Bij beschikking van 5 juni 1980 heeft het Finanzgericht Hamburg het Hof een groot aantal prejudiciële vragen voorgelegd — acht om precies te zijn — die zijn opgeworpen in een nogal opmerkelijk hoofdgeding. De feitelijke situatie samenvattend kan het volgende worden opgemerkt: verschillende rederijen in de Bondsrepubliek Duitsland, voornamelijk uit Flensburg en Hamburg, organiseren zeer korte (over het algemeen slechts enkele uren durende) boottochten met vertrek- en aankomstpunt in Duitse havens aan de Oostzee en Noordzee. Deze hebben de bijnaam „Butterfahrten” omdat hun voornaamste zo niet enige attractie erin bestaat dat de passagiers de mogelijkheid wordt geboden een aantal goederen vrij van douanerechten, accijnzen en andere belastingen te kopen.

De schepen hebben verschillende soorten levensmiddelen (als boter, kaas en vlees) en andere produkten (alcohol, tabakswaren, koffie, thee, parfumerieartikelen, enz.) aan boord, die hetzij uit de Gemeenschap hetzij uit derde landen afkomstig zijn. Voor de toepasselijkheid van de Duitse wettelijke bepalingen inzake de vrijstelling van douanerechten en belastingen, is het voldoende dat deze schepen de maritieme douanegrens overschrijden en vervolgens in de vertrekhaven terugkeren, zonder dat daarbij de grens van een vreemd territorium behoeft te worden overschreden. Soms echter (niet zo vaak) gaan zij naar volle zee, buiten de territoriale wateren van de Bondsrepubliek, of leggen zij zeer kort aan in een Deense haven, omdat de passagiers op die wijze meer faciliteiten genieten. In dit verband zij opgemerkt dat de Duitse Reisegepäckverordnung van 3 december 1974 voorziet in een vrijstelling „voor het grote transitopakket” voor schepen die van volle zee of van een buitenlandse haven komen dan wel ten minste acht uur buiten het douanegebied hebben vertoefd, terwijl een meer beperkte vrijstelling („voor het kleine transitopakket”) wordt toegekend bij korte „Stichfahrten” in de kustwateren buiten de maritieme douanegrens. Afgezien daarvan wordt de bijzonder gunstige prijs van aan boord gekochte landbouwprodukten ook beïnvloed door het feit dat deze produkten bij het verlaten van het communautair douanegebied in aanmerking komen voor subsidies ten laste van het EOGFL, in de vorm van uitvoerrestituties en monetair compenserende bedragen.

Het verschijnsel heeft grote vormen aangenomen. Volgens de door de verwijzende rechter verstrekte gegevens werden in 1979 alleen al in het ressort van het Hauptzollamt Kiel „Butterfahrten” uitgevoerd met 32 schepen en ongeveer 1850000 passagiers. Dit verklaart het ontstaan van het hoofdgeding, dat is aangespannen door de twee firma's Rewe, die aan de Oostzeekust van Schleswig-Holstein — de ene als grossier, de andere als detailhandelaar — gelijksoortige produkten verkopen als die welke op genoemde boottochten worden verkocht. Stellende dat zij onrechtmatig worden benadeeld door de concurrentie van de reders, die een aanmerkelijk deel van de aan de Oostkust wonende kopers aan de gewone zaken zouden onttrekken, hebben de betrokken firma's het Hauptzollamt Kiel voor het Finanzgericht Hamburg gedaagd ten einde een halt toe te roepen aan bovenbedoelde importen met vrijstelling van invoerrechten. Volgens verzoeksters zijn de in het geval van de „Butterfahrten” toegekende vrijstellingen van belastingen en douanerechten onverenigbaar met het gemeenschapsrecht; zij vorderen dat het Zollamt wordt gelast deze vrijstellingen niet toe te kennen, subsidiair een verklaring voor recht dat het gehouden is ze niet toe te kennen.

In deze zaak heeft de aangezochte Duitse rechter besloten, het Hof verscheidene prejudiciële vragen in de zin van artikel 177 EEG-Verdrag voor te leggen. In de eerste plaats verzoekt hij om uitlegging van de communautaire regeling betreffende de vrijstelling van invoerrechten, respectievelijk van omzetbelasting en accijnzen, ten einde te vernemen onder welke voorwaarden deze vrijstelling wordt toegekend (vraag 1 van de onderdelen I en II). In de tweede plaats wordt gevraagd welke beleidsmarge deze regeling eventueel aan de Lid-Staten laat (vraag 2 van de onderdelen I en II). In de derde plaats stelt hij het probleem aan de orde van de rechtspositie (en met name de mogelijkheid om in rechte op te treden) van particulieren die in hun belangen zijn getroffen door met een verordening of richtlijn strijdige nationale bepalingen (vraag 3 van onderdelen I en II), terwijl tenslotte wordt gevraagd of verordening nr. 3023/77 niet ongeldig is (vraag 4 van onderdeel I), en zo ja, welke de rechten zijn van particulieren die door op deze ongeldige verordening gebaseerde nationale bepalingen in hun belangen zijn geschaad (vraag 5 van onderdeel I).

Ter vereenvoudiging van het onderzoek van de vragen zou ik deze in bovengenoemde volgorde willen benaderen, ook al heeft de verwijzende rechter er de voorkeur aan gegeven een onderscheid te maken tussen hetgeen betrekking heeft op de vrijstelling van douanerechten (onderdeel I) en de kwestie van de vrijstelling van belastingen (onderdeel II). Telkens wanneer ik tot de bespreking van de desbetreffende problemen, kom, zal ik bij de inhoud van de betrokken communautaire regeling stilstaan.