Gevoegde zaken T‑289/11, T‑290/11 en T‑521/11

Deutsche Bahn AG e.a.

tegen

Europese Commissie

„Mededinging — Administratieve procedure — Besluit waarbij inspectie wordt gelast — Inspectiebevoegdheden van Commissie — Recht van verweer — Evenredigheid — Motiveringsplicht”

Samenvatting – Arrest van het Gerecht (Vierde kamer) van 6 september 2013

Exceptie van onwettigheid – Draagwijdte – Handelingen ten aanzien waarvan exceptie van onwettigheid mogelijk is – Handeling van algemene strekking waarop bestreden besluit is gebaseerd – Vereiste van juridisch verband tussen bestreden handeling en bestreden handeling van algemene strekking

Wanneer wordt geoordeeld dat een middel of grief niet ter zake dienend is, wordt er van uitgegaan dat het middel of de grief niet van invloed kan zijn op de beslechting van het geschil, zonder dat de gegrondheid van dat middel hoeft te worden onderzocht. Daarentegen is een niet-ontvankelijk middel of een niet-ontvankelijke grief, hoewel dit middel of deze grief van invloed kan zijn op de beslechting van het geschil, niet aangevoerd in omstandigheden waarin de rechter de gegrondheid ervan kan beoordelen. Het feit dat een argument niet ter zake dienend is, heeft derhalve niet ten gevolge dat het argument niet-ontvankelijk is. (cf. punten 47, 107)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 49)

Aangezien artikel 277 VWEU niet tot doel heeft, het een partij mogelijk te maken bij de behandeling van ieder door haar ingesteld beroep de toepasselijkheid van welke handeling van algemene strekking dan ook te betwisten, moet de draagwijdte van een exceptie van onwettigheid worden beperkt tot hetgeen noodzakelijk is voor de oplossing van het geschil. Daaruit vloeit voort dat de handeling van algemene strekking waarvan de onrechtmatigheid wordt opgeworpen al dan niet rechtstreeks van toepassing moet zijn op de aan het beroep ten grondslag liggende zaak en dat er een rechtstreeks juridisch verband moet bestaan tussen de bestreden individuele beslissing en de algemene handeling in kwestie. (cf. punten 56‑58)

De uitoefening van de door artikel 20, lid 4, van verordening nr. 1/2003 aan de Commissie toegekende inspectiebevoegdheden vormt bij een onderneming een duidelijke inmenging in haar recht op eerbiediging van haar privéleven, haar woning en haar communicatie. Hoewel het ontbreken van een voorafgaande rechterlijke machtiging als zodanig een inmenging niet onrechtmatig maakt, biedt het door verordening nr. 1/2003, in het bijzonder artikel 20, lid 4, van deze verordening, tot stand gebrachte stelsel en de manier waarop dit is toegepast, passende en voldoende waarborgen waarbij de bevoegdheden van de Commissie strikt zijn afgebakend door middel van vijf categorieën van waarborgen. Deze categorieën betreffen ten eerste de motivering van inspectiebesluiten, ten tweede de aan de Commissie opgelegde beperkingen tijdens de inspectie, ten derde de onmogelijkheid voor de Commissie om de inspectie onder dwang uit te voeren, ten vierde het optreden van de nationale instanties en ten vijfde het bestaan van rechtsmiddelen a posteriori. De mogelijkheid van volledige rechterlijke toetsing achteraf is bijzonder belangrijk aangezien daarmee het ontbreken van een voorafgaande rechterlijke machtiging kan worden gecompenseerd. (cf. punten 65, 73, 74, 97)

Artikel 20, lid 4, van verordening nr. 1/2003 definieert de voornaamste aspecten die de Commissie moet vermelden in een besluit waarbij zij een inspectie gelast, te weten het voorwerp en het doel van de betrokken inspectie, de datum waarop de inspectie een aanvang neemt, de sancties waarin de artikelen 23 en 24 van deze verordening voorzien en het recht om tegen een dergelijke beschikking beroep in te stellen bij de Unierechter. Het vereiste dat de Commissie voorwerp en doel van de inspectie opgeeft vormt namelijk een fundamentele waarborg van de rechten van verdediging van de betrokken ondernemingen, zodat de omvang van de verplichting om inspectiebeschikkingen met redenen te omkleden, niet mag worden beperkt om redenen verband houdend met de doeltreffendheid van het onderzoek. Weliswaar hoeft de Commissie de adressaat van een dergelijk besluit niet alle inlichtingen mee te delen waarover zij beschikt ter zake van de vermeende inbreuken en hoeft zij de relevante markt niet nauwkeurig af te bakenen of de periode aan te geven waarin deze inbreuken zijn begaan, maar zij moet wel zo nauwkeurig mogelijk wijzen op de vermoedens die zij voornemens is te verifiëren, te weten wat wordt gezocht en de gegevens waarop de inspectie betrekking heeft. De Commissie dient in een inspectiebesluit ook een beschrijving te geven van de voornaamste kenmerken van de vermoedelijke inbreuk, waarbij zij de veronderstelde betrokken markt en de aard van de vermoedelijke mededingingsbeperkingen omschrijft, uiteen te zetten hoe de onderneming waarbij de inspectie is gelast, wordt vermoed bij de inbreuk betrokken te zijn, alsmede de aan de inspecteurs van de Unie toegekende bevoegdheden te omschrijven. Om aan te tonen dat de inspectie gerechtvaardigd is, dient de Commissie in het inspectiebesluit uitvoerig uiteen te zetten dat zij beschikt over serieuze materiële elementen en aanwijzingen op grond waarvan zij de bij de inspectie betrokken onderneming van de inbreuk verdenkt. (cf. punten 75‑78, 87, 168‑172, 174)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 81)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punt 82)

Tijdens een inspectie mag de Commissie uitvoerig bepaalde kantoren of opbergmappen doorzoeken, zelfs wanneer er geen duidelijke aanwijzing bestaat dat zich daarin informatie over het voorwerp van het onderzoek bevindt, wanneer er gegevens zijn die dit doen vermoeden. Een beperking tot het betreden van kantoren of tot het onderzoeken van opbergmappen die duidelijk verband houden met het voorwerp van het onderzoek zou de Commissie immers kunnen beletten bepaald belangrijk bewijsmateriaal te vinden. Dit bewijsmateriaal zou bijvoorbeeld kunnen worden verborgen of van foute referenties kunnen worden voorzien. Bovendien is het verband met het voorwerp van het onderzoek niet noodzakelijkerwijs onmiddellijk moeiteloos te achterhalen en is het mogelijk dat dit verband alleen aan de hand van een zeer zorgvuldig onderzoek kan worden geïdentificeerd. (cf. punten 86‑90, 92‑94, 139, 140)

Artikel 20, lid 4, van verordening nr. 1/2003 voorziet in een volledige toetsing ex ante door de Unierechter en verplicht tot vermelding ervan in het besluit waarbij de onderneming wordt gelast zich te onderwerpen aan een inspectie in haar lokalen. De Unierechter die oordeelt over een op basis van artikel 263 VWEU ingesteld beroep tot nietigverklaring van een inspectiebesluit toetst zowel de feiten als het recht en is bevoegd om de bewijzen te beoordelen en het bestreden besluit nietig te verklaren. In het kader van zijn toetsing van inspectiebesluiten kan de Unierechter zich er eventueel van vergewissen dat er voldoende ernstige aanwijzingen bestaan voor de verdenking van een inbreuk op de mededingingsregels door de betrokken ondernemingen. (cf. punten 111, 112)

Zie de tekst van de beslissing. (cf. punten 124‑128)

Het staat aan de vertegenwoordigers van de door de inspecties getroffen ondernemingen om al hun grieven formeel te doen optekenen op het moment dat de onregelmatigheden zich voordeden en om elk beschikbaar middel aan te wenden om bewijsmateriaal te bewaren. Bij gebreke van formele bewijzen is het noodzakelijkerwijs moeilijker om aan te tonen dat er sprake is van een gericht onderzoek dat het voorwerp van een inspectiebesluit te buiten gaat. (cf. punt 136)

Bij de vervulling van de haar door het Verdrag toegekende taak kan de Commissie niet gebonden zijn door een beslissing die een nationale rechterlijke instantie op grond van artikel 101, lid 1, VWEU en artikel 102 VWEU heeft gegeven. De Commissie mag dus op elk moment individuele besluiten houdende toepassing van de artikelen 101 en 102 van het Verdrag geven, ook wanneer een nationale rechter reeds heeft beslist over een overeenkomst of een gedraging en de door de Commissie voorgenomen beschikking met die rechterlijke beslissing in tegenspraak is. Het bestaan van sectorspecifieke regelgeving is overigens irrelevant voor de beoordeling van de evenredigheid van een besluit van de Commissie inzake mededinging. Dit beginsel geldt zowel voor een eindbesluit als voor een inspectiebesluit. Voorafgaande vergaderingen tussen de Commissie en de verzoekende partijen, of het feit dat een nationale autoriteit een zaak reeds in behandeling heeft genomen, hebben geen nadelige gevolgen voor de inspectiebevoegdheden van de Commissie op grond van verordening nr. 1/2003. (cf. punten 200‑202, 216)