Zoals bekend, zien de Lid-Staten zich ondanks deze verboden niet geheel en al verstoken van de mogelijkheid om, wanneer aan bepaalde voorwaarden voldaan is, bepalingen te doen uitgaan welke de intracommunautaire handel, al dan niet rechtstreeks, aan banden leggen. In het recente arrest van 20 februari 1979, gewezen in de zaak 120/78, Rewe/Bundesmonopolverwaltung für Branntweinn, en wel met name in de rechtsoverwegingen 8-15, heeft het Hof dienaangaande overwogen dat de Lid-Staten bevoegd blijven aan de handel beperkingen te stellen die door „dringende behoeften, ondermeer verband houdend met de doeltreffendheid der fiscale controles, de bescherming van de volksgezondheid, de eerlijkheid der handelstransacties en de bescherming van consumenten” noodzakelijk worden gemaakt. Deze opsomming, waarin slechts ten dele aan artikel 36 van het EEG-Verdrag wordt aangeknoopt, houdt meer in het algemeen een erkenning in van de rechtmatigheid van nationale voorschriften die afwijkingen van de artikelen 30 en 34 behelzen, wanneer zij zijn „gericht op de verwezenlijking van een doel van algemeen belang, dat zou moeten voorgaan bij de eisen van vrij verkeer van goederen dat als een van de fundamentele regels van de Gemeenschap is te beschouwen.” (r.o. 14 van voormeld arrest van 20 februari 1978).

Ik geloof ook niet dat Nederland — waar de concrete situatie tot opheldering van de draagwijdte van de hierbedoelde communautaire regelen kan bijdragen — geldige redenen als voormeld bij de hand had om nationale maatregelen als hier bedoeld, die op kwantitatieve beperkingen neerkomen, te treffen.

Het Produktschap heeft in zijn bij het Hof ingediende verweerschrift gesteld dat de beperkende bepalingen als rechtmatig zouden moeten worden beschouwd, omdat zij erop gericht zouden zijn de uitvoer van worst, niet zijnde paardeworst, mogelijk te maken naar landen als het Verenigd Koninkrijk, waar de consument niet op paardevlees gesteld is, dan wel naar landen als de Bondsrepubliek, waar vleeswaren uit paardevlees in het geheel niet mogen worden ingevoerd. Volgens het Produktschap zou de aanwezigheid van paardevlees in een bereiding met gebruikmaking van hoge temperaturen, technisch gezien, erg moeilijk en slechts tegen hoge kosten zijn vast te stellen, hetgeen er in feite toe zou leiden dat technische controles — ter vaststelling van de aard (paardevlees of niet) van het vlees dat in het ingevoerde produkt voorkomt, in de landen van invoer onmogelijk worden. De uitvoer van Nederlandse vleesbereidingen naar voormelde landen zou alleen kunnen worden verzekerd door gebruik te maken van het radicale middel van een verbod van de vervaardiging — in Nederland — van vleeswaren waarin paardevlees voorkomt, waarnaast het de fabrikanten verboden zou moeten zijn paardevlees in voorraad te hebben.

Ik acht deze redenering niet overtuigend.

In de eerste plaats merk ik op dat de genomen beperkende maatregelen niet noodzakelijk zijn te achten ter bescherming van eerlijke handelsrelaties en van de verbruiker, belangen welke, naar het Hof in zijn voormeld arrest van 20 februari 1979 heeft uitgesproken, stellig in volle omvang tot gelding moeten komen en in bepaalde omstandigheden voorgaan bij het beginsel van het vrije verkeer van goederen. Kopers en verbruikers kunnen, naar van de zijde van verweerster met juistheid is opgemerkt, door de voorschriften betreffende de etikettering der produkten worden beschermd. Een dergelijke oplossing wordt juist in het reeds genoemde arrest van 20 februari 1979 aan de hand gedaan: het ging er in dat arrest om of de communautaire regelen een Lid-Staat vrij laten het gehalte aan alcohol, dat in op zijn grondgebied verhandelde dranken ten minste moet voorkomen, op een hoger niveau dan de communautaire norm vast te stellen; het Hof overwoog dat „het voorschrijven van een minimum alcoholpercentage” niet „als een wezenlijke garantie voor een eerlijk handelsverkeer is te beschouwen”, aangezien „ook door vermelding van herkomst en alcoholpercentage op de verpakking te verlangen, … de koper zeer wel van de nodige informatie” kan worden verzekerd (r.o. 13).

Ook in verband met de gestelde noodzaak de nationale produktie van bereidingen van vlees in bescherming te nemen, kan er onder meer op worden gewezen dat men aan het wantrouwen van de consument in de invoerende landen een einde kan maken door te verlangen dat op de verpakking de aanwezigheid van paardevlees moet worden vermeld. Anderzijds geloof ik niet dat de bescherming van de nationale produktie kan worden gerekend tot de algemene belangen, welker bescherming volgens 's Hofs jurisprudentie een afwijking van het vrije verkeer van goederen in de Gemeenschap vermag te rechtvaardigen. Tenslotte wijs ik erop dat het de vraag is of de export wel met het verbieden van de vervaardiging van vleeswaren uit paardevlees gebaat is: de Commissie wees erop dat andere landen, zoals Denemarken, die zulk een verbod niet kennen, op basis van vlees verkregen produkten uitvoeren naar dezelfde markten waar de Nederlandse exporten vanouds terechtkomen.

Wij zagen dat het Produktschap zich er onder meer op beriep dat de Bondesrepubliek de invoer van paardevlees heeft verboden; Nederland zou zich daardoor met het oog op zijn exporten naar de Duitse markt tot voormelde beperkende maatregelen gedwongen hebben gezien. Het ligt natuurlijk niet op mijn weg de communautaire rechtmatigheid van voornoemde in Duitsland getroffen beperkende maatregelen, waaromtrent wij slechts heel in het algemeen werden geïnformeerd, aan de orde te stellen; ik kan er evenwel méde volstaan er nogmaals op te wijzen dat met een duidelijke informatie van de consument omtrent de aard der waar — en wel op het etiket — aan de gestelde moeilijkheden van de Nederlandse bedrijven zeer wel het hoofd kan worden geboden. Tot die moeilijkheden staat een maatregel als waartoe in Nederland werd overgegaan — een absoluut verbod van de produktie van paardeworst —, stellig in geen verhouding.

Ook meen ik dat men, ter rechtvaardiging van beperkende maatregelen als in Nederland getroffen, niet in ernst met de bescherming van de volksgezondheid kan komen aandragen. Weliswaar staat het de Lid-Staten volgens artikel 36 van het EEG-Verdrag vrij ter bescherming van dat rechtsgoed het vrije verkeer van goederen te beperken; anderzijds leert de ervaring ondubbelzinnig dat paardevlees voor de gezondheid niet gevaarlijker is dan voor menselijke voeding bestemd vlees van andere diersoorten. Het is in zoverre veelzeggend, dat in 's Raads richtlijn van 21 december 1976 inzake gezondheidsvraagstukken op het gebied van het intracommunautaire handelsverkeer in vleesprodukten, voor de omschrijving van het begrip „vlees” ook wordt verwezen naar artikel 1 van richtlijn 64/433, waarmede vers vlees van „éénhoevige dieren” eronder valt. Dit houdt ten overvloede de bevestiging in dat paardevlees niet als schadelijk voor de gezondheid wordt beschouwd; paardevlees geniet in sanitair opzicht eenzelfde behandeling als alle andere voor consumptie bestemde vleessoorten.