3.

Hiermede is de zaak echter nog niet afgedaan. Voor een uitputtende behandeling van het onderwerp in geding dienen wij in te gaan op enige ten processe voorgedragen argumenten die voor een andere beoordeling zouden pleiten. a) Zo werd tot staving van de stelling dat de rechtsgevolgen in situaties waarin nationaal recht niet te verenigen is met het gemeenschapsrecht, zich richten naar nationaal recht, en met name nationaal constitutioneel recht, gewezen op de arresten 34/67 (Lück, arrest van 4 april 1968, Jurispr. 1968, blz. 345) en 51-54/71 (International Fruit Company, arrest van 15 december 1971, Jurispr. 1971, blz. 1107). Dat deze arresten voor ons niets aanzetten, wordt mijns inziens al snel duidelijk. Zeker geldt dit voor het arrest 51-54/71 (Jurispr. 1971, blz. 1116). Hierin ging het namelijk alleen om de vraag of de Lid-Staten bevoegdheden krachtens het Verdrag niet dan bij uitdrukkelijke bepaling aan nationale organen kunnen overdragen. Ten deze — en enkel ten deze — werd te kennen gegeven dat de Lid-Staten de instellingen dienen aan te wijzen die in de nationale rechtsorde bevoegd zijn maatregelen ex artikel 5 EEG-Verdrag te treffen, en dat de wijze waarop de staten bepaalde nationale organen kunnen belasten met de uitoefening of nakoming van de voor hen uit het Verdrag of verordeningen voortvloeiende bevoegdheden of verplichtingen met het oog op de toepassing van het gemeenschapsrecht, uitsluitend een aangelegenheid van het constitutioneel bestel van elke Lid-Staat is. Ditzelfde geldt echter ook voor arrest 34/67 (Jurispr. 1968, blz. 356). In dit arrest wordt gezegd dat de aan artikel 95 toegekende werking de toepassing van alle met dit voorschrift strijdige binnenlandse maatregelen uitsluit. Daarmee rees de vraag wat de gevolgen zijn van de voorrang van het gemeenschapsrecht boven hiermee strijdige nationale bepalingen, en met name of de rechter deze bepalingen, voorzover onverenigbaar met het gemeenschapsrecht, als niet-toepasselijk moet beschouwen dan wel nietig moet verklaren per het in artikel 95, lid 3, genoemde tijdstip. Het Hof overwoog dienaangaande dat, wanneer naar binnenlands recht verschillende wegen kunnen worden bewandeld, het aan de bevoegde nationale rechter staat zijn keuze te bepalen op middelen welke geëigend zijn de door het gemeenschapsrecht verleende individuele rechten te waarborgen. Met name zal hij volgens zijn nationale rechtsregels hebben uit te maken of een belasting die alleen boven een bepaald bedrag met artikel 95, lid 1, in strijd is, geheel of slechts voor dit overschrijdend gedeelte nietig moet worden geacht. Dit is stellig onvoldoende om de stelling te staven, dat het aan het nationale recht is overgelaten om voor de oplossing van een conflict tussen nationaal recht en gemeenschapsrecht het Constitutionele Hof bij uitsluiting bevoegd te verklaren. b) Voorts is opgemerkt dat een onverenigbaarheid van nationaal recht met gemeenschapsrecht niet altijd duidelijk te onderkennen is, zelfs niet in alle gevallen waarin tevoren een prejudiciële uitlegging van het gemeenschapsrecht is gegeven. Ten deze werd verwezen naar de zaken 60/75 (Russo/AIMA, arrest van 22 januari 1976, Jurispr. 1976, blz. 45) en 52/76, waarin moest worden uitgemaakt of bepaalde consequenties van het nationale recht voor het gemeenschapsrecht onaanvaardbaar waren, alsmede naar het arrest in de zaak 118/75 waarin zo vage begrippen als „redelijke tijdsduur” of de inachtneming van het evenredigheidsbeginsel bij de toemeting van nationale straffen een rol speelden. Zou in dergelijke gevallen de toetsing van de verenigbaarheid van het nationale recht met het gemeenschapsrecht telkens worden overgelaten aan de nationale rechter, dan zouden de beoordelingen sterk uiteen kunnen gaan lopen. Dit zou niet zijn te rijmen met het rechtszekerheidsbeginsel, doch deze consequenties zouden ook zijn uitgesloten in het Italiaanse recht waarin dergelijke toetsingen worden geconcentreerd bij het Constitutionele Hof. Ik wil hierbij om te beginnen opmerken dat de bedoelde onduidelijkheden zich zeker niet voordoen in gevallen waarin ook een uitspraak op grond van artikel 169 EEG-Verdrag is gedaan. Maar zelfs in die gevallen laat het Italiaanse recht de rechter niet toe om met het Verdrag strijdig nationaal recht eenvoudig buiten toepassing te laten. Wat de geciteerde arresten betreft, kunnen bovendien de beide eerstgenoemde bezwaarlijk worden aangevoerd als voorbeelden dat de toetsing van de verenigbaarheid van nationaal recht met gemeenschapsrecht problematisch kan zijn. Uit arrest 60/75 blijkt heel duidelijk wat als ontoelaatbaar was te beschouwen, namelijk een zodanige beïnvloeding van de marktomstandigheden dat de prijzen onder het peil van de richtprijzen daalden, dus een verkoop van graan door staatsorganen tegen prijzen onder het niveau van de richtprijzen. Zo anderzijds in arrest 52/76 een laatste precisering achterwege is gebleven en slechts in het algemeen sprake is van de noodzaak de doelstellingen en de werking van de gemeenschappelijke marktordening niet in gevaar te brengen, dan is dit vooral omdat — zoals in het arrest herhaaldelijk wordt gezegd — de gegevens en feitenbevindingen van de verwijzende rechter ontoereikend waren. Voorzover prejudiciële beslissingen, wat betreft de verenigbaarheid van nationaal recht met het gemeenschapsrecht, inderdaad afwijkende beoordelingen mogelijk zouden maken — de Commissie heeft ongetwijfeld gelijk dat de nationale rechter nog maar een geringe handelingsvrijheid heeft —, lijkt mij om te beginnen van belang dat niet altijd duidelijk is vast te stellen waar dit geldt, met andere woorden dat het moeilijk is een afzonderlijke categorie van gevallen af te bakenen, waarvoor een uitsluitende bevoegdheid van het Constitutionele Hof eventueel zou zijn te aanvaarden. Daarnaast is vooral ook van belang dat een inschakeling van het Constitutionele Hof in vele van die gevallen niets beslissends oplevert, daar dat Hof op het punt van het gemeenschapsrecht de noodzakelijke nadere opheldering in het geheel niet kan verschaffen. Hiertoe is veeleer het Europese Hof na een eventuele nieuwe verwijzing bevoegd. Op grond van een en ander meen ik dat tegen de rechtstreekse toepassing van het gemeenschapsrecht door de nationale rechter bezwaarlijk kan worden aangevoerd dat het hiervoor soms nodig is kwesties van gemeenschapsrecht nader op te helderen en de inhoud van dit recht nauwkeuriger te bepalen. c) Ten slotte zou bij de beantwoording der vragen tevens in aanmerking moeten worden genomen dat de in Italië gevolgde procedure — de verplichte inschakeling van het Constitutionele Hof — voor het gemeenschapsrecht ook gunstige effecten heeft. Zo werd erop gewezen dat de niet-toepasselijkheid van het nationale recht in dat geval niet enkel in de rechtsoverwegingen van een vonnis, dat overigens door een hogere instantie weer kan worden tenietgedaan, en alleen met werking voor de procespartijen wordt vastgesteld. De uitspraak van het Constitutionele Hof is definitief, werkt erga omnes en komt in feite neer op de opheffing van met het gemeenschapsrecht strijdig nationaal recht. De procedure kan voor de rechtssubjecten ook tijdwinst opleveren — vooral wanneer het Constitutionele Hof aanstonds in de eerste instantie wordt aangezocht — en sluit ook het gevaar uit dat een zaak door de diverse instanties verschillend wordt beoordeeld; juist daarom kan men spreken van een versterkte werking van het gemeenschapsrecht, omdat de uniforme toepassing van dit recht aldus in alle gevallen is gewaarborgd. Bij dit — stellig plausibele — betoog, wil ik allereerst opmerken dat, wat het gemeenschapsrecht betreft, het geenszins de bedoeling is de procedure tot ongrondwettigverklaring van een nationale wet uit het Italiaanse recht te elimineren. Voor het gemeenschapsrecht is het enkel van belang dat het in die gevallen waarin het een rechtstreekse toepassing behoort te vinden, niet op nationale rechtsbelemmeringen stuit. Zoals gezegd, doet dit zich echter voor, wanneer het Constitutionele Hof bij uitsluiting bevoegd zou zijn de toepassing van met het gemeenschapsrecht strijdig nationaal recht uit te sluiten. Bovendien wordt in de jurisprudentie uitdrukkelijk gesproken van rechten van particulieren. Derhalve staat de vraag voorop, of de toepassing van het gemeenschapsrecht in concreto geen moeilijkheden ondervindt. Dit is kennelijk wel zo in het Italiaanse systeem, waarin het gemeenschapsrecht een tijd lang niet wordt toegepast met alle nadelige gevolgen van dien voor de concurrentiemogelijkheden van de in Italië werkzame ondernemingen en personen respectievelijk voor personen en ondernemingen uit andere Lid-Staten, die moeilijker toegang krijgen tot de Italiaanse markt. Uit een oogpunt van gemeenschapsrecht dat overal uniform moet worden toegepast, is zulks niet aanvaardbaar. In zoverre zijn deze en andere nadelen — zoals eventueel het procederen over meerdere instanties — met name ook niet „te compenseren” met voordelen, die uitspraken van het Constitutionele Hof in het algemeen voor de doorwerking van het gemeenschapsrecht zouden kunnen hebben door de bindende beslissing dat de betrokken nationale bepalingen in geen geval meer kunnen worden toegepast. d) Samenvattend kan men derhalve zeggen dat geen der ten processe voorgedragen argumenten voor een verplichte inschakeling van het Constitutionele Hof de doorslag kan geven; bij gevolg zullen wij ons bij de beantwoording van de eerste vraag moeten houden aan hetgeen blijkens het voorgaande voortvloeit uit de bestaande rechtspraak van Uw Hof.