In een geding betreffende de heffing van BTW over de omzet van een Duitse onderneming die speelautomaten exploiteert aan boord van veerboten die de dienst tussen de Bondsrepubliek en Denemarken onderhouden, verzoekt het Finanzgericht Hamburg het Hof om uitlegging van de artikelen 9, lid 1, en 15, sub 8, van de Zesde richtlijn van de Raad van 17 mei 1977 (nr. 77/388/EEG) betreffende de harmonisatie van de wetgevingen der Lid-Staten inzake omzetbelasting — Gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde: uniforme grondslag (PB 1977, L 145, biz. 1). De vraag van de verwijzende rechter betreft inzonderheid het begrip „vaste inrichting” in de definitie van de plaats van een dienst, en de vrijstelling voor diensten welke worden verricht voor de „rechtstreekse behoeften van schepen”.

De onderneming abe-Werbung te Hamburg, eigendom van Gunter Berkholz, is een advertentiebureau, maar houdt zich ook bezig met de installatie en exploitatie van speelautomaten, dit wil zeggen toestellen waarbij de speler zijn inzet naar gelang van het spelverloop verliest of in veelvoud terugkrijgt. Eind 1980 exploiteerde zij zesenzestig dergelijke apparaten, vijfenvijftig aan land (Schleswig-Holstein en Hamburg) en elf op twee veerboten van de Deutsche Bundesbahn, die de dienst onderhouden tussen de Duitse haven Puttgarden en het Deense Rodbyhavn. In datzelfde jaar 1980 ontving de Bundesbahn als vergoeding voor de vergunning om die apparaten te installeren en te exploiteren, 62% van de door abe-Werbung daaruit behaalde opbrengst.

Abe-Werbung belast regelmatig twee medewerkers gedurende twee dagen per week met de taak om op de veerboten: a) de toestellen te onderhouden, te herstellen en te vervangen; b) het geld op te halen en het samen met het personeel van de spoorwegen te tellen. Zij beschikt niet over eigen lokalen; zij mag evenwel de geldtelmachine in de voor de scheepsofficieren bestemde lokalen bewaren, reserveonderdelen, volledige automaten en veiligheidssleutels onderdeks opslaan, en af en toe de ontvangen bedragen in de scheepskluis deponeren.

In 1980 bedroeg de opbrengst van abe-Werbung uit haar zesenzestig toestellen ongeveer DM 636000; hiervan was DM 346701,20 afkomstig van de toestellen op de veerboten. Van dit laatste bedrag was 10% gerealiseerd in het Duitse heffingsgebied (in de zin van paragraaf 1, tweede alinea, eerste zin, van het Umsatzsteuergesetz, hierna (UStG) en wel tijdens de ligtijd in de haven van Puttgarden. Nog eens 25% werd behaald uit spelen tijdens de vaart tussen dat gebied (douanegrens) en de grens van de Duitse territoriale wateren (par. 1, derde alinea, eerste zin, UStG).

Het Finanzgericht Hamburg-Mitte-Altstadt onderwierp de totale opbrengst van de toestellen aan boord van de veerboten aan de Duitse omzetbelasting. Het is namelijk de volgende mening toegedaan: a) volgens paragraaf 3a, eerste alinea, UStG, vastgesteld ter uitvoering van artikel 9, lid 1, van de Zesde richtlijn, valt de omzet toe aan de zetel van de onderneming; welnu abe-Werbung is in Duitsland gevestigd; b) in het onderhavige geval is niet voldaan aan de voorwaarden voor de vrijstelling, bedoeld in paragraaf 4, sub 2, juncto paragraaf 8, eerste alinea, sub 5, UStG (artikel 15, sub 8, van de Zesde richtlijn), omdat de diensten van de automaten niet worden verricht voor de rechtstreekse behoeften van de schepen.

Abe-Werbung betoogt daarentegen: a) de betrokken diensten worden verricht vanuit een aan boord van een schip gelegen „Betriebsstätte” (in de zin van paragraaf 3 a, eerste alinea, tweede zin, UStG) of „vaste inrichting” (volgens de terminologie van artikel 9, lid 1, van de Zesde richtlijn); hieruit volgt dat enkel de binnen het Duitse heffingsgebied gerealiseerde opbrengst aan omzetbelasting is onderworpen; b) die diensten voorzien in de ontspanningsbehoeften van de passagiers en zijn derhalve van belasting vrijgesteld.

Bij beschikking van 30 april 1984 heeft de Víle Senat van het Finanzgericht Hamburg, die van het beroep van abe-Werbung kennis diende te nemen, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof krachtens artikel 177 EEG-Verdrag de navolgende vragen voorgelegd:

1) Moet artikel 9, lid 1, van de Zesde richtlijn van de Raad betreffende de harmonisatie van de omzetbelastingen van 17 mei 1977 (77/388/EEG) aldus worden uitgelegd, dat onder het begrip vaste inrichting ook is te verstaan de installatie voor de uitoefening van een beroepsactiviteit (bij voorbeeld de exploitatie van speelautomaten) op een buiten het territorium op de volle zee varend schip ? Aan welke kenmerken moet „een vaste inrichting” voldoen ?

2) Moet artikel 15, sub 8, van de Zesde richtlijn inzake omzetbelastingen aldus worden uitgelegd, dat uitsluitend die diensten voor de rechtstreekse behoeften van zeeschepen bestemd zijn, welke noodzakelijk met de scheepvaart samenhangen, of behoren daartoe ook andere diensten op schepen, die zich niet onderscheiden van corresponderende diensten aan land, zoals bij voorbeeld de exploitatie van speelautomaten ?

De Franse regering en de Commissie van de Europese Gemeenschappen hebben schriftelijke opmerkingen ingediend, terwijl de Duitse en de Deense regering enkel ter terechtzitting hun standpunt hebben uiteengezet.