Zaak T‑29/05

Deltafina SpA

tegen

Europese Commissie

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Spaanse markt voor aankoop en eerste bewerking van ruwe tabak – Beschikking waarbij inbreuk op artikel 81 EG is vastgesteld – Vaststelling van prijzen en verdeling van markt – Overeenstemming tussen mededeling van punten van bezwaar en bestreden beschikking – Rechten van verdediging – Afbakening van relevante markt – Geldboeten – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Leidende rol – Samenwerking”

Samenvatting van het arrest

1. Mededinging – Mededingingsregelingen – Toerekening aan onderneming – Beschikking van Commissie waarbij aansprakelijkheid wordt vastgesteld van onderneming die op rechtstreeks benedenwaartse markt actief is en actief en opzettelijk heeft deelgenomen aan mededingingsregeling

(Art. 3, lid 1, sub g, EG en 81, lid 1, EG)

2. Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud – Eerbiediging van rechten van verdediging – Omvang

(Verordeningen nr. 17 en nr. 1/2003 van de Raad)

3. Mededinging – Mededingingsregelingen – Overeenkomsten tussen ondernemingen – Ongunstige beïnvloeding van handel tussen lidstaten – Beoordelingscriteria

(Art. 81, lid 1, EG)

4. Handelingen van de instellingen – Richtsnoeren voor berekening van geldboeten die voor inbreuken op mededingingsregels worden opgelegd

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

5. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Beoordeling – Beoordeling van geval tot geval

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

6. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Beoordeling – Onderlinge verwevenheid van de drie criteria die uitdrukkelijk in door Commissie vastgestelde richtsnoeren worden genoemd – Kwalificatie van inbreuk als zeer zwaar – Vooraanstaande rol van criterium ontleend aan aard van inbreuk

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

7. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Concrete weerslag op markt

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A, eerste alinea)

8. Mededinging – Geldboeten – Rechtskader – Vaststelling – Invloed van vroegere beschikkingspraktijk van Commissie – Geen

(Verordeningen nr. 17 en nr. 1/2003 van de Raad)

9. Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang

(Art. 253 EG)

10. Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud – Eerbiediging van rechten van verdediging

(Verordeningen nr. 17 en nr. 1/2003 van de Raad; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

11. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Rol van leider van inbreuk – Begrip

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

12. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Verzachtende omstandigheden – Beoordeling – Noodzaak om elk van de omstandigheden afzonderlijk in aanmerking te nemen – Geen – Globale beoordeling

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 3)

13. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Verzachtende omstandigheden – Gedrag dat afwijkt van in kader van mededingingsregeling overeengekomen gedrag – Beoordeling

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 3, 2e streepje)

14. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Verzachtende omstandigheden – Beëindiging van inbreuk vóór optreden van Commissie – Daarvan uitgesloten

(Verordeningen nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003 van de Raad, art. 23, lid 3; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 3, 3e streepje)

15. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Vermindering van bedrag van geldboete in ruil voor medewerking van beschuldigde onderneming – Voorwaarden

(Verordeningen nr. 17 en nr. 1/2003 van de Raad; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie)

16. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuken – Geldboeten – Vaststelling – Criteria – Verhoging van algemeen niveau van geldboeten – Toelaatbaarheid – Voorwaarden

(Art. 81, lid 1, EG en 82 EG; verordeningen nr. 17 en nr. 1/2003 van de Raad)

1. De Commissie gaat de grenzen van het verbod in artikel 81, lid 1, EG niet te buiten door de aansprakelijkheid van een onderneming voor een inbreuk op die bepaling vast te stellen, wanneer deze, hoewel zij actief is op de markt die rechtstreeks benedenwaarts ligt ten opzichte van de markt waarop de mededingingsbeperkende praktijken in de praktijk zijn gebracht, actief en bewust deelneemt aan een mededingingsregeling tussen producenten die actief zijn op een andere markt dan die waarop zij zelf actief is.

Een onderneming kan immers het verbod van artikel 81, lid 1, EG schenden wanneer haar gedraging, zoals zij die heeft afgestemd met andere ondernemingen, tot doel heeft de mededinging op een bepaalde relevante markt binnen de gemeenschappelijke markt te beperken, zonder dat dit noodzakelijkerwijs veronderstelt dat zij zelf op die relevante markt actief is.

Het is dus niet uitgesloten dat een onderneming kan deelnemen aan het in de praktijk brengen van een beperking van de mededinging, zelfs als zij niet haar eigen handelingsvrijheid op de markt waarop zij hoofdzakelijk actief is, beperkt. Elke andere uitlegging zou immers de reikwijdte van het in artikel 81, lid 1, EG uitgevaardigde verbod kunnen beperken in een mate die strijdig zou zijn met het nuttig effect ervan en met het uit artikel 3, lid 1, sub g, EG af te leiden voornaamste doel van instandhouding van onvervalste mededinging binnen de gemeenschappelijke markt, aangezien tegen een actieve bijdrage van een onderneming tot een beperking van de mededinging niet zou kunnen worden opgetreden enkel omdat die bijdrage niet voortspruit uit een economische activiteit op de relevante markt waarop die beperking zich voordoet of is bedoeld zich voor te doen.

Indien de bewoordingen „overeenkomsten tussen ondernemingen” in het licht van de door artikel 81, lid 1, EG en artikel 3, lid 1, sub g, EG nagestreefde doelstellingen worden gelezen, pleit dit voor een begrip mededingingsregeling en onderneming die een inbreuk pleegt dat geen onderscheid maakt naargelang de sector of de markt waarop de betrokken ondernemingen actief zijn.

De toerekening van de gehele inbreuk aan de onderneming die heeft deelgenomen aan een mededingingsregeling is in overeenstemming met de vereisten van het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid wanneer twee voorwaarden zijn vervuld, waarbij de eerste een objectieve is en de tweede een subjectieve.

De eerste voorwaarde is vervuld, wat de verhouding tussen de op een relevante markt opererende concurrenten en die tussen dergelijke concurrenten en hun klanten betreft, wanneer de onderneming, zelfs op ondergeschikte, accessoire of passieve wijze, aan de tenuitvoerlegging van de mededingingsregeling heeft deelgenomen, bijvoorbeeld door stilzwijgende instemming of door van het kartel geen aangifte te doen bij de autoriteiten.

Wat de tweede voorwaarde betreft, is voor de toerekening van de gehele inbreuk aan de deelnemende onderneming vereist dat deze blijkens haar wilsuiting de doelstellingen van de mededingingsregeling, al is het maar stilzwijgend, onderschrijft.

(cf. punten 48‑49, 51, 57‑58, 62)

2. De eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, verlangt onder meer, dat de mededeling van punten van bezwaar die de Commissie richt aan een onderneming waaraan zij wegens schending van de mededingingsregels een sanctie wil opleggen, de voornaamste tegen deze onderneming in aanmerking genomen elementen bevat, zoals de verweten feiten, de kwalificatie daarvan en de bewijselementen waarop de Commissie zich baseert, zodat deze onderneming in de gelegenheid is om op zinvolle wijze haar argumenten aan te voeren in het kader van de tegen haar gevoerde administratieve procedure.

Een schending van de rechten van de verdediging tijdens de administratieve procedure moet worden beoordeeld in het licht van punten van bezwaar die de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar en in de beschikking waarmee de genoemde procedure is afgesloten naar voren heeft gebracht. Onder deze omstandigheden veronderstelt de vaststelling van schending van de rechten van de verdediging dat het bezwaar waarvan de onderneming stelt dat het haar in de mededeling van punten van bezwaar niet is tegengeworpen, door de Commissie in de uiteindelijke beschikking is aangevoerd. Een verschillende presentatie van de feiten, die louter bedoeld is om in de bestreden beschikking een preciezer verslag van deze feiten te geven, kan geen inhoudelijke wijziging van de bezwaren vormen.

(cf. punten 113‑115, 120)

3. Van een ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten kan slechts sprake zijn indien een besluit, overeenkomst of feitelijke gedraging op grond van een reeks van objectieve feitelijke en juridische gegevens met een voldoende mate van waarschijnlijkheid doet verwachten dat zij al dan niet rechtstreeks, daadwerkelijk of potentieel, invloed op het handelsverkeer tussen lidstaten kan uitoefenen op zodanige wijze dat zij de totstandkoming van een gemeenschappelijke markt tussen lidstaten kan belemmeren. Die invloed mag voorts niet van slechts geringe betekenis zijn. De ongunstige beïnvloeding van het intracommunautaire handelsverkeer is in de regel dus het gevolg van een combinatie van verschillende factoren, die, elk afzonderlijk, niet per se beslissend hoeven te zijn.

Artikel 81, lid 1, EG verlangt immers niet het bewijs dat de in deze bepaling bedoelde mededingingsregelingen het intracommunautaire handelsverkeer merkbaar hebben beïnvloed, maar wel het bewijs dat deze mededingingsregelingen een dergelijk gevolg kunnen hebben.

(cf. punten 167‑169)

4. De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd kunnen weliswaar niet worden aangemerkt als een rechtsregel die de administratie hoe dan ook dient na te leven, maar vormen wel een gedragsregel voor de te volgen praktijk, waarvan de administratie in een concreet geval niet mag afwijken zonder opgaaf van redenen die verenigbaar zijn met het beginsel van gelijke behandeling.

(cf. punt 230)

5. Het feit dat de Commissie in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, haar benadering met betrekking tot de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk heeft gepreciseerd, verzet zich er niet tegen dat zij dit criterium globaal beoordeelt aan de hand van alle relevante omstandigheden van het concrete geval, waaronder de factoren die niet uitdrukkelijk in de richtsnoeren worden genoemd.

(cf. punt 230)

6. De drie aspecten die overeenkomstig de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, in overweging moeten worden genomen bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk op de communautaire mededingingsregels zijn de aard van de inbreuk, de weerslag ervan op de markt wanneer die meetbaar is en de omvang van de betrokken geografische markt. Deze drie aspecten van de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk wegen in het kader van het algehele onderzoek niet even zwaar. De aard van de inbreuk speelt met name bij de kwalificatie van de inbreuken als „zeer zwaar” een vooraanstaande rol.

In dit verband volgt uit de beschrijving van de zeer zware inbreuken in de richtsnoeren dat overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die met name strekken tot vaststelling van de prijzen of tot verdeling van de markten, reeds op grond van hun aard als „zeer zwaar” kunnen worden gekwalificeerd, en dat voor die kwalificatie niet nodig is dat zij hetzij een bijzondere uitwerking hebben of een bepaald geografisch gebied bestrijken. Deze conclusie vindt bevestiging in het feit dat, waar in de beschrijving van zware inbreuken uitdrukkelijk sprake is van de weerslag op de markt en van de gevolgen voor uitgestrekte gebieden van de gemeenschappelijke markt, in de beschrijving van zeer zware inbreuken daarentegen niet staat dat er sprake moet zijn van enige concrete weerslag op de markt of van gevolgen die zich in een bepaald geografisch gebied doen gevoelen.

De drie aspecten van de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk hangen onderling in dier voege samen dat de kwalificatie van een inbreuk vanuit het oogpunt van het ene of andere aspect als zeer zwaar een kwalificatie van de inbreuk vanuit andere aspecten als minder zwaar kan compenseren.

De omvang van de geografische markt is slechts één van de drie criteria die relevant zijn voor de algehele beoordeling van de zwaarte van de inbreuk en is geen zelfstandig criterium in die zin dat enkel inbreuken die het merendeel van de lidstaten treffen, als „zeer zwaar” kunnen worden gekwalificeerd. De conclusie dat uitsluitend territoriaal zeer omvangrijke beperkingen aldus kunnen worden aangemerkt, wordt niet gesteund door het EG-Verdrag, noch door verordening nr. 17 of verordening nr. 1/2003, de richtsnoeren of de rechtspraak. Derhalve verzet de geringe omvang van de betrokken geografische markt zich niet tegen de kwalificatie van de vastgestelde inbreuk als „zeer zwaar”. Dit geldt a fortiori voor de beperkte omvang van de relevante productmarkt, omdat de omvang van de productmarkt in beginsel geen element is dat verplicht in aanmerking moet worden genomen, maar slechts één van de relevante factoren is om de zwaarte van de inbreuk te beoordelen en het bedrag van de geldboete vast te stellen.

Het is duidelijk dat de inbreuk die bewerkingsbedrijven en een betrokken onderneming die onder meer de bewerkte tabak in de handel brengt, waarbij het gaat over het vaststellen van de prijzen van de verschillende soorten ruwe tabak in een lidstaat en het verdelen van de bij de producenten aan te kopen hoeveelheden ruwe tabak, vanwege haar aard een zeer zware inbreuk vormt. Dit soort inbreuken wordt aangemerkt als bijzonder zwaar, aangezien zij een rechtstreekse ingreep in de belangrijkste mededingingsparameters op de betrokken markt betekenen of als evidente inbreuken op de communautaire mededingingsregels.

(cf. punten 231, 233‑234, 238, 240‑242)

7. In het kader van de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk op de mededingingsregels teneinde het bedrag van de geldboete te bepalen, is het feit dat de Commissie rechtens niet afdoende heeft aangetoond dat het kartel een concrete weerslag heeft gehad op de markt, irrelevant voor de kwalificatie van de inbreuk als „zeer zwaar”.

Het feit dat een concrete weerslag op de markt niet voldoende is aangetoond kan niet tot gevolg hebben dat het uitgangsbedrag van de geldboete, dat door de Commissie is vastgesteld naar gelang van de zwaarte van de inbreuk, ter discussie kan worden gesteld.

(cf. punten 250‑251)

8. De vroegere beschikkingspraktijk van de Commissie fungeert op zich niet als rechtskader voor de geldboeten in mededingingszaken.

(cf. punten 292, 426)

9. In de motivering van een individuele beslissing moet de redenering van de instelling die de handeling heeft vastgesteld, duidelijk en ondubbelzinnig tot uiting komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval. Het is niet noodzakelijk, dat alle gegevens feitelijk en rechtens in de motivering worden gespecificeerd, aangezien bij de vraag of de motivering van een handeling aan de vereisten van artikel 253 EG voldoet, niet alleen acht moet worden geslagen op de tekst ervan, maar ook op de context waarin zij is vastgesteld en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen.

(cf. punt 319)

10. Wanneer de Commissie in haar mededeling van punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of de betrokken ondernemingen geldboeten dienen te worden opgelegd en zij de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een geldboete kan worden opgelegd, zoals de zwaarte en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze „opzettelijk of uit onachtzaamheid” is begaan, voldoet zij aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord. Daardoor verstrekt de Commissie deze ondernemingen de nodige gegevens om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van geldboeten te verdedigen. Indien echter de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar concrete aanwijzingen zou moeten geven omtrent de hoogte van de beoogde geldboeten, zou zij daarmee moeten vooruitlopen op haar eindbeschikking, hetgeen ongepast zou zijn.

De kwalificatie van een onderneming als leider heeft belangrijke gevolgen voor het bedrag van de aan deze onderneming op te leggen geldboete. Het betreft immers overeenkomstig punt 2 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, een verzwarende omstandigheid die tot een niet onaanzienlijke verhoging van het bedrag van de geldboete leidt. Evenzo sluit die kwalificatie volgens punt B, sub e, van de mededeling inzake medewerking meteen uit dat een zeer aanzienlijke vermindering van de geldboete wordt toegekend, ook al voldoet de als leider gekwalificeerde onderneming aan alle in dit deel gestelde voorwaarden om voor een dergelijke vermindering in aanmerking te komen. Derhalve dient te Commissie in de mededeling van punten van bezwaar de factoren aan te geven die zij relevant acht om de onderneming die als leider van het kartel kan worden beschouwd, in staat te stellen dit verwijt te beantwoorden. Aangezien deze mededeling evenwel enkel een stap naar de vaststelling van de eindbeschikking is en derhalve niet het definitieve standpunt van de Commissie vormt, kan van deze laatste niet worden verlangd dat zij reeds in dit stadium een juridische kwalificatie verricht van de factoren waarop zij zich in haar eindbeschikking zal baseren om de onderneming als leider van het kartel te kwalificeren.

(cf. punten 324‑325, 327)

11. In het kader van de bepaling van het bedrag van de geldboete voor een inbreuk op de communautaire mededingingsregels moet een betrokken onderneming, om als leider te worden gekwalificeerd, een significante drijvende kracht voor de mededingingsregeling zijn geweest en een bijzondere en concrete verantwoordelijkheid hebben gedragen bij de werking ervan.

Indien de feiten waarop de Commissie zich beroept, aantonen dat deze onderneming een actieve en rechtstreekse rol heeft gespeeld in een kartel, volstaat dit evenwel niet om vast te stellen dat zij een significante drijvende kracht voor deze mededingingsregeling is geweest, met name niet indien geen dossierstuk erop wijst dat de betrokken onderneming enig initiatief heeft genomen om het kartel op te richten of één of meer ondernemingen ertoe heeft aangezet om daaraan deel te nemen en evenmin op basis van enig dossierstuk kan worden vastgesteld dat de betrokken onderneming activiteiten heeft uitgeoefend die normaal met een functie van leider van een kartel worden geassocieerd, zoals het voorzitten van vergaderingen of het centraliseren en verspreiden van bepaalde gegevens.

(cf. punten 332‑335)

12. De Commissie moet zich bij de vaststelling van de geldboeten voor inbreuken op de communautaire mededingingsregels in beginsel houden aan haar eigen richtsnoeren. In de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, staat echter niet dat de Commissie steeds afzonderlijk rekening moet houden met elk van de verzachtende omstandigheden die in punt 3 van deze richtsnoeren zijn vermeld, en zij is niet verplicht om automatisch op die grondslag een aanvullende vermindering toe te kennen, aangezien globaal gezien, rekening houdend met alle relevante omstandigheden, moet worden beoordeeld of een eventuele boetevermindering passend is.

Het is immers niet omdat de richtsnoeren zijn vastgesteld, dat de vroegere rechtspraak volgens welke de Commissie over een beoordelingsbevoegdheid beschikt aan de hand waarvan zij, met name naargelang de omstandigheden van de zaak, bepaalde elementen al dan niet in aanmerking kan nemen bij de vaststelling van de geldboeten die zij wil opleggen, irrelevant wordt.

Aangezien de richtsnoeren geen dwingende voorschriften bevatten met betrekking tot de verzachtende omstandigheden die in aanmerking kunnen worden genomen, heeft de Commissie dan ook een zekere marge behouden om op globale wijze te beslissen over de hoogte van een eventuele vermindering van de geldboeten wegens verzachtende omstandigheden.

(cf. punten 347‑348)

13. Bij de bepaling van het bedrag van de geldboete voor een inbreuk op de communautaire mededingingsregels is de Commissie slechts verplicht de niet-uitvoering van een mededingingsregeling als verzachtende omstandigheid in aanmerking te nemen indien de onderneming die dit aanvoert, kan aantonen dat zij zich zo duidelijk en in zo aanzienlijke mate heeft verzet tegen de uitvoering van deze mededingingsregeling, dat zij de werking zelf ervan heeft verstoord en dat zij niet ogenschijnlijk met de overeenkomst heeft ingestemd en daardoor andere ondernemingen niet ertoe heeft aangezet de betrokken mededingingsregeling uit te voeren. Het zou al te gemakkelijk zijn voor ondernemingen om het risico van een zware geldboete tot een minimum te beperken, indien zij van een ongeoorloofde mededingingsregeling konden profiteren en vervolgens een vermindering van de geldboete konden verkrijgen omdat zij slechts een beperkte rol bij de tenuitvoerlegging van de inbreuk hebben gespeeld, terwijl hun houding andere ondernemingen ertoe heeft aangezet zich te gedragen op een wijze die schadelijker is voor de mededinging.

(cf. punt 350)

14. Bij de bepaling van het bedrag van de geldboete voor een inbreuk op de communautaire mededingingsregels kan „het feit dat een onderneming reeds bij de eerste stappen van de Commissie (in het bijzonder verificaties) de inbreuken beëindigt”, als genoemd in punt 3, derde streepje, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, logischerwijs slechts een verzachtende omstandigheid vormen indien er redenen zijn om aan te nemen dat de betrokken ondernemingen er daardoor toe zijn aangezet hun mededingingsverstorende praktijken te beëindigen, waarbij deze bepaling uit de richtsnoeren niet van toepassing is wanneer de inbreuk reeds vóór de eerste stappen van de Commissie is beëindigd.

(cf. punten 354‑355)

15. De Commissie beschikt over een ruime beoordelingsbevoegdheid ter zake van de methode voor de berekening van de geldboeten voor een inbreuk op de communautaire mededingingsregels en kan daarbij rekening houden met een groot aantal factoren, waaronder de medewerking van de betrokken ondernemingen tijdens het door de diensten van deze instelling gevoerde onderzoek. Zij beschikt immers over een ruime beoordelingsvrijheid bij de waardering van de kwaliteit en de bruikbaarheid van de door een onderneming verleende medewerking, met name in vergelijking met de bijdragen van andere ondernemingen. Een vermindering van het bedrag van een geldboete wegens medewerking is slechts gerechtvaardigd, indien de onderneming zich aldus heeft gedragen dat het voor de Commissie gemakkelijker was om de inbreuk op de communautaire mededingingsregels vast te stellen en tegen te gaan. Bij de beoordeling van de door de ondernemingen verleende medewerking mag de Commissie niet in strijd handelen met het beginsel van gelijke behandeling, dat wordt geschonden wanneer vergelijkbare situaties verschillend worden behandeld of verschillende situaties gelijk worden behandeld, tenzij een dergelijke behandeling objectief gerechtvaardigd is.

(cf. punten 389‑390, 399)

16. Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, ontneemt haar niet de mogelijkheid dit niveau binnen de in verordening nr. 1/2003 gestelde grenzen te verhogen, indien dit noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid.

Marktdeelnemers kunnen niet gewettigd vertrouwen op de handhaving van een bestaande situatie die in het kader van de beoordelingsvrijheid van de Commissie kan worden gewijzigd.

Bijgevolg kunnen de ondernemingen die betrokken zijn bij een administratieve procedure die tot de oplegging van een geldboete kan leiden, niet het gewettigd vertrouwen koesteren dat de Commissie het niveau van de vroeger opgelegde geldboeten niet zal overschrijden.

Iedere onderneming die betrokken is bij een administratieve procedure die tot de oplegging van een geldboete kan leiden, dient immers rekening te houden met de mogelijkheid dat de Commissie te allen tijde kan besluiten het niveau van de geldboete te verhogen ten opzichte van het niveau dat zij in het verleden heeft toegepast.

(cf. punten 426, 435)

ARREST VAN HET GERECHT (Vierde kamer)

8 september 2010 ( )

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Spaanse markt voor aankoop en eerste bewerking van ruwe tabak – Beschikking waarbij inbreuk op artikel 81 EG is vastgesteld – Bepaling van prijzen en verdeling van markt – Overeenstemming tussen mededeling van punten van bezwaar en bestreden beschikking – Rechten van verdediging – Afbakening van relevante markt – Geldboeten – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Leidende rol – Samenwerking”

In zaak T‑29/05,

Deltafina SpA, gevestigd te Orvieto (Italië), vertegenwoordigd door R. Jacchia, A. Terranova, I. Picciano, F. Ferraro, J.‑F. Bellis en F. Di Gianni, advocaten,

rekwirant/verzoekster,

tegen

Europese Commissie, aanvankelijk vertegenwoordigd door É. Gippini Fournier en F. Amato, vervolgens door Gippini Fournier en V. Di Bucci, als gemachtigden,

verweerster,

betreffende een verzoek tot nietigverklaring van beschikking C(2004) 4030 def. van de Commissie van 20 oktober 2004 betreffende een procedure op grond van artikel 81, lid 1, [EG] (zaak COMP/C.38.238/B.2 – Ruwe tabak – Spanje), en, subsidiair, verlaging van de aan verzoekster bij deze beschikking opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT (Vierde kamer),

samengesteld als volgt: O. Czúcz, kamerpresident, I. Labucka en K. O’Higgins (rapporteur), rechters,

griffier: J. Palacio González, hoofdadministrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 9 juni 2009,

het navolgende

Arrest

Voorgeschiedenis van het geding

1 Verzoekster, Deltafina SpA, is een Italiaanse vennootschap die hoofdzakelijk actief is in de eerste bewerking van ruwe tabak in Italië en in de verkoop van bewerkte tabak. Zij is volledig in handen van de Amerikaanse onderneming Universal Corp., en wel door middel van een dochteronderneming die volledig in handen is van laatstgenoemde, de Amerikaanse onderneming Universal Leaf Tobacco Company Inc. (hierna: „Universal Leaf”).

2 Universal Leaf bezit ook het volledige kapitaal van Tabacos Españoles, SL (hierna: „Taes”), een van de vier bedrijven voor de eerste bewerking van ruwe tabak in Spanje (hierna: „bewerkingsbedrijven” of „Spaanse bewerkingsbedrijven”).

3 De groep ondernemingen waartoe de verschillende in de punten 1 en 2 hierboven genoemde ondernemingen behoren, wordt hierna aangeduid als „concern Universal”.

4 Op 3 en 4 oktober 2001 verrichtte de Commissie van de Europese Gemeenschappen, die over inlichtingen beschikte dat de bewerkingsbedrijven en de Spaanse producenten van ruwe tabak inbreuk op artikel 81 EG hadden gemaakt, verificaties krachtens artikel 14 van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 EG] en [82 EG] (PB 1962, 13, blz. 204) in de lokalen van drie van deze bewerkingsbedrijven, namelijk Compañía española de tabaco en rama, SA (hierna: „Cetarsa”), Agroexpansión, SA en World Wide Tobacco España, SA (hierna: „WWTE”), alsook van de Asociación Nacional de Empresas Transformadoras de Tabaco (hierna: „Anetab”).

5 De Commissie verrichtte op 3 oktober 2001 ook verificaties in de lokalen van het Maison des métiers du tabac en de Fédération européenne des transformateurs de tabac en op 5 oktober 2001 in die van de Federación nacional de cultivadores de tabaco (hierna: „FNCT”).

6 Bij brief van 16 januari 2002 hebben de bewerkingsbedrijven en Anetab, met een beroep op de mededeling van de Commissie betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen (PB 1996, C 207, blz. 4; hierna : „mededeling inzake medewerking”), laatstgenoemde laten weten bereid te zijn mee te werken.

7 Bij brief van 21 januari 2002 verstrekten zij de Commissie een aantal inlichtingen.

8 Bij brief van 15 februari 2002 heeft Universal Leaf de Commissie laten weten het initiatief van Taes om medewerking te verlenen in het kader van de mededeling inzake medewerking volledig te steunen. Universal Leaf heeft de Commissie eveneens gemeld dat Deltafina samen met Taes bezig was een rapport op te stellen waarin de rol en de activiteiten van laatstgenoemde op de Spaanse markt voor tabak werden beschreven en dat zij hoopte dat Deltafina hierdoor eveneens zou kunnen profiteren van de voordelen uit de mededeling inzake medewerking.

9 Op 18 februari 2002 heeft Taes de Commissie het in punt 8 hierboven genoemde rapport toegestuurd.

10 Vervolgens zond de Commissie de Spaanse bewerkingsbedrijven, Anetab en FNCT verschillende inlichtingenverzoeken op basis van artikel 11 van verordening nr. 17. De Commissie verzocht ook het Spaanse ministerie van Landbouw, Visserij en Voedsel (hierna: „ministerie van Landbouw”) om inlichtingen over de Spaanse regelgeving inzake landbouwproducten.

11 De Commissie heeft op 11 december 2003 de procedure in de onderhavige zaak ingeleid en een mededeling van punten van bezwaar aan 20 ondernemingen of verenigingen gericht, waaronder de Spaanse bewerkingsbedrijven, Deltafina, Universal, Universal Leaf, Anetab en FNCT.

12 De betrokken ondernemingen en verenigingen hebben inzage gekregen in het onderzoeksdossier van de Commissie via een kopie op cd-rom die hun is toegezonden. Zij hebben in antwoord op de door laatstgenoemde opgeworpen punten van bezwaar schriftelijke opmerkingen ingediend. De schriftelijke opmerkingen van Deltafina zijn op 1 maart 2004 ingediend.

13 Op 29 maart 2004 heeft een hoorzitting – waaraan Deltafina deelnam – plaatsgevonden.

14 Na raadpleging van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities en gezien het eindverslag van de raadadviseur-auditeur stelde de Commissie op 20 oktober 2004 beschikking C(2004) 4030 def. in een procedure op grond van artikel 81, lid 1, [EG] (zaak COMP/C.38.238/B.2 – Ruwe tabak – Spanje) (hierna: „bestreden beschikking”) vast, waarvan een samenvatting is gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie van 19 april 2007 (PB L 102, blz. 14).

15 De bestreden beschikking betreft twee op de Spaanse markt voor ruwe tabak gepleegde en uitgevoerde horizontale mededingingsregelingen.

16 Het eerste kartel, tussen de bewerkingsbedrijven en Deltafina, had tot doel om elk jaar, tussen 1996 en 2001, de (maximale) gemiddelde leveringsprijs voor elke soort ruwe tabak, ongeacht de kwaliteitscategorieën, vast te stellen en de hoeveelheden van elke soort ruwe tabak die elk van de bewerkingsbedrijven bij de producenten kon kopen, onderling te verdelen (zie met name punten 74‑76 en 276 van de bestreden beschikking). Van 1999 tot en met 2001 maakten de bewerkingsbedrijven en Deltafina eveneens onderling afspraken over de prijsklassen per kwaliteitscategorie van elke soort ruwe tabak die opgenomen waren in de aan de „teeltcontracten” gehechte schema’s, alsmede over de „bijkomende voorwaarden”, namelijk de gemiddelde minimumprijs per producent en de gemiddelde minimumprijs per groep producenten (zie met name punten 77‑83 en 276 van de bestreden beschikking).

17 Het in punt 16 hierboven beschreven kartel zal hierna worden aangeduid als „bewerkingsbedrijvenkartel”.

18 Het tweede in de bestreden beschikking geïdentificeerde kartel betrof de drie landbouwerscentrales in Spanje, namelijk de Asociación agraria de jóvenes agricultores (hierna: „ASAJA”), de Unión de pequeños agricultores (hierna: „UPA”) en de Coordinadora de organizaciones de agricultores y ganaderos (hierna: „COAG”), alsook de Confederación de cooperativas agrarias de España (hierna: „CCAE”). Dit kartel had tot doel om elk jaar, tussen 1996 en 2001, de prijsklassen per kwaliteitscategorie van elke soort ruwe tabak vast te stellen die opgenomen waren in de aan de „teeltcontracten” gehechte schema’s, alsook de „bijkomende voorwaarden” te bepalen (zie met name punten 77‑83 en 277 van de bestreden beschikking).

19 Het in punt 18 hierboven beschreven kartel zal hierna worden aangeduid als „producentenvertegenwoordigerskartel”.

20 De Commissie beschouwt in de bestreden beschikking elk van deze kartels als één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 81, lid 1, EG (zie met name punten 275‑277 van de bestreden beschikking).

21 In artikel 1 van deze beschikking stelt zij negen bedrijven, waaronder de Spaanse bewerkingsbedrijven en Deltafina, aansprakelijk voor het bewerkingsbedrijvenkartel en ASAJA, UPA, COAG en CCAE (hierna samen: „producentenvertegenwoordigers”) voor het producentenvertegenwoordigerskartel.

22 In artikel 2 van de bestreden beschikking gelast de Commissie deze ondernemingen en de producentenvertegenwoordigers, indien zij zulks nog niet hebben gedaan, de in artikel 1 bedoelde inbreuken onmiddellijk te beëindigen en zich te onthouden van beperkende praktijken met eenzelfde of gelijksoortig doel of gevolg.

23 Artikel 3 van de bestreden beschikking legt de volgende geldboetes op:

– Deltafina: 11 880 000 EUR;

– Cetarsa: 3 631 500 EUR;

– Agroexpansión: 2 592 000 EUR;

– WWTE: 1 822 500 EUR;

– Taes: 108 000 EUR;

– ASAJA: 1 000 EUR;

– UPA: 1 000 EUR;

– COAG: 1 000 EUR;

– CCAE: 1 000 EUR.

24 Bij de aan Deltafina opgelegde geldboete is in het bijzonder rekening gehouden met de leidende rol die deze onderneming zou hebben gehad in het kartel van de bewerkingsbedrijven (punten 435 en 436 van de bestreden beschikking). Met het oog hierop verhoogt de Commissie het basisbedrag van de opgelegde geldboete met 50 % vanwege verzwarende omstandigheden. Aan Deltafina wordt echter een vermindering met 40 % van het basisbedrag van de geldboete toegekend vanwege verzachtende omstandigheden (punten 437 en 438 van de bestreden beschikking) en een vermindering met 10 % van het bedrag van de geldboete vanwege haar medewerking in het kader van de administratieve procedure (punten 448 tot 456 van de bestreden beschikking).

25 Voorts zijn de moedermaatschappijen van WWTE blijkens artikel 3 van de bestreden beschikking hoofdelijk aansprakelijk voor de betaling van de aan WWTE opgelegde geldboete en de moedermaatschappijen van Agroexpansión voor de betaling van de aan Agroexpansión opgelegde geldboete.

Procesverloop en conclusies van partijen

26 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht van 20 januari 2005, heeft Deltafina het onderhavige beroep ingesteld.

27 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vierde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en bij wijze van maatregelen tot organisatie van de procesgang in de zin van artikel 64 van zijn Reglement voor de procesvoering partijen verzocht bepaalde documenten over te leggen en heeft het hun vragen gesteld. Partijen hebben binnen de gestelde termijn aan deze verzoeken voldaan.

28 Partijen hebben pleidooi gehouden en geantwoord op vragen van het Gerecht ter terechtzitting van 9 juni 2009.

29 Deltafina concludeert dat het het Gerecht behage:

– de bestreden beschikking nietig te verklaren;

– subsidiair, het boetebedrag te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

30 De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

– het beroep ten dele niet-ontvankelijk te verklaren en in ieder geval volledig te verwerpen;

– verzoekster te verwijzen in de kosten;

– bij gebreke daarvan elke partij te verwijzen in haar eigen kosten wanneer verzoekster in gelijke mate als de Commissie in het ongelijk wordt gesteld, of verzoekster te verwijzen in haar eigen kosten en een deel van de kosten van de Commissie wanneer verzoekster op de meeste punten in het ongelijk wordt gesteld.

In rechte

31 Deltafina voert ter ondersteuning van haar beroep elf middelen aan, te weten:

– in de eerste plaats, schending van artikel 81, lid 1, EG, artikel 23, lid 2, sub a, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1), en van het legaliteitsbeginsel en het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid;

– in de tweede plaats, schending van artikel 27, leden 1 en 2, van verordening nr. 1/2003, van de rechten van de verdediging en van het recht op een eerlijk proces, van wezenlijke vormvoorschriften en van het legaliteitsbeginsel, het rechtszekerheidsbeginsel en het evenredigheidsbeginsel, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid;

– in de derde plaats, schending van artikel 81, lid 1, EG, van artikel 2 van verordening nr. 1/2003 en van punt 43 van de richtsnoeren betreffende het begrip „beïnvloeding van de handel” in de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2004, C 101, blz. 81), alsmede een motiveringsgebrek;

– in de vierde plaats, schending van artikel 2 en artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003, van punt 1 A en punt 5, sub d, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, [KS] worden opgelegd (PB 1998, C 9, blz. 3; hierna: „richtsnoeren”) en van het evenredigheidsbeginsel, het beginsel van gelijke behandeling en gelijke bestraffing, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid;

– in de vijfde plaats, schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, van punt 1 B van de richtsnoeren en van het beginsel van gelijke behandeling, alsmede misbruik van bevoegdheid;

– in de zesde plaats, schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, van punt 2 van de richtsnoeren en van het beginsel van gelijke behandeling, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid;

– in de zevende plaats, schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, van punt 3 van de richtsnoeren, alsmede misbruik van bevoegdheid;

– in de achtste plaats, schending van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 en van punt 5, sub a, van de richtsnoeren;

– in de negende plaats, schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, van de preambule en van punt 4 van de richtsnoeren, van punt B, sub e, en van punt D van de mededeling inzake medewerking en van het beginsel van gelijke behandeling, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid;

– in de tiende plaats, schending van artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003, van punt 5, sub b, van de richtsnoeren en van het evenredigheidsbeginsel, alsmede misbruik van bevoegdheid;

– en in de elfde plaats, schending van het beginsel van gelijke behandeling, het verbod van terugwerkende kracht van straffen en het vertrouwensbeginsel, alsmede misbruik van bevoegdheid.

32 De eerste drie middelen zijn primair aangevoerd en houden verband met de vordering tot nietigverklaring van de bestreden beschikking. De volgende zeven middelen zijn subsidiair aangevoerd en houden verband met de vordering tot verlaging van de geldboete. Het laatste middel is meer subsidiair aangevoerd, voor het geval dat de zeven voorgaande middelen zouden worden afgewezen, en is eveneens gericht op het verlagen van de geldboete.

1. Ontvankelijkheid van de grieven inzake misbruik van bevoegdheid

33 In het kader van de verschillende middelen die Deltafina ter ondersteuning van haar beroep aanvoert, met uitzondering van het derde en het achtste middel, verwijt zij de Commissie met name misbruik van bevoegdheid.

34 In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak het begrip misbruik van bevoegdheid verwijst naar een situatie waarin een administratieve overheid haar bevoegdheden heeft gebruikt voor een ander doel dan waarvoor zij zijn verleend. Van misbruik van bevoegdheid is slechts sprake wanneer uit objectieve, ter zake dienende en onderling overeenstemmende aanwijzingen blijkt dat een besluit uitsluitend althans hoofdzakelijk is genomen ter bereiking van andere doeleinden dan gesteld (arresten Hof van 13 november 1990, Fedesa e.a., C‑331/88, Jurispr. blz. I‑4023, punt 24, en 25 januari 2007, Dalmine/Commissie, C‑407/04 P, Jurispr. blz. I‑829, punt 99).

35 In casu moet worden vastgesteld dat Deltafina zich slechts in algemene zin beroept op een reeks klachten inzake misbruik van bevoegdheid, zonder ook maar enig bewijs of enige uiteenzetting ter ondersteuning hiervan aan te voeren of zelfs maar duidelijk te omschrijven wat het doel zou zijn geweest dat de Commissie werkelijk nastreefde met het vaststellen van de bestreden beschikking. Deze grieven voldoen, zoals ze hier zijn ingediend, niet aan de vereisten van artikel 44, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering, omdat ze niet zo duidelijk en precies zijn dat de verweerder zijn verdediging kan voorbereiden en het Gerecht uitspraak kan doen op het beroep, eventueel zonder bijkomende informatie. Bijgevolg moet dit argument niet-ontvankelijk worden verklaard (zie hiervoor arrest Gerecht van 14 mei 1998, Mo och Domsjö/Commissie T‑352/94, Jurispr. blz. II‑1989, punten 333 en 334).

2. Vorderingen gericht op het nietig verklaren van de bestreden beschikking

Eerste middel, ontleend aan schending van artikel 81, lid 1, EG, artikel 23, lid 2, sub a, van verordening nr. 1/2003, en van het legaliteitsbeginsel en het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid, alsmede een motiveringsgebrek

36 Het eerste middel dat door Deltafina is aangevoerd bestaat uit vier onderdelen. In het eerste onderdeel kritiseert zij dat de Commissie haar aansprakelijk stelt voor een inbreuk op een markt waarop zij niet aanwezig is. In het tweede onderdeel stelt zij dat het gedrag dat, volgens haar, aan haar wordt toegerekend niet valt onder artikel 81, lid 1, EG, noch onder artikel 23, lid 2, sub a, van verordening nr. 1/2003. In het derde onderdeel overweegt zij dat de Commissie haar, haars inziens, onterecht een leidinggevende rol heeft toegedicht in het bewerkingsbedrijvenkartel. In het vierde onderdeel stelt zij tot slot dat de Commissie heeft nagelaten de relevante markt in de bestreden beschikking te omschrijven.

37 Het Gerecht zal de eerste twee onderdelen gezamenlijk onderzoeken en vervolgens het derde en het vierde onderdeel apart.

38 Ten aanzien van de grief inzake schending van de motiveringsplicht die Deltafina aanvoert in het kader van het onderhavige middel, zonder deze te koppelen aan een van deze vier onderdelen van dit middel, moet worden vastgesteld dat zij geen enkele uiteenzetting geeft om dit toe te lichten. Deze grief dient dan ook niet-ontvankelijk te worden verklaard op grond van artikel 44, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering (zie punt 35 hierboven).

Het eerste en het tweede onderdeel inzake respectievelijk het feit dat de Commissie Deltafina aansprakelijk stelt voor een inbreuk op een markt waarop zij niet aanwezig is en het feit dat het gedrag dat aan Deltafina wordt toegerekend niet valt onder artikel 81, lid 1, EG, noch onder artikel 23, lid 2, sub a, van verordening nr. 1/2003

– Argumenten van partijen

39 In de eerste plaats voert Deltafina aan dat zij niet actief is op de markt voor aankoop en bewerking van ruwe tabak in Spanje, waardoor zij, ervan uitgaande dat dit de markt is waarop onderhavige zaak betrekking heeft, niet aansprakelijk gesteld kan worden voor het gedrag dat hier heeft plaatsgehad.

40 In de tweede plaats stelt Deltafina niet te hebben deelgenomen aan het opstellen van de overeenkomsten die gesloten zijn tussen de bewerkingsbedrijven en deze niet ten uitvoer heeft gebracht, daar zij niet gerechtigd was als bewerkingsbedrijf te handelen in Spanje en derhalve niet bevoegd was met Spaanse producenten van ruwe tabak te onderhandelen over overeenkomsten en deze te sluiten, noch om deel te nemen aan de verdeling van de aan te kopen hoeveelheden ruwe tabak. Zij beweert dat zij niet kan worden aangemerkt als „dader [of] mededader” van deze gedragingen, en nog minder dat zij een leidende rol had in het kartel van de bewerkingsbedrijven, maar hoogstens „objectief en subjectief gezien buiten het kartel stond, maar indirect de gedragingen van de handelende personen faciliteerde door aanwezig te zijn bij vergaderingen, informatie en mededelingen uit te wisselen, te bemiddelen tussen de deelnemers en documenten en gegevens te bewaren”. Deze gedragingen zouden echter niet vallen onder artikel 81, lid 1, EG, noch onder artikel 23, lid 2, sub a, van verordening nr. 1/2003 en zouden derhalve geen voorwerp kunnen zijn van sancties.

41 Ter ondersteuning van haar beweringen beroept Deltafina zich op beschikking 2005/349/EG van de Commissie van 10 december 2003 in een procedure op grond van artikel 81 [EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (Zaak COMP/E-2/37.857 – Organische peroxides) (PB 2005, L 110, blz. 44; hierna: „beschikking inzake organische peroxides”). Zij licht toe dat de Commissie in deze beschikking uitging van een schending van artikel 81, lid 1, EG door een consultancybureau dat buiten het betreffende kartel stond, te weten AC‑Treuhand AG, omdat bepaalde gedragingen van laatstgenoemde gelijkenis zouden vertonen met de gedragingen die haar verweten worden. Zij merkt op dat dit consultancybureau, ondanks dat het een cruciale rol had gespeeld in het opzetten en ten uitvoer brengen van het kartel en dat het werd gezien als de „waakster” hiervan, slechts een symbolische boete van 1 000 EUR werd opgelegd, vanwege de „betrekkelijk nieuwe aanpak”.

42 In de eerste plaats voert de Commissie aan dat de stellingname van Deltafina dat artikel 81, lid 1, EG niet van toepassing is op ondernemingen die niet rechtstreeks actief zijn op de relevante markt geen steun vindt in de bewoordingen van deze bepalingen. Waar het bij de toepassing hiervan om gaat, is dat de betreffende onderneming heeft deelgenomen aan een mededingingsbeperkende praktijk die, tenminste in potentie, een merkbare invloed heeft op de handel tussen de lidstaten.

43 In de tweede plaats stelt de Commissie dat de bewering van Deltafina dat het gedrag dat haar wordt verweten niet valt onder het verbod uit artikel 81, lid 1, EG niet alleen ongegrond is, maar ook wordt weerlegd door verschillende gegevens in het verzoekschrift.

44 Voor het overige stelt de Commissie dat Deltafina zelf van mening is dat haar rol kan worden vergeleken met de rol die werd gespeeld door AC-Treuhand in de zaak die aanleiding vormde voor de beschikking inzake organische peroxides en dat bij een dergelijke rol sancties kunnen worden opgelegd krachtens artikel 81, lid 1, EG.

– Beoordeling door het Gerecht

45 Ten aanzien van het eerste onderdeel van dit middel kan worden opgemerkt dat tussen partijen vaststaat dat Deltafina in Spanje, dat in deze kwestie de in aanmerking te nemen relevante geografische markt vormt, geen ruwe tabak aankoopt bij producenten en evenmin activiteiten ontplooit voor de eerste bewerking van ruwe tabak. In deze lidstaat is Deltafina slechts actief in het daaropvolgende stadium van de keten, in dit geval de aankoop van bewerkte tabak met het oog op doorverkoop aan tabaksfabrikanten.

46 Derhalve moet vastgesteld worden dat Deltafina niet aanwezig is op de relevante markt, te weten, zoals hierna in punt 82 zal worden toegelicht, de Spaanse markt voor aankoop en eerste bewerking van ruwe tabak.

47 Uit deze vaststelling kan echter niet worden afgeleid dat de Commissie niet gerechtigd was Deltafina een sanctie op te leggen wegens schending van artikel 81, lid 1, EG.

48 Het is immers zo, zoals het Gerecht oordeelde in punt 122 van zijn arrest van 8 juli 2008, AC‑Treuhand/Commissie (T‑99/04, Jurispr. blz. II‑1501), dat een onderneming het verbod van artikel 81, lid 1, EG kan schenden wanneer haar gedraging, zoals zij die heeft afgestemd met andere ondernemingen, tot doel heeft de mededinging op een bepaalde relevante markt binnen de gemeenschappelijke markt te beperken, zonder dat dit noodzakelijkerwijs veronderstelt dat zij zelf op die relevante markt actief is.

49 In punt 127 van het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC‑Treuhand/Commissie stelde het Gerecht eveneens dat het niet uitgesloten is dat een onderneming kan meewerken aan het in de praktijk brengen van een beperking van de mededinging, zelfs als zij niet haar eigen handelingsvrijheid op de markt waarop zij hoofdzakelijk actief is, beperkt. Elke andere uitlegging zou immers de reikwijdte van het in artikel 81, lid 1, EG uitgevaardigde verbod kunnen beperken in een mate die strijdig zou zijn met het nuttig effect ervan en met het uit artikel 3, lid 1, sub g, EG af te leiden voornaamste doel van instandhouding van onvervalste mededinging binnen de gemeenschappelijke markt, aangezien tegen een actieve bijdrage van een onderneming tot een beperking van de mededinging niet zou kunnen worden opgetreden enkel omdat die bijdrage niet voortspruit uit een economische activiteit op de relevante markt waarop die beperking zich voordoet of is bedoeld zich voor te doen. In punt 128 van dit arrest concludeerde het Gerecht dat lezing van de bewoordingen „overeenkomsten tussen ondernemingen” in het licht van de door artikel 81, lid 1, EG en artikel 3, lid 1, sub g, EG nagestreefde doelstellingen pleit voor een begrip mededingingsregeling en onderneming die een inbreuk pleegt dat geen onderscheid maakt naargelang de sector of de markt waarop de betrokken ondernemingen actief zijn.

50 In de onderhavige zaak is gebleken – zoals in de punten 122 tot en met 133 hieronder nader zal worden toegelicht – dat Deltafina, met de bewerkingsbedrijven, actief en rechtstreeks heeft deelgenomen aan een mededingingsregeling waarvan zij wist, of kon weten, dat deze tot doel had de mededinging in de sector ruwe tabak in Spanje uit te schakelen of te beperken.

51 Het in punt 48 hierboven door het Gerecht uiteengezette oordeel is des te meer relevant omdat AC-Treuhand, als consultancybureau, geenszins actief was als concurrent, noch aan de aanbodzijde, noch aan de vraagzijde, op de betreffende productmarkt, te weten die van de organische peroxides, terwijl Deltafina, als belangrijkste klant van de Spaanse bewerkingsbedrijven, in Spanje actief was op een markt die rechtstreeks benedenwaarts ligt ten opzichte van de markt waarop de mededingingsbeperkende praktijken waarop dit arrest betrekking heeft in de praktijk zijn gebracht. Bovendien was Deltafina in Italië aanwezig op dezelfde relevante productmarkt als de onderhavige.

52 Hieruit volgt dat het eerste onderdeel van het eerste middel moet worden afgewezen.

53 Het tweede onderdeel van dit middel berust op de premisse dat Deltafina niet op dezelfde wijze als de bewerkingsbedrijven actief en rechtstreeks heeft deelgenomen aan het bewerkingsbedrijvenkartel, maar het in de praktijk brengen ervan slechts „op indirecte wijze” heeft gefaciliteerd.

54 Zoals al is opgemerkt in punt 50 hierboven en zal worden vastgesteld in de punten 122 tot en met 133 hieronder, is deze premisse onjuist.

55 De stelling van Deltafina dat bedrijven die slechts op ondergeschikte, accessoire of passieve wijze deelnemen aan een mededingingsregeling geen inbreuk maken op artikel 81, lid 1, EG, en dat aan hen dus geen geldboete kan worden opgelegd op grond van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003, is in elk geval eveneens onjuist.

56 In het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie verwierp het Gerecht een vergelijkbare stelling, en wel nadat het had herinnerd aan de rechtspraak over de vraag onder welke voorwaarden de deelname van een onderneming aan een mededingingsregeling ertoe leidt dat deze als mededader van de inbreuk aansprakelijk kan worden gesteld (punten 129 tot 136).

57 Meer in het bijzonder herinnerde het Gerecht er in dit arrest aan dat de toerekening van de gehele inbreuk aan de onderneming die heeft deelgenomen aan een mededingingsregeling in overeenstemming is met de vereisten van het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid wanneer twee voorwaarden zijn vervuld, waarbij de eerste een objectieve is en de tweede een subjectieve.

58 Ten aanzien van de eerste voorwaarde stelde het Gerecht vast dat deze volgens de rechtspraak over de verhouding tussen de op een relevante markt opererende concurrenten en die tussen dergelijke concurrenten en hun klanten is vervuld wanneer de onderneming, zelfs op ondergeschikte, accessoire of passieve wijze, aan de tenuitvoerlegging van de mededingingsregeling heeft deelgenomen, bijvoorbeeld door stilzwijgende instemming of door van het kartel geen aangifte te doen bij de autoriteiten (hierboven in punt 48 genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie, punt 133).

59 Om tot deze vaststelling te komen, merkte het Gerecht in de eerste plaats op dat het volstond dat de Commissie aantoonde dat de betrokken onderneming heeft deelgenomen aan bijeenkomsten waarop mededingingsverstorende overeenkomsten zijn gesloten, en zich daar niet duidelijk tegen heeft verzet, om de deelname van die onderneming aan de mededingingsregeling genoegzaam te bewijzen (hierboven in punt 48 genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie, punt 130). Het Gerecht voegde hieraan toe dat de Commissie, om de deelname van een onderneming aan één enkele overeenkomst, bestaande uit een geheel van in de tijd gespreide inbreukmakende gedragingen, aan te tonen, moest bewijzen dat deze onderneming door haar eigen gedrag wilde bijdragen tot de gemeenschappelijke doelstellingen die door alle deelnemers werden nagestreefd en dat zij de materiële gedragingen die de andere ondernemingen met het oog op die doelstellingen planden of in praktijk brachten, kende of redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico daarvan te aanvaarden. In dat verband herinnerde het Gerecht eraan dat de stilzwijgende goedkeuring van een onrechtmatig initiatief, zonder zich publiekelijk van de inhoud daarvan te distantiëren of het bij de bestuurlijke instanties aan te geven, ertoe leidde dat het voortbestaan van de inbreuk werd bevorderd en de ontdekking ervan werd bemoeilijkt. Het Gerecht benadrukte dat deze medeplichtigheid een passieve deelneming aan de inbreuk vormde waarvoor de onderneming derhalve in het kader van één enkele overeenkomst aansprakelijk kon worden gesteld. Het Gerecht beschreef dat deze beginselen mutatis mutandis van toepassing waren op vergaderingen waaraan niet alleen onderling concurrerende producenten hadden deelgenomen, maar ook hun klanten.

60 Vervolgens gaf het Gerecht, in punt 131 van het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie, aan dat aangaande de bepaling van de persoonlijke aansprakelijkheid van een onderneming waarvan de deelname aan een mededingingsregeling niet dezelfde reikwijdte en intensiteit heeft als die van de overige ondernemingen, uit de rechtspraak volgt dat daar waar de in artikel 81, lid 1, EG bedoelde overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen noodzakelijkerwijs het uitvloeisel zijn van een samenwerking tussen meerdere ondernemingen, die alle medeplegers van de inbreuk zijn, maar waarvan de deelneming verschillende vormen kan hebben, afhankelijk van met name de kenmerken van de betrokken markt en de positie van elke onderneming op die markt, de nagestreefde doelen en de gekozen of voorgenomen uitvoeringsmethoden, het enkele feit dat elke onderneming op haar eigen wijze aan de inbreuk deelneemt, nog niet uitsluit dat zij aansprakelijk is voor de gehele inbreuk, daaronder begrepen voor gedragingen die in feite door andere deelnemende ondernemingen zijn begaan, maar die hetzelfde mededingingbeperkende doel of gevolg hebben.

61 Ten slotte concludeerde het Gerecht, in punt 132 van het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie dat het feit dat een onderneming niet aan alle bestanddelen van een mededingingsregeling heeft deelgenomen of een ondergeschikte rol heeft gespeeld bij de onderdelen waaraan zij wel heeft deelgenomen, niet relevant is voor de vaststelling dat zij een inbreuk heeft gepleegd. Het Gerecht voegde echter toe dat ofschoon het in voorkomend geval beperkte belang van de deelname van de betrokken onderneming dus niet kon afdoen aan haar persoonlijke aansprakelijkheid voor de gehele inbreuk, deze elementen wel in aanmerking konden worden genomen bij de beoordeling van de omvang en de zwaarte van de inbreuk en derhalve bij de bepaling van de hoogte van de geldboete.

62 Ten aanzien van de tweede voorwaarde bracht het Gerecht, in punt 134 van het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie, in herinnering dat voor de toerekening van de gehele inbreuk aan de deelnemende onderneming bovendien vereist was dat deze blijkens haar wilsuiting de doelstellingen van de mededingingsregeling, al is het maar stilzwijgend, onderschrijft. Het Gerecht gaf aan dat deze subjectieve voorwaarde in de eerste plaats inherent was aan het criterium van de stilzwijgende goedkeuring van de mededingingsregeling en dat van het niet publiekelijk afstand nemen van de inhoud ervan, daar deze criteria uitgaan van het vermoeden dat de betrokken onderneming die doelstellingen en de tenuitvoerlegging van de mededingingsregeling blijft onderschrijven. In de tweede plaats vormde zij de rechtvaardiging voor medeaansprakelijkstelling van de betrokken onderneming, aangezien deze met haar eigen gedrag heeft willen bijdragen tot het bereiken van de gemeenschappelijke doelstellingen van alle deelnemers en dat zij de materiële gedragingen die de andere ondernemingen met het oog op die doelstellingen planden of in praktijk brachten, kende of redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico ervan te aanvaarden.

63 In punt 136 van het in punt 48 hierboven genoemde arrest AC-Treuhand/Commissie merkte het Gerecht op dat de hierboven in de punten 57 tot en met 62 uiteengezette beginselen mutatis mutandis van toepassing waren op de deelneming van een onderneming die er door haar economische activiteit en haar beroepsbekwaamheid niet onkundig van kan zijn dat de betrokken gedragingen de mededinging beperken en die aldus een niet te verwaarlozen ondersteuning kan verlenen bij het begaan van de inbreuk.

64 Uit het voorgaande volgt dat het tweede onderdeel van het eerste middel eveneens moet worden afgewezen.

Het derde onderdeel, inzake het feit dat de Commissie Deltafina ten onrechte een leidende rol in het bewerkingsbedrijvenkartel heeft toegedicht

– Argumenten van partijen

65 Deltafina stelt dat de Commissie haar ten onrechte heeft gekwalificeerd als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel.

66 Ter ondersteuning van deze bewering beroept zij zich op de volgende elementen, waarin haar situatie zou afwijken van die van andere ondernemingen waarvan is geoordeeld dat zij een leidende rol hadden in andere zaken:

– zij heeft niet de rol van initiatiefnemer gehad in de gedragingen die aan de bewerkingsbedrijven verweten worden;

– zij heeft geen enkele onderneming ertoe aangespoord – en zeker niet ertoe gedwongen – zich aan te sluiten bij het bewerkingsbedrijvenkartel;

– zij heeft op niemand druk uitgeoefend en heeft op geen enkel moment de mogelijkheid gehad om dit te doen;

– zij heeft geen enkele rol gehad in de leiding en het controleren van het kartel, dat overigens geen „institutionele leidinggevende organen” had;

– haar voorzitter, de heer M., heeft slechts vier bijeenkomsten van het bewerkingsbedrijvenkartel bijgewoond en had „het beleid ervan niet kunnen dirigeren”;

– zij had zich niet kunnen gedragen als „prijsleider” (price leader) aan de vraagzijde, omdat zij, nu zij niet werkzaam is in hetzelfde stadium van het productieproces als de Spaanse bewerkingsbedrijven, geen ruwe tabak bij producenten kocht;

– zij heeft nooit beschikt over de juridische of feitelijke macht om sancties of retorsiemaatregelen op te leggen aan leden van het bewerkingsbedrijvenkartel die zich niet conformeerden aan de gemeenschappelijke acties.

67 Voor het overige betwist Deltafina de bewering van de Commissie dat de leidende rol die haar wordt toegedicht in de bestreden beschikking slechts is meegenomen als verzwarende omstandigheid. Zij houdt vol dat deze rol in feite het enige is dat haar verweten wordt.

68 Om te beginnen voert de Commissie aan dat zelfs wanneer zij een fout zou hebben gemaakt door Deltafina te kwalificeren als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel, dit niet zou betekenen dat Deltafina geen enkele verantwoordelijkheid zou dragen ten aanzien van de inbreuken die haar worden verweten, maar dat dit hooguit zou kunnen leiden tot een verlaging van het bedrag van de geldboete. Het feit dat Deltafina de leider was van het bewerkingsbedrijvenkartel zou namelijk, in de bestreden beschikking, slechts als verzwarende omstandigheid worden beschouwd bij de berekening van de geldboete.

69 Vervolgens overweegt de Commissie dat het onderhavige onderdeel in elk geval moet worden afgewezen. Hiertoe roept zij enerzijds in herinnering dat volgens de rechtspraak haar vroegere beschikkingspraktijk op zich niet het rechtskader voor geldboeten in mededingingszaken is. Anderzijds verwijst zij naar punt 435 van de bestreden beschikking, waarin naar haar mening voldoende duidelijk en nauwkeurig uiteen wordt gezet op welke gronden Deltafina werd beschouwd als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel.

– Beoordeling door het Gerecht

70 Opgemerkt moet worden dat het onderhavige onderdeel door Deltafina wordt aangevoerd ter ondersteuning van haar vorderingen die gericht zijn op nietigverklaring van de bestreden beschikking en dat zij, in navolging van de eerste twee onderdelen, wil aantonen dat de Commissie haar niet aansprakelijk kan stellen voor het bewerkingsbedrijvenkartel.

71 Zoals de Commissie terecht aanvoert, is de hoedanigheid van leider van het bewerkingsbedrijvenkartel die aan Deltafina is toegedicht in de bestreden beschikking slechts meegenomen in de context van de berekening van de geldboete, en wel als verzwarende omstandigheid (zie de punten 435 en 436 van de bestreden beschikking). In tegenstelling tot de woorden van Deltafina is het niet de constatering dat zij een leidende rol heeft gespeeld in het bewerkingsbedrijvenkartel die de Commissie ertoe heeft gebracht haar aansprakelijk te stellen voor de inbreuk, maar de constatering – die in het bijzonder berust op de verschillende elementen die samengevat zijn in de punten 359 tot en met 369 van de bestreden beschikking – dat zij rechtstreeks en actief heeft deelgenomen aan het genoemde kartel. Met andere woorden, de hoedanigheid van leider van het bewerkingsbedrijvenkartel die aan Deltafina wordt toegedicht, heeft geen gevolgen gehad voor het aansprakelijk stellen van laatstgenoemde voor het begaan van de inbreuk.

72 Het is zeker zo dat de handelingen van Deltafina waarop de Commissie zich heeft gebaseerd toen zij Deltafina kwalificeerde als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel grosso modo dezelfde zijn als die op grond waarvan zij heeft geconcludeerd dat Deltafina heeft deelgenomen aan dit kartel. Toch is het zo, zoals de Commissie in haar memories terecht opmerkt, dat de vraag of een onderneming heeft deelgenomen aan een kartel en, zo ja, de vraag naar de omvang en de intensiteit van deze deelname twee verschillende oordelen aanduiden: de eerste betreft het vaststellen van het bestaan van een inbreuk op artikel 81, lid 1, EG, en de tweede de bepaling van de hoogte van de sanctie.

73 Uit de bovenstaande overwegingen volgt dat het derde onderdeel van het eerste middel, zelfs als het gegrond zou zijn, niet zou kunnen leiden tot nietigverklaring van de bestreden beschikking. Het dient derhalve als niet ter zake doende van de hand te worden gewezen. Niettemin zal met dit derde onderdeel rekening worden gehouden bij de beoordeling van het zesde middel dat ten dele op dezelfde gronden berust.

Het vierde onderdeel, inzake het feit dat de Commissie heeft nagelaten de relevante markt in de bestreden beschikking af te bakenen

– Argumenten van partijen

74 Deltafina verwijt de Commissie dat zij heeft nagelaten de relevante productmarkt en de relevante geografische markt in de bestreden beschikking af te bakenen.

75 Dienaangaande verwijst Deltafina om te beginnen naar punt 27 e.v. van het arrest van het Gerecht van 11 december 2003, Adriatica di Navigazione/Commissie (T‑61/99, Jurispr. blz. II‑5349). Zij verklaart dat, volgens punt 30 van dit arrest, de tegen de door de Commissie verrichte marktomschrijving geuite grieven op andere elementen van de toepassing van artikel 81, lid 1, EG dan het bestaan van een „overeenkomst” tussen de ondernemingen, de „ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de lidstaten” en de „aantasting van de mededinging” betrekking hebben, te weten de werkingssfeer van de mededingingsregeling, haar uniek of globaal karakter en de betrokkenheid van elk der ondernemingen. Deze laatstgenoemde elementen zijn nauw verbonden met het beginsel van individuele verantwoordelijkheid voor gezamenlijk gepleegde inbreuken en met algemene rechtsbeginselen zoals het rechtszekerheids- en het evenredigheidsbeginsel. Deltafina stelt ook dat, volgens punt 32 van hetzelfde arrest, „[v]an de Commissie dus [mag] worden verlangd dat zij, alvorens bij beschikking vast te stellen dat een onderneming aan een complexe, gezamenlijke en doorlopende inbreuk ─ zoals bij kartels vaak het geval is ─ heeft deelgenomen, niet enkel nagaat of aan de specifieke voorwaarden voor de toepassing van artikel [81, lid 1, EG] is voldaan, maar er eveneens rekening mee houdt dat in een dergelijke beschikking elke adressaat slechts persoonlijk verantwoordelijk mag worden gesteld, wanneer zijn deelneming aan de bestrafte collectieve gedragingen bewezen is en die gedragingen naar behoren zijn afgebakend”. Zij voegt hieraan toe dat volgens ditzelfde punt, „[a]angezien een dergelijke beschikking belangrijke gevolgen kan hebben voor de betrekkingen van de betrokken ondernemingen met de administratie én met derden, de Commissie de relevante markt(en) [moet] onderzoeken en in de considerans van de beschikking waarbij een inbreuk op [artikel 81, lid 1, EG] wordt bestraft, voldoende nauwkeurig [moet] omschrijven, om inzicht te krijgen in de werking van de markt waarop de mededinging wordt vervalst, en meteen te voldoen aan de wezenlijke vereisten van rechtszekerheid”.

76 Vervolgens stelt Deltafina dat de Commissie haar, omdat zij niet actief is op de markt waarop de mededingingsbeperkende gedragingen zich hebben voorgedaan, niet aansprakelijk kan stellen voor deze gedragingen en haar geen sanctie kan opleggen zonder het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid te schenden.

77 Tot slot voert Deltafina, met een beroep op dezelfde grond, eveneens aan dat de Commissie in de bestreden beschikking „geen verband legt tussen [de genoemde] gedragingen en de weerslag hiervan op de markt die, zelfs in geval van een inbreuk naargelang van voorwerp ervan, zich moet vertalen in nadelige consequenties voor het spel van de mededinging”. Zij is van mening dat de verwijzing van de Commissie, in punt 368 van de bestreden beschikking, naar punt 136 van het arrest van het Gerecht van 15 september 1998, European Night Services e.a./Commissie (T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 en T‑388/94, Jurispr. blz. II‑3141), niet van belang is.

78 In antwoord op de argumenten van Deltafina voert de Commissie allereerst aan dat zij in de bestreden beschikking voldoende duidelijk en gedetailleerd de economische en juridische context omschrijft van de markt waarop de betreffende beperkende praktijken zijn toegepast.

79 Vervolgens verwerpt de Commissie de bewering van Deltafina dat zij het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid geschonden heeft door haar aansprakelijk te stellen voor de betreffende mededingingsbeperkende gedragingen terwijl deze onderneming niet actief was op de markt waarop deze gedragingen zich voordeden.

80 Tot slot beschouwt de Commissie het argument van Deltafina dat er, nu laatstgenoemde niet aanwezig was op de relevante markt, geen verband was tussen de betreffende onrechtmatige gedragingen en hun gevolgen voor deze markt, als „totaal zinloos”. Zij voert aan dat het feit dat Deltafina niet rechtstreeks actief is op de markt waarop de mededingingsbeperkende praktijken zijn vastgesteld haar niet haar aansprakelijkheid ontneemt ten aanzien van het in de praktijk brengen van deze handelingen en evenmin mag leiden tot de conclusie dat deze handelingen geen gevolgen hebben gehad voor de genoemde markt. In dit verband bevestigt zij, in het bijzonder onder verwijzing naar punt 136 van het hierboven in punt 77 genoemde arrest European Night Services e.a./Commissie, dat het volgens vaste rechtspraak niet noodzakelijk is de concrete gevolgen op de markt te beoordelen van overeenkomsten die, zoals in dit geval, de mededinging duidelijk beperken.

– Beoordeling door het Gerecht

81 Vastgesteld moet worden dat, in tegenstelling tot wat Deltafina beweert, de Commissie niet heeft nagelaten in de bestreden beschikking de relevante productmarkt en de relevante geografische markt af te bakenen.

82 Uit dit besluit blijkt namelijk voldoende duidelijk en nauwkeurig dat de relevante markt de Spaanse markt voor de aankoop en de eerste bewerking van ruwe tabak is. In het bijzonder omschrijft de Commissie in de punten 19 tot en met 65 van de bestreden beschikking gedetailleerd de bedrijven voor de eerste bewerking van ruwe tabak in Spanje – waarbij zij nadere aanduidingen geeft over hun aankoop- en bewerkingsactiviteiten van ruwe tabak en over de handelsbetrekkingen die zij met elkaar onderhouden – de producenten van ruwe tabak, de producentenvertegenwoordigers, verschillende aspecten van de sector van ruwe tabak in Spanje, waaronder de productiegebieden, de omvang en de waarde van de productie, de waarde van de verkoop, de verschillende soorten ruwe tabak en de (maximale) gemiddelde leveringsprijzen van elk van de genoemde soorten, alsmede de communautaire en de Spaanse regelgevingskaders die van toepassing zijn op ruwe tabak.

83 Voor het overige kan op basis van de analyse die de Commissie op deze wijze heeft gemaakt in de bestreden beschikking, volledig inzicht worden verkregen in de werking van de markt waarop de mededinging wordt vervalst, dit in tegenstelling tot wat Deltafina beweert bij het aanhalen van de laatste zin van punt 32 van het in punt 75 hierboven genoemde arrest Adriatica di Navigazione/Commissie.

84 De bewering van Deltafina dat de Commissie heeft nagelaten de relevante markt af te bakenen in de bestreden beschikking is des te meer ongegrond omdat uit talrijke passages van haar memories blijkt dat zij heel goed heeft begrepen dat dit de Spaanse markt voor de aankoop en de eerste bewerking van ruwe tabak was. Zo berust, om maar een voorbeeld te geven, iedere argumentatie die zij opzet ter ondersteuning van het eerste onderdeel van het onderhavige middel nu juist op deze omschrijving.

85 Het vierde onderdeel van het eerste middel ontbeert dan ook elke feitelijke grondslag.

86 Het argument van Deltafina dat de Commissie het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid heeft geschonden door haar aansprakelijk te stellen voor een mededingingsregeling die in de praktijk is gebracht op een markt waarop zij niet actief was, kan niet slagen. Zoals hierboven in de punten 48 en 49 reeds uiteengezet, kan een onderneming het verbod van artikel 81, lid 1, EG namelijk schenden wanneer haar gedraging, zoals zij die heeft afgestemd met andere ondernemingen, tot doel heeft de mededinging op een bepaalde relevante markt binnen de gemeenschappelijke markt te beperken, zonder dat dit noodzakelijkerwijs veronderstelt dat zij zelf op die relevante markt actief is. Waar het in wezen om gaat, is dat de toerekening van de gehele inbreuk aan de onderneming die heeft deelgenomen aan een mededingingsregeling in overeenstemming is met de vereisten van het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid wanneer de genoemde onderneming voldoet aan de twee in de punten 57 tot en met 63 hierboven genoemde voorwaarden, een objectieve en een subjectieve, wat bij Deltafina het geval is, zoals hieronder in de punten 122 tot en met 133 uiteengezet zal worden.

87 Tot slot kan, in tegenstelling tot wat Deltafina lijkt te willen beweren (zie punt 77 hierboven), uit het enkele feit dat laatstgenoemde niet actief was op de relevante markt niet de conclusie worden getrokken dat het bewerkingsbedrijvenkartel geen nadelige gevolgen kan hebben voor de mededinging op de markt.

88 Gelet op de voorgaande overwegingen moet het vierde onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.

89 Uit alle voorgaande overwegingen volgt dat geen van de onderdelen van het eerste middel kan slagen.

Tweede middel, ontleend aan schending van artikel 27, leden 1 en 2, van verordening nr. 1/2003, van de rechten van de verdediging en van het recht op een eerlijk proces, van wezenlijke vormvoorschriften en van het legaliteitsbeginsel, het rechtszekerheidsbeginsel en het evenredigheidsbeginsel, alsmede een motiveringsgebrek en misbruik van bevoegdheid

90 Het tweede middel dat door Deltafina is aangevoerd, bestaat uit vier onderdelen. In het eerste onderdeel kritiseert zij dat de Commissie haar in de bestreden beschikking een andere rol heeft toegedicht dan de rol die zij haar verweet in de mededeling van punten van bezwaar. In het tweede onderdeel stelt zij dat de gedragingen die haar worden verweten eigenlijk aan haar voorzitter verweten dienen te worden. In het derde onderdeel stelt zij dat de Commissie heeft geweigerd haar toegang te geven tot bepaalde belastende documenten. In het vierde onderdeel stelt zij tot slot dat de Commissie de relevante productmarkt en de relevante geografische markt niet voldoende duidelijk heeft omschreven in de mededeling van punten van bezwaar.

91 Ten aanzien van de grief inzake schending van de motiveringsplicht, die Deltafina aanvoert in het kader van het tweede middel, zonder deze uitdrukkelijk te koppelen aan een van de vier onderdelen van dit middel, moet worden vastgesteld dat zij geen enkele uiteenzetting geeft om dit toe te lichten. Deze grief dient dan ook niet-ontvankelijk te worden verklaard op grond van artikel 44, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering (zie punt 35 hierboven).

Het eerste onderdeel inzake het feit dat de Commissie Deltafina in de bestreden beschikking een andere rol heeft toegedicht dan de rol die zij haar verweet in de mededeling van punten van bezwaar

– Argumenten van partijen

92 Deltafina stelt dat de Commissie haar, door haar in de bestreden beschikking aansprakelijk te stellen als „dader” of „mededader” van de inbreuk en haar hierin te kwalificeren als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel, een andere – en zwaardere – rol heeft toegedicht dan de rol die zij haar in de mededeling van punten van bezwaar heeft toegeschreven.

93 Ter ondersteuning van haar beweringen wijst Deltafina op een aantal verschillen tussen de tekst van de mededeling van punten van bezwaar en die van de bestreden beschikking. Zij voert in het bijzonder aan dat haar nergens in de eerste tekst wordt verweten partij te zijn geweest bij de litigieuze overeenkomsten en handelingen – een dergelijk verwijt wordt alleen uitgesproken ten opzichte van de Spaanse bewerkingsbedrijven – terwijl daarentegen in de tweede tekst van haar wordt gezegd dat zij rechtstreeks en actief heeft deelgenomen aan deze overeenkomsten en handelingen. Verder was er in de mededeling van punten van bezwaar nergens sprake van dat Deltafina kon worden gezien als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel. Voor het overige kritiseert Deltafina een aantal overwegingen die in de bestreden beschikking staan.

94 Deltafina verklaart dat de Commissie, door op deze wijze te werk te gaan, niet alleen met een stelling is gekomen die niet wordt gestaafd door de stukken uit het dossier, maar ook inbreuk heeft gemaakt op haar recht van verdediging. Ten aanzien van dit laatste punt verwijt zij de Commissie meer in het bijzonder dat zij haar niet in de gelegenheid heeft gesteld haar mening te laten horen over het feit dat zij haar in de bestreden beschikking heeft gekwalificeerd als dader of mededader van de inbreuk en als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel.

95 De Commissie stelt dat zij Deltafina nooit heeft gekwalificeerd als „dader” of als „mededader” van de ten laste gelegde beperkende praktijken, door op te merken dat deze aanduidingen in het mededingingsrecht geen „juridische betekenis” hebben. Onder verwijzing naar de feitelijke gegevens in de punten 362 tot en met 366 van de bestreden beschikking geeft zij aan dat de conclusie waartoe zij in dat besluit is gekomen is dat Deltafina volledig heeft „deelgenomen” aan de genoemde handelingen en dat zij dus „ten volle” medeaansprakelijk kan worden gesteld voor de inbreuk.

96 De Commissie bevestigt dat zij zich in de mededeling van punten van bezwaar heeft gebaseerd op dezelfde feitelijke gegevens om de deelname van Deltafina aan het bewerkingsbedrijvenkartel, en daarmee haar medeaansprakelijkheid voor de schending van artikel 81 EG, in aanmerking te nemen. Zij merkt op dat Deltafina zich overigens, in haar antwoord op deze mededeling van punten van bezwaar, in ruime mate heeft verdedigd tegen de rol in het bewerkingsbedrijvenkartel die haar daarin werd toegedicht. Zij is van mening dat geen van de door Deltafina genoemde „redactionele verschillen” tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking van een dusdanige aard is dat dit het bestaan van een schending van haar rechten van verdediging aantoont.

97 Voor het overige verwerpt de Commissie de kritiekpunten die Deltafina aanvoert ten aanzien van bepaalde overwegingen in de bestreden beschikking.

98 Tot slot is de Commissie, onder verwijzing naar de gedragingen die zijn beschreven in de punten 363 tot en met 365 van de bestreden beschikking, van mening dat het geenszins „onredelijk” is te stellen – zoals zij dit doet in punt 361 van de bestreden beschikking – dat Deltafina een „bijzonder actieve” rol heeft gespeeld in het bewerkingsbedrijvenkartel.

99 Volgens de Commissie volgt uit het voorgaande dat zij noch beoordelingsfouten heeft gemaakt noch het recht van verdediging van Deltafina heeft geschonden door haar te beschouwen als partij bij de in het eerste artikel van de bestreden beschikking genoemde beperkende praktijken en door haar medeaansprakelijk te verklaren voor deze praktijken.

100 Wat betreft de kritiekpunten die Deltafina formuleert ten aanzien van het feit dat zij in de bestreden beschikking wordt gekwalificeerd als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel voert de Commissie om te beginnen aan dat, zelfs als deze kritiekpunten terecht zouden zijn, dit hooguit zou kunnen leiden tot een verlaging van het bedrag van de geldboete.

101 Vervolgens roept de Commissie in herinnering dat zij, volgens vaste rechtspraak, voldoet aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord, wanneer zij in haar mededeling van punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of de betrokken ondernemingen geldboeten dienen te worden opgelegd en zij de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een geldboete kan worden opgelegd, zoals de zwaarte en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze „opzettelijk of uit onachtzaamheid” is begaan (arrest Gerecht van 20 maart 2002, LR AF 1998/Commissie, T‑23/99, Jurispr. blz. II‑1705, punt 199). De in de rechtspraak aldus vereiste elementen kwamen inderdaad voor in de mededeling van punten van bezwaar.

102 Tot slot voert de Commissie aan dat het feit dat zij niet uitdrukkelijk in haar mededeling van punten van bezwaar heeft aangegeven dat zij van plan was de bijzondere rol die Deltafina speelde in het bewerkingsbedrijvenkartel als verzwarende omstandigheid mee te nemen in elk geval geen gevolgen heeft gehad voor de verdediging van deze onderneming. Zij had namelijk, op bladzijde 31 tot en met 37 van haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, uitdrukkelijk argumenten naar voren gebracht om haar rol zo klein mogelijk te maken.

– Beoordeling door het Gerecht

103 Het onderhavige onderdeel bestaat uit twee hoofdelementen. Enerzijds beroept Deltafina zich op het bestaan van verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en de bestreden beschikking ten aanzien van de beoordeling van haar rol in het bewerkingsbedrijvenkartel. Anderzijds betwist zij de gegrondheid van deze beoordeling, zoals die is weergegeven in de bestreden beschikking.

104 Bij elk van deze twee elementen levert Deltafina in het bijzonder kritiek op het feit dat zij is gekwalificeerd als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel. Zo verwijt zij de Commissie in het eerste element, in de mededeling van punten van bezwaar geen melding te hebben gemaakt van het feit dat zij kon worden beschouwd als leider van het bewerkingsbedrijvenkartel, waarmee de Commissie haar rechten van verdediging heeft geschonden. Bij het tweede element voert zij aan dat de conclusie van de Commissie, in de bestreden beschikking, dat zij een dergelijke rol heeft gespeeld in het bewerkingsbedrijvenkartel niet voldoende is onderbouwd.

105 Zoals hierboven in punt 71 al is geconstateerd en zoals de Commissie terecht opmerkt, is de hoedanigheid van leider van het bewerkingsbedrijvenkartel die aan Deltafina is toegedicht in de bestreden beschikking slechts meegenomen in de context van de berekening van het bedrag van de geldboete, en wel als verzwarende omstandigheid. Dit betekent dat zelfs wanneer de in verband met deze hoedanigheid ingeroepen schending van de rechten van de verdediging was aangetoond of wanneer zou blijken dat deze hoedanigheid rechtens niet voldoende was vastgesteld, dit niet zou kunnen leiden tot nietigverklaring van de bestreden beschikking, zoals Deltafina probeert te bereiken met een beroep op het onderhavige onderdeel, maar hoogstens tot een verlaging van het bedrag van de aan haar opgelegde geldboete. De hierboven genoemde kritiekpunten dienen derhalve als niet ter zake doende in het kader van het onderhavige onderdeel van de hand te worden gewezen. Deze kritiekpunten zullen hierna worden onderzocht in het kader van het zesde middel, dat door Deltafina wordt ingeroepen ter ondersteuning van haar conclusies gericht op het verlagen van het bedrag van de aan haar opgelegde geldboete en dat grosso modo berust op dezelfde overwegingen.

106 De andere kritiekpunten die Deltafina formuleert ter ondersteuning van het onderhavige onderdeel geven aanleiding tot drie verschillende vragen, te weten, ten eerste, op grond waarvan de Commissie in de bestreden beschikking heeft geconcludeerd dat deze onderneming artikel 81, EG had geschonden, ten tweede, of er in dit verband verschillen bestaan tussen het besluit en de mededeling van punten van bezwaar en, ten derde, of de bovengenoemde conclusie van de Commissie rechtens voldoende gemotiveerd is.

107 Ten aanzien van de eerste vraag moet eraan worden herinnerd dat, zoals reeds uiteengezet is in de punten 15 tot en met 21 hierboven, de bestreden beschikking twee op de Spaanse markt voor ruwe tabak gepleegde en uitgevoerde horizontale mededingingsregelingen betrof, waarbij de eerste betrekking had op de Spaanse bewerkingsbedrijven en Deltafina en de tweede op de productenvertegenwoordigers. In de bewoordingen van de bestreden beschikking kenmerkt elk van beide mededingingsregelingen zich door een geheel van overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen en vormt deze één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 81, lid 1, EG (zie in het bijzonder de punten 275 tot en met 277 en 296 tot en met 298 van de bestreden beschikking).

108 De Spaanse bewerkingsbedrijven en Deltafina worden aansprakelijk gesteld voor het geheel van de eerste inbreuk en de producentenvertegenwoordigers voor het geheel van de tweede inbreuk (zie in het bijzonder artikel 1 en de punten 358, 359 en 366 van de bestreden beschikking).

109 Meer specifiek volgt uit verschillende punten van de bestreden beschikking dat Deltafina wordt beschouwd als een partij die in dezelfde mate als de Spaanse bewerkingsbedrijven overeenkomsten heeft gesloten en/of heeft deelgenomen aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die tot doel hadden om elk jaar, tussen 1996 en 2001, de (maximale) gemiddelde leveringsprijs voor elke soort ruwe tabak, ongeacht de kwaliteitscategorieën, vast te stellen en de hoeveelheden van elke soort ruwe tabak die elk van de bewerkingsbedrijven bij de producenten kon kopen, onderling te verdelen (zie met name de punten 85, 88, 112, 144, 274, 276, 278, 279, 281 tot en met 283, 285 tot en met 287, 301, 303, 305 en 357 van de bestreden beschikking). Bovendien wordt Deltafina beschouwd als een partij die in dezelfde mate als de Spaanse bewerkingsbedrijven tussen 1999 en 2001 overeenkomsten heeft gesloten en/of heeft deelgenomen aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die tot doel hadden om de prijsklassen per kwaliteitscategorie van elke soort ruwe tabak vast te stellen die opgenomen waren in de aan de teeltcontracten gehechte schema’s, alsook de bijkomende voorwaarden te bepalen (zie met name de punten 85, 274, 276, 290 en 357 van de bestreden beschikking).

110 Met andere woorden, in de bestreden beschikking wordt Deltafina verweten dat zij rechtstreeks en actief heeft deelgenomen aan het bewerkingsbedrijvenkartel (zie met name de punten 357, 361, 366 en 369 van de bestreden beschikking). Dienaangaande moet worden opgemerkt dat de Commissie, in punt 369 van de bestreden beschikking, in het bijzonder omschrijft dat „de rol van Deltafina in dit geval moet worden beschouwd als rechtstreeks en primair en [niet] beperkt moet worden tot de rol van extern coördinator en/of bemiddelaar”.

111 In de punten 359 tot en met 366 van de bestreden beschikking zet de Commissie, onder verwijzing naar andere punten van deze beschikking, haar redenering en de specifieke feiten uiteen op grond waarvan zij is gekomen tot de in de punten 109 en 110 hierboven uiteengezette conclusies.

112 Het gaat om de volgende redenering en de volgende feiten:

– Deltafina heeft, in de persoon van haar voorzitter en – af en toe – andere vertegenwoordigers, bepaalde bijeenkomsten van het bewerkingsbedrijvenkartel bijgewoond (punten 67, 112 en 363 van de bestreden beschikking), te weten de bijeenkomsten van 13 mei 1996 in Madrid (Spanje) (punten 88 en 92 van de bestreden beschikking), van 17 december 1996 (punt 117 van de bestreden beschikking), van 30 januari 1997 in Rome (Italië) (punt 118 van de bestreden beschikking) en van maart 1999 (punt 186 van de bestreden beschikking);

– Wanneer Deltafina niet aanwezig was bij bepaalde bijeenkomsten van het bewerkingsbedrijvenkartel, werd zij regelmatig door de bewerkingsbedrijven op de hoogte gehouden van de situatie op de Spaanse markt voor ruwe tabak en van de praktijken die zij hadden uitgevoerd (punten 112, 133 tot en met 136, 140 tot en met 143, 145, 149 en 364 van de bestreden beschikking);

– In 1997 was de voorzitter van Deltafina zelfs depositaris van een notitie die de Spaanse bewerkingsbedrijven hadden opgesteld en ondertekend tijdens een van hun bijeenkomsten en waarin de verschillende overeenkomsten die zij gesloten hadden gedetailleerd waren weergegeven (de punten 122 en 364 van de bestreden beschikking);

– Deltafina heeft zich gemengd in de organisatie van het bewerkingsbedrijvenkartel, in het bijzonder door de bewerkingsbedrijven post te sturen om ervoor te zorgen dat de onrechtmatige overeenkomsten goed ten uitvoer werden gebracht en door zo op te treden als bemiddelaar in geschillen tussen hen (de punten 140 en 365 van de bestreden beschikking);

– Deltafina heeft een centrale rol gespeeld in de onderhandelingen tussen de Spaanse bewerkingsbedrijven en de producentenvertegenwoordigers over de prijsklassen van de overtollige tabak van de oogst van 1999 (de punten 207, 221 en 365 van de bestreden beschikking).

113 Ten aanzien van de tweede vraag dient eerst in herinnering gebracht te worden dat volgens vaste rechtspraak de eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, een grondbeginsel is van het gemeenschapsrecht, dat zelfs in een administratieve procedure in acht moet worden genomen (arresten Hof van 13 februari 1979, Hoffmann-Laroche/Commissie, 85/76, Jurispr. blz. 461, punt 9, en van 2 oktober 2003, ARBED/Commissie, C‑176/99 P, Jurispr. blz. I‑10687, punt 19).

114 Dit beginsel verlangt met name, dat de mededeling van punten van bezwaar die de Commissie richt aan een onderneming waaraan zij wegens schending van de mededingingsregels een sanctie wil opleggen, de voornaamste tegen deze onderneming in aanmerking genomen elementen bevat, zoals de verweten feiten, de kwalificatie daarvan en de bewijselementen waarop de Commissie zich baseert, zodat deze onderneming in de gelegenheid is om op zinvolle wijze haar argumenten aan te voeren in het kader van de tegen haar gevoerde administratieve procedure (zie hierboven in punt 113 genoemd arrest ARBED/Commissie, punt 20, en aldaar aangehaalde rechtspraak).

115 Bovendien moet een schending van de rechten van de verdediging tijdens de administratieve procedure worden beoordeeld in het licht van de punten van bezwaar die de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar en in de beschikking waarmee de genoemde procedure is afgesloten naar voren heeft gebracht (arresten Gerecht van 29 juni 1995, Solvay/Commissie, T‑30/91, Jurispr. blz. II‑1775, punt 60, en ICI/Commissie, T‑36/91, Jurispr. blz. II‑1847, punt 70). Onder deze omstandigheden veronderstelt de vaststelling van schending van de rechten van de verdediging dat het bezwaar waarvan de onderneming stelt dat het haar in de mededeling van punten van bezwaar niet is tegengeworpen, door de Commissie in de uiteindelijke beschikking is aangevoerd.

116 In het onderhavige geval maakt de Commissie zowel in de mededeling van punten van bezwaar als in de bestreden beschikking onderscheid tussen twee horizontale mededingingsregelingen, die gekenmerkt worden door een geheel van overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen, op de Spaanse markt voor ruwe tabak, waarbij de eerste betrekking heeft op de sector van de eerste bewerking en de tweede op die van de productie, en kwalificeert zij elk van beide mededingingsregelingen als één enkele en voortdurende inbreuk op artikel 81, lid 1, EG (zie in het bijzonder punten 316 tot en met 318 en 338 tot en met 340 van de mededeling van punten van bezwaar). Net als in de bestreden beschikking worden de Spaanse bewerkingsbedrijven en Deltafina hierin aansprakelijk gesteld voor het geheel van de eerste inbreuk en de producentenvertegenwoordigers voor het geheel van de tweede inbreuk (zie in het bijzonder punten 411, 412 en 420 van de mededeling van punten van bezwaar).

117 Meer specifiek blijkt ten aanzien van Deltafina duidelijk uit de mededeling van punten van bezwaar dat deze onderneming, net als in de bestreden beschikking, voor de inbreuk aansprakelijk wordt gehouden vanwege haar rechtstreekse en actieve betrokkenheid bij de activiteiten van het bewerkingsbedrijvenkartel. Zo zet de Commissie uiteen in de eerste zin van punt 415 van de mededeling van punten van bezwaar, die nagenoeg identiek is aan de eerste zin van punt 361 van de bestreden beschikking, dat „Deltafina een bijzonder actieve rol heeft gespeeld in het kartel van de Spaanse bewerkingsbedrijven van ruwe tabak”. Verder concludeert de Commissie in punt 420 van de mededeling van punten van bezwaar, die in vergelijkbare bewoordingen is opgesteld als punt 366 van de bestreden beschikking, in het bijzonder dat „in overweging genomen [moet] worden dat Deltafina actief heeft deelgenomen aan het opzetten en in de praktijk brengen van de tussen de bewerkingsbedrijven sinds 1996 gesloten overeenkomsten over de gemiddelde prijs en over de hoeveelheden, en aan de onderhandelingen over de prijslijsten voor de overtollige tabak van 2000”.

118 Bovendien komen de redenering en de feiten waarop de Commissie zich baseert voor het formuleren van het bezwaar inzake een rechtstreekse en actieve betrokkenheid van Deltafina bij de inbreuk grosso modo overeen met die uit de bestreden beschikking, die in punt 112 hierboven uiteengezet zijn (zie in het bijzonder de punten 412 tot en met 420 van de mededeling van punten van bezwaar en de verschillende punten van die mededeling waarnaar zij verwijzen).

119 Derhalve moet worden vastgesteld dat, in tegenstelling tot wat Deltafina aanvoert, de bestreden beschikking niet afwijkt van de mededeling van punten van bezwaar voor wat betreft de redenen waarom zij aansprakelijk wordt gehouden voor de inbreuk. Bij het lezen van de mededeling van punten van bezwaar diende Deltafina noodzakelijkerwijs te begrijpen dat de Commissie, net als in de bestreden beschikking, bedoelde zich te baseren op de rechtstreekse en actieve betrokkenheid van Deltafina bij de activiteiten van het bewerkingsbedrijvenkartel. Nu Deltafina door de mededeling van punten van bezwaar niet alleen kennis heeft kunnen nemen van het bezwaar inzake haar rechtstreekse en actieve betrokkenheid bij de inbreuk, maar ook van de door de Commissie in de bestreden beschikking opgeworpen feiten ter ondersteuning van dit bezwaar, was de verzoekster volledig in staat zich te verdedigen tijdens de administratieve procedure.

120 Het is inderdaad zo dat in verschillende passages van de bestreden beschikking uitdrukkelijk wordt vermeld dat Deltafina, naast de Spaanse bewerkingsbedrijven, heeft deelgenomen aan de litigieuze overeenkomsten en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen (zie punt 109 hierboven), terwijl dit niet het geval is in de passages van de mededeling van punten van bezwaar. Het gaat hier echter enkel om een verschillende presentatie van de feiten, die louter bedoeld is om in de bestreden beschikking een preciezer verslag van deze feiten te geven en die geen inhoudelijke wijziging kan vormen van de bezwaren zoals deze uiteengezet zijn in de mededeling van punten van bezwaar. Dienaangaande zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de uiteindelijke beschikking van de Commissie niet noodzakelijkerwijs gelijkluidend behoeft te zijn met de mededeling van punten van bezwaar (arresten Hof van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punt 91, en van 7 juni 1983, Musique Diffusion française e.a./Commissie, 100/80 tot 103/80, Jurispr. blz. 1825, punt 14; arrest Gerecht van 8 oktober 1996, Compagnie maritime belge de transports e.a./Commissie, T‑24/93–T‑26/93 en T‑28/93, Jurispr. blz. II‑1201, punt 113).

121 Verder verklaart de Commissie in punt 413 van de mededeling van punten van bezwaar, onder verwijzing naar haar beschikking 80/1334/EEG van 17 december 1980 inzake een procedure op grond van artikel [81 EG] (IV/29.869 – Gegoten glas in Italië) (PB L 383, blz. 9; hierna: „beschikking inzake gegoten glas”), dat volgens haar beschikkingspraktijk „een onderneming die de uitvoering van de concurrentiebeperkingen, die het eigenlijke doel van de betreffende overeenkomsten vormden, mogelijk maakt en bewust daaraan meewerkt, medeverantwoordelijk gehouden kan worden voor de daaruit voortvloeiende beperkingen”. Deze opmerking, die niet in de bestreden beschikking staat en die voorkomt in het gedeelte van de mededeling van punten van bezwaar dat betrekking heeft op de adressaten ervan en vooral op Deltafina, zou op het eerste gezicht aldus kunnen worden uitgelegd dat de Commissie Deltafina niet verwijt dat zij rechtstreeks en actief heeft deelgenomen aan het bewerkingsbedrijvenkartel, maar alleen dat zij het begaan van de inbreuk heeft vergemakkelijkt. Een dergelijke interpretatie moet echter niet worden aangenomen, omdat daarbij geen rekening wordt gehouden met de punten uit de mededeling van punten van bezwaar die volgen op de genoemde opmerking, en meer specifiek met de punten 415 en 420, waarin Deltafina duidelijk wordt verweten dat zij actief heeft deelgenomen aan het bewerkingsbedrijvenkartel (zie punt 117 hierboven). In wezen bedoelde de Commissie met het formuleren van deze opmerking in punt 413 van de mededeling van punten van bezwaar – ook al kan betreurd worden dat zij in dit verband geen preciezere woorden heeft gebruikt – dat een onderneming het verbod van artikel 81, lid 1, EG schendt wanneer haar gedraging, zoals zij die heeft afgestemd met andere ondernemingen, tot doel heeft de mededinging op een bepaalde relevante markt binnen de gemeenschappelijke markt te beperken, zonder dat dit noodzakelijkerwijs veronderstelt dat zij zelf op die relevante markt actief is. Dit blijkt duidelijk wanneer de genoemde opmerking wordt gelezen in de context van de passage van de beschikking inzake gegoten glas waaruit deze opmerking afkomstig is.

122 Ten aanzien van de derde vraag moet worden vastgesteld dat Deltafina niet betwist dat de feiten die hierboven in punt 112 genoemd zijn, waarop de Commissie zich in de punten 359 tot en met 366 van de bestreden beschikking baseert om haar aansprakelijk te stellen voor schending van artikel 81, EG, worden ondersteund door de bewijselementen in het dossier. In wezen betwist Deltafina in het onderhavige onderdeel de conclusie van de Commissie dat de genoemde feiten rechtvaardigen dat de gehele eerste inbreuk haar wordt toegerekend.

123 Dienaangaande zij eraan herinnerd dat een inbreuk pas geheel kan worden toegerekend aan een onderneming die deelneemt aan een mededingingsregeling wanneer aan twee voorwaarden is voldaan, een objectieve en een subjectieve (zie punten 57 tot 63 hierboven). Wat de eerste voorwaarde betreft, moet het zo zijn dat deze onderneming, zelfs op ondergeschikte, accessoire of passieve wijze, tot de tenuitvoerlegging van de mededingingsregeling heeft bijgedragen. Wat de tweede voorwaarde betreft, moet deze onderneming haar wil hebben geuit dat zij de doelstellingen van de mededingingsregeling, al is het maar stilzwijgend, onderschrijft.

124 In dit geval is om te beginnen gebleken dat Deltafina gedurende de inbreukperiode actief en rechtstreeks heeft bijge