Zaak T‑110/07

Siemens AG

tegen

Europese Commissie

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor projecten inzake gasgeïsoleerd schakelmateriaal – Beschikking tot vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst – Marktverdeling – Gevolgen binnen gemeenschappelijke markt – Begrip voortdurende inbreuk – Duur van inbreuk – Verjaring – Geldboeten – Evenredigheid – Verzwarende omstandigheden – Leidinggevende rol – Verzachtende omstandigheden – Medewerking”

Samenvatting van het arrest

1. Mededinging – Mededingingsregelingen – Onderling afgestemde feitelijke gedragingen – Aantasting van mededinging – Beoordelingscriteria – Mededingingsbeperkend doel – Vaststelling toereikend

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53, lid 1)

2. Gemeenschapsrecht – Beginselen – Grondrechten – Vermoeden van onschuld – Mededingingsprocedure – Toepasselijkheid

(Art. 81, lid 1, EG; art. 6, lid 2, EU)

3. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Bewijslevering – Bundel aanwijzingen

(Art. 81, lid 1, EG)

4. Mededinging – Mededingingsregelingen – Overeenkomsten tussen ondernemingen – Bewijs van inbreuk – Overlegging door Commissie van verklaringen van andere beschuldigde ondernemingen – Toelaatbaarheid

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53)

5. Mededinging – Mededingingsregelingen – Overeenkomsten tussen ondernemingen – Bewijs van inbreuk – Beoordeling van bewijswaarde van document – Criteria

(Art. 81, lid 1, EG)

6. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van inbreuk en duur daarvan ten laste van Commissie

(Art. 81, lid 1, EG; mededeling 2002/C 45/03 van de Commissie)

7. Mededinging – Administratieve procedure – Eerbiediging van rechten van verdediging – Mededeling van punten van bezwaar – Overlegging van aanvullende bewijsstukken na toezending van mededeling van punten van bezwaar – Toelaatbaarheid – Voorwaarden

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 25)

8. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Bewijs van inbreuk en duur daarvan ten laste van Commissie – Omvang van bewijslast

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 25)

9. Mededinging – Administratieve procedure – Eerbiediging van rechten van verdediging – Draagwijdte van beginsel – Grenzen – Recht van onderneming om getuigen à charge te ondervragen – Daarvan uitgesloten

(Art. 81, lid 1, EG)

10. Mededinging – Mededingingsregelingen – Deelneming van onderneming aan mededingingsregeling

(Art. 81, lid 1, EG)

11. Mededinging – Mededingingsregelingen – Inbreuk – Eén enkele inbreuk – Beoordelingscriteria

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 25, lid 2)

12. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A, vierde en zesde alinea)

13. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Geen dwingende of uitputtende lijst van criteria

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2)

14. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Beoordelingsmarge van Commissie – Verhoging van algemeen niveau van geldboeten

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2)

15. Mededinging – Geldboeten – Beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd – Motiveringsplicht – Omvang

(Art. 253 EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2)

16. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Rol van leider of aanstoker van inbreuk

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2, derde streepje)

17. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Rol van leider van inbreuk

(Art. 81, lid 1, EG)

18. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Niet-oplegging of vermindering van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming

(Art. 81, lid 1, EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 2; mededeling 2002/C 45/03 van de Commissie, punten 22 en 29)

1. Ter beoordeling van de vraag of onderling afgestemde feitelijke gedragingen onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG vallen, hoeft geen acht te worden geslagen op de concrete gevolgen ervan wanneer vaststaat dat deze gedragingen ertoe strekken de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Dit geldt naar analogie in het kader van de toepassing van artikel 53, lid 1, van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER).

(cf. punt 40)

2. Het beginsel van het vermoeden van onschuld, zoals dat met name voortvloeit uit artikel 6, lid 2, van het Europees Verdrag van de rechten van de mens, maakt deel uit van de fundamentele rechten die volgens de rechtspraak van het Hof – die overigens is bevestigd door artikel 6, lid 2, EU – algemene beginselen van gemeenschapsrecht vormen.

Gelet op de aard van de betrokken inbreuken alsook op de aard en de ernst van de daaraan verbonden sancties, is het beginsel van het vermoeden van onschuld van toepassing op procedures betreffende inbreuken op de voor ondernemingen geldende mededingingsregels die tot de oplegging van geldboetes of dwangsommen kunnen leiden. In het kader van een beroep tot nietigverklaring van een beschikking waarbij een geldboete is opgelegd, moet rekening worden met dit beginsel. Indien de rechter twijfels heeft, dient dit in het voordeel te spelen van de onderneming die de adressaat is van de beschikking waarbij een inbreuk is vastgesteld. De rechter kan dus niet vaststellen dat de Commissie de betrokken inbreuk rechtens genoegzaam heeft aangetoond, wanneer hij daarover nog twijfels koestert, met name in het kader van een beroep tot nietigverklaring van een beschikking waarbij een geldboete is opgelegd.

(cf. punten 44‑45)

3. In mededingingszaken moet de Commissie nauwkeurige en onderling overeenstemmende bewijzen aanvoeren om het bestaan van de inbreuk aan te tonen en om de vaste overtuiging te schragen dat de gestelde inbreuken aanzienlijke beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1, EG vormen. Niet elk van de door de Commissie aangevoerde bewijzen hoeft evenwel noodzakelijkerwijs voor elk onderdeel van de inbreuk aan deze criteria te voldoen. Het is voldoende dat de door deze instelling aangevoerde bundel aanwijzingen, in zijn geheel beschouwd, aan dit vereiste voldoet. Het bestaan van een mededingingsverstorende gedraging of overeenkomst kan dus worden afgeleid uit een samenloop van omstandigheden en aanwijzingen die in hun totaliteit beschouwd, bij gebreke van een andere coherente verklaring, het bewijs kunnen leveren dat de mededingingsregels zijn geschonden.

Wanneer de Commissie uitsluitend op basis van het marktgedrag van de betrokken ondernemingen een inbreuk vaststelt, is het voldoende dat deze ondernemingen omstandigheden aantonen die een ander licht werpen op de door de Commissie vastgestelde feiten en een andere plausibele verklaring van de feiten bieden die in de plaats kan worden gesteld van die op basis waarvan de Commissie tot de conclusie is gekomen dat er sprake is van een schending van de communautaire mededingingsregels. Het bestaan van een alternatieve verklaring van de feiten is evenwel enkel relevant wanneer de Commissie zich uitsluitend baseert op het gedrag van de betrokken ondernemingen op de markt. Een dergelijke verklaring is dus irrelevant zodra de inbreuk niet enkel wordt vermoed, maar met bewijzen wordt aangetoond. Voorts kan het bewijs van een inbreuk volgens het beginsel van vrije bewijslevering met alle bewijsmiddelen worden geleverd, zodat het bestaan van een alternatieve verklaring irrelevant is wanneer een inbreuk rechtens genoegzaam bewezen is door andere dan schriftelijke bewijzen.

(cf. punten 46‑49, 51)

4. Wat de bewijsmiddelen betreft aan de hand waarvan een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) kan worden vastgesteld, primeert in het gemeenschapsrecht het beginsel van de vrije bewijslevering. Meer bepaald verbiedt geen enkele bepaling en geen enkel algemeen beginsel van gemeenschapsrecht de Commissie, zich tegenover een onderneming te beroepen op de verklaringen van andere beschuldigde ondernemingen. Anders zou de op de Commissie rustende bewijslast met betrekking tot gedragingen die in strijd zijn met de artikelen 81 EG en 82 EG onoverkomelijk zwaar zijn en onverenigbaar zijn met de haar door het Verdrag opgedragen taak, toezicht te houden op de juiste toepassing van deze bepalingen.

(cf. punt 50)

5. In mededingingszaken is het enige relevante criterium ter beoordeling van vrij aangevoerde bewijzen de geloofwaardigheid ervan. Volgens de algemeen geldende bewijsregels hangt de geloofwaardigheid en dus de bewijswaarde van een stuk af van de herkomst ervan, van de omstandigheden waarin het is opgesteld, van degene tot wie het is gericht en van de redelijkheid en de geloofwaardigheid van de inhoud ervan. Met name dient groot belang te worden gehecht aan de omstandigheid dat een stuk rechtstreeks verband houdt met de feiten of is opgesteld door iemand die rechtstreeks getuige was van deze feiten. Bovendien moeten verklaringen die ingaan tegen de belangen van degene die ze heeft afgelegd, in beginsel als bijzonder betrouwbare bewijzen worden beschouwd.

Zo moet de getuigenis van een persoon die tijdens bijna de gehele duur van de mededingingsregeling een van de vertegenwoordigers van een van de voornaamste spelers binnen het kartel was en dus rechtstreeks getuige was van de omstandigheden die hij in zijn getuigenis heeft uiteengezet, in beginsel worden beschouwd als een bewijs met een hoge bewijswaarde.

(cf. punten 54, 75)

6. In mededingingszaken zet de omstandigheid dat een onderneming om toepassing van de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken verzoekt teneinde een verlaging van de geldboete te verkrijgen, haar er niet noodzakelijkerwijs toe aan, verdraaide bewijzen aan te voeren. Iedere poging om de Commissie te misleiden kan immers twijfels doen rijzen over de oprechtheid en de volledigheid van de medewerking van de verzoeker, en bijgevolg de mogelijkheid voor deze laatste om volledig profijt te halen uit de mededeling inzake medewerking in gevaar brengen.

Voor zover de verklaringen van een van schending van de communautaire mededingingsregels beschuldigde onderneming evenwel worden betwist door andere ondernemingen die er ook van worden beschuldigd betrokken te zijn geweest bij een gemeenschappelijk akkoord, moeten zij door andere bewijzen worden gestaafd om een voldoende bewijs van het bestaan en de strekking van dit gemeenschappelijk akkoord te kunnen vormen.

(cf. punten 65‑66)

7. De betrokkenen moeten uit de mededeling van punten van bezwaar daadwerkelijk kunnen opmaken welke gedragingen de Commissie hun verwijt, en aan dit vereiste is voldaan wanneer in de eindbeschikking aan de betrokkenen geen andere dan in de mededeling van punten van bezwaar bedoelde inbreuken ten laste worden gelegd en daarin slechts wordt uitgegaan van feiten waarover de betrokkenen zich hebben kunnen uitspreken. De in een beschikking aan een onderneming ten laste legde inbreuken mogen dus weliswaar niet verschillen van die welke in de mededeling van punten van bezwaar zijn genoemd, maar dit geldt niet voor de in aanmerking genomen feiten, aangezien het, wat deze feiten betreft, voldoende is dat de beschuldigde ondernemingen de mogelijkheid hebben gehad om zich over alle te hunnen laste gelegde feiten uit te spreken. Geen enkele bepaling verbiedt de Commissie immers, de partijen na het toesturen van de mededeling van de punten van bezwaar nieuwe stukken mee te delen waarvan zij meent dat deze haar stelling ondersteunen, mits aan de ondernemingen de nodige tijd wordt gegeven om hun standpunt dienaangaande kenbaar te maken.

(cf. punten 86‑87)

8. De partij of de autoriteit die een inbreuk op de mededingingsregels aanvoert, moet het bewijs daarvan leveren door de feiten die een inbreuk opleveren rechtens genoegzaam te bewijzen. Voorts moet de onderneming die verweer voert tegen de vaststelling dat zij een inbreuk heeft gepleegd, het bewijs leveren dat is voldaan aan de voorwaarden om dat verweer te laten gelden, in welk geval deze autoriteit andere bewijzen moet aanvoeren.

Het feit dat de betrokken onderneming als verweer de verjaring heeft aangevoerd, die in beginsel door haar dient te worden bewezen, doet niet af aan het algemene beginsel dat de Commissie het bewijs dient te leveren van alle constitutieve bestanddelen van de inbreuk, daaronder begrepen de duur ervan, die haar uiteindelijke beslissing over de zwaarte van deze inbreuk kunnen beïnvloeden.

Een dergelijk verweermiddel houdt immers noodzakelijkerwijs in dat de duur van de inbreuk en de datum waarop deze is beëindigd, zijn vastgesteld. Deze omstandigheid kan op zich geen rechtvaardiging vormen voor een overdracht van de bewijslast ter zake op de betrokken onderneming. Enerzijds vormt de duur van de inbreuk – een begrip dat veronderstelt dat de einddatum ervan bekend is – een van de wezenlijke bestanddelen van de inbreuk, waarvoor de bewijslast op de Commissie rust, ongeacht of deze bestanddelen ook worden betwist in het kader van het verweermiddel dat de verjaring is ingetreden. Anderzijds is deze conclusie gerechtvaardigd door het feit dat de voorwaarde dat het vervolgingsrecht van de Commissie niet is verjaard overeenkomstig artikel 25 van verordening nr. 1/2003, een objectief wettelijk criterium vormt dat voortvloeit uit het rechtszekerheidsbeginsel en bijgevolg een geldigheidsvoorwaarde vormt voor elke beschikking waarbij een sanctie wordt opgelegd. De Commissie moet dit criterium immers in acht nemen zelfs wanneer de onderneming geen verweermiddel dienaangaande heeft aangevoerd.

Deze verdeling van de bewijslast staat evenwel niet onveranderlijk vast, aangezien de door een partij aangevoerde feiten de andere partij kunnen verplichten een verklaring of rechtvaardiging te geven, bij gebreke waarvan mag worden geconcludeerd dat het bewijs is geleverd. Wanneer de Commissie met name heeft bewezen dat er sprake is van een overeenkomst, staat het aan de onderneming die daaraan heeft deelgenomen, om het bewijs te leveren dat zij zich daarvan heeft gedistantieerd, en dit bewijs moet getuigen van een duidelijke en aan de andere deelnemende ondernemingen kenbaar gemaakte wil om zich aan deze overeenkomst te onttrekken.

(cf. punten 173‑176)

9. Het fundamentele beginsel van de eerbiediging van de rechten van de verdediging vereist dat de ondernemingen en ondernemersverenigingen die betrokken zijn bij een mededingingsonderzoek van de Commissie reeds tijdens de administratieve procedure in staat worden gesteld, hun standpunt over de juistheid en de relevantie van de door de Commissie gestelde feiten, punten van bezwaar en omstandigheden naar behoren kenbaar te maken. Zo kan het antwoord van een onderneming op de mededeling van de punten van bezwaar van de Commissie niet tegen een andere bij het onderzoek betrokken onderneming worden gebruikt, wanneer deze vóór de vaststelling van de beschikking van de Commissie geen kennis van dit antwoord heeft kunnen nemen.

Daarentegen vereist dit beginsel niet dat de onderneming de gelegenheid wordt geboden om de door de Commissie gehoorde getuigen zelf te ondervragen in het kader van de administratieve procedure.

(cf. punten 189, 199)

10. Het feit dat een onderneming niet publiekelijk afstand neemt van een inbreuk waaraan zij heeft deelgenomen en deze niet bij de administratieve instanties aangeeft, heeft tot gevolg dat het voortbestaan van de inbreuk wordt bevorderd en de ontdekking ervan wordt bemoeilijkt, zodat deze stilzwijgende goedkeuring als medeplichtigheid of passieve deelneming aan de inbreuk kan worden gekwalificeerd.

(cf. punt 222)

11. Verschillende criteria zijn relevant voor de beoordeling of sprake is van één enkele inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER), namelijk de vraag of de betrokken praktijken dezelfde dan wel verschillende doelstellingen nastreven, of het gaat om dezelfde producten en diensten, of dezelfde ondernemingen aan de inbreuk hebben deelgenomen en of de uitvoeringswijze dezelfde is. Andere relevante criteria zijn de vraag of dezelfde natuurlijke personen voor rekening van de ondernemingen optreden en de vraag of de betrokken praktijken hetzelfde gebied bestrijken.

Wat in het bijzonder het begrip gemeenschappelijk doel van de mededingingsverstorende praktijken betreft, hangt het antwoord op de vraag of een reeks met artikel 81, lid 1, EG strijdige overeenkomsten en praktijken één enkele voortdurende inbreuk vormt enkel af van objectieve factoren, waaronder het gemeenschappelijke doel van deze overeenkomsten en praktijken. Dit laatste criterium dient enkel te worden beoordeeld op basis van de inhoud van deze overeenkomsten en praktijken en mag niet worden verward met de intentie van de verschillende ondernemingen om aan één enkele voortdurende mededingingsregeling deel te nemen. Deze subjectieve intentie kan en mag daarentegen slechts in aanmerking worden genomen in het kader van de beoordeling van de individuele deelneming van een onderneming aan één enkele voortdurende overeenkomst. Dienaangaande volstaat het dat de betrokken onderneming zich op het ogenblik waarop zij opnieuw aan de mededingingsregeling deelneemt, na zich daaruit te hebben teruggetrokken, bewust is van het feit dat zij aan dezelfde mededingingsregeling deelneemt als voordien. Het is zelfs voldoende dat deze onderneming zich bewust is van de hierboven genoemde essentiële criteria op basis waarvan kan worden vastgesteld dat sprake is van één enkele inbreuk, om het bestaan daarvan aan haar te kunnen tegenwerpen, ook al zou zijzelf niet tot het bestaan daarvan hebben geconcludeerd.

(cf. punten 241, 246, 253)

12. De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, bepalen in punt 1 A, vierde en zesde alinea, dat rekening moet worden gehouden met de daadwerkelijke economische macht van de inbreukmakers om andere marktdeelnemers aanzienlijke schade te berokkenen en met het specifieke gewicht van het gedrag van elke onderneming afzonderlijk op de mededinging, met name wanneer er een aanzienlijk verschil bestaat in de grootte van de ondernemingen die een inbreuk hebben gepleegd. De richtsnoeren bepalen daarentegen niet dat de daadwerkelijke economische macht van de ondernemingen of het specifieke gewicht van hun gedrag dient te worden beoordeeld aan de hand van een bijzonder criterium, zoals hun marktaandeel voor het betrokken product in de Europese Economische Ruimte (EER) of op de gemeenschappelijke markt. De Commissie is dus vrij om dienaangaande een passend criterium toe te passen naargelang van de omstandigheden van elk specifiek geval.

(cf. punt 279)

13. De zwaarte van inbreuken op de communautaire mededingingsregels moet worden bepaald met inachtneming van een groot aantal factoren, zoals de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld. Tot de factoren die van belang kunnen zijn voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuken behoren het gedrag van elk van de ondernemingen, de rol die elk van hen heeft gespeeld in de totstandkoming van de onderling afgestemde feitelijke gedragingen, de winst die zij uit deze gedragingen hebben kunnen behalen, hun omvang, de waarde van de betrokken goederen en het gevaar dat dergelijke inbreuken opleveren voor de doelstellingen van de Gemeenschap.

Hieruit volgt enerzijds dat voor de vaststelling van het boetebedrag zowel rekening mag worden gehouden met de totale omzet van de onderneming, die – zij het ook benaderend en onvolkomen – een aanwijzing vormt voor de omvang en de economische macht van de onderneming, als met het deel van deze omzet dat is behaald met de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft en dat dus een aanwijzing kan vormen voor de omvang van de inbreuk. Anderzijds volgt daaruit dat aan geen van deze omzetcijfers een belang mag worden toegekend dat niet in verhouding staat tot de overige beoordelingselementen, en dat de vaststelling van een passende geldboete derhalve niet de resultante kan zijn van een eenvoudige berekening op basis van de totale omzet. Dit geldt in het bijzonder wanneer de betrokken goederen slechts een klein deel van deze omzet vertegenwoordigen.

De lijst van factoren waarmee bij de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk rekening kan worden gehouden, is dus noch dwingend noch uitputtend. De Commissie is dus vrij om andere factoren in aanmerking te nemen of minder gewicht toe te kennen aan een van de hierboven genoemde factoren, of er zelfs helemaal geen rekening mee te houden, indien dat haar gelet op de omstandigheden in een specifieke zaak passend lijkt.

Voorts moet het begrip „waarde van de betrokken goederen” worden opgevat als een maat die het deel van de totale omzet van de betrokken ondernemingen weergeeft dat is behaald met de producten waarop de mededingingsregeling betrekking heeft, en niet als een verwijzing naar de omvang van de markt voor deze producten binnen de Europese Economische Ruimte (EER).

(cf. punten 286‑288)

14. De vroegere beschikkingspraktijk van de Commissie fungeert zelf niet als rechtskader voor geldboeten in mededingingszaken. De Commissie beschikt in het kader van verordening nr. 1/2003 bij de bepaling van het bedrag van de geldboeten over een beoordelingsmarge om het gedrag van de ondernemingen zodanig te sturen dat zij de mededingingsregels naleven. Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, kan haar dus niet beletten dit niveau binnen de in verordening nr. 1/2003 gestelde grenzen te verhogen, indien dat noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid. Voor een doeltreffende toepassing van de communautaire mededingingsregels moet de Commissie het niveau van de geldboeten juist op elk moment aan de eisen van dit beleid kunnen aanpassen.

Hieruit volgt dat ondernemingen die betrokken zijn bij een administratieve procedure waarin geldboeten kunnen worden opgelegd, geen gewettigd vertrouwen kunnen hebben in het feit dat de Commissie het niveau van de vroeger opgelegde geldboeten niet zal overschrijden. Deze ondernemingen moeten er dus rekening mee houden dat de Commissie steeds kan beslissen om het niveau van de geldboeten te verhogen ten opzichte van het niveau dat in het verleden werd gehanteerd.

(cf. punten 290‑291)

15. Wat de berekening betreft van de geldboeten die door de Commissie worden opgelegd wegens schending van het communautaire mededingingsrecht, is voldaan aan het substantiële vormvereiste dat de beschikking wordt gemotiveerd, wanneer de Commissie in haar beschikking de beoordelingsfactoren aangeeft op basis waarvan zij de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft bepaald, zonder dat zij dit nader hoeft toe te lichten of de cijfergegevens betreffende de methode voor de berekening van de geldboete hoeft te vermelden.

Het kan meer bepaald wenselijk zijn dat de Commissie gebruikmaakt van de mogelijkheid om de cijfers te vermelden waardoor zij zich – met name met het oog op de gewenste afschrikkende werking – bij de uitoefening van haar beoordelingsbevoegdheid in het kader van de vaststelling van de geldboeten heeft laten leiden, maar deze mogelijkheid gaat verder dan de motiveringsplicht vereist.

(cf. punten 311‑312)

16. Om als „leider” van een kartel te kunnen worden gekwalificeerd, moet een onderneming een significante drijvende kracht achter dit kartel zijn geweest, of een bijzondere en concrete verantwoordelijkheid hebben gedragen voor de werking ervan. Deze omstandigheid moet algemeen worden beoordeeld, met inachtneming van de context van de zaak. Een onderneming wordt met name als „leider” aangemerkt wanneer is aangetoond dat zij als coördinator van het kartel is opgetreden en met name het secretariaat dat belast is met de concrete uitvoering van de mededingingsregeling, organiseerde en bemande, of wanneer deze onderneming een centrale rol in de concrete werking van de mededingingsregeling heeft gespeeld, bijvoorbeeld door talrijke bijeenkomsten te organiseren, binnen het kartel informatie te verzamelen en te verspreiden, in te staan voor de vertegenwoordiging van bepaalde leden binnen het kartel of de meeste voorstellen met betrekking tot de werking van de mededingingsregeling te formuleren. Voorts is het goed mogelijk dat twee of zelfs meer ondernemingen als leider worden aangemerkt, met name in het kader van een kartel met een hoog aantal deelnemers.

Voorts dient – zoals blijkt uit de formulering zelf van punt 2, derde streepje, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd – een onderscheid te worden gemaakt tussen het begrip „leider” en het begrip „aanstichter” van een inbreuk. De rol van aanstichter heeft namelijk betrekking op het tijdstip van de totstandkoming of de uitbreiding van een mededingingsregeling, terwijl de rol van leider ziet op de werking ervan. De leider en de aanstichter van een inbreuk bevinden zich dus niet in een vergelijkbare situatie, zodat het feit dat een onderneming die als aanstichter van het kartel wordt aangemerkt en de leider ervan verschillend worden behandeld geen schending van het beginsel van gelijke behandeling oplevert.

(cf. punten 337, 345, 348)

17. Ook al zou de Commissie een onderneming ten onrechte niet als leider van een kartel hebben aangemerkt, ondanks de significante rol die deze onderneming binnen het kartel heeft gespeeld, kan een dergelijke onrechtmatigheid, waarvan een ander heeft geprofiteerd, hoe dan ook niet rechtvaardigen dat het middel tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie wordt aanvaard. De eerbiediging van het beginsel van gelijke behandeling of non-discriminatie moet zich immers verdragen met de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, wat impliceert dat niemand zich ten eigen voordele kan beroepen op een onrechtmatigheid waarvan anderen hebben kunnen profiteren.

(cf. punt 358)

18. De verlaging van het bedrag van de geldboeten wegens medewerking van de ondernemingen die aan inbreuken op het communautaire mededingingsrecht deelnemen, is gebaseerd op de overweging dat een dergelijke medewerking de taak van de Commissie verlicht om het bestaan van een inbreuk vast te stellen en daaraan in voorkomend geval een einde te maken.

Zoals in punt 29 van de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken is verklaard, wekt deze mededeling rechtmatige verwachtingen waarop ondernemingen mogen vertrouwen wanneer zij het bestaan van een mededingingsregeling aan de Commissie bekendmaken. Gelet op het gewettigde vertrouwen dat ondernemingen die met de Commissie willen samenwerken, aan deze mededeling kunnen ontlenen, is de Commissie verplicht zich aan deze mededeling te houden wanneer zij bij de vaststelling van het bedrag van de aan een onderneming op te leggen geldboete de door deze onderneming verleende medewerking beoordeelt.

Binnen de door de mededeling inzake medewerking vastgestelde grenzen beschikt de Commissie evenwel over een ruime bevoegdheid bij de beoordeling van de vraag of de door een onderneming aangevoerde bewijzen al dan niet een toegevoegde waarde in de zin van punt 22 van deze mededeling hebben en of op grond van deze mededeling een vermindering aan een onderneming dient te worden toegekend.

(cf. punten 374‑376)

ARREST VAN HET GERECHT (Tweede kamer)

3 maart 2011 ( )

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor projecten inzake gasgeïsoleerd schakelmateriaal – Beschikking tot vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst – Marktverdeling – Gevolgen binnen gemeenschappelijke markt – Begrip voortdurende inbreuk – Duur van inbreuk – Verjaring – Geldboeten – Evenredigheid – Verzwarende omstandigheden – Leidinggevende rol – Verzachtende omstandigheden – Medewerking”

In zaak T‑110/07,

Siemens AG, gevestigd te Berlijn (Duitsland) en te München (Duitsland), aanvankelijk vertegenwoordigd door I. Brinker, T. Loest en C. Steinle, vervolgens door Brinker en Steinle, advocaten,

verzoekster,

tegen

Europese Commissie, aanvankelijk vertegenwoordigd door F. Arbault en O. Weber, vervolgens door X. Lewis en R. Sauer, en ten slotte door R. Sauer en A. Antoniadis als gemachtigden,

verweerster,

betreffende een verzoek, primair, tot gedeeltelijke nietigverklaring van beschikking C(2006) 6762 def. van de Commissie van 24 januari 2007 in een procedure op grond van artikel 81 [EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/38.899 – Gasgeïsoleerd schakelmateriaal), en, subsidiair, tot verlaging van de aan verzoekster opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT (Tweede kamer),

samengesteld als volgt: I. Pelikánová (rapporteur), kamerpresident, K. Jürimäe en S. Soldevila Fragoso, rechters,

griffier: K. Andová, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 16 december 2009,

het navolgende

Arrest

Voorgeschiedenis van het geding

1 Verzoekster, Siemens AG, is een beursgenoteerde onderneming die actief is op het gebied van de elektrotechniek en de elektronica. Zij is gevestigd te Berlijn (Duitsland) en te München (Duitsland).

2 Gasgeïsoleerd schakelmateriaal (hierna: „GGS”) wordt gebruikt om de energiestroom in elektriciteitsnetwerken te controleren. Het is zwaar elektrisch materieel dat als belangrijk onderdeel voor kant-en-klaar opgeleverde elektriciteitsonderstations wordt gebruikt. De onderstations zijn hulpcentrales die de elektrische stroom omzetten. Naast de transformator bevatten de onderstations controlesystemen, relais, batterijen, opladers en schakelmateriaal. De functie van het schakelmateriaal bestaat erin de transformator te beschermen tegen overbelasting en/of de stroomkring en een defecte transformator te isoleren.

3 Geïsoleerd schakelmateriaal kan gasgeïsoleerd, luchtgeïsoleerd of lucht‑ en gasgeïsoleerd zijn. In dit laatste geval worden beide technieken gecombineerd. GGS wordt in de gehele wereld verkocht als onderdeel van kant-en-klaar opgeleverde elektriciteitsonderstations of als losse onderdelen die in dergelijke onderstations dienen te worden geïntegreerd. Het maakt ongeveer 30 tot 60 % van de totale prijs van deze onderstations uit.

4 Op 3 maart 2004 heeft ABB Ltd de Commissie gewezen op het bestaan van mededingingsverstorende praktijken in de GGS-sector en een mondeling immuniteitsverzoek ingediend overeenkomstig de mededeling van de Commissie van 19 februari 2002 betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3; hierna: „mededeling inzake medewerking”).

5 De door ABB aangeklaagde praktijken bestonden in de wereldwijde coördinatie van de verkoop van GGS. Deze coördinatie omvatte de verdeling van markten, de toewijzing van quota en het behoud van de respectieve marktaandelen, de toewijzing van GGS-projecten aan daartoe aangewezen producenten en de manipulatie van de aanbestedingsprocedure (geknoei met offertes) om ervoor te zorgen dat de overeenkomsten aan deze producenten werden toegewezen, de vaststelling van prijzen via ingewikkelde akkoorden met betrekking tot de niet-toegewezen GGS-projecten, de opzegging van licentieovereenkomsten met ondernemingen die geen lid waren van het kartel, en de uitwisseling van gevoelige informatie over de markt.

6 ABB heeft haar mondeling immuniteitsverzoek aangevuld met mondelinge opmerkingen en bewijsstukken. Op 25 april 2004 heeft de Commissie ABB een voorwaardelijke immuniteit verleend.

7 De Commissie is op basis van de verklaringen van ABB een onderzoek gestart en heeft op 11 en 12 mei 2004 inspecties verricht in de kantoren van Areva T&D SA, Siemens AG, de groep VA Tech, Hitachi Ltd en Japan AE Power Systems Corp (hierna: „JAEPS”).

8 Op 20 april 2006 heeft de Commissie een mededeling van punten van bezwaar vastgesteld, die aan 20 ondernemingen, waaronder Siemens, ter kennis is gebracht.

9 Op 18 en 19 juli 2006 heeft de Commissie een hoorzitting gehouden.

10 Op 24 januari 2007 heeft de Commissie beschikking C(2006) 6762 def. in een procedure op grond van artikel 81 [EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/38.899 – Gasgeïsoleerd schakelmateriaal) vastgesteld (hierna: „bestreden beschikking”). Deze is op 8 februari 2007 ter kennis gebracht van Siemens.

11 De bestreden beschikking was niet alleen gericht tot Siemens, maar ook tot ABB, Alstom SA, Areva SA, Areva T&D AG, Areva T&D Holding SA en Areva T&D SA, Fuji Electric Holdings Co. Ltd en Fuji Electric Systems Co. Ltd (hierna samen: „Fuji”), Hitachi Ltd en Hitachi Europe Ltd (hierna samen: „Hitachi”), JAEPS, Mitsubishi Electric System Corp. (hierna: „Melco”), Nuova Magrini Galileo SpA, Schneider Electric SA, Siemens AG Österreich, Siemens Transmission & Distribution Ltd (hierna: „Reyrolle”), Siemens Transmission & Distribution SA, Toshiba Corp. en VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

12 In de punten 113 tot en met 123 van de bestreden beschikking heeft de Commissie opgemerkt dat de verschillende ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen de toewijzing van GGS-projecten wereldwijd, behalve op bepaalde markten, volgens overeengekomen regels hebben gecoördineerd teneinde met name quota te handhaven die in vergaande mate hun geschatte historische marktaandelen weerspiegelden. Zij heeft gepreciseerd dat de toewijzing van GGS-projecten geschiedde op basis van een gezamenlijk „Japans” quotum en een gezamenlijk „Europees” quotum, die vervolgens door de Japanse producenten respectievelijk de Europese producenten onder elkaar dienden te worden verdeeld. In een op 15 april 1988 te Wenen gesloten overeenkomst (hierna: „GQ-overeenkomst”) werden regels vastgesteld op basis waarvan de GGS-projecten ofwel aan de Japanse producenten, ofwel aan de Europese producenten moesten worden toegewezen en de waarde ervan op het overeenkomstige quotum diende te worden geïmputeerd.

13 Voorts heeft de Commissie in de punten 124 tot en met 132 van de bestreden beschikking gepreciseerd dat de verschillende ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen, een niet-schriftelijk akkoord hebben gesloten (hierna: „gemeenschappelijk akkoord”) volgens hetwelk de GGS-projecten in Japan, enerzijds, en de landen van de Europese kartelleden, anderzijds, die samen werden aangeduid als de „landen van oorsprong” van de GGS-projecten, respectievelijk waren voorbehouden aan de Japanse en de Europese kartelleden. Over de GGS-projecten in de „landen van oorsprong” werd geen informatie tussen de twee groepen uitgewisseld en deze projecten werden niet op de respectieve quota geïmputeerd. De GQ-overeenkomst bevatte ook regels betreffende de – met name door de secretarissen van de twee groepen verrichte – uitwisseling van informatie tussen de twee groepen van producenten die noodzakelijk was voor het functioneren van het kartel, de manipulatie van de betrokken aanbestedingen en de vaststelling van prijzen voor de GGS-projecten die niet konden worden toegewezen. Volgens de bewoordingen van bijlage 2 bij de GQ-overeenkomst was deze overeenkomst wereldwijd van toepassing, behalve in de Verenigde Staten, Canada, Japan en 17 West-Europese landen. Bovendien waren de GGS-projecten in de andere Europese landen dan de „landen van oorsprong” krachtens het gemeenschappelijk akkoord ook aan de Europese groep voorbehouden, aangezien de Japanse producenten zich ertoe hadden verbonden geen offertes voor GGS-projecten in Europa in te dienen.

14 Volgens de Commissie werd de verdeling van de GGS-projecten tussen de Europese producenten geregeld door een eveneens op 15 april 1988 te Wenen ondertekend akkoord met de naam „E-Group Operation Agreement for GQ-Agreement” (overeenkomst van groep E ter uitvoering van de GQ-overeenkomst) (hierna: „EQ-overeenkomst”). Zij merkt op dat de toewijzing van GGS-projecten in Europa volgens dezelfde regels en procedures verliep als de toewijzing van GGS-projecten in andere landen. Meer bepaald dienden de GGS-projecten in Europa eveneens ter kennis te worden gebracht, geïnventariseerd, toegewezen en onderling geregeld of was hiervoor een minimumprijs vastgesteld.

15 In punt 142 van de bestreden beschikking heeft de Commissie vastgesteld dat de verschillende kartelleden in de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst met het oog op de organisatie en de goede werking van het kartel werden aangeduid met een code, namelijk een cijfercode voor de Europese leden en een lettercode voor de Japanse leden. De oorspronkelijke codes zijn vanaf juli 2002 door nummers vervangen.

16 In artikel 1, sub o, van de bestreden beschikking heeft de Commissie vastgesteld dat Siemens van 15 april 1988 tot 1 september 1999 en van 26 maart 2002 tot 11 mei 2004 aan de inbreuk heeft deelgenomen.

17 In artikel 2, sub m, van de bestreden beschikking is aan Siemens een geldboete van 396 562 500 EUR opgelegd voor de in artikel 1 van de bestreden beschikking bedoelde inbreuk.

Procesverloop en conclusies van partijen

18 Bij verzoekschrift, ingediend ter griffie van het Gerecht op 16 april 2007, heeft Siemens het onderhavige beroep ingesteld.

19 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Tweede kamer) besloten, tot de mondelinge behandeling over te gaan.

20 De partijen zijn in het kader van de in artikel 64 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht vastgestelde maatregelen tot organisatie van de procesgang verzocht om op de schriftelijke vragen van het Gerecht te antwoorden, wat zij binnen de gestelde termijn hebben gedaan.

21 Ter terechtzitting van 16 december 2009 hebben de partijen pleidooi gehouden en geantwoord op de mondelinge vragen van het Gerecht.

22 Siemens verzoekt het Gerecht:

– de bestreden beschikking nietig te verklaren, voor zover deze betrekking heeft op haar;

– subsidiair, het bedrag van de haar opgelegde geldboete te verlagen;

– de Commissie in de kosten te verwijzen.

23 De Commissie verzoekt het Gerecht:

– het beroep te verwerpen;

– Siemens in de kosten te verwijzen.

In rechte

24 Siemens voert ter ondersteuning van haar beroep tot nietigverklaring drie middelen aan: ten eerste, schending van artikel 81, lid 1, EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna: „EER-Overeenkomst”), ten tweede, schending van artikel 25 van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1), en ten derde, onjuiste rechtsopvatting bij de berekening van het bedrag van de geldboete.

I – Eerste middel: schending van artikel 81, lid 1, EG en artikel 53 EER-Overeenkomst

25 Het eerste middel omvat twee onderdelen. In het kader van het eerste onderdeel stelt Siemens dat „de ten laste gelegde inbreuken onvoldoende zijn uiteengezet”. In het kader van het tweede onderdeel stelt zij dat „de gestelde overeenkomsten en de gevolgen ervan voor de gemeenschappelijke markt niet correct zijn geanalyseerd”.

A – Eerste onderdeel van het eerste middel: „de ten laste gelegde inbreuken zijn onvoldoende uiteengezet”

1. Argumenten van partijen

26 Siemens betoogt dat de Commissie de haar ten laste gelegde inbreuk niet nauwkeurig heeft beschreven en onvoldoende heeft bewezen. Zij stelt in wezen, ten eerste, dat de Commissie niet heeft bewezen dat de ten laste gelegde gedragingen één enkele voortdurende inbreuk vormen, ten tweede, dat zij niet de concrete gevolgen van de mededingingsregeling op de gemeenschappelijke markt heeft uiteengezet en, ten derde, dat zij niet heeft bewezen dat verzoekster de bedoeling had om tweemaal aan dezelfde inbreuk deel te nemen.

27 De Commissie stelt dat dit middel onvoldoende is onderbouwd en als zodanig moet worden verworpen. Voorts stelt zij dat de argumenten van Siemens ongegrond zijn.

2. Beoordeling door het Gerecht

28 Het eerste onderdeel van het eerste middel bevat uitsluitend grieven die ook in andere delen van het verzoekschrift zijn aangevoerd of die tevens dienen te worden onderzocht in het kader van de beoordeling van andere middelen van Siemens die eveneens betrekking hebben op artikel 1 van de bestreden beschikking, waarbij de ten laste gelegde inbreuk wordt vastgesteld. Zo wordt de grief dat niet is bewezen dat de ten laste gelegde gedragingen één enkele voortdurende inbreuk vormen ook aangevoerd in het kader van het tweede onderdeel van het tweede middel, en moet de grief inzake de bedoeling van Siemens om aan deze inbreuk deel te nemen eveneens in deze context worden behandeld. Voorts wordt de grief dat de concrete gevolgen van de mededingingsregeling op de gemeenschappelijke markt niet zijn uiteengezet eveneens – veel uitvoeriger – uiteengezet in het kader van het tweede onderdeel van het eerste middel. Dit onderdeel van het middel bevat dus geen op zich staande grieven.

29 Bijgevolg hoeft geen uitspraak te worden gedaan op het eerste onderdeel van het eerste middel.

B – Tweede onderdeel van het eerste middel: „onjuiste analyse van de gestelde overeenkomsten en de gevolgen ervan voor de gemeenschappelijke markt”

30 In het tweede onderdeel van het eerste middel voert Siemens drie grieven aan, namelijk dat er geen sprake was van enige mededingingsregeling die gevolgen zou hebben gehad binnen de EER, dat er geen geografische verdeling van de markten tussen de Japanse en de Europese producenten heeft plaatsgevonden, en dat de „landen van oorsprong” niet werden beschermd.

31 Deze drie grieven zijn nauw met elkaar verbonden. De tweede en de derde grief houden immers verband met vaststellingen van de Commissie die, indien zij bewezen zouden zijn, zouden aantonen dat er sprake is van een mededingingsregeling die gevolgen heeft gehad binnen de EER, een kwestie die aan bod komt in de eerste grief. De drie grieven zijn ook in die zin met elkaar verbonden dat zij betrekking hebben op dezelfde door de Commissie aangevoerde bewijzen. Zij dienen dan ook samen te worden behandeld.

1. Argumenten van partijen

32 Siemens stelt dat de bestreden beschikking onvoldoende bewijzen van de haar ten laste gelegde inbreuk bevat wat de eerste fase van haar deelneming – van 1988 tot 1999 – betreft. De Commissie is er meer bepaald ten onrechte van uitgegaan dat de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst het bewijs vormen van een inbreuk die gevolgen heeft gehad binnen de EER, terwijl deze ruimte juist van het toepassingsgebied van deze overeenkomsten is uitgesloten. Het bestaan van deze inbreuk wordt evenmin aangetoond door de andere door de Commissie aangevoerde bewijzen.

33 Dienaangaande stelt Siemens dat de Commissie niet heeft bewezen dat de Europese en de Japanse producenten in het kader van het gemeenschappelijk akkoord hadden beslist om van hun respectieve thuismarkten weg te blijven. De uitdrukkelijke uitsluiting van de 17 Europese staten van het toepassingsgebied van de GQ-overeenkomst, het feit dat de GGS-projecten in Europa op het totale quotum werden geïmputeerd en de door de Commissie aangevoerde verklaringen van Hitachi of Fuji leveren niet het bewijs op dat een dergelijke geografische verdeling van de markten heeft plaatsgevonden. Het feit dat de partijen bij de GQ-overeenkomst hun producten niet op bepaalde Europese markten in de handel hebben gebracht is integendeel uitsluitend te wijten aan technische en economische hindernissen die de toegang tot deze markten belemmeren.

34 Siemens betwist zowel de stelling dat de Europese markten overeenkomstig het beginsel van de „landen van oorsprong” of „thuismarkten” geografisch zijn verdeeld, als de stelling dat zij heeft deelgenomen aan de „voorafgaande akkoorden in Europa” die de Commissie aanvoert ter ondersteuning van haar stelling dat de markten in de EER zijn verdeeld. De Commissie heeft dienaangaande onvoldoende bewijzen aangevoerd. Ten slotte kan het feit dat bepaalde producenten op bepaalde nationale markten geen activiteiten hebben ontplooid op een andere wijze worden verklaard dan door het bestaan van een ongeoorloofde mededingingsregeling.

35 De Commissie betwist de door Siemens aangevoerde argumenten.

2. Beoordeling door het Gerecht

36 Vooraf moet worden opgemerkt dat Siemens in haar memories uitdrukkelijk de in de bestreden beschikking uiteengezette feiten met betrekking tot de tweede fase van haar deelneming aan de inbreuk, die van 2002 tot 2004 heeft geduurd, erkent. Het eerste middel van Siemens heeft dus enkel betrekking op de eerste fase van haar deelneming aan de inbreuk, die van 1988 tot 1999 heeft geduurd. De bewijzen waarop de Commissie zich baseert, hoeven in het kader van dit onderdeel van het eerste middel dus slechts te worden onderzocht voor zover zij betrekking hebben op deze periode of voor zover hieruit conclusies kunnen worden getrokken met betrekking tot deze periode.

37 Dienaangaande moet het argument van de Commissie worden verworpen dat de vaststellingen met betrekking tot de periode van 2002 tot 2004 ook voor de periode daarvóór kunnen worden gebruikt, aangezien het om een en dezelfde inbreuk gaat. Zonder dat in dit stadium uitspraak hoeft te worden gedaan over het bestaan van één enkele inbreuk die de twee periodes bestrijkt waarin Siemens aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen, dient immers te worden vastgesteld dat slechts geval per geval kan worden beoordeeld in hoeverre bewijzen die betrekking hebben op een specifieke periode waarin de inbreuk is gepleegd, ook geldige aanwijzingen met betrekking tot de eerste fase van haar deelneming aan de inbreuk kunnen vormen.

38 Voorts kan de stelling van de Commissie dat Siemens enkel betwist dat de mededingingsregeling gevolgen heeft gehad voor de mededinging in de EER, terwijl zij haar in de bestreden beschikking verwijt dat zij een mededingingsregeling is overeengekomen met als doel de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te vervalsen, er niet toe leiden dat het onderzoek van de aan Siemens ten laste gelegde feiten dient te worden beperkt. Uit al hetgeen Siemens in haar memories stelt, blijkt immers dat zij niet alleen betwist dat de ten laste gelegde mededingingsregeling gevolgen heeft gehad binnen de gemeenschappelijke markt en de EER (buiten Liechtenstein en IJsland), maar ook dat zij tot doel had, de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt en de EER te vervalsen.

39 De partijen zijn het dus in wezen oneens over de vraag of de Commissie voor de periode tussen 1988 en 1999 heeft aangetoond dat er een mededingingsregeling bestond die gevolgen kon hebben binnen de gemeenschappelijke markt en de EER.

40 Bijgevolg dient te worden nagegaan of de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst – als bewijsstukken – aantonen dat er een mededingingsregeling bestond die gevolgen kon hebben binnen de gemeenschappelijke markt en de EER. Dienaangaande hoeft geen onderscheid te worden gemaakt tussen de twee alternatieven van artikel 81, lid 1, EG. Het is immers vaste rechtspraak dat ter beoordeling van de vraag of onderling afgestemde feitelijke gedragingen onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG vallen, geen acht hoeft te worden geslagen op de concrete gevolgen ervan wanneer vaststaat dat deze gedragingen ertoe strekken de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen (zie arrest Hof van 4 juni 2009, T-Mobile Netherlands e.a., C‑8/08, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Deze rechtspraak is van overeenkomstige toepassing op artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst.

41 In geval van ontkennend antwoord dient vervolgens te worden nagegaan of het door de Commissie genoemde gemeenschappelijke akkoord voldoende door een reeks andere elementen wordt bewezen.

42 Voordat deze punten worden onderzocht, dient evenwel te worden herinnerd aan de toepasselijke regels inzake de bewijslast, aangezien de partijen ook hierover van mening verschillen.

a) Bewijslast

43 Om te beginnen zij eraan herinnerd dat de Commissie de door haar vastgestelde inbreuken op artikel 81, lid 1, EG moet aantonen en de bewijzen moet aanvoeren die rechtens genoegzaam het bestaan van de constitutieve bestanddelen van een inbreuk aantonen (arresten Hof van 17 december 1998, Baustahlgewebe/Commissie, C‑185/95 P, Jurispr. blz. I‑8417, punt 58, en 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni, C‑49/92 P, Jurispr. blz. I‑4125, punt 86).

44 Twijfel bij de rechter dient in het voordeel te spelen van de onderneming die de adressaat is van de beschikking waarbij een inbreuk is vastgesteld. De rechter kan dus niet vaststellen dat de Commissie de betrokken inbreuk rechtens genoegzaam heeft aangetoond, wanneer hij daarover nog twijfels koestert, met name in het kader van een beroep tot nietigverklaring van een beschikking waarbij een boete is opgelegd (arrest Gerecht van 27 september 2006, Dresdner Bank e.a./Commissie, T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP en T‑61/02 OP, Jurispr. blz. II‑3567, punt 60).

45 In dat geval dient immers rekening te worden gehouden met het beginsel van het vermoeden van onschuld, zoals dat met name voortvloeit uit artikel 6, lid 2, van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: „EVRM”), dat deel uitmaakt van de fundamentele rechten die volgens de rechtspraak van het Hof – die overigens is bevestigd door artikel 6, lid 2, EU – algemene beginselen van gemeenschapsrecht vormen. Gelet op de aard van de betrokken inbreuken alsook op de aard en de ernst van de daaraan verbonden sancties, is het beginsel van het vermoeden van onschuld met name van toepassing op procedures betreffende inbreuken op de voor ondernemingen geldende mededingingsregels, die tot de oplegging van geldboetes of dwangsommen kunnen leiden (zie in die zin arresten Hof van 8 juli 1999, Hüls/Commissie, C‑199/92 P, Jurispr. blz. I 4287, punten 149 en 150, en Montecatini/Commissie, C‑235/92 P, Jurispr. blz. I‑4539, punten 175 en 176).

46 De Commissie moet dus nauwkeurige en onderling overeenstemmende bewijzen aanvoeren om het bestaan van de inbreuk aan te tonen (arrest Dresdner Bank e.a./Commissie, aangehaald in punt 44, punt 62) en om de vaste overtuiging te schragen dat de gestelde inbreuken aanzienlijke beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 81, lid 1, EG vormen (arrest Gerecht van 21 januari 1999, Riviera Auto Service e.a./Commissie, T‑185/96, T‑189/96 en T‑190/96, Jurispr. blz. II‑93, punt 47).

47 Niet elk van de door de Commissie aangevoerde bewijzen hoeft evenwel noodzakelijkerwijs voor elk onderdeel van de inbreuk aan deze criteria te voldoen. Het is voldoende dat de door deze instelling aangevoerde verzameling aanwijzingen, in haar geheel beschouwd, aan dit vereiste voldoet (zie arrest Dresdner Bank e.a./Commissie, aangehaald in punt 44, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

48 Gelet op de algemene bekendheid van het verbod op mededingingsverstorende overeenkomsten en op het feit dat zij derhalve heimelijk worden uitgevoerd, kan van de Commissie bovendien niet worden geëist dat zij stukken overlegt waaruit met zoveel woorden blijkt dat de betrokken marktdeelnemers overleg hebben gepleegd. De fragmentarische en schaarse bewijselementen waarover de Commissie eventueel beschikt, moeten in elk geval kunnen worden vervolledigd via deductie, zodat de relevante omstandigheden kunnen worden gereconstrueerd. Het bestaan van een mededingingsverstorende gedraging of overeenkomst kan dus worden afgeleid uit een samenloop van omstandigheden en aanwijzingen die in hun totaliteit beschouwd, bij gebreke van een andere coherente verklaring, het bewijs kunnen leveren dat de mededingingsregels zijn geschonden (arrest Dresdner Bank e.a./Commissie, aangehaald in punt 44, punten 64 en 65, en arrest Hof van 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123, punten 55‑57).

49 Wanneer de Commissie evenwel uitsluitend op basis van het marktgedrag van de betrokken ondernemingen een inbreuk vaststelt, is het voldoende dat deze ondernemingen omstandigheden aantonen die een ander licht werpen op de door de Commissie vastgestelde feiten en een andere plausibele verklaring van de feiten bieden die in de plaats kan worden gesteld van die op basis waarvan de Commissie tot de conclusie is gekomen dat er sprake is van een schending van de communautaire mededingingsregels (zie in die zin arrest Gerecht van 8 juli 2004, JFE Engineering e.a./Commissie, T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 en T‑78/00, Jurispr. blz. II‑2501, punt 186 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

50 Wat de bewijsmiddelen betreft aan de hand waarvan een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst kan worden vastgesteld, dient te worden opgemerkt dat in het gemeenschapsrecht het beginsel van de vrije bewijslevering primeert (arrest Gerecht van 8 juli 2004, Dalmine/Commissie, T‑50/00, Jurispr. blz. II‑2395, punt 72). Meer bepaald verbiedt geen enkele bepaling en geen enkel algemeen beginsel van gemeenschapsrecht de Commissie zich tegenover een onderneming te beroepen op de verklaringen van andere beschuldigde ondernemingen. Anders zou de op de Commissie rustende bewijslast met betrekking tot gedragingen die in strijd zijn met de artikelen 81 EG en 82 EG onoverkomelijk zwaar zijn en onverenigbaar zijn met de haar door het EG-Verdrag opgedragen taak, toezicht te houden op de juiste toepassing van deze bepalingen (arrest JFE Engineering e.a./Commissie, aangehaald in punt 49, punt 192).

51 Het bestaan van een alternatieve verklaring van de feiten is dus enkel relevant wanneer de Commissie zich uitsluitend baseert op het gedrag van de betrokken ondernemingen op de markt. Een dergelijke verklaring is dus irrelevant zodra de inbreuk niet enkel wordt vermoed, maar met bewijzen wordt aangetoond. Voorts kan het bewijs van een inbreuk volgens het in het vorige punt genoemde beginsel van vrije bewijslevering met alle bewijsmiddelen worden geleverd, zodat het bestaan van een alternatieve verklaring irrelevant is wanneer een inbreuk rechtens genoegzaam bewezen is door andere dan schriftelijke bewijzen (zie in die zin arrest Gerecht van 20 april 1999, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, T‑305/94–T‑307/94, T‑313/94–T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 en T‑335/94, Jurispr. blz. II‑931, punten 727 en 728).

52 In casu dient dus, wat de door Siemens betwiste punten betreft, te worden nagegaan of de handelingen die de Commissie haar in de bestreden beschikking ten laste legt, door bewijzen zijn gestaafd dan wel enkel zijn afgeleid uit het marktgedrag van de betrokken ondernemingen. Enkel in dat laatste geval dient vervolgens te worden onderzocht of er alternatieve verklaringen bestaan voor het marktgedrag van de betrokken ondernemingen die voldoende plausibel zijn om de in de bestreden beschikking verrichte vaststellingen op de helling te zetten.

53 Anderzijds kan volgens de rechtspraak het bewijs van een mededingingsregeling, gelet op de algemene bekendheid van het verbod op mededingingsverstorende overeenkomsten en op het feit dat zij heimelijk worden uitgevoerd, worden geleverd door een verzameling overeenstemmende aanwijzingen (zie punt 48 hierboven). Siemens kan een dergelijk bewijs dus niet van de hand te wijzen op grond van het feit dat de door de Commissie verstrekte individuele aanwijzingen, afzonderlijk beschouwd, niet volstaan om het haar ten laste gelegde gedrag te bewijzen. De individuele elementen van bovengenoemde verzameling door de Commissie verstrekte overeenstemmende aanwijzingen kunnen immers per definitie afzonderlijk beschouwd geen volledig bewijs van dit gedrag vormen.

54 Wat de bewijswaarde van de verschillende bewijzen betreft, dient te worden opgemerkt dat het enige relevante criterium ter beoordeling van vrij aangevoerde bewijzen de geloofwaardigheid ervan is (zie arrest Gerecht van 8 juli 2004, Mannesmannröhren-Werke/Commissie, T‑44/00, Jurispr. blz. II‑2223, punt 84 en aldaar aangehaalde rechtspraak; arresten Dalmine/Commissie, aangehaald in punt 50, punt 72, en JFE Engineering e.a./Commissie, aangehaald in punt 49, punt 273). Volgens de algemeen geldende bewijsregels hangt de geloofwaardigheid en dus de bewijswaarde van een stuk af van de herkomst ervan, van de omstandigheden waarin het is opgesteld, van degene tot wie het is gericht en van de redelijkheid en de geloofwaardigheid van de inhoud ervan [arrest Gerecht van 15 maart 2000, Cimenteries CBR e.a./Commissie, T‑25/95, T‑26/95, T‑30/95–T‑32/95, T‑34/95–T‑39/95, T‑42/95–T‑46/95, T‑48/95, T‑50/95–T‑65/95, T‑68/95–T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 en T‑104/95, Jurispr. blz. II‑491, punt 1053; conclusie van rechter Vesterdorf, aangewezen als advocaat-generaal, in de zaak Rhône-Poulenc/Commissie (arrest Gerecht van 24 oktober 1991, T‑1/89, Jurispr. blz. II‑867, II‑869, II‑956)]. Met name dient groot belang te worden gehecht aan de omstandigheid dat een stuk rechtstreeks verband houdt met de feiten (arrest Gerecht van 11 maart 1999, Ensidesa/Commissie, T‑157/94, Jurispr. blz. II‑707, punt 312) of is opgesteld door iemand die rechtstreeks getuige was van deze feiten (arrest JFE Engineering e.a./Commissie, aangehaald in punt 49, punt 207). Bovendien moeten verklaringen die ingaan tegen de belangen van degene die ze heeft afgelegd, in beginsel als bijzonder betrouwbare bewijzen worden beschouwd (arrest JFE Engineering e.a./Commissie, aangehaald in punt 49, punten 207, 211 en 212).

b) Bewijswaarde van de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst

55 Wat om te beginnen de GQ-overeenkomst betreft, zijn de partijen het erover eens dat deze overeenkomst voorziet in de uitvoering van een wereldwijde mededingingsregeling betreffende GGS-projecten, die met name betrekking heeft op de uitwisseling van informatie over aanbestedingen en gesloten overeenkomsten via standaardformulieren, de toewijzing van quota aan de Europese en de Japanse groepen van constructeurs, de toewijzing van markten in het kader van de mededingingsregeling, het manipuleren van de aanbestedingen, de vaststelling van minimumprijzen en het bestrijden van ondernemingen die buiten de mededingingsregeling vallen. Zoals Siemens stelt, is de GQ-overeenkomst blijkens de formulering ervan evenwel niet van toepassing in Europa. In bijlage 2 bij deze overeenkomst, die betrekking heeft op het territoriale toepassingsgebied ervan, worden de gebieden in vijf groepen onderverdeeld. De eerste groep omvat Europa en het Middellandse Zeegebied, met uitzondering van de twaalf toenmalige lidstaten van de Gemeenschap en van Oostenrijk, Zweden, Zwitserland, Finland en Noorwegen. Voor de EER vallen dus enkel Liechtenstein en IJsland onder het toepassingsgebied, wat slechts relevant is vanaf de inwerkingtreding van de EER-Overeenkomst op 1 januari 1994. De tweede groep omvat Azië, met uitzondering van Japan.

56 De tekst van de GQ-overeenkomst vormt dus op zich niet het bewijs dat een mededingingsregeling heeft bestaan die gevolgen heeft gehad binnen de gemeenschappelijke markt en de EER.

57 Wat vervolgens de EQ-overeenkomst betreft, zij opgemerkt dat deze slechts een overeenkomst ter uitvoering van de GQ-overeenkomst vormt, wat wordt bevestigd door de titel en de inleidende bepalingen ervan, waarin met name is vastgesteld dat de EQ-overeenkomst van toepassing is in het kader van de uitvoering van de GQ-overeenkomst en dat de regels van de GQ-overeenkomst primeren op die van de EQ-overeenkomst. De EQ-overeenkomst bevat in wezen regels betreffende de verdeling van het gezamenlijke „Europese” quotum tussen de Europese producenten. Deze verdeling geschiedde volgens de procedure van artikel 4 van de EQ-overeenkomst en op basis van de in artikel 8 van deze overeenkomst genoemde quota.

58 Aangezien de EQ-overeenkomst dus in beginsel slechts het gezamenlijke „Europese” quotum dat is vastgesteld in de GQ-overeenkomst – die, zoals reeds gezegd, de gemeenschappelijke markt en het grootste deel van de EER uitsluit – verder opdeelt, vormt de tekst van de EQ-overeenkomst niet het bewijs van een mededingingsregeling die gevolgen heeft gehad binnen de gemeenschappelijke markt en de EER. Bijgevolg moet, zoals hierboven in punt 39 is uiteengezet, worden onderzocht of de Commissie het bestaan van dergelijke gevolgen op een andere wijze heeft kunnen bewijzen. Welke conclusies uit de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst kunnen worden getrokken zonder dat louter op de tekst ervan wordt afgegaan, zal hierna in de punten 140 en volgende, die betrekking hebben op de bewijsstukken, worden onderzocht.

c) Bewijs van het gemeenschappelijk akkoord

59 Vooraf zij opgemerkt dat de omstandigheid dat de bepalingen van de GQ-overeenkomst, waarnaar ook de EQ-overeenkomst verwijst, de Europese en de Japanse markt uitdrukkelijk van hun toepassingsgebied uitsluiten, kan niet automatisch worden opgevat als een bewijs dat de mededingingsregeling geen gevolgen had op de Europese markten, noch als een bewijs dat er geen geografische verdeling of verdeling van „landen van oorsprong” heeft plaatsgevonden. Deze uitsluiting kan immers weliswaar betekenen dat er op deze markten sprake was van een onvervalste mededinging tussen de betrokken ondernemingen, maar zij kan ook betekenen dat het voor deze markten niet nodig was om quota tussen de Europese en de Japanse groepen toe te wijzen en daar toezicht op te houden omdat deze markten hoe dan ook uitsluitend waren voorbehouden aan een van de twee groepen, wat de opvatting is van de Commissie.

60 Een akkoord dat erop gericht is, de traditionele bevoorrechte posities van de kartelleden op de Europese respectievelijk de Japanse markt te eerbiedigen, vormt, indien dit zou zijn aangetoond, reeds op zich een mededingingsregeling die gevolgen heeft voor de gemeenschappelijke markt, doordat het de potentiële concurrentie van Japanse concurrenten op de gemeenschappelijke markt uitschakelt. Dit geldt zelfs in het geval dat de Commissie er niet in zou slagen aan te tonen dat de Europese producenten bovendien de Europese markt onder elkaar hebben verdeeld. Zoals hierna zal worden uiteengezet, heeft de Commissie evenwel alle feiten die Siemens in het kader van het eerste middel heeft betwist, rechtens genoegzaam bewezen.

61 Als bewijs van het bestaan en de strekking van het gemeenschappelijk akkoord heeft de Commissie in de bestreden beschikking een reeks elementen aangevoerd, waaronder met name de verklaringen van ABB, getuige M., Fuji en Hitachi, het feit dat noch Alstom, noch de ondernemingen van de Areva-groep, noch de groep waarvan VA Technologie de moedermaatschappij was (hierna: „VA Tech-groep”) het gemeenschappelijk akkoord openlijk hebben betwist, een door ABB verstrekte lijst van GGS-projecten die in het kader van de mededingingsregeling zijn besproken, alsook bepaalde schriftelijke bewijzen. Bijgevolg dient de draagwijdte en de bewijswaarde van elk van deze bewijzen te worden onderzocht.

Verklaringen van ABB en van getuige M.

62 ABB heeft in haar verklaringen te kennen gegeven dat het West-Europese en het Japanse grondgebied werden beschermd en dat bepaalde gevallen waarin de Japanse producenten tegen deze regeling in hadden overwogen om te reageren op Europese aanbestedingen hadden geleid tot problemen binnen het kartel, die evenwel uiteindelijk waren opgelost. Voorts heeft ABB in haar verklaring van 3 februari 2005 gesteld dat de toewijzingen van GGS-projecten in de gemeenschappelijke markt – met uitzondering van de „landen van oorsprong” – vervolgens werden geïmputeerd op de mondiale quota waarover de Europese producenten in het kader van de mededingingsregeling beschikten. Ten slotte heeft ABB in haar verklaring van 4 oktober 2005 erkend dat een systeem van de „landen van oorsprong” bestond, dat inhield dat, indien er in die landen slechts één producent was, de projecten uitsluitend aan deze producent toekwamen, en dat, indien er meerdere producenten waren, zij de projecten onder elkaar verdeelden.

63 Siemens stelt dienaangaande dat de verklaringen van ABB louter uit eigenbelang zijn afgelegd en geen bewijskracht hebben, aangezien zij niet door specifieke en controleerbare bewijzen worden gestaafd. De Commissie is van mening dat de verklaring van een onderneming die immuniteit tegen geldboeten wil verkrijgen, een bijzondere bewijswaarde heeft door het loutere feit dat zij ingaat tegen het natuurlijke belang van degene die de verklaring aflegt.

64 Wat de geloofwaardigheid van de verklaringen van ABB betreft, dient te worden opgemerkt dat ABB in casu, als eerste onderneming die de mededingingsregeling aan het licht heeft gebracht, redelijkerwijs kon hopen dat haar volledige immuniteit tegen geldboeten zou worden verleend overeenkomstig punt 8 van de mededeling inzake medewerking. Bijgevolg kan niet worden uitgesloten dat zij de aandrang kan hebben gevoeld om het belang van de aangeklaagde inbreuk te maximaliseren teneinde haar concurrenten op de markt schade te berokkenen.

65 Dat betekent evenwel niet dat de verklaringen van ABB als volkomen ongeloofwaardig dienen te worden beschouwd. Dienaangaande is geoordeeld dat de omstandigheid dat een onderneming om toepassing van de mededeling inzake medewerking verzoekt teneinde een verlaging van de geldboete te verkrijgen, haar er niet noodzakelijkerwijs toe aanzet, verdraaide bewijzen aan te voeren. Iedere poging om de Commissie te misleiden kan immers twijfels doen rijzen over de oprechtheid en de volledigheid van de medewerking van de verzoeker, en bijgevolg de mogelijkheid voor deze laatste om volledig profijt te halen uit de mededeling inzake medewerking in gevaar brengen (arrest Gerecht van 16 november 2006, Peróxidos Orgánicos/Commissie, T‑120/04, Jurispr. blz. II‑4441, punt 70).

66 Voor zover de verklaringen van ABB evenwel worden betwist door andere ondernemingen die er ook van worden beschuldigd het gemeenschappelijk akkoord te hebben gesloten, moeten zij door andere bewijzen worden gestaafd om een voldoende bewijs van het bestaan en de strekking van het gemeenschappelijk akkoord te kunnen vormen (zie in die zin arresten Gerecht van 14 mei 1998, Enso-Gutzeit/Commissie, T‑337/94, Jurispr. blz. II‑1571, punt 91, en 25 oktober 2005, Groupe Danone/Commissie, T‑38/02, Jurispr. blz. II‑4407, punt 285).

67 Bijgevolg dient te worden nagegaan in hoeverre de verklaringen van ABB betreffende de verdeling van de markt tussen de Europese en de Japanse producenten en het bestaan van „landen van oorsprong” door andere door de Commissie aangevoerde bewijzen worden gestaafd.

68 Dienaangaande moet worden vastgesteld dat de Commissie in de bestreden beschikking met name verwijst naar de verklaringen van getuige M., een ex-werknemer van ABB die deze onderneming van 1988 tot april 2002 op operationeel niveau heeft vertegenwoordigd binnen het kartel.

69 Wat de aard van de verklaringen van M. betreft, dient vooraf te worden opgemerkt dat zijn getuigenis niet verschilt en onafhankelijk is van die van ABB. Hij heeft immers niet alleen gedurende zijn gehele loopbaan voor deze onderneming gewerkt – wat, zoals de Commissie terecht stelt, niet garandeert dat hun belangen op geen enkel punt uiteenlopen –, maar hij heeft de Commissie ook gesproken als afgevaardigde van ABB voor zover deze laatste overeenkomstig punt 11 van de mededeling inzake medewerking verplicht was om mee te werken teneinde immuniteit tegen geldboeten te verkrijgen, en hij heeft zich daarbij door de advocaat van ABB laten bijstaan, zoals duidelijk blijkt uit de inleiding van het verslag van wat tijdens zijn verhoor van 23 september 2005 is gezegd. Voorts heeft de Commissie bijvoorbeeld in de voetnoten 90 en 91 van de bestreden beschikking de getuigenissen van M. gelijkgesteld aan de verklaringen van ABB.

70 Hieruit volgt dat de verklaringen van M. niet kunnen worden beschouwd als een ander bewijs dat de verklaringen van ABB staaft in de zin van de hierboven in punt 66 aangaande rechtspraak, maar moeten worden geacht daar deel van uit te maken. Dat ontneemt de verklaringen van M. evenwel niet elke bewijswaarde. Zij kunnen met name dienen als nadere toelichting bij de verklaringen van ABB. De informatie die M. met zijn getuigenis heeft verstrekt dient evenwel, evenals de verklaringen van ABB, te worden bevestigd door andere bewijzen om een voldoende bewijs van het bestaan en de strekking van het gemeenschappelijk akkoord te kunnen vormen, ook al kan M., anders dan ABB, er geen persoonlijk belang bij hebben om de door de concurrenten van ABB gepleegde inbreuk uit te vergroten. Dezelfde overwegingen gelden overigens voor de verklaringen van V.‑A., een werknemer van ABB, die door de Commissie is ondervraagd in dezelfde omstandigheden als die welke in het vorige punt voor M. zijn beschreven.

71 Wat de inhoud van de verklaringen van M. betreft, deze heeft te kennen gegeven dat het beginsel van de bescherming van de thuismarkten van primordiaal belang was voor de sluiting van de mededingingsregeling en dat deze laatste zonder de eerbiediging van dit beginsel niet had kunnen functioneren.

72 Volgens M. is om deze reden bij de vaststelling van de quota van de verschillende ondernemingen die betrokken waren bij de totstandkoming van de mededingingsregeling in 1988, meer bepaald bij de beoordeling van het marktaandeel van elke onderneming, geen rekening gehouden met de thuismarkten van de Japanse en de Europese producenten, namelijk met Japan als thuismarkt van de Japanse ondernemingen en met Duitsland, Frankrijk, Zweden, Zwitserland en Italië als thuismarkten van de Europese ondernemingen.

73 M. heeft eveneens verklaard dat de andere Europese landen dan de „landen van oorsprong”, waren uitgesloten van het in de GQ-overeenkomst vastgestelde systeem van verdeling van de projecten, teneinde geen afbreuk te doen aan bepaalde heimelijke praktijken die in de loop der jaren op lokaal niveau tussen de verschillende producenten tot stand waren gekomen. De omvang van de door elke producent verkregen opdrachten werd daarentegen in aanmerking genomen bij de controle van de eerbiediging van de mondiale quota van de Europese en de Japanse groep en van de quota van elke onderneming.

74 M. was verder van mening dat er geen onoverkomelijke technische of commerciële hindernissen waren voor de Japanse ondernemingen om de Europese markt te betreden en dat het op middellange termijn mogelijk was om deze markt te betreden mits bepaalde investeringen werden verricht. Volgens hem bleven de Japanse ondernemingen dus niet om technische redenen van de Europese markt weg, maar om de regels van het kartel na te leven.

75 Wat de geloofwaardigheid van de getuigenis van M. betreft, dient rekening te worden gehouden met het feit dat hij tijdens bijna de gehele duur van de mededingingsregeling, namelijk van 1988 tot 2002, een van de vertegenwoordigers van ABB bij het kartel was, terwijl ABB zelf een van de voornaamste spelers binnen dat kartel was. Hij was dus rechtstreeks getuige van de omstandigheden die hij heeft uiteengezet. Zijn getuigenis moet dus in beginsel worden beschouwd als een bewijs met een zeer hoge bewijswaarde.

76 Voorts zijn de verklaringen van M. coherent en duidelijk, ook al herinnert hij zich niet alle feitelijke details betreffende de uitvoering van de mededingingsregeling waaraan hij gedurende veertien jaar voor rekening van ABB heeft deelgenomen. Het is normaal dat een getuigenis die een zo lange periode bestrijkt enkele kleine onnauwkeurigheden bevat.

77 Bijgevolg moeten de verklaringen van M. als zeer geloofwaardig worden beschouwd, ook al moeten zij dan, zoals hierboven is opgemerkt, worden beoordeeld als verklaringen die voor rekening van ABB zijn afgelegd.

78 Aan deze beoordeling wordt niet afgedaan door de argumenten die Siemens aanvoert om de geloofwaardigheid van de getuigenis van M. te betwisten, met name door de vermeende tegenstrijdigheden tussen deze getuigenis en die van V.‑A. De stelling van Siemens dat V.‑A. heeft verklaard dat de lidstaten van de EER evenals de staten van Noord-Amerika van het toepassingsgebied van de GQ-overeenkomst waren uitgesloten en dat de Commissie niet heeft aangetoond in hoeverre de getuigenis van V.‑A. minder geloofwaardig is dan die van M. kan namelijk niet worden aanvaard, aangezien de getuigenis van V.‑A. niet door die van M. wordt tegengesproken.

79 V.‑A. heeft zelf in zijn verklaring van 21 september 2005 te kennen gegeven dat hij in de periode van 1997 tot 1998 slechts aan zes tot tien operationele bijeenkomsten heeft deelgenomen, dat hij niet van alles op de hoogte was en dat hij dienaangaande afhankelijk was van M., die als enige over bepaalde informatie beschikte, met name wat de uitsluiting van Noord-Amerika en Europa van het toepassingsgebied van de GQ-overeenkomst betreft.

80 Bovendien heeft V.‑A. gewezen op een onderscheid tussen de uitsluiting van Noord-Amerika en die van Europa. Volgens hem hebben de kartelleden de Verenigde Staten uitgesloten uit angst voor de strenge straffen die in dat land aan leden van kartels kunnen worden opgelegd, terwijl de Europese projecten, naar hij vermoedt, daadwerkelijk door de kartelleden zijn besproken, maar niet in het kader van de bijeenkomsten waaraan hijzelf deelnam.

81 Ten slotte heeft V.‑A. verklaard dat hij tijdens de bijeenkomsten waaraan hij heeft deelgenomen getuige was van discussies tussen de vertegenwoordigers van de groep van Japanse producenten en die van de groep van Europese producenten met betrekking tot de vermeende pogingen van de Japanse producenten om – in strijd met het akkoord om de Europese concurrenten in West-Europa niet te beconcurreren – tot de Europese markten door te dringen. Hij heeft tevens gepreciseerd dat hij geen onoverkomelijke technische of commerciële hindernissen zag die de toegang tot de Europese markten voor Japanse producenten belemmerden.

82 Gelet op het feit dat V.‑A. naar eigen zeggen over een beperkte kennis over de werking van de mededingingsregeling beschikte, zijn zijn verklaringen verenigbaar met die van M. en bevestigen zij deze zelfs op bepaalde punten, met name wat de verdeling van de markten tussen de Europese en de Japanse producenten betreft. Ook al heeft de Commissie dit niet uitdrukkelijk in de bestreden beschikking gesteld, vormt de getuigenis van V.‑A. dus eerder een element à charge voor Siemens dan een element à décharge. Het argument van Siemens dat de getuigenissen van M. en V.‑A. tegenstrijdig zijn dient dus te worden verworpen.

83 Kortom, de verklaringen van M., die zeer geloofwaardig zijn, vormen een bewijs dat de „landen van oorsprong” in beginsel werden beschermd, dat de Europese markten, buiten de „landen van oorsprong”, aan de Europese producenten werden voorbehouden en dat de verkopen op deze markten in aanmerking werden genomen voor de inachtneming van de mondiale quota. Zoals hierboven in punt 70 is vastgesteld, moeten de verklaringen van M. evenwel, evenals die van ABB, door andere bewijselementen worden gestaafd, willen zij een voldoende bewijs vormen van het bestaan en de strekking van het gemeenschappelijk akkoord.

Verklaringen van Fuji

84 Fuji heeft verklaard dat zij op de hoogte was van het gemeenschappelijk akkoord volgens hetwelk de Japanse producenten van de Europese markt moesten wegblijven. Zij stelt evenwel dat zijzelf ook van de Europese markt is weggebleven omdat het voor haar om andere redenen weinig zin had om GGS in Europa te proberen te leveren, met name wegens haar beperkte mondiale marktaandeel, dat niet rechtvaardigde dat zij de voor de ontwikkeling van een Europese basis noodzakelijke kosten maakte. Wat het enige GGS-project betreft dat Fuji in Europa heeft gerealiseerd, namelijk een project in Tsjechië in 1995, stelt zij dat zij in dat geval is opgetreden als onderaannemer voor een andere Japanse onderneming waaraan zij in Japan het betrokken GGS heeft geleverd. Zij beschouwt dit project dus als een GGS-project in Japan en is van mening dat dit project niet aantoont dat zij in het algemeen in staat is om in Europa te leveren.

85 Siemens stelt dienaangaande dat Fuji deze verklaring pas na de hierboven in punt 9 genoemde hoorzitting heeft afgelegd, dat wil zeggen op een ogenblik dat zij geen onpartijdige en objectieve verklaring meer kon afleggen. Volgens de rechtspraak vormen enkel de documenten die in de mededeling van punten van bezwaar zijn aangehaald of vermeld, geldige bewijsmiddelen (zie arrest Hof van 3 juli 1991, AKZO/Commissie, C‑62/86, Jurispr. blz. I‑3359, punt 21, en arrest Gerecht van 16 december 2003, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied en Technische Unie/Commissie, aangehaald in punt 54, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

86 Dit bezwaar kan niet worden aanvaard. De betrokkenen moeten immers uit de mededeling van punten van bezwaar daadwerkelijk kunnen opmaken welke gedragingen de Commissie hun verwijt, en aan dit vereiste is voldaan wanneer in de eindbeschikking aan de betrokkenen geen andere dan in de mededeling van punten van bezwaar opgenomen inbreuken ten laste worden gelegd en daarin slechts wordt uitgegaan van feiten waarover de betrokkenen zich hebben kunnen uitspreken (arrest Hof van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punt 94; arresten Gerecht van 30 september 2003, Atlantic Container Line e.a./Commissie, T‑191/98, T‑212/98–T‑214/98, Jurispr. blz. II‑3275, punt 138, en 29 april 2004, Tokai Carbon e.a./Commissie, T‑236/01, T‑239/01, T‑244/01–T‑246/01, T‑251/01 en T‑252/01, Jurispr. blz. II‑1181, punt 47).

87 De in een beschikking aan een onderneming ten laste gelegde inbreuken mogen dus weliswaar niet verschillen van die welke in de mededeling van punten van bezwaar zijn genoemd, maar dit geldt niet voor de in aanmerking genomen feiten, aangezien het, wat deze feiten betreft, volstaat dat de beschuldigde ondernemingen de mogelijkheid hebben gehad om zich over alle te hunnen laste gelegde feiten uit te spreken. Volgens de rechtspraak verbiedt immers geen enkele bepaling de Commissie, de partijen na het toesturen van de mededeling van de punten van bezwaar nieuwe stukken mee te delen waarvan zij meent dat deze haar stelling ondersteunen, mits aan de ondernemingen de nodige tijd wordt gegeven om hun standpunt dienaangaande kenbaar te maken (arrest Gerecht van 20 maart 2002, LR AF 1998/Commissie, T‑23/99, Jurispr. blz. II‑1705, punt 190; zie eveneens in die zin arrest Hof van 25 oktober 1983, AEG-Telefunken/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punt 29).

88 In casu staat vast dat de Commissie Siemens bij brief van 25 augustus 2006 de verklaringen van Fuji heeft toegezonden en haar heeft verzocht haar opmerkingen dienaangaande kenbaar te maken. Bovendien bevatten deze verklaringen geen grieven ten opzichte van Siemens die nieuw waren ten opzichte van die welke in de mededeling van punten van bezwaar waren geuit, maar bevatten zij slechts een nieuw bewijselement dat diende tot staving van een reeds in de mededeling van punten van bezwaar genoemde grief, namelijk het feit dat een gemeenschappelijk akkoord tussen de Japanse en de Europese producenten bestond volgens hetwelk de Japanse producenten van de Europese markt moesten wegblijven.

89 De verklaringen van Fuji kunnen dus als een bewijs à charge tegen Siemens in aanmerking worden genomen.

90 Wat de geloofwaardigheid van de verklaringen van Fuji betreft, dient te worden opgemerkt dat deze laatste een feit heeft erkend dat door de Commissie tegen haar kon worden gebruikt, aangezien zij – minstens indirect – heeft erkend dat haar afwezigheid op de Europese markt ten dele te wijten was aan het gemeenschappelijk akkoord. Zoals reeds is geoordeeld, moeten verklaringen die ingaan tegen de belangen van degene die ze heeft afgelegd, in beginsel als bijzonder betrouwbare bewijselementen worden beschouwd (arrest JFE Engineering e.a./Commissie, aangehaald in punt 49, punt 211).

91 Hieraan wordt niet afgedaan door het feit dat Fuji in casu heeft verzocht om toepassing van de mededeling inzake medewerking. In de eerste plaats heeft Fuji haar verklaringen immers niet in het kader van dit verzoek afgelegd, maar vormen deze verklaringen een antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, ook al zijn de twee documenten bijna op hetzelfde ogenblik opgesteld. In de tweede plaats beschuldigt Fuji, door te erkennen dat zij op de hoogte was van de verdeling van de Europese en de Japanse markt, niet uitsluitend andere ondernemingen – wat tot omzichtigheid bij de beoordeling van deze verklaring zou moeten leiden – maar erkent zij hiermee ook dat zijzelf een inbreuk begaan heeft. In die omstandigheden moet de verklaring van Fuji in casu als zeer geloofwaardig worden beschouwd.

92 Wat ten slotte de inhoud van de verklaring van Fuji betreft, dient te worden opgemerkt dat zij in deze verklaring niet enkel erkent dat de markten tussen de Europese en de Japanse producenten werden verdeeld, maar ook details verstrekt over de doelstellingen van elk van de ondernemingen die aan de regeling hebben deelgenomen, waaruit ook nog andere conclusies kunnen worden getrokken. Fuji merkt immers op dat het gemeenschappelijk akkoord voor haar niet de voornaamste reden was om van de Europese markt weg te blijven en noemt een hele reeks redenen die volgens haar zwaarder hebben gewogen bij deze keuze. Meer bepaald wettigt het argument dat haar mondiale marktaandeel zo gering was dat het niet gerechtvaardigd was om de voor de ontwikkeling van een Europese basis noodzakelijke kosten te maken de conclusie dat de Japanse producenten – en, aan de andere kant, de Europese producenten – met een groter marktaandeel in staat zouden geweest zijn de technische en commerciële hindernissen die de toegang tot de beschermde markten van de andere groep producenten belemmerden, te overwinnen en een dergelijke investering rendabel te maken. In deze optiek kan worden gesteld dat hoe groter het marktaandeel van een bepaalde onderneming, des te minder relevant het argument inzake de technische en commerciële hindernissen voor deze onderneming is en, omgekeerd, des te meer het in het kader van het gemeenschappelijk akkoord overeengekomen verbod om de markt van de andere groep van producenten te betreden aan belang wint.

93 Uit de marktaandelen die de Commissie in de punten 484 tot en met 488 van de bestreden beschikking in aanmerking heeft genomen, die zijn gebaseerd op de door de ondernemingen zelf verstrekte verkoopcijfers en in casu niet worden betwist, blijkt dat Fuji veruit de kleinste was van de GGS-producenten die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen, aangezien zij goed was voor maximum 2 % van de wereldwijde omzet die de kartelleden met de GGS-projecten hebben behaald. De marktaandelen van de ander Japanse ondernemingen waren duidelijk groter en lagen tussen 15 en 20 % voor Melco, tussen 8 en 12 % voor Toshiba en tussen 4 en 7 % voor Hitachi. Siemens had een marktaandeel van 23 tot 29 %. De verklaring van Fuji wettigt dus de conclusie dat de meeste van de betrokken ondernemingen belang hadden bij de bescherming van de Europese en de Japanse markt ten gunste van respectievelijk de Europese en de Japanse producenten, aangezien zij dankzij hun marktaandeel, dat duidelijk groter was dan dat van Fuji, gemakkelijker de kosten konden dragen die nodig waren om de markt van de andere groep van producenten te betreden.

94 Voorts betwist de Commissie niet dat er technische en commerciële hindernissen bestaan die de toegang tot de markten van de Europese en de Japanse groep belemmeren, maar wel dat deze hindernissen niet op een rendabele manier konden worden overwonnen. Zij heeft zich dienaangaande op twee GGS-projecten in Tsjechië gebaseerd. Het eerste project werd binnengehaald door Fuji en voor het tweede project heeft Melco een offerte ingediend, wat door Siemens niet wordt betwist. Hieruit blijkt dat er geen onoverkomelijke technische en commerciële hindernissen bestonden die het voor de Japanse producenten onmogelijk maakten om de Europese markten te betreden, wat het argument van de Commissie bevestigt dat de ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen er persoonlijk belang bij hadden dat de producenten van de andere groep niet probeerden deze hindernissen te overwinnen.

95 Kortom, de verklaringen van Fuji vormen een zeer geloofwaardig bewijs dat de Europese en Japanse markten tussen de respectieve groepen van producenten zijn verdeeld.

Verklaringen van Hitachi

96 Hitachi heeft verklaard dat de GGS-projecten die in Europa tussen de Europese producenten werden verdeeld, in het kader van de GQ-overeenkomst op het gezamenlijke „Europese” quotum werden geïmputeerd en dat de Japanse producenten om die reden tot 1999 achteraf werden ingelicht over het resultaat van de verdeling tussen de Europese producenten van de GGS-projecten in Europa. In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Hitachi namelijk het volgende verklaard:

„Hitachi bevestigt dat de Europese GGS-producenten vóór 1999 de Japanse GGS-producenten details verstrekten over de GGS-projecten die zij in Europa zouden uitvoeren. Hitachi bevestigt bovendien dat deze informatie diende te verzekeren dat de waarde van de Europese projecten in aanmerking werd genomen in het kader van het akkoord over de quota voor de projecten buiten Europa die overeenkomstig de GQ-overeenkomst tussen de Europese en de Japanse producenten dienden te worden verdeeld [...]

Ter verduidelijking dat dit mechanisme geen praktisch belang had in de periode waarin het van kracht was (namelijk vóór 2002), dient te worden opgemerkt dat de verstrekking van details over de projecten in Europa in het kader van de GQ-overeenkomst niet gekoppeld was aan enig akkoord van de Japanse producenten om van de Europese markt weg te blijven, en evenmin het bestaan van een dergelijk akkoord bewijst, aangezien er geen ‚gemeenschappelijk akkoord’ bestond. Wat hoe dan ook misschien nog belangrijker is, is dat de toewijzing van de Europese GGS-projecten krachtens de Europese mededingingsregeling, anders dan de Commissie stelt, geenszins ‚voortvloeide uit’ de uitwisseling van informatie tussen de Europese en de Japanse GGS-producenten. Elke uitwisseling van informatie tussen de Europese en de Japanse GGS-producenten vond plaats na de toewijzing van de Europese GGS-projecten.”

97 Deze verklaring is op meerdere punten leerzaam. In de eerste plaats bevestigt Hitachi, door uitdrukkelijk te erkennen dat door de Europese producenten in Europa uitgevoerde GGS-projecten, in het kader van de GQ-overeenkomst op hun totale quotum werden geïmputeerd, de stelling van de Commissie dat de Europese producenten, waaronder Siemens, overeenkomsten sloten over projecten binnen de gemeenschappelijke markt (gedurende de eerste jaren van de mededingingsregeling was Oost-Europa nog niet als markt toegankelijk) en dat de mededingingsregeling dus wel degelijk gevolgen had binnen de gemeenschappelijke markt en de EER.

98 In de tweede plaats bevestigt de verklaring van Hitachi, ongeacht de bedoeling van deze laatste, ook de stelling van de Commissie dat de Europese markten volledig aan de Europese producenten waren voorbehouden. Hitachi beklemtoont namelijk herhaaldelijk dat de Japanse producenten achteraf werden ingelicht. Daaruit leidt zij af dat deze producenten niet betrokken waren bij de heimelijke praktijken van de Europese producenten op de Europese markten. Voorts is zij van mening dat het verstrekken van deze inlichtingen geen verband hield met enige verbintenis van de Japanse producenten om van de Europese markten weg te blijven en evenmin het bewijs vormt van een dergelijke verbintenis, en betwist zij het bestaan van een gemeenschappelijk akkoord.

99 Het eveneens door Hitachi erkende feit dat de GGS-projecten in Europa, die tussen de Europese producenten werden verdeeld, op het mondiale quotum werden geïmputeerd, valt evenwel niet redelijkerwijs te verklaren indien de Europese markten hoe dan ook om technische en commerciële redenen niet toegankelijk waren voor de Japanse producenten. In een dergelijk geval hadden de Europese producenten immers geen enkele reden om te aanvaarden dat deze projecten op hun mondiaal quotum werden geïmputeerd, waardoor het aantal en de waarde van de GGS-projecten op de wereldmarkt waarop zij in het kader van de mededingingsregeling aanspraak konden maken noodzakelijkerwijs daalde. Het feit dat zij met deze compensatie akkoord zijn gegaan toont daarentegen aan dat de afzijdigheid van de Japanse producenten op de Europese markten voor de Europese producenten een waarde had die deze compensatie kon rechtvaardigen.

100 Wat de geloofwaardigheid van de verklaring van Hitachi betreft, dient worden opgemerkt dat deze laatste om toepassing van de mededeling inzake medewerking heeft verzocht. Haar verklaringen zouden dus met de nodige omzichtigheid moeten worden beoordeeld voor zover zij uitsluitend beschuldigingen aan het adres van andere ondernemingen zouden bevatten. Dat is evenwel in casu niet het geval. De conclusie die uit de verklaring van Hitachi kan worden getrokken, namelijk dat de Japanse producenten ermee hebben ingestemd om van de Europese markten weg te blijven, gaat immers niet alleen in tegen de belangen van de andere kartelleden, maar ook tegen haar eigen belang, aangezien zij een feit bevestigt dat tegen haar kan worden gebruikt. Bovendien was Hitachi zich overduidelijk niet bewust van alle conclusies die uit haar verklaring konden worden getrokken, met name dat de Europese markten voor de Europese producenten waren voorbehouden, wat de geloofwaardigheid van haar verklaring vergroot.

101 Kortom, de verklaringen van Hitachi moeten als zeer geloofwaardig worden beschouwd.

Niet-betwisting van de feiten door Areva, Alstom en de VA Tech-groep

102 Wat de stelling betreft dat Areva, Alstom en de VA Tech-groep de feiten niet hebben betwist, dient te worden vastgesteld dat de stukken niet rechtvaardigen dat hieraan grote bewijswaarde wordt gehecht, of de verklaringen van de Commissie niet staven.

103 Wat in de eerste plaats Areva en Alstom betreft, merkt de Commissie in punt 125 van de bestreden beschikking op dat deze twee ondernemingen noch in hun antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, noch in hun latere verklaringen van 21 en 26 november 2006, na ontvangst van het antwoord van Fuji, waarin deze het bestaan van het gemeenschappelijk akkoord erkende, hebben betwist dat er een gemeenschappelijk akkoord was om de traditionele bevoorrechte posities op de thuismarkten van de kartelleden te eerbiedigen. Noch Siemens noch de Commissie heeft evenwel in haar memories voor het Gerecht gewezen op het feit dat Areva en Alstom de feiten niet hebben betwist. Deze kwestie is dan ook niet aan de orde in het onderhavige geding.

104 Wat in de tweede plaats de VA Tech-groep betreft, merkt de Commissie in punt 125 van de bestreden beschikking op dat deze in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar de informatie betreffende het gemeenschappelijk akkoord niet openlijk heeft betwist. Dienaangaande moet ten eerste worden vastgesteld dat dit antwoord niet in de stukken is opgenomen en dat het Gerecht slechts beschikt over het desbetreffende citaat van de Commissie in voetnoot 79 van de bestreden beschikking, dat luidt als volgt: „Zelfs zonder het vermeende gemeenschappelijke akkoord zouden de Japanse producenten wegens de hoge toegangsdrempels van de Europese markt zijn weggebleven, zoals uitvoerig zal worden aangetoond.” Ten tweede kan het loutere feit dat een onderneming bepaalde feiten niet openlijk heeft betwist slechts een zeer beperkte bewijswaarde hebben, temeer daar louter op basis van een dergelijk op zich staand citaat niet de context kan worden achterhaald waarin de feiten niet zijn betwist. Ten derde heeft het betrokken citaat ook op zich beschouwd niet de strekking die de Commissie eraan geeft. In dit verband dient te worden gewezen op het woord „vermeende” dat de VA Tech-groep ter aanduiding van het gemeenschappelijk akkoord heeft gebruikt. Uit het gebruik van dit woord volgt dat de VA Tech-groep het bestaan van dit akkoord weliswaar niet uitdrukkelijk heeft betwist, maar het evenmin heeft erkend, zelfs niet impliciet. Het betrokken citaat dient integendeel te worden opgevat als een impliciete betwisting van het bestaan van het gemeenschappelijk akkoord.

105 Het argument dat Areva, Alstom en de VA Tech-groep het bestaan van het gemeenschappelijk akkoord niet hebben betwist, bevestigt dus niet de stelling van de Commissie dat de Europese markten aan de Europese producenten waren voorbehouden en dat de „landen van oorsprong” werden beschermd.

Lijst van GGS-projecten in Europa

106 De door de Commissie in punt 164 van de bestreden beschikking genoemde lijst van elf GGS-projecten is in feite een uittreksel uit een lijst van GGS-projecten die in de periode van 1988 tot 1999 binnen het kartel werden besproken. Deze door ABB overgelegde lijst met de naam „Enquirylist1” (hierna: „algemene lijst”) bevat met name informatie over de uiterste data om offertes in te dienen, over de ondernemingen die hun belangstelling voor de projecten hebben geuit en over het resultaat van de besprekingen binnen het kartel (namelijk de toewijzing aan een kartellid of de vaststelling van een minimumprijs).

107 Volgens deze informatie is de opdracht voor zes van de elf in de algemene lijst genoemde GGS-projecten in Europa gegund aan de onderneming waaraan het project in het kader van de mededingingsregeling was toegewezen, driemaal aan ABB en driemaal aan Siemens. Voor de vijf andere projecten geeft de algemene lijst aan dat zij niet aan een van de kartelleden zijn toegewezen, maar dat dienaangaande een akkoord over de minimumprijs is gesloten, dat wil zeggen dat de Europese ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen een overeenkomst hebben gesloten over de minimumprijs die zij zouden voorstellen ingeval zij op de betrokken aanbestedingen zouden reageren.

108 Siemens heeft eerst getracht in het algemeen twijfel te zaaien over de betrouwbaarheid van de informatie in de algemene lijst, zonder evenwel uitdrukkelijk te betwisten dat de daarin genoemde projecten, en met name de daarin genoemde GGS-projecten in Europa, reële projecten waren en dat deze projecten binnen het kartel zijn besproken.

109 In dit verband heeft Siemens met name gesteld dat een aantal projecten meermaals wordt genoemd, dat een groot aantal projecten nooit is uitgevoerd en dat nergens in de algemene lijst is aangegeven dat haar binnen de EER een GGS-project is toegewezen. In twee gevallen waarin zij het betrokken project heeft binnengehaald, was dit te danken aan haar concurrentiële offerte. Voorts verwijst Siemens naar een door een onafhankelijke onderneming verrichte analyse van de algemene lijst, waaruit met name blijkt dat de GGS-projecten binnen de EER niet werden verdeeld volgens een systeem waarvan de werkingswijze te vergelijken valt met die van de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst.

110 Voorts heeft Siemens in haar antwoord op de schriftelijke vragen die het Gerecht vóór de terechtzitting heeft gesteld, betwist dat binnen het kartel overleg heeft plaatsgevonden over de elf in de algemene lijst genoemde GGS-projecten in Europa.

111 Deze argumenten zullen hierna in de punten 116 tot en met 138 worden onderzocht.

– Herkomst van de algemene lijst, datum waarop deze is opgesteld, en kwalificatie ervan als bewijselement

112 Zoals Siemens heeft gesteld, kunnen de herkomst van de algemene lijst en de datum waarop deze is opgesteld niet met zekerheid worden vastgesteld.

113 Dienaangaande zij evenwel opgemerkt dat de algemene lijst, zoals uit punt 88 en voetnoot 21 van de bestreden beschikking blijkt, op 7 mei 2004 is overgelegd door ABB, dat wil zeggen één dag na 6 mei 2004, de datum die in de hoofding op de eerste bladzijde ervan vermeld staat en die dus zeer waarschijnlijk de datum is waarop deze lijst is opgesteld of uitgeprint. Voorts beschikte ABB, anders dan de andere kartelleden, in deze lijst over een aanvullende code. De Europese leden – met uitzondering van ABB – en de Japanse leden zijn immers in deze lijst, in de kolom met de naam „Lid” in twee groepen ingedeeld, dit onder hun respectieve codes zoals deze binnen het kartel werden gebruikt. ABB is daarentegen – volgens de uitdrukking die M. tijdens zijn verhoor door de Commissie op 23 september 2005 heeft gebruikt – „verborgen” in de kolom met de naam „GCs”, waarin in beginsel eventuele algemene contracten werden vermeld. Volgens de verklaring van M. ging het om een voorzorgsmaatregel naar aanleiding van een onderzoek dat door de Zweedse mededingingsautoriteit tegen ABB werd gevoerd.

114 Op basis van deze twee omstandigheden kan worden vermoed dat de algemene lijst oorspronkelijk door ABB is opgesteld in het kader van haar eigen interne toezicht op de mededingingsregeling en dat ABB deze lijst opnieuw heeft afgedrukt om aan de Commissie te bezorgen. Bijgevolg dient te worden uitgegaan van dit vermoeden, dat overigens het gunstigst is voor Siemens en strookt met de verklaringen van deze laatste, die betwist dat zij de algemene lijst heeft opgesteld.

115 Bijgevolg moet de algemene lijst, zoals Siemens stelt, worden geacht deel uit te maken van de verklaringen van ABB. Aangezien deze algemene lijst, zoals is opgemerkt, door ABB is opgesteld of een intern elektronisch bestand is dat deze heeft uitgeprint rond de periode dat zij verklaringen heeft afgelegd in het kader van het immuniteitsverzoek dat zij op grond van de mededeling inzake medewerking heeft ingediend, kan deze lijst niet als bewijsstuk worden aangemerkt. Hieruit volgt dat de hierboven in de punten 64 tot en met 67 uiteengezette overwegingen betreffende de bewijswaarde van de verklaringen van ABB eveneens gelden voor de algemene lijst. Meer bepaald kan de in de algemene lijst vervatte informatie niet dienen tot staving van de verklaringen van ABB, maar moet zij integendeel zelf overeenkomstig de hierboven in punt 66 genoemde rechtspraak door andere bewijzen worden gestaafd.

– Stelling dat de in de algemene lijst genoemde GGS-projecten in Europa niet binnen het kartel zijn besproken

116 Zoals hierboven in punt 110 is opgemerkt, heeft Siemens voor het eerst in haar antwoord op de schriftelijke vragen die het Gerecht vóór de terechtzitting heeft gesteld, betwist dat binnen het kartel overleg heeft plaatsgevonden over de elf in de algemene lijst genoemde GGS-projecten in Europa. Ze heeft weliswaar ter terechtzitting op een vraag dienaangaande geantwoord dat zij dit punt reeds tijdens de administratieve procedure voor de Commissie en in het verzoekschrift heeft betwist, maar het verzoekschrift bevat dienaangaande slechts de hierboven in punt 109 genoemde gegevens en ook al zou Siemens dit punt tijdens de administratieve procedure hebben betwist, kan dit geen compensatie vormen voor het feit dat zij dit punt niet in het verzoekschrift voor het Gerecht heeft betwist. Bijgevolg dient het argument van Siemens dat de elf in de algemene lijst genoemde GGS-projecten n