna: Hoechst);

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels);

- Imperial Chemical Industries plc (hierna: ICI);

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte);

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell);

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay);

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na deze verificaties verzocht de Commissie voornoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen (hierna: het verzoek om inlichtingen). Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco;

- Chemie Linz AG (hierna: Linz);

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil);

- Petrofina SA (hierna: Petrofina);

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochtermaatschappij van Saga, alsmede bij de verkoopkantoren van Linz in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een systeem van jaarlijkse controle van de verkochte hoeveelheden hadden opgezet, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen Raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, hun weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridisch adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een bundel documenten bestaande uit kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede uit notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was dat de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen mochten krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken vóór de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Om die redenen deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het beweerde kartel juridisch niet duidelijk had afgebakend in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode hun opmerkingen in; de andere ondernemingen (met uitzondering van Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van de notulen van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, ((Solvay)) en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf ten minste 1978 tot ten minste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot ten minste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden:

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, tweemaal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iii) BASF AG, 2 500 000 ECU, dat is 5 362 225 DM;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

vii) Huels AG, 2 750 000 ECU, dat is 5 898 447,50 DM;

viii) ICI PLC, 10 000 000 ECU; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 LIT;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xii) Rhône-Poulenc SA, 500 000 ECU, dat is 3 420 950 FF;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xiv) Solvay & Cie, 2 500 000 ECU, dat is 109 608 750 BFR;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

(omissis)"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen met de door deze verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen toegezonden.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 31 juli 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89 tot en met T-4/89, T-6/89 en T-8/89 tot en met T-15/89).

18 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

19 Bij beschikking van 15 november 1989 heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988) naar het Gerecht verwezen.

20 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

21 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de organisatie van de mondelinge behandeling vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

22 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

23 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht voornoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

24 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

25 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

26 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en de advocaat-generaal gehoord, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

27 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

28 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

29 Hercules Chemicals NV concludeert dat het het Gerecht behage:

1) geheel of gedeeltelijk nietig te verklaren de artikelen 1 en 3 van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 (IV/31.149-Polypropyleen), voor zover zij van toepassing zijn op Hercules;

2) subsidiair, artikel 3 van de beschikking, voor zover van toepassing op Hercules, aldus te wijzigen, dat de daarin aan Hercules opgelegde geldboete wordt ingetrokken of aanzienlijk wordt verminderd;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

30 Verzoeksters middelen moeten in de hierna beschreven volgorde worden onderzocht: in de eerste plaats de middelen inzake de schending van het recht van verweer: de Commissie zou de beschikking hebben gebaseerd op stukken die geen bewijskracht hebben (1) en zij zou verzoekster een aantal stukken die zij in de beschikking tegen haar heeft gebruikt, niet hebben overgelegd, en zelfs hebben geweigerd te voldoen aan het verzoek van verzoekster om bepaalde stukken over te leggen (2); in de tweede plaats de middelen inzake de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1) en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2): de Commissie zou de inbreuk verkeerd hebben gekwalificeerd (A), de mededingingsbeperkende gevolgen respectievelijk de ongunstige beïnvloeding van de handel tussen Lid-Staten onjuist hebben beoordeeld (B en C) en verzoekster een collectieve aansprakelijkheid hebben toegeschoven (D); in de derde plaats de middelen betreffende de schending van het beginsel van gelijke behandeling; in de vierde plaats de middelen inzake de motivering van de beschikking: de motivering zou ontoereikend zijn (1) en geen enkele verwijzing naar het verslag van de Raadadviseur-auditeur bevatten (2); en in de vijfde plaats de middelen betreffende de vaststelling van de geldboete: de geldboete zou gedeeltelijk zijn verjaard (1) en zij zou niet in verhouding staan tot de duur (2) en de zwaarte (3) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Bewijswaarde van enkele in de beschikking genoemde stukken

31 Volgens verzoekster heeft de Commissie zich, afgezien van de door Hercules gegeven prijsinstructies (bijlagen bij de brief van de Commissie van 29 maart 1985; hierna: bijl. bij brief van 29 maart 1985) en enkele andere interne stukken waarvan de bewijswaarde beperkt is, gebaseerd op stukken die niet van verzoekster afkomstig waren en evenmin in haar bezit waren. Deze stukken zijn soms onleesbaar, de betekenis ervan is duister en ambigu en het is niet bekend door wie zij zijn opgesteld. Sommmige ervan bevatten niet meer dan geruchten uit de tweede of derde hand. Daar Hercules de herkomst van die stukken niet kende, heeft zij de betrouwbaarheid ervan niet kunnen onderzoeken en evenmin kunnen nagaan, in welke context haar naam erin werd genoemd.

32 De Commissie, die haar beschikkingen volgens de rechtspraak van het Hof (arrest van 16 december 1975, gevoegde zaken 40/73 tot en met 48/73, 50/73, 54/73 tot en met 56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Suiker Unie, Jurispr. 1975, blz. 1663, r.o. 164 e.v.) moet baseren op redelijke gronden, die op geloofwaardig en inhoudelijk betrouwbaar bewijsmateriaal berusten, heeft evenmin een onderzoek ingesteld en zij heeft niet voldaan aan de op haar rustende verplichting, de door haar gebruikte stukken aan een kritische beschouwing te onderwerpen (arrest van 16 december 1975, gevoegde zaken 40/73 tot en met 48/73, 50/73, 54/73 tot en met 56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, reeds aangehaald, r.o. 396 e.v.). Een dergelijke kritische benadering was te meer noodzakelijk, daar de initiatiefnemers - de auteurs van bedoelde stukken - er gezien de omstandigheden alle belang bij hadden, een verkeerd beeld te geven van de positie van de producenten die de betrokken bijeenkomsten niet bijwoonden, ten einde langs die weg de wél aanwezige producenten voor hun standpunt te winnen. Aan de hand van een aantal voorbeelden tracht Hercules aan te tonen, dat zelfs indien de stukken, in hun onderling verband gelezen, de algemene teneur van de door de producenten gevoerde besprekingen zouden kunnen bewijzen, hieruit nog geen precieze conclusies kunnen worden getrokken met betrekking tot het gedrag van een bepaalde producent, met name wanneer deze de bijeenkomsten niet heeft bijgewoond.

33 In repliek merkt verzoekster op, dat de Commissie zich niet kan verschuilen achter het feit, dat de aangeklaagde ondernemingen naar de overeenkomstig artikel 19 van verordening nr. 17 gehouden hoorzittingen personen hebben afgevaardigd die geen rechtstreekse getuigenis konden afleggen met betrekking tot de door de Commissie ten laste gelegde feiten. Indien de Commissie van die personen een getuigenverklaring had verlangd, had het volgens Hercules namelijk op haar weg gelegen om van haar desbetreffende bevoegdheden gebruik te maken. Van haar kant heeft Hercules de inspecteurs van de Commissie toestemming gegeven voor het ondervragen van haar werknemer die de bijeenkomsten heeft bijgewoond.

34 Verzoekster merkt ten slotte op, dat de Commissie de in haar bezit zijnde stukken stelselmatig in het nadeel van Hercules heeft uitgelegd en dat zij bepaalde verklaringen in die stukken, die in Hercules' voordeel hadden kunnen werken, buiten beschouwing heeft gelaten.

35 De Commissie merkt op, dat Hercules stilzwijgend voorbijgaat aan belastend materiaal dat voor een deel bij haarzelf is aangetroffen of door haar aan de Commissie is toegestuurd, zoals de bijlagen 2, 23, 45 en 88 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar (hierna: bijl. a.b.). De Commissie had goede gronden om de bewijzen, in het bijzonder de van ICI afkomstige stukken, gezien hun inhoud en hun onderlinge overeenstemming duidelijk en geloofwaardig te achten. Zo heeft ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.) haar interne notities verduidelijkt; met name heeft zij aangegeven, onder welke omstandigheden en door wie deze zijn opgesteld.

36 Bovendien heeft Hercules in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar verklaard, dat het redelijk leek om uit te gaan van de juistheid van de door ICI in antwoord op het verzoek om inlichtingen gegeven lijsten van bijeenkomsten. Zo ook stelt Hercules ten onrechte, dat de in de stukken vervatte verklaringen niet meer dan geruchten uit de tweede of derde hand zijn. Volgens de Commissie zijn het stukken die op duidelijke en consistente wijze bewijzen, dat er gedurende een lange periode een kartel heeft bestaan.

37 Wanneer men erkent, dat de stukken over het geheel genomen juist en geloofwaardig zijn, kan men volgens de Commissie niet stellen, dat zij op diverse punten, die bepaalde producenten in het bijzonder raken, ongeloofwaardig zijn. De Commissie verwijt Hercules evenwel, niet te hebben gepreciseerd welke bewijsstukken de Commissie niet "geloofwaardig" had moeten achten. Hercules noemt in dit verband slechts één specifiek stuk, te weten het verslag van een bijeenkomst van 1 juni 1983 (bijl. 40 a.b.), doch geeft hieraan een verkeerde uitlegging door het uit zijn verband te lichten en daarmee voorbij te gaan aan het feit, dat de erin genoemde verklaring werd gevolgd door prijsinstructies.

38 De Commissie is voorts van mening, dat men zich niet op het arrest van 16 december 1975 (gevoegde zaken 40/73 tot en met 48/73, 50/73, 54/73 tot en met 56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Suiker Unie, reeds aangehaald, r.o. 164) kan beroepen ten betoge dat de Commissie hoorzittingen dient te houden om de geloofwaardigheid van van derden afkomstige verklaringen te onderzoeken. Wat hiervan ook zij, de Commissie heeft voor zover nodig onderzoeken ingesteld - bij voorbeeld door het ondervragen van de werknemer van Hercules die op de bijeenkomsten aanwezig was (bijlage 7 bij de tot Hercules gerichte individuele mededeling van de punten van bezwaar; hierna: bijl. i.b. Hercules) - en in de loop van de administratieve procedure heeft zij zich vergewist van de geloofwaardigheid van het door haar in aanmerking genomen bewijsmateriaal.

39 Dat Hercules haar algemeen-directeur naar de hoorzittingen afvaardigde, is volgens de Commissie wellicht toe te schrijven aan het feit, dat zij er de voorkeur aan gaf om, in weerwil van het verzoek van de Raadadviseur-auditeur, niet iemand te sturen die met betrekking tot de aan de ondernemingen ten laste gelegde feiten een rechtstreekse getuigenis kon afleggen.

40 De Commissie betoogt tot slot, dat haar bewijsvoering niet partijdig en oneerlijk is geweest. Zo zij aan een bepaald standpunt de voorkeur gaf, was dit omdat het gewicht van de bewijzen de balans in een bepaalde richting deed doorslaan. Punt 78, laatste alinea, van de beschikking laat volgens de Commissie zien, dat zij haar benadering wijzigde wanneer haar oorspronkelijke standpunt onvoldoende door bewijzen werd gestaafd.

41 Het Gerecht merkt om te beginnen op, dat van de meeste van de van ICI afkomstige bijeenkomstverslagen bekend is door wie zij zijn opgesteld, daar ICI dit heeft meegedeeld in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.).

42 Bovendien wordt de inhoud van die verslagen bevestigd door diverse stukken, zoals door een hooggeplaatste medewerker van verzoekster opgestelde bijeenkomstverslagen - bij voorbeeld het verslag van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 3 i.b. Hercules), dat het door ICI opgestelde verslag van die bijeenkomst (bijl. 24 a.b.) bevestigt -, een aantal tabellen met cijfers betreffende de door de verschillende producenten verkochte hoeveelheden, prijsinstructies die qua bedrag en datum van inwerkingtreding overeenstemmen met de in genoemde verslagen vermelde richtprijzen, alsmede de antwoorden die de verschillende producenten op de verzoeken om inlichtingen van de Commissie hebben gegeven. Bovendien zijn een aantal stukken die de inhoud van de van ICI afkomstige bijeenkomstverslagen over het geheel genomen bevestigen, juist bij verzoekster aangetroffen of door haar verstrekt (bijl. 2, 23, 45 en 88 a.b.).

43 Derhalve kon de Commissie ervan uitgaan, dat de bij ICI aangetroffen verslagen van bijeenkomsten vrij objectief weergaven wat er was besproken op die bijeenkomsten, die werden voorgezeten door verschillende personeelsleden van ICI, waardoor het voor dezen des te meer noodzakelijk was, hun collega' s die op bepaalde bijeenkomsten niet aanwezig waren geweest, door middel van verslagen juiste informatie te verschaffen over hetgeen op die bijeenkomsten aan de orde was geweest.

44 Onder deze omstandigheden staat het aan verzoekster om aan hetgeen tijdens de door haar bijgewoonde bijeenkomsten is besproken, een andere uitlegging te geven. Hiertoe moet zij met nauwkeurige bewijzen komen, zoals bij voorbeeld door haar werknemer tijdens de bijeenkomsten gemaakte aantekeningen of getuigenverklaringen van personeelsleden die de bijeenkomsten hebben bijgewoond. Vastgesteld moet worden, dat verzoekster dergelijk bewijsmateriaal niet heeft ingebracht, noch heeft aangeboden zulks te doen.

45 Bovendien kan de vraag of de door de Commissie tegen verzoekster gebruikte stukken van dien aard waren, dat zij niet alleen de algemene teneur van de door de producenten gevoerde besprekingen, maar ook het precieze gedrag van verzoekster bewezen, en de vraag of de Commissie die stukken stelselmatig in het nadeel van verzoekster heeft uitgelegd, niet worden onderscheiden van de vraag of de door de Commissie in de beschikking vastgestelde feiten worden gestaafd door het door haar ingebrachte bewijsmateriaal. Deze vragen, die de grond van de zaak betreffen en verband houden met de vaststelling van de inbreuk, moeten te zamen met de overige vragen in verband met de vaststelling van de inbreuk worden behandeld.

2. Niet-overlegging van bepaalde stukken of weigering om zulks te doen

46 Verzoekster merkt op, dat de Commissie de geadresseerde ondernemingen na de mededeling van de punten van bezwaar toegang tot het dossier heeft verschaft. Een aantal voor Hercules ontlastende stukken waren echter in dat dossier niet aanwezig. Bij schrijven van 30 augustus 1984 heeft verzoekster de Commissie tevergeefs verzocht, haar inzage te verschaffen in die stukken, aan de hand waarvan zij de bijzondere positie van haar werknemer, de heer B., op de bijeenkomsten had kunnen aantonen. Ook heeft de Commissie bij schrijven van 13 september 1984 afwijzend gereageerd op het in verzoeksters brief van 30 juli 1984 gedane verzoek, inzage te krijgen in de antwoorden van de andere producenten op de mededeling van de punten van bezwaar, die voor Hercules ontlastend bewijsmateriaal hadden kunnen bevatten en haar in de gelegenheid hadden kunnen stellen, de hoorzittingen voor te bereiden en een eventueel hoger beroep te overwegen.

47 Hercules komt op tegen de redenen die de Commissie voor die weigeringen heeft aangevoerd: zij zou in de bijlagen bij de mededeling van de punten van bezwaar alle gegevens hebben verstrekt die Hercules nodig had om haar verweer voor te bereiden, en zij zou verplicht zijn al het bewijsmateriaal, dus ook het materiaal dat ter ontlasting van Hercules kan dienen, in aanmerking te nemen, zodat deze laatste geen toegang tot de verlangde stukken behoefde te krijgen. Verzoekster is van mening, dat de eerbiediging van het recht van verweer volgens de rechtspraak van het Hof (arresten van 13 juli 1966, gevoegde zaken 56/64 en 58/64, Consten en Grundig, Jurispr. 1966, blz. 450; 14 juli 1972, zaak 48/69, ICI, Jurispr. 1972, blz. 619; 23 oktober 1974, zaak 17/74, Transocean Marine Paint Association, Jurispr. 1974, blz. 1063, en 13 februari 1979, zaak 85/76, Hoffmann-La Roche, Jurispr. 1979, blz. 461) meebrengt, dat de betrokken ondernemingen in kennis moeten worden gesteld van de belangrijkste gegevens waarop de bezwaren van de Commissie berusten en in de gelegenheid moeten worden gesteld hun standpunt naar behoren kenbaar te maken. In het onderhavige geval zijn de bezwaren echter niet alleen gebaseerd op de aan de mededeling van de punten van bezwaar gehechte stukken, maar ook op stukken die de opsteller van die mededeling bewust buiten beschouwing heeft gelaten. Daardoor was het Hercules niet mogelijk te bewijzen, dat de aanwezigheid van haar werknemer, de heer B., op bepaalde bijeenkomsten niet de conclusie rechtvaardigde, dat zij aan een inbreuk had deelgenomen. De verdediging dient dus in staat te zijn, de aandacht te vestigen op het belang van alle in het bezit van de Commissie zijnde gegevens die te harer ontlasting kunnen dienen, maar die de Commissie wellicht over het hoofd heeft gezien of heeft onderschat.

48 Deze schending van het recht van verweer, waaraan de Commissie zich tijdens de administratieve procedure heeft schuldig gemaakt, kan volgens verzoekster niet ongedaan worden gemaakt door de betrokken stukken in de loop van de procedure voor de gemeenschapsrechter alsnog over te leggen.

49 In repliek voegt verzoekster hieraan nog toe, dat de Commissie haar niet mag verwijten, geen enkel document te hebben kunnen aanwijzen om haar beweringen te staven. Het is immers logisch, dat zij stukken die wellicht voor haar verborgen zijn gehouden, niet heeft kunnen identificeren. De Commissie kan verzoekster evenmin verwijten, te hebben geconcludeerd dat bepaalde stukken die haar van pas hadden kunnen komen, uit het dossier waren verwijderd. De Commissie had de op dit punt bestaande twijfels immers gemakkelijk uit de weg kunnen ruimen door Hercules toegang te verschaffen tot de door haar gebruikte, doch niet in het dossier opgenomen stukken.

50 De Commissie merkt op, dat zij volgens de rechtspraak van het Hof (arrest van 17 januari 1984, gevoegde zaken 43/82 en 63/82, VBVB en VBBB, Jurispr. 1984, blz. 19, r.o. 25) niet verplicht is, haar dossiers aan de partijen te doen toekomen. In elk geval zijn de enige stukken waarin de Commissie verzoekster in het onderhavige geval tijdens de procedure "toegang tot het dossier" geen inzage heeft verschaft, die welke werkelijke zakengeheimen bevatten, haar interne documenten en de antwoorden van de andere producenten op haar mededelingen van de punten van bezwaar. De Commissie ontkent dan ook, dat zij heeft geweigerd inzage te geven in de stukken die niet in haar straatje pasten. Overigens heeft Hercules geen enkel document kunnen aanwijzen tot staving van haar bewering, dat de Commissie die documenten heeft uitgekozen welke de meeste steun boden aan haar opvatting, en de overige stukken niet heeft gebruikt of niet toegankelijk heeft gemaakt. De Commissie is voorts van mening, dat zij geen inzage behoeft te geven in de antwoorden van de andere producenten op de mededelingen van de punten van bezwaar.

51 Het Gerecht merkt op, dat de eerbiediging van het recht van verweer verlangt, dat een verzoekster in staat is gesteld op de door haar passend geachte wijze haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot alle bezwaren die de Commissie in de tot haar gerichte mededelingen van de punten van bezwaar tegen haar naar voren heeft gebracht, alsmede met betrekking tot de tot staving van deze bezwaren aangevoerde bewijselementen die de Commissie in haar mededelingen van de punten van bezwaar heeft genoemd of in bijlage heeft opgenomen (arrest van het Hof van 9 november 1983, zaak 322/81, Michelin, Jurispr. 1983, blz. 3461, r.o. 7).

52 Daarentegen verlangt de eerbiediging van het recht van verweer niet, dat een onderneming waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, de gelegenheid krijgt opmerkingen te maken over alle stukken die deel uitmaken van het dossier van de Commissie, aangezien er geen voorschriften bestaan die de Commissie verplichten haar dossiers aan de betrokken partijen te doen toekomen (arrest van het Hof van 17 januari 1984, gevoegde zaken 43/82 en 63/82, reeds aangehaald, r.o. 25).

53 Het verdient echter vermelding, dat de Commissie een procedure "toegang tot het dossier" in mededingingszaken heeft vastgesteld, waarmee zij zichzelf regels heeft opgelegd die verder gaan dan de door het Hof geformuleerde vereisten. In het Twaalfde verslag over het mededingingsbeleid zijn hiervoor de volgende regels opgesteld (blz. 42 en 43):

"De Commissie (...) kent de in een procedure verwikkelde ondernemingen voortaan de bevoegdheid toe, kennis te nemen van het hen betreffende dossier.

De ondernemingen worden op de hoogte gesteld van de inhoud van het dossier van de Commissie via de toevoeging aan de mededeling van punten van bezwaar of aan de brief waarbij de klacht wordt verworpen, van een lijst van alle documenten waaruit het dossier is samengesteld, met opgave van de documenten of de delen daarvan waartoe zij toegang hebben.

De ondernemingen worden uitgenodigd, de toegankelijke documenten ter plaatse te onderzoeken. Verlangt een onderneming er slechts enkele te consulteren, dan kan de Commissie haar daarvan afschriften doen toekomen.

De Commissie beschouwt als vertrouwelijk, en derhalve niet-toegankelijk voor een bepaalde onderneming, de volgende documenten:

- documenten of delen daarvan die zakengeheimen van andere ondernemingen bevatten;

- interne documenten van de Commissie, zoals nota' s, ontwerpen of andere werkdocumenten;

- alle andere vertrouwelijke informatie, zoals die waardoor klagende partijen zouden kunnen worden geïdentificeerd, terwijl zij onbekend wensen te blijven, en inlichtingen welke de Commissie zijn verstrekt onder voorbehoud van geheimhouding."

De Commissie mag niet afwijken van de regels die zij zich aldus heeft opgelegd (arresten van het Hof van 5 juni 1973, zaak 81/72, Commissie/Raad, Jurispr. 1973, blz. 575, r.o. 9, en 30 januari 1974, zaak 148/73, Louwage, Jurispr. 1974, blz. 81).

54 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie verplicht is de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, toegang te verschaffen tot alle belastende en ontlastende stukken die zij in de loop van het onderzoek heeft verzameld, met uitzondering van de documenten die zakengeheimen van andere ondernemingen bevatten, de interne documenten van de Commissie en andere vertrouwelijke informatie.

55 In het onderhavige geval is er geen enkele aanwijzing, dat de diensten van de Commissie de voor verzoekster toegankelijk gemaakte documenten hebben geselecteerd ten einde het haar onmogelijk te maken te bewijzen, dat zij, gezien de hoedanigheid waarin haar werknemer de bijeenkomsten van polypropyleenproducenten bijwoonde, niet aan de inbreuk heeft deelgenomen. Toen de Commissie deze beschuldiging van de hand wees, heeft verzoekster immers geen enkel element aangevoerd waaruit blijkt dat de diensten van de Commissie te kwader trouw waren, terwijl zij zulks had kunnen doen door de verdenkingen die zij in haar brief van 30 augustus 1984 had geventileerd - bepaalde stukken die de Commissie bij haar had aangetroffen, zouden niet zijn opgenomen in het voor haar toegankelijk gemaakte dossier -, voor het Gerecht nader te concretiseren.

56 Meer in het bijzonder met betrekking tot de weigering van de Commissie om verzoekster toegang te geven tot de antwoorden van de andere producenten op de mededelingen van de punten van bezwaar, is het Gerecht van mening, dat niet behoeft te worden onderzocht, of die weigering schending van het recht van verweer oplevert. Een dergelijk onderzoek zou immers enkel noodzakelijk zijn indien de administratieve procedure zonder die weigering tot een ander resultaat had kunnen leiden (arrest van het Hof van 10 juli 1980, zaak 30/78, Distillers Company, Jurispr. 1980, blz. 2229, r.o. 26, en arrest van het Gerecht van 27 november 1990, zaak T-7/90, Kobor, Jurispr. 1990, blz. II-721, r.o. 30). Dat is echter in casu niet het geval. Na de voeging van de zaken voor de mondelinge behandeling voor het Gerecht heeft verzoekster immers toegang gekregen tot de antwoorden van de andere ondernemingen op de mededelingen van de punten van bezwaar, maar zij heeft uit die antwoorden geen enkel ontlastend element gehaald waarop zij zich tijdens de mondelinge behandeling met succes had kunnen beroepen. Hieruit mag worden afgeleid, dat die antwoorden geen ontlastend bewijsmateriaal bevatten en dat bijgevolg de omstandigheid dat die antwoorden gedurende de administratieve procedure voor verzoekster niet toegankelijk waren, het in de beschikking bereikte resultaat niet had kunnen beïnvloeden.

57 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

De vaststelling van de inbreuk

58 Volgens punt 80, eerste alinea, van de beschikking zijn de producenten die polypropyleen in de Gemeenschap verkochten, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van geregelde bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen.

59 Onder deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen met betrekking tot de contacten tussen de producenten en de bijeenkomst van de "European Association for Textile Polyolefins" (hierna: EATP) van 22 november 1977 (A), het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten (B), de prijsinitiatieven (C), de maatregelen om de toepassing van de prijsinitiatieven te vergemakkelijken (D) en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (E) rechtens genoegzaam heeft bewezen; daarbij zullen achtereenvolgens de inhoud van de bestreden handeling (a), de argumenten van partijen (b) en de beoordeling door het Gerecht (c) worden gegeven. Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

A - De contacten tussen producenten en de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977

a) Bestreden handeling

60 In de punten 17, vierde alinea, 78, derde alinea, en 104, tweede alinea, van de beschikking wordt gesteld, dat verzoekster, evenals Hoechst, ICI, Linz, Saga en Solvay, haar steun te kennen heeft gegeven voor het op 18 november 1977 in de vakpers (European Chemical News; hierna: ECN) bekendgemaakte voornemen van Monte, de raffiaprijs met ingang van 1 december op te trekken naar 1,30 DM/kg. Uit het verslag van de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 blijkt, dat de door Monte vastgestelde prijs van 1,30 DM/kg door de andere fabrikanten als een algemeen "doel" van de industrietak was aanvaard.

61 Volgens punt 16, eerste en tweede alinea, van de beschikking moest deze steunbetuiging worden gezien in het licht van de besprekingen die de fabrikanten waren begonnen ten einde een aanzienlijke daling van de prijsniveaus en de daarmee gepaard gaande verliezen te voorkomen. In het kader van deze besprekingen namen de voornaamste fabrikanten, te weten Monte, Hoechst, ICI en Shell, het initiatief voor een "bodemprijsovereenkomst" die op 1 augustus 1977 moest ingaan en waarvan de details werden meegedeeld aan de overige producenten, waaronder Hercules. Volgens de marketingdirecteur van Hercules waren de "bodemprijzen" voor de belangrijkste polypropyleenkwaliteiten gebaseerd op een marktprijs voor de raffiakwaliteit van 1,25 DM/kg.

62 In punt 16, vijfde en zesde alinea, van de beschikking wordt voorts verklaard, dat ICI en Shell erkennen dat er contacten waren met andere producenten om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan. De Commissie heeft echter niet kunnen vaststellen, welke producenten er behalve de "grote vier" (Hoechst, ICI, Monte en Shell), Hercules en Solvay nog meer bij de destijds gehouden besprekingen betrokken waren, en zij heeft evenmin nauwkeurige details betreffende de werking van de "bodemprijsovereenkomst" kunnen verkrijgen.

63 Volgens punt 17, eerste alinea, van de beschikking begon het systeem van de regelmatige bijeenkomsten van polypropyleenproducenten ongeveer op het moment waarop Monte haar voorgenomen prijsverhoging aankondigde. ICI zelf heeft echter toegegeven, dat de producenten ook vóór die tijd al wel contact hadden, waarschijnlijk per telefoon en op een ad hoc-basis.

b) Argumenten van partijen

64 Volgens verzoekster is er geen enkel bewijs, dat zij buiten de bijeenkomsten van producenten regelmatig contact heeft gehad met haar concurrenten. De door Hercules vrijwillig aan de Commissie ter hand gestelde notitie die de marketingdirecteur van Hercules vermoedelijk in het begin van 1977 tijdens een telefoongesprek heeft gemaakt (bijl. 2 a.b.), waarop de Commissie zich beroept tot staving van haar bewering, dat de "grote producenten" een overeenkomst hadden gesloten, bewijst dan ook hoogstens - hetgeen Hercules overigens nooit heeft ontkend -, dat zij af en toe door andere producenten telefonisch op de hoogte werd gesteld van hetgeen tijdens de door hen gehouden bijeenkomsten was besproken. Deze notitie noch enig ander document bewijst echter, dat Hercules het initiatief nam tot dergelijke contacten, wat ook nooit het geval is geweest.

65 Verzoekster merkt bovendien op, dat de Commissie uit bepaalde, niet op Hercules betrekking hebbende stukken meent te kunnen afleiden, dat een aantal producenten het eens werden over een prijsinitiatief voor december 1977, en dat zij zich ten bewijze van verzoeksters betrokkenheid bij die overeenkomst uitsluitend baseert op de door Hercules' bestuurders tijdens de EATP-bijeenkomsten van mei en november 1977 afgelegde verklaringen, zoals weergegeven in de verslagen van die bijeenkomsten (bijl. 5 en 6 a.b.). Met betrekking tot de in mei afgelegde verklaringen merkt verzoekster op, dat zij dateren van vóór het eerste bewijs van enige overeenkomst tussen de vier grote producenten en dat er op hun inhoud niets viel aan te merken. De op de bijeenkomst van november afgelegde verklaringen, waarmee de betrokken producenten hun steun te kennen gaven voor het idee de polypropyleenprijzen naar aanleiding van de stijging van de produktiekosten te verhogen, zijn in geen enkel opzicht het bewijs van het bestaan van een ongeoorloofde heimelijke verstandhouding. Het is bovendien onwaarschijnlijk, dat een dergelijke heimelijke verstandhouding tijdens een EATP-bijeenkomst - en dus in het bijzijn van de afnemers - aan het licht zou komen. De in november afgelegde verklaringen kunnen evengoed worden beschouwd als de normale, in het openbaar uitgesproken reactie van een producent op de in het openbaar verrichte praktijken van zijn concurrenten, zoals de prijsverhoging die Monte in ECN had aangekondigd (bijl. 3 a.b.). Om dezelfde reden kan ook aan de door Hercules op een in mei 1978 gehouden EATP-bijeenkomst gedane uitspraak (bijl. 7 a.b.), dat de prijzen nog geen bevredigend niveau hadden bereikt, niet de conclusie worden verbonden, dat verzoekster bij prijsovereenkomsten betrokken is geweest, te meer daar deze overeenkomsten volgens de Commissie tot stand zijn gekomen op producentenbijeenkomsten waarvan niet is bewezen dat verzoekster ze heeft bijgewoond. Al het voorhanden zijnde bewijsmateriaal wijst er dan ook op, dat verzoekster vanaf een tijdstip in 1977 tot een tijdstip in 1979 slechts af en toe - en zonder daarvoor zelf iets te doen - op de hoogte werd gesteld van hetgeen eventueel door andere producenten was besproken.

66 Verzoekster stelt voorts, dat de Commissie voor die periode niet over door Hercules gegeven prijsinstructies beschikt die overeenstemmen met die van andere producenten en dat bijgevolg haar situatie identiek is met die van BP, die ook contacten heeft gehad met de andere producenten, en met die van Amoco, die naast die contacten ook heeft gesproken op de EATP-bijeenkomst van mei 1978. Bovendien heeft de Commissie erkend, dat niet met zekerheid kan worden vastgesteld, of Hercules zich in die periode heeft aangesloten bij een kernovereenkomst.

67 De Commissie baseert haar grieven enerzijds op het feit, dat Hercules op de hoogte was van de door de "grote vier" gesloten bodemprijsovereenkomst, zoals blijkt uit de notitie van een medio 1977 door haar gevoerd telefoongesprek (bijl. 2 a.b.), waarin de modaliteiten van die overeenkomst worden beschreven, en anderzijds op de uitspraken die Hercules heeft gedaan tijdens drie EATP-bijeenkomsten van mei 1977 (bijl. 5 a.b.), november 1977 (bijl. 6 a.b.) en mei 1978 (bijl. 7 a.b.). Op die eerste bijeenkomst verklaarde zij:

"Hercules is not happy with the current price levels, but feels it will be up to the traditional industry leaders to bring some order out of the present chaos."

(Ofschoon Hercules niet tevreden is met de huidige prijsniveaus, is het haars inziens aan de traditionele leiders van de industrietak om enige orde in de huidige chaos te scheppen.")

Op de tweede bijeenkomst deelde zij mee:

"Since the first alternative does not appear likely, I was happy to learn on Friday from Mrs T. of European Chemical News that Montedison had announced to her that they had made the first move in announcing the new European prices for their grades of polypropylene",

("Aangezien het eerste alternatief onwaarschijnlijk lijkt, was ik blij vrijdag van mevrouw T. van European Chemical News te vernemen, dat Montedison haar had laten weten, dat zij de eerste stap hadden gezet door de nieuwe Europese prijzen voor hun verschillende polypropyleenkwaliteiten aan te kondigen"),

waarmee zij haar steun te kennen gaf voor een in de vakpers aangekondigd initiatief van Monte (bijl. 3 a.b., waarin naar een eerder artikel wordt verwezen). Het is waarschijnlijk, dat Hercules wist dat dat initiatief het resultaat van een verboden overeenkomst was (bijl. 2 a.b.). Tijdens de derde bijeenkomst verklaarde zij:

"Although prices for polypropylene have increased significantly since the fourth quarter of last year, they are not yet a satisfactory level. It may not have been realistic to think that an increase to 1.30 DM/kg could have been reached in one step, but the need to get to this minimum level has not and will not diminish." VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0007.1

("Ofschoon de polypropyleenprijzen sedert het vierde kwartaal van afgelopen jaar aanzienlijk zijn gestegen, hebben zij nog geen bevredigend niveau bereikt. Het was misschien niet realistisch, te denken dat een verhoging tot 1,30 DM/kg in één keer had kunnen worden bereikt, maar de noodzaak om dit minimumniveau te bereiken, is onverkort aanwezig.")

68 Met betrekking tot de telefonische contacten met andere producenten merkt de Commissie op, dat Hercules in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar zelf heeft verklaard, dat de heer B. af en toe telefonisch op de hoogte werd gesteld van hetgeen tijdens de door hem niet bijgewoonde bijeenkomsten was besproken.

69 De Commissie preciseert, dat zij geen enkele vaststelling heeft gedaan met betrekking tot de deelneming van Hercules aan producentenbijeenkomsten - met uitzondering van de EATP-bijeenkomsten - vóór 1979. In dit verband heeft zij er met belangstelling kennis van genomen, dat Hercules in repliek heeft verklaard, op de hoogte te zijn gesteld van de resultaten van bijeenkomsten die werden gehouden "in de beginperiode, toen de heer B. die bijeenkomsten aanvankelijk helemaal niet en later slechts zeer af en toe bijwoonde". Deze verklaring heeft heel duidelijk betrekking op het jaar 1978 en wijst erop, dat verzoekster, toen zij tijdens de EATP-bijeenkomsten de prijsverhogingen ondersteunde, in elk geval op de hoogte was van de onderliggende heimelijke verstandhouding, en de bedoeling had zich erbij aan te sluiten.

70 Met betrekking tot verzoeksters bewering, dat zij ten opzichte van Amoco en BP is gediscrimineerd, merkt de Commissie op, dat in punt 78 van de beschikking duidelijk wordt gesteld, dat de beschikking niet tot deze ondernemingen is gericht omdat hun deelneming aan een inbreuk op artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, in het licht van het totale bewijsmateriaal, niet op afdoende wijze is bewezen.

c) Beoordeling door het Gerecht

71 Het Gerecht stelt vast, dat verzoekster zowel in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 1 i.b. Hercules) als in haar verzoekschrift heeft erkend, dat zij bij tijd en wijle van andere producenten telefonisch informatie ontving over tussen dezen gehouden besprekingen of bijeenkomsten, ook al ontkent zij dat zij bij dergelijke contacten de initiatiefnemer is geweest. Bovendien heeft zij het bestaan van die contacten niet in de tijd beperkt.

72 In het licht van het bestaan van die contacten in 1977 en 1978 en gelet op de door verzoekster tijdens de EATP-bijeenkomst van 27 mei 1977 gedane uitspraken, moet worden onderzocht, of de door verzoekster op de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 afgelegde verklaringen de uitdrukking vormden van met andere producenten bereikte wilsovereenstemming over een richtprijs van 1,30 DM/kg voor 1 december 1977, waarvan het bestaan wordt bevestigd door hetgeen verzoekster op de EATP-bijeenkomst van 26 mei 1978 heeft gezegd.

73 Het Gerecht is van mening, dat die vraag bevestigend moet worden beantwoord. Immers, tijdens de EATP-bijeenkomst van 27 mei 1977 (bijl. 5 a.b.) suggereerde verzoekster, dat de traditionele "marktleiders" ( dat wil zeggen de "grote vier") orde zouden scheppen in de chaos op de markt; medio 1977 (bijl. 2 a.b.) vernam zij per telefoon, dat de "grote vier" een bodemprijsovereenkomst hadden gesloten (1,25 DM/kg); tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 (bijl. 6 a.b.) verheugde zij zich in het openbaar over het in ECN verschenen bericht, dat Monte de eerste stap had gezet door nieuwe Europese polypropyleenprijzen aan te kondigen (1,30 DM/kg), terwijl zij wist dat een bodemprijsovereenkomst was gesloten en dat Monte bij die overeenkomst partij was; en op de EATP-bijeenkomst van 26 mei 1978 (bijl. 7 a.b.) merkte zij op, dat de prijzen - zij het onvoldoende - waren gestegen en dat het niet realistisch was geweest, te denken dat de verhoging tot 1,30 DM/kg in één keer kon worden bereikt.

74 Het Gerecht is bovendien van mening, dat het geval van Amoco zich onderscheidt van dat van verzoekster, voor zover niet is bewezen dat deze onderneming vóór de EATP-bijeenkomst van 26 mei 1978 contacten heeft gehad met andere polypropyleenproducenten en voor zover zij niet heeft deelgenomen aan de EATP-bijeenkomsten van 27 mei en 22 november 1977, tijdens de laatste waarvan verschillende polypropyleenproducenten wilsovereenstemming bereikten. De onderneming BP heeft geen van die bijeenkomsten bijgewoond.

75 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie in de eerste plaats rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster van de resultaten van de prijsbesprekingen op de hoogte werd gesteld en dat zij, met name in 1977 en 1978, op ad hoc-basis contact had met andere producenten, en in de tweede plaats, dat de door verzoekster gedane uitspraken, zoals weergegeven in het verslag van de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977, de uitdrukking vormden van tussen haarzelf en andere producenten bereikte wilsovereenstemming met betrekking tot de vaststelling van een richtprijs van 1,30 DM/kg.

B - Het stelsel van periodieke bijeenkomsten

a) Bestreden handeling

76 Volgens punt 18, eerste alinea, van de beschikking vonden in 1978 ten minste zes bijeenkomsten plaats van hoofdbestuurders die verantwoordelijk waren voor het algehele beleid in het polypropyleenbedrijf van enkele fabrikanten ("bosses"). Dit systeem werd al snel aangevuld met bijeenkomsten op lager niveau, die werden bijgewoond door managers die over een meer gedetailleerde kennis op het gebied van marketing beschikten ("experts"; in de beschikking wordt verwezen naar het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van verordening nr. 17; bijl. 8 a.b.). Volgens punt 18, derde alinea, van de beschikking beweert Hercules, die bijeenkomsten tot en met de eerste helft van 1982 slechts onregelmatig te hebben bijgewoond, doch geeft zij toe vanaf mei van dat jaar vaker dan voordien aanwezig te zijn geweest.

77 Volgens punt 78, tiende alinea, van de beschikking beweert Hercules, de enige van de betrokken fabrikanten waarvan de aandelen in Amerikaanse handen zijn, dat zij de bijeenkomsten alleen als "waarnemer" bijwoonde, en dan nog onregelmatig. Zij geeft toe, de bijeenkomsten vanaf mei 1979 te hebben bijgewoond en op de hoogte te zijn geweest van wat er omging op bijeenkomsten waarop haar vertegenwoordiger niet aanwezig was. Ofschoon ooit met opstappen werd gedreigd omdat de Duitse fabrikanten hem niet "aanvaardden", woonde de vertegenwoordiger van Hercules vanaf medio 1982 ongeveer vijftien van de dertig bijeenkomsten bij waarvan de Commissie weet heeft, waaronder verscheidene "bosses"-vergaderingen. Blijkens de notulen van ICI nam hij actief deel aan de besprekingen en was hij zelfs de indiener van het voorstel tot het invoeren van het systeem van "account leadership". Hij nam ook deel aan lokale bijeenkomsten, op zijn minst voor de Benelux. Ofschoon hij gedetailleerde inlichtingen ontving over de maandelijkse verkopen van de andere producenten, schijnt de vertegenwoordiger van Hercules de cijfers van het eigen bedrijf niet aan de anderen te hebben meegedeeld.

78 Volgens punt 78, elfde alinea, van de beschikking heeft Hercules getracht de aanwezigheid van haar vertegenwoordiger af te doen als een eigenmachtig initiatief van een betrekkelijk lage werknemer. Uit haar eigen bescheiden blijkt echter, dat hij als verkoopdirecteur voor de polypropyleensector een verantwoordelijke positie in het bedrijf bekleedde en dat zijn superieuren reeds in 1977, toen de bodemprijsovereenkomst werd gesloten, en later in 1981 zelf met andere producenten in verbinding stonden in verband met prijsafspraken. Het is dan ook ondenkbaar, dat zij niet op de hoogte waren van het werkelijke doel van zijn zakenreizen, waarvoor zij vanaf mei 1979 hun toestemming gaven.

79 In punt 85, derde alinea, van de beschikking wordt geconcludeerd, dat Hercules niet aan haar verantwoordelijkheid voor de inbreuk kan ontsnappen door aan te voeren dat de aanwezigheid van haar vertegenwoordiger "niet officieel" was of dat deze bepaalde gegevens niet aan de andere producenten meedeelde.

80 Volgens punt 21 van de beschikking hadden de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten vooral ten doel, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten.

b) Argumenten van partijen

81 Volgens verzoekster kan de Commissie uit het feit dat een van haar werknemers, de heer B., aan enkele bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft deelgenomen, niet afleiden, dat zij een inbreuk heeft begaan, aangezien die werknemer de bijeenkomsten sporadisch, niet officieel en op passieve wijze bijwoonde, zijn superieuren daarvan niet op de hoogte waren en hij een te lage functie bekleedde om de onderneming te kunnen verbinden.

82 Verzoekster stelt in de eerste plaats, dat haar werknemer van de 24 bijeenkomsten die volgens tabel 3 van de beschikking in de periode vóór mei 1982 zijn gehouden, er maar vijf heeft bijgewoond, dat hij in de periode tussen mei 1982 en eind augustus 1983 heeft deelgenomen aan zes van de zestien "bosses"- en negen van de vijftien "experts"-bijeenkomsten, en dat hij geen van de drie na 23 augustus 1983 gehouden bijeenkomsten heeft bijgewoond. Dat die werknemer de bijeenkomsten slechts sporadisch bijwoonde, wordt volgens verzoekster bovendien bevestigd door de antwoorden van ICI (bijl. 8 a.b.) en Monte op het verzoek om inlichtingen (bijl. 3 i.b. Monte).

83 Verzoekster betoogt in de tweede plaats, dat die sporadische deelneming aan de bijeenkomsten een zuiver passief karakter had. Dit blijkt niet alleen uit het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen, maar wordt ook erkend in punt 78, tiende alinea, van de beschikking, volgens hetwelk "de vertegenwoordiger van Hercules de cijfers van het eigen bedrijf niet aan de anderen (schijnt) te hebben meegedeeld". Dit laatste punt is volgens verzoekster van groot belang. De mededeling van die cijfers was immers onontbeerlijk voor de werking van het kartel, aangezien de uitwisseling van informatie over de gerealiseerde verkopen het middel was waarmee de producenten de naleving van de gesloten overeenkomsten dachten te kunnen controleren.

84 Verzoekster beweert in de derde plaats, dat de aanwezigheid van haar werknemer op de bijeenkomsten niet door diens superieuren - die er niet van op de hoogte waren - was goedgekeurd en in strijd was met het ondernemingsbeleid. Weliswaar werden in het begin van de door de beschikking van de Commissie bestreken periode enkele van haar hooggeplaatste medewerkers door andere producenten benaderd en op de hoogte gesteld van het bestaan van producentenbijeenkomsten en prijsregelingen, maar dit betekent nog niet, dat dat hogere personeel ervan op de hoogte was dat een van verzoeksters lagere werknemers die bijeenkomsten bijwoonde. Toen de superieuren van die werknemer er achter waren gekomen, dat deze soortgelijke informatie kreeg als zij zelf ontvingen en dat hij was uitgenodigd om bijeenkomsten bij te wonen, herinnerden zij hem eraan, dat het bijwonen van dergelijke bijeenkomsten in strijd was met het ondernemingsbeleid. Verzoekster mocht er redelijkerwijs van uitgaan, dat die instructies werden opgevolgd. Daar de betrokken werknemer voor zijn werk dikwijls op reis moest naar een groot aantal Europese steden en die reizen kon maken zonder voorafgaande toestemming van zijn meerderen en zonder enige verklaring zijnerzijds, was er niets - zelfs niet de desbetreffende bewijsstukken, die enkel bedoeld waren voor de terugbetaling van de reiskosten - waaruit zijn superieuren, die bovendien niet op de hoogte waren van de plaats en het tijdstip van de bijeenkomsten, konden opmaken, dat hij die bijeenkomsten bijwoonde, zij het ook sporadisch. Anders dan de Commissie in haar verweerschrift stelt, wordt deze conclusie niet weersproken door het rapport van de adviseur van Hercules Incorporated (bijl. 6 i.b. Hercules), die enkel zegt dat de rol van de betrokken werknemer aan diens superieuren "bekend heeft kunnen zijn", en niet dat zij hun bekend was. Verzoeksters conclusie wordt daarentegen bevestigd door het feit, dat die werknemer op 29 juli 1981 door zijn meerdere op de hoogte werd gesteld van de inhoud van een bijeenkomst die kort tevoren had plaatsgevonden (bijl. 18 i.b. Hercules), waaruit blijkt dat deze er niet van op de hoogte was, dat zijn ondergeschikte die bijeenkomst had bijgewoond. Volgens verzoekster nam haar werknemer in het geheim aan de bijeenkomsten deel ten einde informatie te verkrijgen en zich langs die weg te verzekeren van een goede beoordeling door zijn superieuren.

85 Verzoekster erkent evenwel, dat er nog geen duidelijkheid bestaat over de vraag, of een onderneming verantwoordelijk kan worden geacht voor inbreuken op het communautaire mededingingsrecht, wanneer zij weliswaar redelijke voorzorgsmaatregelen heeft genomen om dergelijke inbreuken te vermijden, maar een ongedisciplineerd werknemer niettemin in strijd met de bevelen van zijn superieuren initiatieven heeft ontplooid.

86 Verzoekster merkt in de vierde plaats op, dat haar werknemer de bijeenkomsten niet als volwaardig deelnemer, doch slechts als waarnemer bijwoonde. De overige deelnemers aan de bijeenkomsten waren daarvan op de hoogte, daar de betrokken werknemer zijn status van "niet-officiële waarnemer" bekendmaakte, zoals blijkt uit het verslag van een bijeenkomst van maart 1983 (bijl. 11 i.b. Hercules), waarin staat te lezen: "B., marketing manager attends unofficially". Deze niet-officiële deelneming heeft bij de Duitse en de Nederlandse producenten irritatie gewekt, zoals blijkt uit het verslag van de bijeenkomst van 2 december 1982 (bijl. 33 a.b.) en uit de notitie van een op 3 december 1982 tussen de betrokken werknemer en een hooggeplaatste medewerker van ICI gevoerd telefoongesprek (bijl. 88 a.b.).

87 Verzoekster besluit haar betoog met de opmerking, dat de positie van haar werknemer binnen het bedrijf niet van dien aard was, dat deze bevoegd was tot het sluiten van overeenkomsten inzake richtprijzen of inzake verminderingen van de produktie of de verkopen. In weerwil van zijn titel had die werknemer namelijk geen leidinggevende functie binnen het bedrijf. Hij had geen bestuursverantwoordelijkheden en beschikte niet over de noodzakelijke bevoegdheden om het bedrijf te verbinden. Met name had hij geen enkele zeggenschap op het gebied van de produktiecontrole of het algemene verkoopbeleid en kon hij niet op eigen houtje beslissen over de aan de plaatselijke verkoopdirecteuren te verstrekken prijsindicaties.

88 De Commissie merkt op, dat zij, zodra zij ervan overtuigd was dat een onderneming zich had aangesloten bij een gemeenschappelijk plan om de commerciële gedragingen te regelen, de frequentie van de deelneming aan de bijeenkomsten niet relevant achtte (zie punt 83, eerste alinea, van de beschikking). Desondanks merkt zij op, dat Hercules in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar heeft erkend, dat haar werknemer de bijeenkomsten van februari 1982 tot en met maart 1983 "heel regelmatig" bijwoonde. Bovendien wordt Hercules in het verslag van de bijeenkomst van 1 juni 1983 (bijl. 40 a.b.) tot de regelmatige deelnemers aan de bijeenkomsten gerekend.

89 De Commissie bestrijdt het passieve karakter van verzoeksters deelneming aan de bijeenkomsten. Hiertoe baseert zij zich op twee zeer summiere notities, waaruit zij afleidt dat het idee van het systeem van "account leadership" afkomstig was van verzoeksters werknemer. In de ene notitie staat te lezen: "B. - Account leadership" (bijl. 10 i.b. Hercules), en in de andere: "B.: originator of 'account leadership' concept (not working)" (("B.: initiatiefnemer van de 'account leadership' (werkt niet)")) (bijl. 11 i.b. Hercules). Zij noemt in dit verband tevens het verslag van een bijeenkomst van maart 1982 (bijl. 43 i.b. Hercules), waaruit blijkt dat de heer B. om aanpassing van het hem toegewezen quotum had verzocht. Het feit dat verzoeksters werknemer op de bijeenkomsten geen mededeling deed over de eigen verkoopcijfers, acht de Commissie irrelevant, aangezien hij wist dat de andere producenten die cijfers konden achterhalen via het Fides-systeem voor de uitwisseling van gegevens.

90 Met betrekking tot verzoeksters bewering, dat het haar werknemer verboden was de bijeenkomsten bij te wonen, merkt de Commissie op, dat deze ten minste twee maal, in 1977 (bijl. 2 a.b.) en op 29 juli 1981 (bijl. 18 i.b. Hercules), van zijn superieuren informatie kreeg over de gesloten prijsovereenkomsten. De stelling van de Commissie wordt in geen enkel opzicht weersproken door de inlichtingen die verzoeksters werknemer op 29 juli 1981 over de bijeenkomst van 28 juli ontving, aangezien hij die bijeenkomst niet had bijgewoond. Het is dan ook niet erg waarschijnlijk, dat die werknemer werd geacht te begrijpen dat het bedrijf die afspraken afkeurde en dat het hem verboden was de bijeenkomsten bij te wonen. Overigens is er geen enkele schriftelijke aanwijzing voor een dergelijk verbod overgelegd. Het is evenmin waarschijnlijk, dat de superieuren van de heer B. er niet van op de hoogte waren, dat deze de bijeenkomsten bijwoonde. In een rapport dat een adviseur van Hercules Incorporated in de weken na de door de Commissie verrichte verificaties heeft opgesteld (bijl. 6 i.b. Hercules), staat trouwens met zoveel woorden te lezen: "It appears that Mr B.' s non-participant observer role may have been known to several of his immediate superiors" ("Het lijkt aannemelijk, dat verscheidene van de directe superieuren van de heer B. op de hoogte waren van diens rol als niet-deelnemende waarnemer"). Maar ook indien de activiteiten van de heer B. aan diens superieuren onbekend waren en van ongedisciplineerd gedrag getuigden - quod non -, betekent dit nog niet, dat Hercules zich aan haar eigen verantwoordelijkheid kan onttrekken.

91 De Commissie is voorts van mening, dat de deelneming van verzoeksters werknemer aan de bijeenkomsten geen ander karakter had dan die van de overige producenten, zoals blijkt uit zijn actieve deelneming aan de discussies en uit de verbintenissen die hij namens de onderneming aanging. Zij herinnert in dit verband aan de rol van de betrokken werknemer bij de invoering van het systeem van "account leadership" en aan het feit dat hij op de bijeenkomst van 2 december 1982 (bijl. 33 a.b., tabel 2) en tijdens een op 3 december 1982 gehouden telefoongesprek (bijl. 88 a.b.) instemde met het aan verzoekster toegewezen quotum, terwijl hij op een bijeenkomst van maart 1982 een aanpassing van dat quotum accepteerde.

92 De Commissie besluit haar betoog met de opmerking, dat verzoekster tevergeefs tracht aan te tonen, dat haar werknemer in het bedrijf geen beslissingsbevoegdheid had. De omstandigheid dat de na de bijeenkomsten door verzoekster gegeven prijsinstructies een weerspiegeling vormden van de op de bijeenkomsten overeengekomen richtprijzen, wijst immers ondubbelzinnig op het tegendeel.

c) Beoordeling door het Gerecht

93 Met betrekking tot de aanvang van verzoeksters deelneming aan de bijeenkomsten van producenten stelt het Gerecht vast, dat in de tot Hercules gerichte individuele mededeling van de punten van bezwaar staat te lezen: "Mr F. B., (...), attended a number of 'Bosses' and 'Experts' meetings from 1979 (...)" ("De heer F. B. woonde vanaf 1979 een aantal bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' bij").

94 Volgens de antwoorden van ICI, Monte en verzoekster op de verzoeken om inlichtingen (bijl. 8 a.b.; bijl. 3 i.b. Monte, en bijl. 1 i.b. Hercules) nam verzoekster in 1979, 1980 en 1981 onregelmatig aan de bijeenkomsten deel. Zij geeft toe, in 1979 één of twee bijeenkomsten, in 1980 één bijeenkomst en in 1981 twee bijeenkomsten te hebben bijgewoond. Uit het proces-verbaal van de zitting waarop Hercules' werknemer, de heer B., door ambtenaren van de Commissie werd gehoord (bijl. 7 i.b. Hercules, bijl. A), volgt evenwel, dat deze heeft verklaard dat hij misschien nog heeft deelgenomen aan twee andere bijeenkomsten in 1979, aan twee andere bijeenkomsten in 1980 en aan één andere bijeenkomst in 1981. Uit verzoeksters antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar blijkt bovendien, dat Hercules de bijeenkomsten vanaf februari 1982 dikwijls heeft bijgewoond, waaruit mag worden opgemaakt dat zij aanwezig is geweest op de in februari, maart en april 1982 gehouden bijeenkomsten (vijf in totaal). Bijgevolg was verzoeksters deelneming aan de bijeenkomsten gedurende die jaren niet zo onregelmatig als zij wil doen geloven, aangezien het, naar haar eigen zeggen, mogelijk is, dat zij vóór mei 1982 15 van de 29 bijeenkomsten (dat wil zeggen de 24 bijeenkomsten die in tabel 3 van de beschikking voor de betrokken periode worden genoemd, plus de in diezelfde periode gehouden bijeenkomsten die worden vermeld in het verslag van de ondervraging van de heer B., doch niet zijn opgenomen in tabel 3 van de beschikking) heeft bijgewoond, en niet 5 van de 24.

95 De betrekkelijke onregelmatigheid van verzoeksters deelneming aan de in die periode gehouden bijeenkomsten is niet het enige element dat bij het onderzoek van haar betrokkenheid bij het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten in aanmerking moet worden genomen; er moet ook rekening worden gehouden met eventuele contacten die zij met andere producenten heeft gehad. In dit verband zij erop gewezen, dat verzoekster in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 1 i.b. Hercules) heeft verklaard:

"Mr B. was informed on a number of occasions that meetings were scheduled to occur and was invited to attend. It does not appear that Mr B. was informed in such conversations about any action which it was proposed to take at such meetings. Mr B. did not make any commitment with respect to prices, volumes, or related matters, and did not authorize anyone to represent or act on behalf of Hercules at such meetings. On a number of occasions, but not invariably, Mr B. was informed after meetings as to what had transpired. On such occasions Mr B. did not make any commitments or express any intention, to follow or support any price changes that may have been agreed upon at such meetings. On occasion, Mr B. may have made general statements indicating Hercules' desire for higher polypropylene prices."

("De heer B. werd er herhaaldelijk van op de hoogte gesteld, dat er bijeenkomsten waren gepland, en hij werd uitgenodigd die bijeenkomsten bij te wonen. Tijdens die gesprekken werd hem echter niet meegedeeld, welke acties er op dergelijke bijeenkomsten zouden worden voorgesteld. De heer B. ging geen enkele verbintenis aan ter zake van prijzen, hoeveelheden, en dergelijke, en hij gaf niemand toestemming om op die bijeenkomsten Hercules te vertegenwoordigen of namens deze onderneming te handelen. Herhaaldelijk - doch niet per definitie - werd hij achteraf op de hoogte gesteld van hetgeen op de bijeenkomsten was besproken. In dergelijke gevallen heeft hij zich nooit verbonden eventuele prijswijzigingen die op dergelijke bijeenkomsten zouden zijn overeengekomen, te volgen of te ondersteunen, en hij heeft ook nooit enig voornemen in die richting geuit. Het is wel mogelijk, dat hij zich af en toe in algemene bewoordingen heeft uitgelaten over Hercules' wens de polypropyleenprijzen te verhogen").

96 Gelet op die contacten, die voor de heer B. een aanvulling vormden op de talrijke inlichtingen die hij tijdens de bijeenkomsten had verkregen over het door verzoeksters concurrenten aan te nemen commerciële beleid, moet worden vastgesteld, dat de omstandigheid dat verzoeksters werknemer de bijeenkomsten vóór mei 1982 vrij onregelmatig bijwoonde, verzoeksters betrokkenheid bij het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten in die periode niet ontzenuwt.

97 Het Gerecht stelt vast, dat verzoekster de bijeenkomsten van mei 1982 tot eind augustus 1983 regelmatig bijwoonde, zoals blijkt uit haar antwoord op het verzoek om inlichtingen, haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar, en de verslagen van de bijeenkomsten van 3 mei en 1 juni 1983 (bijl. 38 en 40 a.b.), waarin staat te lezen: "a fairly full attendance with only Hercules missing among usual participants" ("een vrij volledige bezetting; van de vaste deelnemers ontbreekt alleen Hercules"), respectievelijk: "usual participants except for Solvay + Hercules" ("vaste deelnemers, behalve Solvay en Hercules"). In dit verband zij opgemerkt, dat in bepaalde verslagen van bijeenkomsten, zoals dat van de "bosses"-bijeenkomst van 21 september 1982 (bijl. 30 a.b.), verzoekster als deelnemer wordt genoemd, terwijl die bijeenkomsten niet worden vermeld in verzoeksters antwoord op het verzoek om inlichtingen, dat bijgevolg onvolledig moet worden geacht.

98 Op basis van het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen, dat door talrijke verslagen van bijeenkomsten wordt bevestigd, heeft de Commissie zich terecht op het standpunt gesteld, dat de bijeenkomsten vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen. In dat antwoord van ICI komen namelijk de volgende passages voor:

"' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)";

en

"A number of proposals for the volume of individual producers were discussed at meetings."

(("De 'richtprijzen' die vanaf 1 januari 1979 van tijd tot tijd door producenten voor de basiskwaliteit van elk van de belangrijkste categorieën polypropyleen zijn voorgesteld, zijn weergegeven in bijlage (...)"; en "Een aantal voorstellen betreffende de hoeveelheden van individuele producenten werd tijdens bijeenkomsten besproken")).

99 Waar ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen verklaart, dat er vanaf eind 1978 of begin 1979 naast de bijeenkomsten van "bosses" ook bijeenkomsten van "experts" op het gebied van marketing plaatsvonden, kan uit dat antwoord bovendien worden opgemaakt, dat de discussies over de vaststelling van richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen steeds concretere en preciezere vormen aannamen, terwijl de "bosses" zich in 1978 ertoe hadden beperkt, het idee van de richtprijzen uit te werken.

100 Behalve de voorgaande passages bevat het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen ook de volgende mededeling: "Only 'Bosses' and 'Experts' meetings came to be held on a monthly basis" ("alleen de bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' vonden maandelijks plaats"). Gelet op dat antwoord en gezien het feit dat de bijeenkomsten hetzelfde karakter en hetzelfde doel hadden, mocht de Commissie uit dit antwoord afleiden, dat deze deel uitmaakten van een stelsel van periodieke bijeenkomsten.

101 Verder moet worden opgemerkt, dat het beweerde passieve karakter van de deelneming van verzoeksters werknemer aan de bijeenkomsten, wordt gelogenstraft door verschillende bewijsstukken. In de eerste plaats de twee door de Commissie genoemde, handgeschreven notities, waarvan de tweede van maart 1983 dateert (bijl. 10 en 11 i.b. Hercules) en waarin staat te lezen: "B.: Account leadership", respectievelijk "B.: Originator of 'account leadership' concept (not working)" (("B.: Initiatiefnemer van de 'account leadership' (werkt niet)")), waaruit kan worden afgeleid, dat de heer B. het systeem van "account leadership" heeft voorgesteld. In de tweede plaats het verslag van de bijeenkomst van 2 december 1982 (bijl. 33 a.b.) en de op 3 december 1982 gedateerde notitie van een telefoongesprek tussen verzoekster en een werknemer van ICI (bijl. 88 a.b.), die, in hun onderling verband gelezen, laten zien, dat die werknemer ICI liet weten, hoe Amoco, BP en Hercules dachten over de hun tijdens de bijeenkomst van 2 december 1982 toegewezen quota, ook al deelde de heer B. Hercules' verkoopcijfer niet mee.

102 Verzoeksters beweringen, dat de superieuren van de heer B. er niet van op de hoogte waren, dat hij de bijeenkomsten bijwoonde, en dat zij hem te verstaan hadden gegeven, dat die deelneming indruiste tegen het ondernemingsbeleid, zijn, gelet op de volgende factoren, niet geloofwaardig. Verzoekster heeft geen enkel stuk overgelegd dat erop wijst, dat het haar werknemer was verboden de bijeenkomsten bij te wonen. De superieuren van de betrokken werknemer hadden contact met andere deelnemers aan de bijeenkomsten, zoals blijkt uit het feit dat zij de heer B. in juni 1977 en op 29 juli 1981 op de hoogte stelden van de inhoud van een telefoongesprek (bijl. 2 a.b.), respectievelijk van het resultaat van een door hem niet bijgewoonde bijeenkomst (bijl. 18 i.b. Hercules). Volgens het rapport van Hercules Incorporated is het niet uitgesloten, dat verscheidene van de directe superieuren van de heer B. van diens rol op de hoogte waren (bijl. 6 i.b. Hercules). Ten slotte blijkt uit het feit, dat verzoekster voor het Gerecht heeft verklaard, dat de beslissingen van de heer B. met betrekking tot de aan de plaatselijke verkoopdirecteuren te geven prijsinstructies, de goedkeuring van zijn superieuren behoefden, dat hij die beslissingen moest rechtvaardigen door zijn superieuren mee te delen welke gegevens eraan ten grondslag lagen en waar die gegevens vandaan kwamen.

103 Het Gerecht merkt voorts op, dat de deelneming van verzoeksters werknemer aan de bijeenkomsten, die ICI in genoemde notitie van maart 1983 als "niet officieel" heeft aangemerkt, geen ander karakter had dan die van de overige deelnemers, zoals blijkt uit de actieve deelneming van die werknemer aan de discussies alsmede uit het feit, dat de na die bijeenkomsten door verzoekster gegeven prijsinstructies qua bedrag en datum van inwerkingtreding grotendeels overeenstemden met de tijdens de bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen. De omstandigheid dat ICI de deelneming van de heer B. aan de bijeenkomsten als "niet officieel" heeft bestempeld, doet aan deze vaststellingen niet af, aangezien die omschrijving niet aantoont, dat de andere producenten wisten dat verzoeksters werknemer buiten medeweten van zijn superieuren - of zelfs tegen hun zin - aan de bijeenkomsten deelnam, of dat hij met die deelneming zijn bevoegdheden te buiten ging. Die omschrijving duidt er enkel op, dat hij niet wenste dat zijn deelneming aan die bijeenkomsten naar buiten toe bekend werd.

104 Met betrekking tot het niveau van de door de betrokken werknemer binnen de verzoekende onderneming vervulde functie moet worden vastgesteld, dat de omstandigheid dat de talrijke door verzoekster gegeven prijsinstructies overeenstemden met de resultaten van de bijeenkomsten, er ofwel wijst, dat de heer B. bevoegd was de resultaten van de bijeenkomsten rechtstreeks tot uitdrukking te laten komen in verzoeksters prijsbeleid, waaruit blijkt dat hij over het noodzakelijke gezag beschikte om de onderneming te verbinden, ofwel, indien zulks niet het geval was, dat hij daartoe was gemachtigd.

105 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster vanaf begin 1979 tot ten minste eind augustus 1983 heeft deelgenomen aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, hetgeen zij mocht afleiden uit verzoeksters deelneming aan de bijeenkomsten en uit de contacten die verzoekster in verband met die bijeenkomsten had (1), dat die bijeenkomsten inzonderheid ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen (2), en dat verzoeksters deelneming aan die bijeenkomsten de betekenis had die er in de beschikking aan wordt toegekend (3).

C - De prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

106 Volgens de beschikking (punten 28 tot en met 51) zijn er in elk geval zes prijsinitiatieven geweest, gericht op het stelselmatig vaststellen van richtprijzen: het eerste van juli tot en met december 1979, het tweede van januari tot en met mei 1981, het derde van augustus tot en met december 1981, het vierde in juni en juli 1982, het vijfde van september tot en met november 1982, en het zesde van juli tot en met november 1983.

107 Met betrekking tot het eerste prijsinitiatief merkt de Commissie in punt 29 van de beschikking op, dat er geen nader bewijsmateriaal voorhanden is van bijeenkomsten of prijsinitiatieven in het eerste deel van 1979. Uit een aantekening over een op 26 en 27 september 1979 gehouden bijeenkomst zou echter blijken, dat een prijsinitiatief in het voornemen lag op basis van een prijs voor raffiakwaliteit van 1,90 DM/kg vanaf 1 juli en 2,05 DM/kg vanaf 1 september.

108 Aangezien het moeilijk bleek te zijn, de prijzen te verhogen, hebben de producenten echter op de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979 besloten, de datum voor de invoering van de richtprijs met enkele maanden te verschuiven, en wel naar 1 december 1979, waarbij volgens het nieuwe programma de toen geldende prijsniveaus nog moesten worden "aangehouden" gedurende de maand oktober, met de mogelijkheid van een tussentijdse gedeeltelijke stijging (tot 1,90 of 1,95 DM/kg) in november (punt 31, eerste en tweede alinea, van de beschikking).

109 Met betrekking tot het tweede prijsinitiatief vermeldt punt 32 van de beschikking, dat over 1980 geen aantekeningen werden verkregen over de bijeenkomsten, hoewel in dat jaar ten minste zeven vergaderingen van fabrikanten werden gehouden (hiervoor wordt verwezen naar tabel 3 van de beschikking). Ofschoon de vakpers in het begin van het jaar had geschreven, dat de fabrikanten voor een sterke prijsstijging in 1980 waren, zijn de marktprijzen aanzienlijk gedaald - tot het niveau van 1,20 DM/kg of minder - alvorens ze zich rond september van dat jaar begonnen te stabiliseren. Uit door een aantal producenten (DSM, Hoechst, Linz, Monte, Saga en ICI) verzonden prijsinstructies blijkt, dat met het oog op herstel van het prijsniveau doelen werden gesteld voor december 1980 tot en met januari 1981, gebaseerd op een prijs van 1,50 DM/kg voor raffia, 1,70 DM/kg voor homopolymeer en 1,95 DM à 2,00 DM/kg voor copolymeer. In een intern document van Solvay is een tabel opgenomen, waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen" worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen" voor januari 1981 van 1,50/1,70/2,00 DM worden genoemd. Oorspronkelijk was het de bedoeling geweest, deze niveaus toe te passen met ingang van 1 december 1980 - van 13 tot 15 oktober vond te Zuerich een bijeenkomst plaats -, maar het initiatief werd uitgesteld tot 1 januari 1981.

110 Volgens punt 33, derde alinea, van de beschikking is niet bekend, of Hercules deelnam aan de in januari gehouden bijeenkomsten, waarop werd besloten dat de in december 1980 vastgestelde prijsstijging, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg - die op 1 februari 1981 van kracht zou moeten worden -, in twee etappes moest worden doorgevoerd: de richtprijs voor februari bleef 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering" worden ingevoerd met ingang van 1 maart. Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta' s voor de zes voornaamste kwaliteiten, die op 1 februari en 1 maart 1981 van kracht moesten worden. In de beschikking wordt echter verklaard, dat Hercules aanwezig was op de vorige bijeenkomst, op 16 december 1980.

111 Volgens punt 34 van de beschikking scheen het voornemen om de prijs op 1 maart op te trekken tot 2,00 DM/kg, geen succes te hebben gehad. De fabrikanten wijzigden hun verwachtingen en hoopten het niveau van 1,75 DM/kg in maart te bereiken. Op 25 maart 1981 werd in Amsterdam een bijeenkomst van "experts" gehouden, waarvan geen verslag bewaard is gebleven. Onmiddellijk daarna gaven in elk geval BASF, DSM, ICI, Monte en Shell instructies om de richtprijzen (of "catalogusprijzen") met ingang van 1 mei op te trekken tot het equivalent van 2,15 DM/kg voor raffia. Hoechst gaf precies dezelfde instructies voor 1 mei, doch ongeveer vier weken na de andere fabrikanten. Enkele fabrikanten stonden hun verkoopkantoren een zekere soepelheid toe voor de toepassing van minimum- of bodemprijzen die iets beneden de overeengekomen richtprijzen lagen. Gedurende de eerste helft van 1981 zijn de prijzen aanzienlijk gestegen, maar ondanks het feit dat de verhoging van 1 mei door de fabrikanten sterk werd gesteund, hield die opwaartse beweging geen stand. Tegen het midden van 1981 liepen de fabrikanten vooruit op ofwel een stabilisatie van het prijsniveau of zelfs een neerwaartse beweging, aangezien de vraag in de zomer was afgenomen.

112 Met betrekking tot het derde prijsinitiatief vermeldt de beschikking (punt 35), dat Shell en ICI reeds in juni 1981, toen duidelijk werd dat de prijsstijging van het eerste kwartaal afnam, een nieuw prijsinitiatief hadden gepland voor september-oktober 1981. Shell, ICI en Monte kwamen op 15 juni 1981 bijeen om te bespreken hoe op de markt hogere prijzen konden worden toegepast. Binnen enkele dagen na die bijeenkomst gaven ICI en Shell beide hun verkoopkantoren opdracht, de markt voor te bereiden op een aanzienlijke stijging in september, op grond van een nieuwe prijs van 2,30 DM/kg voor raffia. Op 17 juli 1981 herinnerde Solvay haar verkoopkantoor in de Benelux eraan, dat het de klanten ervan moest verwittigen dat op 1 september een aanzienlijke prijsverhoging van kracht zou worden, waarvan het precieze bedrag in de laatste week van juli zou worden vastgesteld, terwijl er voor 28 juli 1981 een bijeenkomst van experts was gepland. Het oorspronkelijke voornemen om de prijs te verhogen tot 2,30 DM/kg in september 1981 werd waarschijnlijk op die bijeenkomst herzien; het niveau voor augustus zou weer 2,00 DM/kg voor raffia bedragen. In september zou de prijs 2,20 DM/kg hebben moeten bedragen. Een met de hand geschreven nota die bij Hercules werd verkregen en gedateerd was op 29 juli 1981 (de dag na de bijeenkomst, die Hercules in geen geval bijwoonde), bevat een overzicht van deze prijzen als zijnde de "officiële" prijzen voor augustus en september, waarbij in cryptische bewoordingen naar de bron van die informatie wordt verwezen. Op 4 augustus vond weer een bijeenkomst plaats te Genève en op 21 augustus 1981 te Wenen. Na deze bijeenkomsten werden door de fabrikanten nieuwe instructies gegeven om met ingang van 1 oktober naar een prijs van 2,30 DM/kg toe te gaan. BASF, DSM, Hoechst, ICI, Monte en Shell gaven nagenoeg eensluidende prijsinstructies met het oog op de invoering van deze prijzen in september en oktober.

113 Volgens punt 36 van de beschikking werd het plan opgevat om in de loop van september en oktober 1981 te gaan in de richting van een "basisprijs"-niveau van 2,20 à 2,30 DM/kg voor raffia. Uit een document van Shell blijkt, dat oorspronkelijk een nog verdere etappegewijze verhoging tot 2,50 DM/kg op 1 november ter sprake was gebracht, waarvan men echter vervolgens had afgezien. Uit rapporten van de diverse fabrikanten blijkt, dat in september de prijzen stegen en dat die stijging tot in oktober 1981 bleef doorgaan, waarbij uiteindelijk marktprijzen werden bereikt van ongeveer 2,00 à 2,10 DM/kg voor raffia. Uit een nota van Hercules blijkt, dat in december 1981 de richtprijs van 2,30 DM/kg naar beneden werd bijgesteld tot het meer realistische bedrag van 2,15 DM/kg. In die nota werd echter tevens gesteld, dat "door algemene vastberadenheid de prijzen stegen tot 2,05 DM/kg, welke prijzen nog nooit zo dicht hadden gelegen bij de openbaar gemaakte (sic!) richtprijzen". Tegen het einde van 1981 werd in de vakpers melding gemaakt van polypropyleenmarktprijzen van 1,95 à 2,10 DM/kg voor raffia, ongeveer 20 Pfennig beneden de richtprijs van de fabrikanten. Vermeld werd, dat de produktiecapaciteit werd benut voor een "gezonde" 80 %.

114 Het vierde prijsinitiatief (juni/juli 1982) vond plaats in het kader van het herstel van het evenwicht tussen vraag en aanbod op de markt. Tot dat initiatief was besloten tijdens de op 13 mei 1982 gehouden bijeenkomst van fabrikanten, die door Hercules werd bijgewoond. Tijdens die bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel opgesteld met richtprijzen voor 1 juni, waarin de prijzen voor de verschillende kwaliteiten polypropyleen werden aangegeven in de diverse nationale valuta' s (2,00 DM/kg voor raffia (punten 37 tot en met 39, eerste alinea, van