Zaak T-357/06

Koninklijke Wegenbouw Stevin BV

tegen

Europese Commissie

„Mededinging — Mededingingsregelingen — Nederlandse markt van wegenbouwbitumen — Beschikking houdende vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG — Bestaan en kwalificatie van overeenkomst — Beperking van mededinging — Richtsnoeren inzake toepasselijkheid van artikel 81 EG op horizontale samenwerkingsovereenkomsten — Rechten van verdediging — Geldboete — Verzwarende omstandigheden — Rol van aanstichter en leider — Ontbreken van samenwerking — Verificatiebevoegdheden van de Commissie — Recht op bijstand van advocaat — Misbruik van bevoegdheid — Berekening van bedrag van geldboeten — Duur van inbreuk — Volledige rechtsmacht”

Samenvatting – Arrest van het Gerecht (Zesde kamer) van 27 september 2012

(Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 1, sub c, en nr. 1/2003, art. 23, lid 1, sub c)

(Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, leden 1, sub c, en 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 1, sub c; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2, tweede alinea)

(Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 14 en 15, lid 1, sub c, en nr. 1/2003, art. 20)

(Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 14 en 15, lid 1, sub c, en nr. 1/2003, art. 20; verordening nr. 773/2004 van de Commissie)

Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud – Beschikking van de Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Beschikking die niet eensluidend is met mededeling van punten van bezwaar – Verplichting van de Commissie om alle in mededeling van punten van bezwaar vermelde elementen over te nemen – Geen

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 30)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 31, 62)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 32)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 43)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 44)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 74, 110, 111, 113, 146)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 122)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 123-125, 127)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 135-138)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 155-159, 161, 162)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 160)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 175-179)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 185-187, 189)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 193, 195-197, 199, 200)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 198)

Op mededingingsgebied voldoet de Commissie aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord, wanneer zij in haar mededeling van punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of aan de betrokken ondernemingen geldboeten dienen te worden opgelegd en zij ook de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een boete kan worden opgelegd, zoals de zwaarte en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze opzettelijk of uit onachtzaamheid is begaan. Daarmee verstrekt zij hun de nodige gegevens om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van een geldboete te verdedigen. Wat de vaststelling van het bedrag van de geldboeten betreft, worden de rechten van verdediging van de betrokken ondernemingen jegens de Commissie gewaarborgd doordat zij in staat worden gesteld, hun standpunt kenbaar te maken omtrent de duur, de zwaarte en de voorzienbaarheid van het mededingingsverstorende karakter van de inbreuk. Bovendien hebben de ondernemingen, wat de vaststelling van dit bedrag betreft, een extra waarborg, voor zover het Gerecht krachtens artikel 31 van verordening nr. 1/2003 volledige rechtsmacht heeft en in het bijzonder de geldboete kan intrekken of verlagen. Meer bepaald het feit dat een onderneming weigert mee te werken aan het onderzoek, wordt in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, genoemd als een voorbeeld van een verzwarende omstandigheid. Wanneer de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar verklaart dat zij de individuele rol van elke onderneming in de betrokken afspraken zal laten meewegen en in het bedrag van de geldboete de eventuele verzwarende of verzachtende omstandigheden tot uitdrukking zal doen komen, kan de onderneming waaraan die mededeling van punten van bezwaar is gericht, niet onkundig zijn van het feit dat de Commissie deze verzwarende omstandigheid in aanmerking zal nemen, indien zij tot de conclusie komt dat de voorwaarden voor de toepassing ervan vervuld zijn, en schendt de Commissie haar rechten van verdediging dus niet. (cf. punten 217, 218)

Op mededingingsgebied bevat noch verordening nr. 17, noch verordening nr. 1/2003, noch verordening nr. 773/2004 betreffende procedures van de Commissie op grond van de artikelen 81 EG en 82 EG, bepalingen over de aanwezigheid van een advocaat tijdens de verificaties die door de Commissie worden verricht. Uiteraard moet worden vermeden dat de rechten van de verdediging onherstelbare schade lijden in het kader van een voorafgaand onderzoek, met name bij verificaties, daar deze beslissend kunnen zijn voor de totstandkoming van het bewijs van de onrechtmatigheid van gedragingen van ondernemingen die tot hun aansprakelijkheid kunnen leiden. Ook al komen bepaalde rechten van de verdediging enkel aan de orde in procedures op tegenspraak volgend op een mededeling van punten van bezwaar, moeten andere rechten, zoals het recht op rechtsbijstand en het recht op eerbiediging van het vertrouwelijke karakter van de briefwisseling tussen advocaat en cliënt, derhalve ook reeds in het voorafgaande onderzoek worden geëerbiedigd. In het kader van artikel 14 van verordening nr. 17 moet er echter op worden toegezien dat de eerbiediging van de rechten van de verdediging geen afbreuk doet aan het nuttige effect van de verificaties, zodat de Commissie haar taak, te waken over de inachtneming van de verdragsbepalingen inzake mededinging, kan vervullen. Daarom moeten de algemene beginselen van het recht van de Unie inzake de rechten van de verdediging worden afgewogen tegen het nuttige effect van de verificatiebevoegdheden van de Commissie. Meer bepaald moet worden voorkomen dat pertinente documenten mogelijkerwijs worden vernietigd of verdonkeremaand. Derhalve kan een externe advocaat of een interne jurist aanwezig zijn wanneer de Commissie een verificatie verricht, maar die aanwezigheid kan geen voorwaarde vormen voor de rechtmatigheid van de verificatie. Indien een onderneming het wenst, in het bijzonder wanneer zij op de plaats van verificatie niet over een jurist beschikt, kan zij telefonisch advies inwinnen bij een advocaat en hem vragen, zich zo spoedig mogelijk ter plaatse te begeven. Om te voorkomen dat de uitoefening van dit recht op bijstand door een advocaat het goede verloop van de verificatie in het gedrang brengt, moeten de met de verificatie belaste personen alle ruimten van de onderneming onmiddellijk kunnen binnengaan, de inspectiebeschikking ter kennis van de onderneming kunnen brengen en in de kantoren van hun keuze kunnen plaatsnemen, zonder dat zij hoeven te wachten totdat de onderneming haar advocaat heeft geraadpleegd. De met de verificatie belaste personen moeten tevens in staat worden gesteld, het telefoon- en internetverkeer van de onderneming te controleren, teneinde met name te voorkomen dat deze laatste contact opneemt met andere ondernemingen ten aanzien waarvan eveneens een verificatiebeschikking is gegeven. Voor het overige hangt de tijd die de Commissie een onderneming moet gunnen om contact te zoeken met haar advocaat, alvorens zij de boeken en andere bescheiden inziet, daar kopieën van maakt, kantoren of bescheiden verzegelt dan wel vertegenwoordigers of personeelsleden van de onderneming vraagt, mondelinge inlichtingen te verstrekken, af van de bijzondere omstandigheden van elk concreet geval, en kan die tijd hoe dan ook slechts uiterst kort en tot het strikte minimum beperkt zijn. De Commissie schendt de rechten van verdediging van een onderneming dus niet door niet in te gaan op haar verzoek, de aankomst van haar externe advocaten in een wachtkamer af te wachten alvorens tot haar kantoren, met name het bureau van haar algemeen directeur, te worden toegelaten. Bijgevolg moet de weigering van een dergelijke onderneming om de inspecteurs van de Commissie toegang te verschaffen tot haar gebouw zolang haar advocaten niet zijn gearriveerd, wat het verrichten van de verificatie met 47 minuten vertraagt, worden aangemerkt als een weigering zich te onderwerpen aan de verificatiebeschikking in de zin van artikel 15, lid 1, sub c, van verordening nr. 17. (cf. punten 226, 228, 230-233)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 227)

Op mededingingsgebied zijn de ondernemingen verplicht, actief mee te werken aan de onderzoeksmaatregelen die tijdens het vooronderzoek worden getroffen. Voorts tonen zowel de doelstelling van verordening nr. 17 als de in artikel 14 van deze verordening opgesomde bevoegdheden van de personeelsleden van de Commissie aan, dat de verificaties een zeer ruime draagwijdte kunnen hebben. Het recht alle lokaliteiten, terreinen en vervoermiddelen van de ondernemingen te betreden, is daarbij van bijzondere betekenis, voor zover dit de Commissie in staat moet stellen, het bewijs van inbreuken op de mededingingsregels te verzamelen op de plaats waar het zich normalerwijze bevindt, dat wil zeggen in de bedrijfslokalen van de ondernemingen. De Commissie kan haar verificatiebevoegdheid ook uitoefenen in alle bedrijfsruimten van de onderneming waarop haar beschikking betrekking heeft, mits zij dat doet met inachtneming van de rechten van de verdediging en de rechten verbonden aan de bescherming van de eigendom. Voorts staat het aan de Commissie zelf – en niet aan de betrokken onderneming of een derde – om te bepalen of een document haar moet worden overgelegd. Bijgevolg volstaat het enkele feit dat de advocaten van een onderneming de Commissie aanvankelijk de toegang tot het bureau van een van de directeuren ontzeggen, om te kunnen vaststellen dat die onderneming heeft geweigerd zich volledig aan de verificatiebeschikking te onderwerpen. De Commissie hoeft daarbij niet aan te tonen dat de door deze weigering veroorzaakte vertraging ertoe heeft kunnen leiden dat documenten zijn vernietigd of verdonkeremaand. (cf. punten 236-239)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 242)

Een handeling van een instelling van de Unie berust op misbruik van bevoegdheid, indien zij is vastgesteld met het uitsluitende, althans doorslaggevende oogmerk, andere doelen te bereiken dan de instelling zegt na te streven, dan wel te ontkomen aan de toepassing van een procedure waarin het Verdrag speciaal heeft voorzien om aan de betrokken omstandigheden het hoofd te bieden. Van misbruik van bevoegdheid is dus slechts sprake wanneer uit objectieve, relevante en onderling overeenstemmende aanwijzingen blijkt dat een handeling uitsluitend of althans overwegend is vastgesteld om andere dan de aangegeven doelen te bereiken. Voor zover de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, de Commissie uitdrukkelijk de mogelijkheid bieden, een weigering om samen te werken of een poging tot obstructie van het onderzoek als verzwarende omstandigheden te laten meewegen bij de bepaling van de geldboete, zijn zij niet vastgesteld met het overwegende doel, de sanctieprocedure van artikel 15, lid 1, sub c, van verordening nr. 17, en met name de bovengrens van 5000 EUR, te omzeilen. Verordening nr. 17 liet de Commissie namelijk een ruime beoordelingsmarge voor het vaststellen van geldboeten. Bijgevolg kan het feit dat de Commissie via de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten een nieuwe methode voor de berekening van de geldboeten heeft ingevoerd, die in een aantal gevallen tot hogere geldboeten kan leiden zonder dat evenwel de in deze verordening vastgelegde bovengrens wordt overschreden, niet worden beschouwd als een verhoging met terugwerkende kracht van de bij artikel 15 van verordening nr. 17 rechtens vastgestelde geldboeten die in strijd is met het legaliteits- en het rechtszekerheidsbeginsel. Voorts kan het gedrag van de onderneming tijdens de administratieve procedure, met name een weigering tot samenwerking of pogingen om het onderzoek te dwarsbomen, een van de factoren zijn waarmee bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete rekening dient te worden gehouden, aangezien artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 niet op limitatieve wijze de criteria opsomt op basis waarvan de Commissie dat bedrag kan vaststellen. Bijgevolg heeft de Commissie de mogelijkheid, een weigering tot samenwerking te bestraffen, hetzij door de betrokken onderneming een geldboete van maximaal 5000 EUR op te leggen op grond van artikel 15, lid 1, sub c, van verordening nr. 17, hetzij door bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete die aan de onderneming wordt opgelegd op grond van artikel 15, lid 2, van deze verordening (thans artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003), de verzwarende omstandigheid te laten meewegen dat de onderneming in kwestie haar medewerking aan het onderzoek heeft geweigerd. (cf. punten 246-251)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 253, 254)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 262-272)

Om als leider van een kartel te worden beschouwd, moet een onderneming een significante drijvende kracht achter dit kartel zijn geweest of een bijzondere en concrete verantwoordelijkheid bij de werking ervan hebben gedragen. Deze omstandigheid moet globaal en in het licht van de concrete context worden beoordeeld. Zij kan met name worden afgeleid uit het feit dat de onderneming uit eigen beweging via specifieke initiatieven een fundamentele impuls heeft gegeven aan het kartel. Zij kan eveneens worden afgeleid uit een reeks aanwijzingen waaruit blijkt dat de onderneming zich bekommerde om de stabiliteit en het welslagen van het kartel. Dit is het geval wanneer de onderneming aan de vergaderingen van het kartel heeft deelgenomen namens een andere onderneming die daar niet bij aanwezig was, en haar de resultaten van die vergaderingen heeft meegedeeld. Hetzelfde geldt wanneer is gebleken dat die onderneming een centrale rol heeft gespeeld in de concrete werking van het kartel, bijvoorbeeld door talrijke bijeenkomsten te organiseren, informatie binnen het kartel te verzamelen en te verspreiden, en zelf het vaakst voorstellen te formuleren omtrent de werking van het kartel. Voorts vormt het feit dat een onderneming actief toeziet op de uitvoering van de binnen het kartel gesloten overeenkomsten een beslissende aanwijzing voor de leidende rol die zij speelt. Daarentegen is het niet nodig dat een onderneming druk uitoefent of zelfs de andere kartelleden voorschrijft hoe zij zich moeten gedragen, om als leider van het kartel te kunnen worden aangemerkt. De marktpositie van een onderneming of de middelen waarover zij beschikt, kunnen evenmin aanwijzingen vormen dat zij een leidinggevende rol heeft gespeeld in het kader van de inbreuk, ook al maken deze factoren deel uit van de context in het kader waarvan dergelijke aanwijzingen moeten worden beoordeeld. De Commissie kan het standpunt innemen dat meerdere ondernemingen een leidinggevende rol bij een kartel hebben gespeeld. (cf. punten 283-287)