Wat nu de gevraagde uitlegging van artikel 4, lid 2, sub 1, van verordening nr. 17 betreft, is het in het systeem van het EEG-mededingingsrecht — artikel 85 Verdrag en verordening nr. 17 — zonder meer duidelijk dat de woorden „betrekking hebben op de invoer of de uitvoer” niet hetzelfde betekenen als „de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden”. Anders zou die bepaling geen zin hebben. Het systeem van het EEG-mededingingsrecht gaat ervan uit dat er overeenkomsten zijn, die niet op invoer of uitvoer betrekking hebben, maar niettemin de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden. Het Hof heeft hierop reeds gewezen in arrest 43-69 van 18 maart 1970, Bilger t. Jehle (Jurispr. 1970, blz. 127).

Hoe echter de uitdrukking „betrekking hebben op de invoer of de uitvoer” precies moet worden afgebakend, is nog niet uitgemaakt. In de theorie en de praktijk worden hiervoor vele formules van zeer uiteenlopend gehalte gebruikt. Volgens sommige schrijvers moeten de bedoelde afspraken uitdrukkelijk de in- of uitvoer regelen of betreffen (Gleiss-Hirsch: EWG-Kartellrecht, 2. Auflage, Anmerkung zu Artikel 4, Absatz 2, Ziffer 1, der Verordnung Nr. 17; Schumacher: Wirtschaft und Wettbewerb 1962, blz. 480; Dörinkel: Wirtschaft und Wettbewerb 1966, blz. 560). Volgens anderen moet er sprake zijn van een welbewuste en bedoelde beïnvloeding van de in- of uitvoer, of moet de afspraak zijn gericht op de in- of uitvoer (Deringer: Das Wettbewerbsrecht der Europäischen Wirtschaftsgemeinschaft, Anmerkung zum Artikel 4, Absatz 2, Ziffer 1 der Verordnung Nr. 17; Kaul: Außenwirtschaftsdienst des Betriebsberaters 1962, blz. 156). Meestal wordt geëist — als algemeen erkend minimum — dat het niet gaat om een indirect effect, maar om een rechtstreeks inwerken op de handel, een rechtstreekse beïnvloeding (uitspraak Oberlandesgericht Karlsruhe van 23 april 1968, Wirtschaft und Wettbewerb 1969, blz. 263).

Zelf ben ik in beginsel van mening dat artikel 4, lid 2, als uitzonderingsbepaling niet te ruim mag worden uitgelegd. Trouwens, ik vraag mij af of het .eigenlijk wel zo nodig en ook mogelijk is de zin van de algemene bewoordingen van artikel 4, lid 2, in een globale formule te vatten. Het is wellicht nuttiger aan de hand van concrete praktijkgevallen geleidelijk tot een nauwkeurige omschrijving te komen. In ieder geval lijkt het mij bij een feitensituatie als de onderhavige mogelijk om, uitgaande van bovengenoemd interpretatiebeginsel en van aanknopingspunten in de jurisprudentie, bruikbare criteria te ontwikkelen.

Zo wordt in arrest 43-69 verklaard dat overeenkomsten waarin een uitsluitend recht op levering wordt toegekend en welker uitvoering niet meebrengt dat de betrokken waren de nationale grenzen overschrijden, niet op in- of uitvoer betrekking hebben. Hieruit zou men kunnen afleiden — wat sommige schrijvers ook hebben gedaan' (Mestmäcker: Europäisches Wettbewerbsrecht 1974, blz. 273) — dat een overeenkomst betrekking heeft op de in- of uitvoer, wanneer de betrokken waren voor de uitvoering van de overeenkomst de nationale grenzen moeten overschrijden. Naar ik meen, geldt dit ook voor zuiver nationale alleenverkoopovereenkomsten, die zijn gesloten ter uitvoering van een grensoverschrijdende alleenverkoopovereenkomst en derhalve een werktuig zijn voor de deugdelijke tenuitvoerlegging van dat soort overeenkomsten. Aangezien zij alleen handelen over geïmporteerde produkten — immers de leverancier moet ter nakoming van zijn verplichtingen eerst importeren —, hebben zij dus rechtstreeks betrekking op invoertransacties, waarmee de hoofdvoorwaarde van artikel 4, lid 2, sub 1, zou zijn vervuld.

Wellicht ook van belang in dit verband zijn twee omstandigheden waarop in de litteratuur eveneens is gewezen (Mestmäcker t.a.p.; Groeben-Boeckh-Thiesing: Kommentar zum EWG-Vertrag, 2. Auflage, Band 1, blz. 863 e.v.; Kaul t.a.p.). En wel ten eerste een voor de alleenverkoper geldend concurrentieverbod dat tevens de invoer van gelijksoortige produkten betreft, en ten tweede de verplichting van de alleenverkoper niet buiten zijn contractgebied te leveren. Indien het bij deze bedingen de welbewuste bedoeling is om potentiële leveringen uit en naar het buitenland onmogelijk te maken, dan zijn ook dit relevante elementen voor de toepassing van artikel 4, lid 2, sub 1.

Naar deze maatstaf lijkt het antwoord op de prejudiciële vraag te moeten luiden dat de litigieuze overeenkomst niet onder het bereik van de uitzonderingsbepaling van artikel 4, lid 2, van verordening nr. 17 valt.