CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL G. REISCHL

VAN 23 OKTOBER 1979 ( 1 )

AMYLUM / RAAD EN COMMISSIE

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

De drie onderhavige zaken werden bij beschikking van 2 december 1977 ter gelijktijdige behandeling en berechting gevoegd. Op verzoek van Scholten Honig, die er belang bij heeft dat details van de berekening van haar schadevordering niet aan de verzoeksters in de beide andere procedures bekend worden, heeft het Hof bij beschikking van 7 maart 1979 de voeging van zaak 143/77 met de beide andere zaken ongedaan gemaakt.

Toch geloof ik, deze drie zaken thans in een gezamenlijke conclusie te kunnen behandelen. In de huidige stand van het geding gaat het er namelijk in wezen slechts om, of als basisvoorwaarde voor een aansprakelijkheidsactie wegens onrechtmatige overheidsdaad sprake is van een met zekerheid vast te stellen inbreuk op rechtsvoorschriften door de verwerende instellingen. In elk geval bestaat na de afbakening van het thema van de mondelinge behandeling waarvan partijen in kennis zijn gesteld nog geen aanleiding, op de beweerdelijk veroorzaakte schade en de details hiervan in te gaan op een wijze die de zakelijke belangen van verzoekster Scholten Honig of haar contractpartners in gevaar zou kunnen brengen.

In de drie onderhavige zaken heb ik reeds op 20 juni 1978 conclusie genomen. De juridische en economische problematiek is voorts bekend uit de prejudiciële gedingen 103 en 145/77 (Royal Scholten Honig en Tunnel Refineries Limited t. Intervention Board for Agricultural Produce, arrest van 25 oktober 1978, Jurispr. 1978, blz. 2037), waarin ik eveneens op 20 juni 1978 conclusie heb genomen (Jurispr. 1978, blz. 2007). Ik behoef thans derhalve geen inleidende opmerkingen te maken over de gemeenschappelijke ordening der suikermarkten en over de daarmee verband houdende invoering van een produktieheffing voor isoglucose, een vloeibaar, met suiker concurrerend zoetmiddel, en moge een-voudigheidshalve naar genoemde conclusie verwijzen.

In mijn conclusie in de drie onderhavige aansprakelijkheidsprocedures heb ik de mening verdedigd dat de beroepen ongegrond moeten worden verklaard omdat reeds de onrechtmatigheid van de voor isoglucose geldende heffingsregeling, de beweerde oorzaak van de schade, ontbreekt. Daartoe kon ik mij beroepen op mijn uitputtende behandeling van deze vraag in de conclusie in de zaken 103 en 145/77, waarin ook rekening werd gehouden met argumenten uit de aansprakelijkheidsprocedures.

Deze beoordeling van de bij verordening nr. 1111/77 (PB L 134 van 28 mei 1977, blz. 4) ingevoerde heffing op de produktie van isoglucose werd door u niet gevolgd. In het arrest van 25 oktober 1978 stelde uw Hof vast dat een verschillende behandeling van de producenten van isoglucose en die van suiker in verband met de produktieheffing daarin was gelegen, dat de heffing slechts op zogenaamde B-suiker werd geheven terwijl zij op de gehele isoglucoseproduktie betrekking had en dat alleen voor suiker een afzetgarantie tegen de interventieprijs alsmede exportrestituties waren voorzien. Ook indien men een vergelijking maakt met moderne suikerfabrieken die belangrijke hoeveelheden C-suiker produceren en derhalve produktielasten hebben te dragen tussen 3,81 en 13,52 rekeneenheden per 100 kg gefabriceerde suiker, moet toch in elk geval in aanmerking worden genomen dat 60 % van de gemiddelde last der produktieheffing wordt gedragen door de telers van suikerbieten en dat de suikerproducenten ook in staat zijn de omvang van de belasting door produktiebeperkingen te verlagen. Mitsdien is er sprake van een „kennelijk onbillijke last” van de isoglucoseproducenten, die als een schending van het discriminatieverbod van artikel 40, lid 3, EEG-Verdrag moet worden gezien; daarom is verordening nr. 1111/77 niet rechtsgeldig, voor zover in de artikelen 8 en 9 voor het tijdvak overeenkomende met het suikerverkoopseizoen 1977/78 een heffing op de produktie van isoglucose ad 5 rekeneenheden per 100 kg droge stof werd ingevoerd.

Op grond van deze beslissing stond vast dat de beroepen wegens onrechtmatige overheidsdaad niet op de door mij voorgestelde gronden konden worden verworpen. In deze gedingen werden partijen derhalve bij brief van 21 november 1978 uitgenodigd, hun beweerde verliezen nauwkeuriger te preciseren, een standpunt in te nemen over de vraag betreffende het oorzakelijk verband tussen deze verliezen en het gedrag van de Gemeenschap en, in het licht van 's Hofs arrest van 25 mei 1978 in de gevoegde zaken 83 en 94/76, 4, 15 en 40/77 (Bayerische HNL Vermehrungsbetriebe GmbH & Co. KG e.a. t. Raad en Commissie, Jurispr. 1978, blz. 1209) opmerkingen te maken betreffende de vraag of de beweerde verliezen naar hun aard tot aansprakelijkheid ingevolge artikel 215 EEG-Verdrag kunnen leiden.

In hun memories die op vragen van het Hof zijn aangevuld, beschouwen verzoeksters de voor een aansprakelijkheidsvordering ex artikel 215 EEG-Verdrag geldende voorwaarden als vervuld en staven zij hun afzonderlijke vorderingen als volgt:

— Verzoekster Amylum die de produktieheffing niet heeft betaald, betoogt dat zij in plaats daarvan waarborgsommen aan de bank heeft moeten betalen die met onkosten gepaard gingen. Voorts heeft zij met het oog op de produktieheffing de vervaardiging van isoglucose beperkt en andere produkten uit zetmeel vervaardigd. Op deze wijze heeft zij geringere winst gemaakt en ook verliezen geleden doordat zij de vervaardiging van zetmeel — het basisprodukt voor isoglucose — moest beperken. Bovendien zijn kosten ontstaan doordat zij opkwam voor haar belangen bij de Belgische autoriteiten; in totaal — bij berekening van een redelijke rente — komt men zo op een bedrag van BF 106612456. Op de subsidiair voorgestelde verlaging van dit schadebedrag kom ik later terug.

— Verzoekster Tunnel Refineries die de produktieheffing evenmin heeft betaald, voert aan dat zij met het oog op deze heffing de isoglucose in geringere omvang in produktie heeft genomen dan oorspronkelijk was voorzien. Daarom werd ook in geringere omvang zetmeel geproduceerd en moest het gedeeltelijk tot andere produkten worden verwerkt. Voorts zijn verliezen ontstaan omdat bij de vervaardiging van isoglucose hogere kosten per eenheid produkt ontstonden, omdat de zetmeelfabriek van verzoekster niet volledig kon worden benut, omdat investeringen voor de andersoortige verwerking van zetmeel en de omschakeling van bedrijfsinstallaties noodzakelijk waren geworden, omdat de vervaardiging van andere produkten een kleinere winst opbracht en omdat het alternatief vervaardigde zetmeel dat niet onmiddellijk kon worden afgezet, moest worden opgeslagen. In totaal bedroeg het verlies met inbegrip van een redelijke rente, tot 30 november 1978 £ 1020150 — voor het beweerde verlies van goodwill en verlies van gunstige aankoopmogelijkheden konden geen cijfers worden genoemd —

— Verzoekster Koninklijke Scholten Honig tenslotte, die — voor zover in een proeffabriek isoglucose werd vervaardigd — de produktieheffing heeft betaald en nog niet heeft terugontvangen, betoogt dat zij door de heffingsregeling gedwongen was tot een definitieve stopzetting van de isoglucoseproduktie. Daarom moeten de investeringen in proeffabrieken, die bovendien met verlies werkten en ook verliezen met zich meebrachten wegens ontslag van personeelsleden alsmede onderbezetting van de maïs-zetmeelfabriek, als verloren worden beschouwd. Ook de uitgaven voor research en de kosten van raad van bestuur en staf voor isoglucose, met inbegrip van reclame, onkosten voor juridische bijstand en financiële gevolgen van contracten met andere firma's betreffende de verwerving van licenties en de leveranties van enzymen moeten als verliezen worden beschouwd. Tenslotte zijn verliezen ontstaan door de noodzakelijke verkoop van een reeds ver afgebouwde isoglucosefabriek tegen een ongunstige prijs en doordat in deze fabriek in de komende jaren geen winst zou kunnen worden behaald. De verliezen bedroegen op 18 januari 1979 in totaal Fl 147520000.

De verwerende instellingen brengen hier met name tegen in dat de invoering van de produktieheffing voor isoglucose geen „voldoende gekwalificeerde schending van een ter bescherming van particulieren gegeven hogere rechtsregel” vormt. Zij trekken voorts het causaal verband tussen deze heffing en de beweerdelijk geleden verliezen in twijfel en zijn van mening dat in geen geval alle gestelde schade behoeft te worden vergoed doch dat de vergoedingsplicht — indien de gemeenschap aansprakelijk kan worden gesteld — tot bepaalde schadeposten moet worden begrensd.

1. Ter beoordeling van het onderhavige geschil moeten allereerst in het kort de punten worden vastgesteld waarbij zich geen problemen voordoen. a) Onderwerp van het geding is alleen de vraag, of door de vaststelling van verordening nr. 1111/77 waarbij de produktieheffing voor isoglucose werd ingevoerd, een hogere rechtsregel zodanig werd geschonden dat daaruit een plicht tot schadevergoeding van de Gemeenschap voortvloeit. Daarentegen behoeft niet te worden ingegaan op het probleem hoe het gedrag van de Commissie bij de voorbereiding van deze regeling moet worden beoordeeld, of nadien voor de betrokkenen reeds aanleiding kon bestaan tot bepaalde bedrijfsbeslissingen, en evenmin op de vraag of de daaruit voortvloeiende gevolgen in causaal verband staan met het eventueel onrechtmatig gedrag van de Commissie. Ik wijs hierop met het oog op opmerkingen die verzoekster Scholten Honig na de uitspraak in de zaken 103 en 145/77 in een aanvullende memorie heeft gemaakt en die blijkbaar betrekking hebben op gebeurtenissen uit de tijd vóór de vaststelling van verordening nr. 1111/77. Daarbij behoeft thans niet te worden ingegaan op de vraag of een dergelijke wijziging of uitbreiding van de motivering der aanspraak ontvankelijk lijkt; de gemeenschapsinstellingen ontkennen dit en voeren hiertoe aan dat in het verzoekschrift zelf slechts sprake is van aansprakelijkheid wegens de vaststelling van verordening nr. 1111/77. Beslissend is, dat de vertegenwoordiger van Scholten Honig in de mondelinge behandeling heeft duidelijk gemaakt dat een dergelijke wijziging of uitbreiding van de motivering der aanspraak in werkelijkheid niet wordt nagestreefd. Deze verzoekster is slechts ingegaan op de periode vóór het verschijnen van genoemde verordening om aan te tonen dat de leiding van de onderneming zich reeds op dat tijdstip heeft bezonnen op de noodzakelijke maatregelen. De relevante beslissingen zijn echter eerst na de uitvaardiging van verordening nr. 1111/77 genomen, en daarom gaat het ook Scholten Honig slechts om een schadevergoedingsplicht die uit de invoering van de produktieheffing en niet reeds uit voorbereidende handelingen voortvloeit. b) Het is, en kan mijns inziens ook niet anders zijn dan onomstreden dat de invoering van de voor isoglucose geldende produktieheffing een maatregel van economisch beleid was, die op grond van een relatief ruime discretionaire bevoegdheid werd getroffen. Het ging erom — voor de details verwijs ik naar mijn conclusie in de genoemde prejudiciële zaken — om in het kader van de regeling van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en ter bereiking van de doeleinden van artikel 39 EEG-Verdrag voor de door grote overschotten gekenmerkte suikermarkt stabiliserende maatregelen te treffen. Omdat de overschotten door het nieuwe zoetmiddel isoglucose, waarvoor geen produktiebeperkingen golden, groter werden, moesten ook de fabrikanten daarvan met behulp van een heffing die een tegenwicht moest bieden voor de aan de suikermarktordening ontleende prijsvoordelen, aan de financiering van de afbouw der overschotten meewerken. Bovendien moest de vermeende stormachtige ontwikkeling van dit zoetmiddel die een extra vergroting van de overschotten deed verwachten, worden afgeremd. Volgens vaste rechtspraak inzake dergelijke normatieve handelingen die een economische beleidskeuze impliceren staat vast dat daaruit voor particulieren slechts een aanspraak op schadevergoeding ontstaat wanneer een „voldoende gekwalificeerde schending van een ter bescherming van particulieren gegeven hogere rechtsregel” aanwezig is (vgl. bijvoorbeeld zaak 5/71, Aktien-Zuckerfabrik Schöppenstedt t. Raad, arrest van 2 december 1971, Jurispr. 1971, blz. 975 en zaken 54-60/76, Compagnie industrielle et agricole du Comté de Loheac e.a. t. Raad en Commissie, arrest van 31 maart 1977, Jurispr. 1977, blz. 645). c) Na de prejudiciële beslissing in de zaken 103 en 145/77 waarin de ongeldigheid van verordening nr. 1111/77 wegens inbreuk op het discriminatieverbod werd vastgesteld is het duidelijk, dat bovengenoemde bijzondere voorwaarde voor de aanspraak op schadevergoeding vervuld is voor zover het gaat om de schending van een ter bescherming van particulieren gegeven rechtsregel. Daarvoor kan ook worden verwezen naar het arrest in de zaken 83 en 94/76, 4, 15 en 40/77 (HNL) waarin werd beklemtoond dat het discriminatieverbod van artikel 40, lid 3, EEG-Verdrag waarvan het belang in het systeem van het Verdrag zonneklaar is, moet dienen ter bescherming van particulieren.

2. Lange tijd was het onduidelijk wat precies onder „voldoende gekwalificeerde schending van een hogere rechtsregel” valt te verstaan. In navolging van mijn ambtsvoorganger die in de conclusie in de zaken 63-69/72 (Wilhelm Werhahn Hansamühle e.a. t. Raad en Commissie, arrest van 13 november 1973, Jurispr. 1973, blz. 1229) een evidente miskenning van een rechtsvoorschrift noodzakelijk achtte, was ik aanvankelijk van mening dat aan deze voorwaarde slechts bij bijzonder onrechtmatig gedrag is voldaan (conclusie in de zaken 56-60/74, Kurt Kampffmeyer Mühlenvereinigung e.a. t. Raad en Commissie, arrest van 2 juni 1976, Jurispr. 1976, blz. 711), wanneer het gaat om — in de formulering van de conclusie in zaak 153/73 (Holtz & Willemsen GmbH t. Raad, arrest van 21 februari 1974, Jurispr. 1974, blz. 675) — een bijzonder duidelijke inbreuk, een kennelijke en flagrante overtreding van voorschriften. Deze uitlegging is in de wetenschap als niet zeer juist en overtuigend aangeduid; ik verwijs naar het artikel van Ernst Werner Fuss over de rechtspraak van het Hof van Justitie betreffende de aansprakelijkheid van de Gemeenschap wegens onrechtmatige verordeningen in de feestbundel voor Von der Heydte, blz. 173 e.v. Fuss beklemtoont dat bij maatregelen van economisch beleid een ruime discretionaire bevoegdheid bestaat waarbij waarderingen van economisch beleid, situatiebeoordelingen, ontwikkelingsprognoses en nagestreefde doeleinden een rol spelen, en hij meent dat het dientengevolge slechts gaat om de eerbiediging van de uiterste grenzen der discretionaire bevoegdheid; daarom moet voor de vraag of er sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending van een rechtsregel worden nagegaan of er een overschrijding of een ander onjuist gebruik van de ruime regelingsvrijheid van de betrokken gemeenschapsinstelling valt te onderkennen. Hij gelooft daarvoor aanknopingspunten te kunnen ontdekken in de eerste relevante arresten, bij voorbeeld in het feit dat in het arrest in de zaken 56-60/74 de vraag omtrent een willekeurige benadeling van belang was, terwijl daarentegen bepaalde ongerijmdheden van de regeling niet als een onjuist gebruik van bevoegdheid werden aangeduid, of in de omstandigheid dat het onjuist gebruik van de bevoegdheid ook in zaak 74/74 (Comptoir national technique agricole t. Commissie, arrest van 14 mei 1975, Jurispr. 1975, blz. 533) centraal stond. Het is nu wel duidelijk dat het Hof zich bij de uitlegging van de geciteerde formule inderdaad verregaand liet leiden door de overwegingen van Fuss, doch dat daarbij ook elementen een rol spelen die in mijn pogingen tot interpretatie zijn aangestipt. Sedert het reeds genoemde HNL-arrest weten wij dat voor de vraag betreffende de voldoende gekwalificeerde schending van een hogere rechtsregel moet worden uitgegaan van de volgende overwegingen: In beginsel komt bij normatieve handelingen die economische beleidskeuzen impliceren een aansprakelijkheid van de overheid slechts bij uitzondering en onder bijzondere omstandigheden in aanmerking. Van belang is enerzijds — dit heeft betrekking op de aan een beweerdelijk schadeveroorzakende handeling inherente gebreken — dat in situaties die de auteur der verordening een ruime discretionaire bevoegdheid laten zoals bij de regeling van de landbouwpolitiek, er slechts aansprakelijkheid kan zijn wanneer de grenzen dezer bevoegdheid klaarblijkelijk ernstig zijn miskend. Anderzijds moet worden gezien naar de met de gewraakte handeling verbonden gevolgen. Daarbij geldt de regel dat van een particulier kan worden gevergd „dat hij binnen redelijke grenzen bepaalde voor zijn economische belangen schadelijke gevolgen van een normatieve handeling draagt”. Bovendien was het in de zaak HNL van belang dat de invloed van de te beoordelen maatregel op de prijzen van diervoeder als produktiekostenele-ment slechts gering is geweest; te dien einde konden de vastgestelde prijsstijgingen worden vergeleken met prijsverhogingen die zich voordeden als gevolg van de schommelingen van de wereldmarktprijzen. Tenslotte werd ook de eis gesteld dat de invloed van de betrokken maatregel op de rentabiliteit van de verzoekende bedrijven niet de „omvang van de risico's overschreed, die aan de activiteiten in de betrokken landbouwsectoren zijn verbonden”. Aan de hand van deze criteria, die intussen ook werden toegepast en verduidelijkt in de gries- en quellmehlarresten van 4 oktober 1979 (zaken 64 en 113/76, 167 en 239/78, 27, 28 en 45/79, P. Dumortier Frères e.a. t. Raad, zaak 238/78, Ireks-Arkady GmbH t. Raad en Commissie, zaken 241, 242, 245 tot 250/78, DGV Deutsche Getreideverwertung und Rheinische Kraftfutterwerke GmbH e.a. t. Raad en Commissie, zaken 261 en 262/78, Interquell Stärke-Chemie GmbH & Co. KG en Diamalt AG t. Raad en Commissie), moet de onderhavige zaak worden beoordeeld. Het is derhalve ook duidelijk — ik zeg dit met het oog op de in de aanvullende memorie van Amylum opgeworpen vraag of bij schending van een fundamenteel rechtsbeginsel niet zonder meer een voldoende gekwalificeerde schending in de zin van de geciteerde formule moet worden aangenomen — dat het niet alken gaat om het belang van de geschonden bepaling, doch dat steeds nog een kwalificerend element aanwezig moet zijn. Dit kan worden vastgesteld omdat het Hof in het HNL-arrest enerzijds het belang van het geschonden discriminatieverbod heeft beklemtoond, anderzijds echter bovendien op de invloed van de gewraakte maatregel is ingegaan en erop heeft gewezen dat er een klaarblijkelijk ernstige miskenning van de grenzen der discretionaire bevoegdheden moet hebben plaatsgehad.

3. Bij het onderzoek naar de voorwaarden die moeten zijn vervuld om van een voldoende gekwalificeerde schending van een hogere rechtsregel te kunnen spreken ga ik eerst in op de gevolgen van de gewraakte handeling, verordening nr. 1111/77. a) In dit verband verwijzen verzoeksters enerzijds naar de reeds genoemde schadebedragen en stellen zij deze tegenover de aanzienlijk kleinere bedragen waarom het in het HNL-arrest ging. Anderzijds beroepen zij zich op de vaststelling in het HNL-arrest dat de aldaar onderzochte maatregel een grote groep handelaren betrof en wijzen erop dat in casu slechts de kleine groep van gemakkelijk te bepalen isoglucosefabrikanten getroffen is. Met deze beide opmerkingen alleen komt men mijns inziens niet veel verder. aa) Dit geldt zeker voor de tweede opmerking. Het feit dat het in casu om een hele economische sector gaat, doet vermoeden dat het niet doorslaggevend kan zijn dat deze sector zo is gestructureerd dat de produktie-installaties zich slechts in handen van weinige ondernemers bevinden. Bovendien zou het HNL-arrest verkeerd worden uitgelegd wanneer daaruit wordt geconcludeerd dat men bij een kleine groep van betrokkenen steeds moet uitgaan van de relevante gevolgen in de zin van de formule der voldoende gekwalificeerde schending. In feite wordt in dit arrest echter slechts overwogen „dat de maatregel zeer grote groepen handelaren betrof … zodat de gevolgen ervan voor de individuele ondernemingen aanzienlijk werden verzacht”. Er wordt derhalve verband gelegd tussen het aantal betrokkenen en de aard der gevolgen. Dit sluit echter niet uit dat ook bij een kleine groep betrokkenen slechts geringe gevolgen kunnen worden aangetroffen en dat uiteraard ook het omgekeerde mogelijk is. Onafhankelijk van het aantal betrokkenen moet derhalve steeds de omvang der gevolgen in aanmerking worden genomen. bb) Anderzijds kan men niet ervan uitgaan dat de gevorderde schadebedragen met zekerheid vaststaan. Tegen de omvang der vordering werden namelijk talrijke bezwaren gemaakt, waarvan het belang niet zonder meer kan worden ontkend en die eventueel nog grondig zijn te onderzoeken. — Ik herinner bijvoorbeeld aan de op verzoek van het Hof in de mondelinge behandeling gemaakte opmerkingen bec-treffende het probleem welke benadeling voor vergoeding in aanmerking kan komen bij onrecht ingevolge een normatieve handeling. Het kan daarbij van belang zijn — ook daarvoor kan worden verwezen naar de arresten in de griesmeelzaken — of het gaat om een rechtstreekse, abnormale en bijzondere schade; voorts moet in aansluiting op het arrest in zaak 74/74, Jurispr. 1976, blz. 797, worden overwogen, of winstderving principieel in elk geval moet worden uitgesloten wanneer het niet gaat om de schending van een door het recht beschermd belang en moet worden afgewogen of dit ook niet — zoals in enige nationale rechtsstelsels — moet gelden voor kosten die voor juridische bijstand zijn gemaakt. — Voorts moge ik herinneren aan verschillende bezwaren betreffende de gedetailleerde berekening van de beweerde schade. Daarbij werd erop gewezen dat investeringen voor alternatieve produktie niet als economische nadelen kunnen worden beschouwd, daar zij een blijvende waarde hebben. Met betrekking tot de berekening van de winstderving als gevolg van de afgenomen produktie van isoglucose werd betoogd, dat men er ten onrechte van was uitgegaan dat voor isoglucose geen heffingen golden, hetgeen voor verzoekster Amylum aanleiding was haar schadevordering subsidiair te verlagen tot BF 55726569. Ook zouden in dit verband niet alle kostenelementen in aanmerking zijn genomen, zoals onder meer de door een intensievere benutting van de installaties voor de zetmeelwinning veroorzaakte kostenverlaging. Verzoekster Tunnel Refineries zou er voorts ten onrechte van zijn uitgegaan, dat het oorspronkelijk gestelde produktiedoel onmiddellijk zou worden bereikt. Tenslotte werden ook twijfels geuit betreffende de door Tunnel Refineries opgevoerde post „verhoogde opslagkosten”. — Een aantal tegenwerpingen hebben betrekking op het causale verband. Hiertoe behoort de veronderstelling dat de isoglucoseproduktie reeds na de niet te laken intrekking van de produktierestitutie onrendabel was geworden en in geen geval, met name wanneer in België op fiscaal gebied een gelijke behandeling als voor suiker zou worden ingevoerd, een extra heffing van welke soort ook kon verdragen; daarmee staat vast, dat niet de produktieheffing de eigenlijke oorzaak voor de produktie-omschakeling is geweest, of althans, dat isoglucose ook bij vrijstelling van elke heffing en ongeacht de transportkosten geen winst zou hebben opgeleverd. Voorts zou Tunnel Refineries reeds in 1975, dus vóór de invoering van de produktieheffing, hebben besloten de capaciteiten minder te vergroten dan oorspronkelijk was voorzien. De volledige stopzetting van de produktie bij verzoekster Scholten Honig zou verder — zoals de voorbeelden Tunnel Refineries en Amylum duidelijk maken — geen adequaat gevolg van de invoering van de produktieheffing zijn, zodat alles wat daarmee samenhangt — verlies van investeringen, ook voor proeffabrieken, toekomstige winstderving — buiten beschouwing zou moeten blijven. — Tenslotte wordt betoogd dat verzoeksters zich medeschuldig hebben ge-gemaakt. Zo moest het wel riskant lijken, tot grote investeringen in de isoglucoseproduktie te besluiten in tijden van goede conjunctuur op de suikermarkt waarin produk-tierestituties golden, hoewel de strenge reglementering, ja zelfs blokkering van deze markt bekend was en niet kon worden gerekend op de handhaving der restituties. Met name Tunnel Refineries besloot overijld tot de vervaardiging van alternatieve produkten over te gaan, daar de firma ten onrechte het voorstel van de Commissie om de produktieheffing voor isoglucose tot 5 rekeneenheden te beperken (welk voorstel in mei 1978 ook werd aangenomen) niet serieus zou hebben genomen. Hierbij past ook het feit dat nog twee dagen vóór de uitspraak in de prejudiciële zaken 103 en 145/77 investeringen voor de omschakeling werden goedgekeurd. Toch zou het nadeel, voortvloeiend uit de betaling van de produktieheffing over de aanvankelijk toch al onderbezette produktiecapaciteit gedurende het tijdvak van november 1977 tot oktober 1978, wezenlijk geringer zijn geweest dan de in het beroep gestelde verliezen. Tegen de aanspraken van Scholten Honig tenslotte werd ingebracht dat het bijzonder riskant moest worden geacht om een speciale fabriek voor de vervaardiging van isoglucose te bouwen in plaats van de bestaande installaties voor de zetmeelproduktie te verbouwen en uit te breiden, zoals de andere ondernemers hebben gedaan. Bij Scholten Honig kan ervan worden uitgegaan dat de moeilijkheden die ook hier tot voorbarige beslissingen hebben geleid in wezen andere oorzaken — te weinig eigen kapitaal, slechte rentabiliteit van de zetmeelproduktie — hebben gehad. Niet in de laatste plaats zou medeschuld zijn vast te stellen met het oog op de inhoud van de overeenkomsten betreffende de verwerving van het licentierecht alsmede de verkoop van het bedrijf in Tilbury tegen een prijs die aanzienlijk onder de bouwprijs lag. Daarom is niet uit te sluiten dat dergelijke overwegingen — gesteld al dat de Gemeenschap aansprakelijk is — tot een aanzienlijke verlaging van de gevorderde bedragen kunnen leiden zodat daaraan — zoals het voorbeeld Amylum al aantoont — de bewijskracht misschien grotendeels wordt ontnomen. Dit behoeven wij overigens niet definitief uit te maken; aan de hand van de stukken, derhalve zonder verdere onderzoekingen en expertises zou dit ook lang niet altijd mogelijk zijn. Men kan namelijk de indruk hebben dat althans het HNL-arrest, voor zover daar sprake is van de gevolgen van een onrechtmatige handeling als beslissend criterium, anders moet worden opgevat. Dan gaat het niet om alle mogelijke ook verderliggende nadelige gevolgen van een betwiste regeling, doch moet voor de vraag of een voldoende gekwalificeerde schending van een rechtsregel aanwezig is, slechts worden gezien naar de directe gevolgen voor de produktiekosten en rentabiliteit. b) Bij een dergelijke beschouwing van het onderhavige geval moet er allereerst van worden uitgegaan dat de gewraakte produktieheffing circa 15 % van de waarde van isoglucose uitmaakte. Zij bedroeg namelijk 15 % van de interventieprijs voor suiker, in de buurt waarvan, naar wij weten — wegens de bestaande overschotten — zich de marktprijs voor suiker bewoog, waarnaar zich dan weer — wegens gedeeltelijke onderlinge vervangbaarheid — de isoglucoseprijs richtte. Nu kan weliswaar worden toegegeven, dat deze verhouding op zichzelf geen goede grond vormt, om slechts van volkomen bijkomstige gevolgen van de produktieheffing te spreken. Wanneer ik het HNL-arrest juist interpreteer komt het echter niet alleen daarop aan, doch moet het genoemde gevolg in verband worden gebracht met de economische risico's, die onmiskenbaar inherent zijn aan de in casu relevante werkzaamheid. Daarbij moet volgens het betoog van de verwerende instellingen dat mij plausibel lijkt, enerzijds worden gedacht aan prijsschommelingen op de relevante markt en anderzijds aan speciale risico's van deze markt, die uit de reglementering daarvan ingevolge de gemeenschappelijke suikermarktordening voortvloeien. aa) Ten aanzien van het eerste punt kan men weliswaar de door de Commissie en de Raad aanvankelijk geciteerde getallen over de ontwikkeling van de wereldmarktprijs voor suiker tussen 1974 en 1977 — hier golden nu eens prijzen van circa 103 rekeneenheden per 100 kg en dan weer prijzen van 12 rekeneenheden per 100 kg — niet beslissend achten, omdat de isoglucose die volgens de rechtspraak met communautaire suiker kan worden gelijkgesteld, niet voor de wereldmarkt wordt geproduceerd. Het kan echter stellig evenmin alleen gaan om de door verzoeksters aangevoerde schommelingen van de wereldmarktprijs voor maïs, het basisprodukt voor isoglucose, of om de ontwikkeling van de gemeen-scbapsprijs voor dit produkt die veel meer binnen de perken bleef, en wel omdat de isoglucoseprijs niet alleen door deze factoren, maar ook door de regeling van de suikerprijs wordt bepaald. Bekijkt men daarentegen de ontwikkeling van de suikerprijzen in het betrokken tijdvak in de Gemeenschap, derhalve op de markt aan welker risico's verzoeksters zijn blootgesteld, dan ontstaat een alleszins indrukwekkend beeld, enerzijds gelet op de jaren 1974 en 1975 met tekorten, waarin de prijzen onder invloed van hoge wereldmarktprijzen boven de interventieprijs in de buurt van de drempelprijs of, in enige Lid-Staten, zelfs boven de drempelprijs lagen, en anderzijds met het oog op overschotperioden zoals in 1978, waarin de marktprijs zich naar de interventieprijs richtte. Zo kan men van prijsschommelingen in de orde van grootte van de omstreden produktieheffing spreken of zelfs — indien men de interventieprijs van 1974 tegenover de drempelprijs van 1978 stelt — van schommelingen in de orde van grootte van circa 14 rekeneenheden per 100 kg. Daarmee vergeleken is de produktieheffing zeker niet als exorbitant te beschouwen, doch beweegt zij zich veeleer binnen het bestek van de gebruikelijke risico's van de suikermarkt. bb) Hetzelfde kan worden gezegd over de tweede opmerking van verzoeksters die betrekking heeft op een denkbare oriëntatie naar de voor B-suiker geldende produktieheffing. Deze heffing bedroeg in de betrokken periode 9,85 rekeneenheden per 100 kg daar zij tot 30 % van de interventieprijs voor suiker was beperkt. De uit de financiering van de exporten van overtollige suiker voortvloeiende verliezen zouden echter een heffing van 19,5 rekeneenheden per 100 kg hebben gerechtvaardigd. Het lijkt niet misplaatst om bij deze orde van grootte van een echt risico te spreken, daar immers in tijden van te grote suikerproduktie geen noodzaak tot beperking van de heffing meer bestond. Doch bij een dergelijke heffing op B-suiker en de verdeling daarvan over de gehele produktie van A- en B-suiker zou zijn gebleken, dat de belasting van de suikerproducenten in het verkoopseizoen 1977/78 3,54 rekeneenheden per 100 kg heeft bedragen. Dit zou dus — bij een zuivere lastenvergelijking — ook de voor isoglucose toelaatbare belasting zijn geweest, zodat van een overeenkomstig risico voor isoglucose ongeveer in de orde van grootte van de aangevochten produktieheffing kan worden gesproken. Ook zo zou derhalve een passende verhouding tussen de ingevoerde belasting en een aan de economische sector inherent risico bestaan. Het argument van verzoeksters, dat de zoëven geschetste berekeningen van de Raad een fout bevatten voor zover de mogelijke afwenteling op de bietenbouwers niet op 60 % werd gesteld, is nauwelijks steekhoudend. Het genoemde percentage heeft namelijk betrekking op een belasting van 9,85 rekeneenheden per 100 kg en wordt berekend met inachtneming van de minimumprijzen voor A- en B-bieten, die destijds in feite hebben gegolden. Het vormde derhalve geen onveranderlijke grootheid; gelet op het landbouwpolitieke doel om het agrarische inkomen te waarborgen is het geenszins onvermijdelijk dat een verhoging van de produktieheffing ook een verlaging van de minimumprijzen tot gevolg had, zoals het evenmin noodzakelijk kan worden geacht — en dit is voor de beoordeling van het risico toereikend —, dat een verhoging van de heffing in de door de Raad aangenomen omvang ertoe geleid zou hebben dat volledig van de produktie van B-suiker werd afgezien en dat er in werkelijkheid derhalve door de suikerproducenten geen heffing zou worden afgedragen. cc) Mijns inziens leidt een beoordeling van de gevolgen van de betwiste maatregel aan de hand van de economische samenhang, zoals het HNL-arrest lijkt voor te schrijven, niet tot de veronderstelling dat de gemeenschapsinstellingen zich hebben schuldig gemaakt aan een voldoende gekwalificeerde schending van rechtsregels.

4. Verder moet echter ook nog de vraag worden gesteld, of de gemeenschapsinstellingen bij de uitwerking en de vaststelling van verordening nr. 1111/77 de grenzen van hun zeer ruime discretionaire bevoegdheid op het gebied van het landbouwbeleid klaarblijkelijk ernstig hebben miskend. a) Daartoe beroepen verzoeksters zich ten dele op de vaststelling in de prejudiciële zaken 103 en 145/77 dat de produktieheffing voor isoglucose een „kennelijk onbillijke last” vormt. Naar mijn mening is dit alleen echter niet voldoende. Verzoeksters wijzen er terecht op, dat in het arrest in zaak 114/76 (Bela-Mühle Josef Bergmann KG t. Grows-Farm GmbH & Co. KG, arrest van 5 juli 1977, Jurispr. 1977, blz. 1211) de bij verordening nr. 563/76 ingevoerde regeling als kennelijk onevenredig werd aangeduid en dat dit in het daarop volgend HNL-arrest voor het recht op schadevergoeding toch niet voldoende werd geacht, doordat er nog bijkomende bezwarende omstandigheden werden verlangd die echter ontbraken, hetgeen leidde tot verwerping van het beroep. b) Ik acht het dienstig, in dit verband nog eens eraan te herinneren dat in het herhaaldelijk genoemde HNL-arrest werd beklemtoond, dat normatieve handelingen slechts bij uitzondering en in bijzondere omstandigheden tot aansprakelijkheid kunnen leiden. Dit betekent dat aan de aanwezigheid van de kwalificerende kenmerken zeer strenge eisen moeten worden gesteld; alle omstandigheden van het geval, dus niet slechts een aspect, zoals in casu de discriminatie, moeten in aanmerking worden genomen en, wil van aansprakelijkheid worden gesproken, dan moet blijken dat een bijna met willekeur gelijk te stellen onjuist gebruik van de discretionaire bevoegdheid aanwezig is, derhalve een beslissing waarbij zakelijke overwegingen volledig ontbreken of waarbij dergelijke overwegingen geen resultaat hebben gehad. aa) Bij het daartoe noodzakelijke onderzoek moet men van een lastenvergelijking tussen suiker en isoglucose uitgaan die reeds in de zaken 103 en 145/77 een rol heeft gespeeld en mij destijds zelfs heeft genoopt, het verwijt van discriminatie van de isoglucoseproducenten in verhouding tot de suikerproducenten ongegrond te achten. Inderdaad beschouw ik het nog steeds als juist — ook het arrest in de zaken 103 en 145/77 pleit daar niet tegen —, de situatie der isoglucoseproducenten te vergelijken met de moderne gunstig gelegen fabrieken, die door voordelige produktie-voorwaarden niet alleen hun B-quotum volledig benutten, maar ook in aanzienlijke omvang C-suiker produceren. Dit kon destijds, dat wil zeggen bij de vaststelling van verordening nr. 1111/77, niet als irrelevant worden beschouwd, en daarom gaat het in de huidige context niet uitsluitend om een vergelijking met de in 1979 na de prejudiciële beslissing getroffen nieuwe regeling waaruit verzoeksters zoals bekend concluderen dat zij vroeger op flagrante wijze werden gediscrimineerd. Bedenkt men bij de vergelijking die ik verdedigbaar acht, dat een gedeelte van de produktieheffing op B-suiker met behulp van een lagere minimumprijs voor suikerbieten op de bietentelers wordt afgewenteld — een dergelijke correctie die het Hof in de prejudiciële zaken miste kan zonder grote moeilijkheden worden aangebracht en wordt in de memories van de verwerende instellingen in het onderhavige geding ook gemaakt —, dan volgt hieruit inderdaad, dat deze suikerproducenten ongeveer dezelfde last hadden te dragen als isoglucoseproducenten, namelijk tussen 1,5 en 5,4 rekeneenheden per 100 kg, hetgeen een gewogen gemiddelde van 5 rekeneenheden per 100 kg betekent. Ik geloof ook niet dat er — zoals enkele verzoeksters menen — aanleiding bestaat voor een verdere correctie van deze berekening met het oog op het feit dat in het suikerverkoopseizoen 1977/78 voor C-suikerbieten een aanzienlijk lagere prijs betaald zou zijn. In de eerste plaats kon de Raad bij de vaststelling der betwiste verordening zeer wel uitgaan van de destijds bekende data met betrekking tot het afgelopen verkoopseizoen en in de tweede plaats kunnen wij niet de — tot dusver niet weerlegde — kritiek van de Commissie naast ons neerleggen, dat er geen uniform prijsniveau bestond en dat er voor een gedeelte der B-suikerbieten ook meer dan de vastgestelde minimumprijs werd betaald. Een zuivere lastenvergelijking rechtvaardigt derhalve zeker nog geen verwijt van discriminatie der isoglucoseproducenten. bb) In feite werd dit verwijt in de prejudiciële zaken 103 en 145/77 ook onder verwijzing naar andere omstandigheden gemaakt: in de eerste plaats omdat voor isoglucose anders dan voor suiker geen afzetgarantie gold, in de tweede plaats omdat geen exportrestitutie werd toegekend en tenslotte omdat de isoglucoseproducenten niet zoals de suikerproducenten de mogelijkheid hadden door beperking van de produktie het bedrag van de heffing te beïnvloeden. Eerlijkheidshalve moet men echter toegeven dat het gewicht van deze factoren aanzienlijk verschilt. Zo mag niet over het hoofd worden gezien dat ingevolge artikel 4 van verordening nr. 1111/77 bij de uitvoer van isoglucose een restitutie kon worden toegekend — hetgeen echter, omdat isoglucose als zodanig blijkbaar niet wordt geëxporteerd, geen praktische betekenis had — en dat deze regeling bij verordening nr. 706/78 van 4 april 1978 (PB L 94 van 1978, blz. 5) aldus werd aangevuld, dat ook bij de uitvoer van isoglucose in de vorm van verwerkte produkten in een restitutie kon worden voorzien. Voorts moet worden erkend — afgezien van het feit dat beperkingen van de produktie zoals juist uit de schadeberekeningen in het onderhavige geval blijkt, wegens onderbezetting van aanwezige capaciteiten ook nadelen met zich brengen —, dat dit aspect, zonder dat van een onjuist gebruik van discretionaire bevoegdheid kon worden gesproken, verwaarloosd kon worden omdat moderne suikerfabrieken als toepasselijk criterium konden dienen. Voor deze bedrijven, die ook een noemenswaardige omvang C-suiker produceren, had die mogelijkheid inderdaad slechts een zuiver theoretische betekenis; voor hen kon ook aan de hand van de produktie van C-suiker, die immers op de wereldmarkt kan worden afgezet, ongeveer worden berekend, welke invloed de volgens de suikermarktordening geldende doch voor isoglucose niet voorziene produktiebeperking met behulp van de quotaregeling op de gemeenschappelijke markt heeft. Eigenlijk blijft derhalve als vermeldenswaardig element van discriminatie alleen de omstandigheid over dat voor isoglucose een afzet-garantie ontbrak. Of dit echter zo bezwaarlijk is dat het verwijt van ernstige discriminatie gerechtvaardigd wordt is twijfelachtig, aangezien het toch kennelijk zonder grote moeilijkheden is gelukt voor isoglucose een markt te vinden. cc) Bovendien mag dit element — dat heb ik reeds beklemtoond — bij een juist begrip van het HNL-arrest niet op zichzelf worden beschouwd. Het moet worden beoordeeld in het kader van het geheel der omstandigheden die destijds in aanmerking moesten worden genomen, en eerst daarna, met name ook na een onderzoek van de vraag, of er voor het uitstel van een absoluut gelijke behandeling tussen isoglucose en suiker geen gegronde redenen waren en of een tijdelijke benadeling van isoglucose niet was gerechtvaardigd om redenen van landbouwbeleid, zal blijken of inderdaad sprake kan zijn van een ernstige beoordelingsfout van de gemeenschapsinstellingen. In dit verband verwijs ik naar de opmerkingen van de Raad over het feit dat isoglucose praktisch eerst sinds 1976 op de markt is en dat dit produkt, waarover weinig gegevens bekend waren, zich destijds bevond in een stadium van voorbereiding der produktie waarvan een snelle ontwikkeling te verwachten was. Ook moet worden bedacht dat er aanzienlijke moeilijkheden bestonden om de structuren van deze nieuwe industrie te vergelijken met die van de traditionele suikerindustrie. Voorts waren er indertijd grote problemen met betrekking tot een volledige gelijkschakeling met suiker bij de invoering en toewijzing van produktie-quota, zonder welke op een markt met een overschot aan suiker niet aan een afzetgarantie kon worden gedacht. Dit kon inderdaad aanleiding geven, de regeling van dit probleem uit te stellen, te meer daar vóór 1980 de suikermarktordening toch al opnieuw moest worden geregeld. Daarentegen kan er niet op worden gewezen dat na de genoemde prejudiciële beslissing in de zaken 103 en 145/77 in relatief korte tijd ook voor isoglucose een quotaregeling werd ingevoerd die vanaf het suikerverkoopseizoen 1979/80 gold (vgl. verordening nr. 1293/79 van 25 juni 1979, PB L 162 van 1979, blz. 10, en de uitvoeringsverordening nr. 1630/79 van 27 juli 1979, PB L 190 van 1979, blz. 38).In elk geval moet worden bedacht dat bij de uitwerking van deze quotaregeling de ontwikkeling reeds verder was voortgeschreden zodat de werkelijke produktie en niet slechts — moeilijk vast te stellen — produktiecapacitei-ten in aanmerking konden worden genomen. Ook mag niet over het hoofd worden gezien dat blijkbaar ook nu — zoals de onderhavige beroepen reeds aantonen — deze quotaregeling op aanzienlijke problemen stuit. Niet in de laatste plaats zij eraan herinnerd dat de Raad destijds een beslissing van landbouwbeleid trof die hij bij stijgende suikeroverschotten voor urgent mocht houden en dat daarbij zoals zo vaak in deze sector belangenconflicten optraden. Naar mijn overtuiging is het echter niet volkomen onjuist en misplaatst dat de Raad toentertijd met het oog op de genoemde moeilijkheden een zekere moeilijk te berekenen discriminatie van isoglucose om redenen van landbouwbeleid accepteerde en in zijn beslissing een zekere gemeenschapsvoorrang tot uitdrukking bracht. Daarbij speelde een rol, dat isoglucose praktisch slechts uit maïs wordt gewonnen, dat maïs kan worden opgeslagen en vele verwerkingsmogelijkheden in sterk gediversifieerde grote bedrijven biedt, alsmede dat overwegend maïs uit derde landen tot isoglucose wordt verwerkt omdat de produktie in de Gemeenschap lang niet voldoende is en maïs uit de Gemeenschap blijkbaar ook minder geschikt is voor dit doel. Anderzijds moest worden bedacht dat er een overproduktie van suikerbieten is, in de plaats waarvan niet zonder meer andere produkten kunnen treden en dat suikerbieten — een produkt dat snel bederft — alleen voor de produktie van suiker geschikt zijn. Neemt men, zoals voor een dergelijke discretionaire beslissing noodzakelijk is, dit alles tezamen, dan kan na zorgvuldige afweging van alle aspecten weliswaar een zekere doch in geen geval flagrante discriminatie van isoglucose worden aangenomen, doch men kan moeilijk beweren dat de gemeenschapsinstellingen bij de vaststelling van de ongeldig verklaarde regeling een aan willekeur grenzend onjuist gebruik van hun discretionaire bevoegdheid hebben gemaakt. Op grond van het voorafgaand onderzoek kan derhalve geen voldoende gekwalificeerde schending van een hogere rechtsregel worden vastgesteld. Daarmee ontbreekt een wezenlijke voorwaarde voor de toekenning van een recht op schadevergoeding wegens onrecht ten gevolge van normatieve handelingen.

5. Het zij reeds terstond gezegd dat een ander resultaat voor de aanspraken van verzoeksters ook niet kan worden bereikt met een beroep op de schending van andere dan in de prejudiciële zaken 103 en 145/77 behandelde rechtsnormen. Daarover heeft de vertegenwoordiger van Tunnel Refineries gesproken, toen hij betoogde dat de verwerende gemeenschapsinstellingen naast de schending van het discriminatieverbod ook een miskenning van het evenredigheidsbeginsel alsmede — omdat in de gewraakte regeling overgangsmaatregelen ontbraken — een schending van het gerechtvaardigd vertrouwen kon worden verweten. Ik behoef hierbij niet op de details in te gaan. Ik verwijs daarvoor naar mijn grondige behandeling van deze aspecten in de conclusie in de genoemde prejudiciële zaken waarin ik tot de slotsom kwam dat dergelijke schendingen niet konden worden vastgesteld. Dit houd ik nog steeds staande — het Hof hoefde daarop niet meer in te gaan bij het onderzoek van de geldigheid van verordening nr. 1111/77 —; met name kan ik niet het standpunt van Tunnel Refineries delen, dat de constateringen in het arrest in zaak 74/74 (Jurispr. 1975, blz. 533) waarin de feiten anders lagen, zonder meer op het onderhavige geval kunnen worden getransponeerd; de opvatting dat de vaststelling van een klaarblijkelijke discriminatie inhoudt dat ook het beginsel van gerechtvaardigd vertrouwen en het evenredigheidsbeginsel zijn geschonden, acht ik onjuist. Is men het met deze beoordeling eens, dan doet zich daarna — juist omdat in dit verband de onrechtmatigheid ontbreekt — niet meer de eveneens omstreden vraag voor, of de door Tunnel Refineries ingeroepen beginselen hogere rechtsregels ter bescherming van particulieren vormen en evenmin behoeft op het andere probleem te worden ingegaan of te deze sprake kan zijn van een voldoende gekwalificeerde schending.

6. Ik behoef ook niet meer in te gaan op de vraag betreffende de schuld en op het in dit verband eventueeel rijzende probleem of bij normatief onrecht de aansprakelijkheid eerst intreedt bij een ernstige onrechtmatige overheidsdaad. Ik wil daarover slechts zeggen dat het mij in principe moeilijk voorstelbaar lijkt, dat bij het bestaan van de grondvoorwaarde voor de aansprakelijkheid wegens normatief onrecht, te weten de gekwalificeerde schending in bovengenoemde zin, de schuld kan worden uitgesloten. Zou de schuld een rol spelen dan moet over het hier te behandelen argument van verzoeksters dat de gemeenschapsinstellingen hadden verzuimd de positie van de isoglucoseproducenten, met name wat betreft hun produktiekosten en de mate waarin zij kunnen worden belast, diepgaand en zorgvuldig te onderzoeken, bovendien alleen worden opgemerkt, dat een dergelijk onderzoek niet onontbeerlijk leek. In feite stonden immers terecht niet zulke overwegingen centraal in het overleg van de gemeenschapsinstellingen, maar — omdat het vooral ging om een gelijke behandeling als voor de suikerproducenten — de vraag, of de aan isoglucose toebedachte belasting grosso modo overeenkwam met de voor suiker geldende belasting.

7. Derhalve behoeft nog slechts kort op de kosten van het geding te worden ingegaan. Ingevolge artikel 69, paragraaf 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering moet de in het ongelijk gestelde partij in de kosten worden verwezen. Krachtens paragraaf 3 van dit artikel kan het Hof echter de kosten geheel of gedeeltelijk compenseren wegens bijzondere redenen. Naar de mening van verzoekster Tunnel Refineries bestaat in casu aanleiding tot een dergelijke beslissing inzake de kosten. Zij beroept zich daarvoor op het arrest in zaak 153/73 (Holtz & Willemsen GmbH t. Raad, arrest van 21 februari 1974, Jurispr. 1974, blz. 675), waarin ondanks verwerping van het beroep werd beslist dat verzoekster alleen haar eigen kosten had te dragen omdat zij genoegzame redenen had het Hof om een uitspraak nopens de litigieuze situatie te verzoeken. Zij wijst voorts op het arrest in de zaak 74/74 (Jurispr. 1976, blz. 806) waarin, hoewel het verzoek om schadevergoeding was afgewezen, een overeenkomstige beslissing over de kosten werd genomen met het oog op het feit dat het Hof had vastgesteld dat de handelwijze van de Commissie tot aansprakelijkheid kon leiden. In casu kan men eveneens zo te werk gaan, in de eerste plaats met het oog op de zeer ingewikkelde feiten die moeten worden beoordeeld, en in de tweede plaats gezien de omstandigheid dat het Hof in de genoemde prejudiciële gedingen de ongeldigheid van verordening nr. 1111/77 heeft vastgesteld.

8. Ik concludeer derhalve tot ongegrondverklaring van de beroepen tot schadevergoeding, waarbij elke partij haar eigen kosten zal hebben te dragen.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.