ARREST VAN HET HOF

VAN 7 JUNI 1983 ( 1 )

SA Musique Diffusion Française en anderen

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„Mededinging — nevenimporten van hi-fi-apparatuur”

Gevoegde zaken 100-103/80

Samenvatting

Mededinging – Mededingingsregelingen – Overeenkomsten tussen ondernemingen – Alleenverkoopovereenkomsten – Vennootschap met als doel invoer en oganisatie van verkoop van produkten in verschillende Lid-Staten - Centrale positie van vennootschap in organisatie van verkoop en coördinatie van nationale dealers – Verplichting van vennootschap tot waakzaamheid met betrekking tot mededingingsregels

Weliswaar is de Commissie gehouden, de door het communautaire mededingingsrecht voorgeschreven procedurele garanties te eerbiedigen, doch zij kan bij de toepassing van de gemeenschapsvoorschriften niet als zodanig als een „rechterlijke instantie” worden aangemerkt in de zin van artikel 6 van het Europees Verdrag inzake de rechten van de mens, volgens hetwelk eenieder recht heeft op een eerlijke behandeling van zijn zaak door een onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie.

De bepalingen betreffende de procedurele garanties in artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17 en in verordening nr. 99/63 geven toepassing aan een beginsel van gemeenschapsrecht, dat verlangt dat de rechten van de verdediging in elke procedure, ook wanneer deze van administratieve aard is, in acht worden genomen, en inzonderheid dat de betrokken onderneming tijdens de administratieve procedure in staat wordt gesteld haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot de juistheid en de relevantie der gestelde feiten en omstandigheden, alsook met betrekking tot de stukken waarmee de Commissie de door haar gestelde inbreuk op het Verdrag heeft gestaafd.

De mededeling van de punten van bezwaar moet duidelijk de belangrijkste feiten vermelden waarop de Commissie zich in dat stadium van de procedure baseert. Dit kan beknopt geschieden en de beschikking behoeft niet noodzakelijkerwijs gelijkluidend te zijn met de mededeling van de punten van bezwaar. De Commissie dient rekening te houden met hetgeen tijdens de administratieve procedure aan het licht is gekomen, hetzij door ongegrond gebleken bezwaren te laten vallen, hetzij door de argumenten die het door haar gehandhaafde bezwaar staven, zowel feitelijk als rechtens aan te passen of aan te vullen, mits zij slechts die feiten in aanmerking neemt waarover de betrokkenen zich hebben kunnen uitspreken, en in de loop van de administratieve procedure de voor het voeren van verweer noodzakelijke informatie ter beschikking van de ondernemingen stelt.

Zodra de Commissie in haar mededeling van de punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of de ondernemingen boetes dienen te worden opgelegd, en zij eveneens de voornaamste gegevens feitelijk en rechtens vermeldt op grond waarvan een boete kan worden opgelegd, zoals de ernst en de duur van de onderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze „opzettelijk of uit onachtzaamheid” is begaan, komt de Commissie haar verplichtingen na om het recht van de ondernemingen om te worden gehoord te eerbiedigen, daar zij hun de nodige gegevens verstrekt om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van boetes te kunnen verdedigen. Daarentegen kunnen de ondernemingen niet van de Commissie verlangen dat zij hun tijdens de administratieve procedure de criteria aangeeft op basis waarvan zij de boete wil berekenen, om niet te spreken van het bedrag of zelfs van de orde van grootte van deze boete. Zolang de ondernemingen niet in staat zijn gesteld, hun opmerkingen te maken omtrent de tegen hen in aanmerking genomen bezwaren, zou het geven van aanwijzingen omtrent de hoogte van de beoogde boetes erop neerkomen, dat de Commissie vooruit loopt op haar beslissing, hetgeen onjuist zou zijn.

Wanneer de ondernemingen tegen wie een procedure betreffende de toepassing van de communautaire mededingingsregels loopt, de documenten waarop de conclusies van de Commissie zijn gebaseerd, niet of slechts gedeeltelijk kennen, voordat de Commissie haar eindbeschikking geeft, kan de Commissie haar eindbeschikking niet op de inhoud van deze documenten baseren. Voor zover deze conclusies evenwel omstandigheden betreffen die, vergeleken met de in de eindbeschikking vastgestelde inbreuken, van zuiver bijkomend belang zijn, kan deze schending van de rechten van de verdediging niet de gehele beschikking ongeldig maken. Wel geeft dit het Hof aanleiding, de inhoud van deze documenten bij het onderzoek van de rechtmatigheid van de beschikking buiten beschouwing te laten. Wat het advies van het Adviescomité overigens ook moge zijn, de Commissie kan haar beschikking slechts baseren op feiten waarover de ondernemingen zich hebben kunnen uitspreken. De geheimhouding van het advies is dan ook niet in strijd met het beginsel dat de rechten van de verdediging moeten worden geëerbiedigd.

Blijkens artikel 10, lid 6, van verordening nr. 17 vormt het advies van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities het laatste stadium van de procedure tot vaststelling van inbreuken op de communautaire mededingingsregels vóór de vaststelling van de eindbeschikking en wordt het advies gegeven op basis van een ontwerp van de beschikking. Zou de ondernemingen de gelegenheid worden geboden zich over dit advies en derhalve over het onderwerp van de beschikking uit te spreken, dan zou dit betekenen dat het voorgaande stadium van de procedure wordt heropend, hetgeen in strijd is met het door de verordening beoogde stelsel.

Een vennootschap waarvan het doel is de import en de organisatie van de verkoop van produkten, en die daartoe in elke betrokken Lid-Staat een dealer zoekt, hem een alleenverkoopovereenkomst aanbiedt, de geïmporteerde produkten over de nationale dealers verdeelt en hun verkoopinspanningen onder meer door regelmatige vergaderingen probeert te coördineren, is wegens haar centrale positie verplicht, een bijzondere waakzaamheid te betrachten teneinde te voorkomen dat onderlinge afstemmingen van dien aard zouden leiden tot feitelijke gedragingen die in strijd zijn met de mededingingsregels, ook al geven deze activiteiten de vennootschap niet noodzakelijkerwijze een beslissende invloed op het gedrag van elk van de dealers.

Om de handel tussen Lid-Staten on- gunstig te kunnen beïnvloeden, moet een overeenkomst op grond van het geheel van objectieve omstandigheden — feitelijk of rechtens — met een voldoende mate van waarschijnlijkheid doen verwachten dat zij, al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, het handelsverkeer tussen Lid-Staten kan beïnvloeden in een voor de verwezenlijking van de doelstellingen van éen enkele markt tussen Staten schadelijke zin. Een overeenkomst houdende toekenning van een alleenverkooprecht, ontkomt, zelfs indien daaraan absolute gebiedsbescherming verbonden is, aan het verbod van artikel 85, wanneer zij de markt slechts in zeer geringe mate beïnvloedt wegens de zwakke positie van de betrokkenen op de markt van de betrokken produkten.

Wanneer een vennootschap die is belast met de alleenverkoop voor het grondgebied van een Lid-Staat, in de zeer omvangrijke, doch tussen een zeer groot aantal merken verdeelde markt van de betrokken produkten procentueel een groter aandeel heeft dan haar meeste concurrenten, dan kan, mede gelet op haar absolute omzetcijfer, niet worden ontkend dat een gedraging van deze vennootschap, welke ten doel heeft nevenimporten te beperken en dus de nationale markten af te schermen, het handelsverkeer tussen Lid-Staten kan beïnvloeden in een voor de verwezenlijking van de doelstellingen van één enkele markt schadelijke zin.

De invoer van een waar die in een andere Lid-Staat op regelmatige wijze in de handel is gebracht, kan op zichzelf niet als een onregelmatige of oneerlijke handelspraktijk worden beschouwd. Nevenimporten uit andere Lid-Staten kunnen dus niet ipso facto een noodweersituatie doen ontstaan, welke een inbreuk op het verbod van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag rechtvaardigen.

De aanmelding van mededingingsregelingen is niet een aan de ondernemingen voorgeschreven formaliteit, doch een onontbeerlijke voorwaarde om bepaalde voordelen te verkrijgen. Volgens artikel 15, lid 5, sub a, van verordening nr, 17 kan geen geldboete worden opgelegd voor gedragingen welke plaats hebben na de aanmelding, voor zover deze gedragingen blijven binnen de grenzen welke in de aanmelding zijn genoemd. Dit voordeel dat wordt genoten door een onderneming die een overeenkomst of een onderling afgestemde feitelijke gedraging heeft aangemeld, vormt de tegenhanger van het risico dat de onderneming loopt door zelf de overeenkomst of de onderling afgestemde feitelijke gedraging aan te geven. Deze onderneming loopt namelijk niet enkel het risico, dat wordt vastgesteld dat de overeenkomst of de feitelijke gedraging in strijd is met artikel 85, lid 1, en dat de toepassing van lid 3 wordt geweigerd, doch ook dat een geldboete wordt opgelegd voor haar gedragingen vóór de aanmelding. A fortiori kan een onderneming die dit risico niet heeft willen nemen en die wegens een niet-aangemelde inbreuk wordt beboet, geen beroep doen op de theoretische mogelijkheid dat aanmelding tot ontheffing had kunnen leiden.

Voor de toepasselijkheid van artikel 15, leden 1 en 2, van verordening nr. 17, dat de Commissie de bevoegdheid geeft om ondernemingen of ondernemersverenigingen geldboetes op te leggen wanneer zij zich „opzettelijk of uit onachtzaamheid” hebben schuldig gemaakt aan inbreuken, is geen handelen of, zelfs kennis van de vennoten of de voornaamste beheerders van de betrokken onderneming vereist, maar volstaat heţ handelen van iemand die gerechtigd is om voor rekening van de onderneming te handelen.

Door de overheid opgelegde beperkingen van het intracommunautaire handelsverkeer kunnen geen rechtvaardiging opleveren voor onderling afgestemde feitelijke gedragingen van particulieren, die de mededinging beogen te beperken.

Bij de beoordeling van de ernst van een inbreuk met het oog op de vaststelling van de hoogte van de boete moet de Commissie niet enkel de bijzondere omstandigheden van het geval, maar ook de context waarbinnen de inbreuk is gepleegd, in aanmerking nemen en moet zij er voor zorgen dat haar optreden een preventieve werking heeft, inzonderheid met betrekking tot die inbreuken die bijzonder schadelijk zijn voor de verwezenlijking van de doelstellingen van de Gemeenschap. Terecht merkt de Commissie exporten importverboden, die beogen prijsverschillen tussen de markten van de verschillende Lid-Staten kunstmatig in stand te houden, als zware inbreuken aan. Deze verboden bedreigen de vrijheid van het intracommunautaire handelsverkeer — een fundamenteel beginsel van het Verdrag — en belemmeren de verwezenlijking van één van de doelstellingen van het Verdrag, te weten de totstandbrenging van één markt.

Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige inbreuken geldboetes van een bepaald niveau heeft opgelegd, behoeft haar niet te verhinderen dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien zulks noodzakelijk is ter vezekering van de uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid. Voor een doeltreffende toepassing van de communautaire mededingingsregels moet de Commissie het niveau van de geldboetes juist op elk moment aan de eisen van dit beleid kunnen aanpassen.

Bij de vaststelling van de ernst van een inbreuk moet worden rekening gehouden met een groot aantal factoren die naar aard en belang kunnen verschillen naargelang van de soort inbreuk waarom het gaat en de bijzondere omstandigheden waaronder zij is begaan. Afhankelijk van de omstandigheden kunnen deze factoren zijn: de hoeveelheid en de waarde van de goederen waarop de inbreuk betrekking had, alsmede de omvang en de economische macht van de onderneming en derhalve de invloed die deze op de markt kon uitoefenen. Daaruit volgt enerzijds dat bij de vaststelling van de boete rekening mag worden gehouden zowel met de totale omzet van de onderneming, die — zij het ook benaderend en onvolkomen — een aanwijzing vormt voor de omvang en de economische macht van de onderneming, als met het gedeelte van de omzet, dat betrekking heeft op de goederen in verband waarmee de inbreuk is gepleegd, en dat dus een aanwijzing kan vormen voor de omvang van de inbreuk. Anderzijds volgt daaruit, dat aan geen van deze omzetcijfers een belang dient te worden toegekend dat onevenredig is aan dat van de andere factoren, en dat de vaststelling van een passende boete derhalve niet de resultante kan zijn van een eenvoudige berekening, gebaseerd op de totale omzet. Dit geldt in het bijzonder, wanneer de betrokken goederen slechts een klein deel van deze omzet vertegenwoordigen.