Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Procedure — Motivering van arresten — Draagwijdte

2. Mededinging — Administratieve procedure — Mededeling van punten van bezwaar — Voorbereidend stuk dat door Commissie kan worden gewijzigd — Mogelijkheid voor Commissie, om andere inlichtingen te verzoeken — Grenzen

3. Mededinging — Administratieve procedure — Mededeling van punten van bezwaar — Noodzakelijke inhoud — Eerbiediging van rechten van verdediging — (Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63; art. 4)

4. Mededinging — Administratieve procedure — Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld — Bewijsstukken die in aanmerking kunnen worden genomen

5. Mededinging — Administratieve procedure — Toegang tot dossier — Verplichting voor Commissie om belastend materiaal over te leggen

6. Mededinging — Administratieve procedure — Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld — Uitsluiting van niet aan partijen meegedeelde bewijsstukken — Gevolgen — Onmogelijkheid om desbetreffend punt van bezwaar met die documenten te bewijzen

7. Mededinging — Administratieve procedure — Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld — Beschikking niet identiek aan mededeling van punten van bezwaar — Schending van rechten van verdediging — Voorwaarde — Bewijs door betrokken onderneming dat nieuwe punten van bezwaar ten laste worden gelegd

8. Mededinging — Administratieve procedure — Eerbiediging van rechten van verdediging — Nieuwe beweringen in stadium van beschikking waarbij inbreuk wordt vastgesteld — Sanctie — Voorwaarde

9. Procedure — Inleidend verzoekschrift — Vormvereisten — Identificatie van voorwerp van geschil — Summiere uiteenzetting van aangevoerde middelen — Duidelijke uiteenzetting van middelen rechtens — [EG-Verdrag, art. 173 (thans, na wijziging, art. 230 EG); Statuut van het Hof van Justitie, art. 21, eerste alinea, en 53, eerste alinea; Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 44, lid 1, sub c en d]

10. Mededinging — Administratieve procedure — Toegang tot dossier — Doel — Eerbiediging van rechten van verdediging — Draagwijdte — Belastende stukken — Uitsluiting van niet meegedeelde bewijsstukken — Ontlastende stukken — Beoordeling uitsluitend door Commissie van nut om deze mee te delen — Ontoelaatbaarheid — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1, en 86 (thans art. 81, lid 1, EG en 82 EG); verordeningen nrs. 17, 1017/68 en 4056/86 van de Raad]

11. Mededinging — Administratieve procedure — Toegang tot dossier — Documenten die zich niet in onderzoeksdossier bevinden — Documenten die dienstig kunnen zijn voor verweer van partijen — Schending van rechten van verdediging — Voorwaarden

12. Mededinging — Administratieve procedure — Toegang tot dossier — Documenten die zich niet in onderzoeksdossier bevinden en die door Commissie niet zijn uitgekozen om als belastend stuk te worden gebruikt — Verplichting van Commissie om op eigen initiatief partijen toegang tot die documenten te verlenen — Geen

13. Mededinging — Administratieve procedure — Toegang tot dossier — Grenzen — Onderneming met machtspositie op markt die vergeldingsmaatregelen kan nemen tegen informanten van Commissie

14. Beroep tot nietigverklaring — Voor beroep vatbare handelingen — Begrip — Mededeling van punten van bezwaar — Daarvan uitgesloten — [EG-Verdrag, art. 173 (thans, na wijziging, art. 230 EG)]

15. Mededinging — Administratieve procedure — Toezending door Commissie aan betrokken ondernemingen van groot aantal verzoeken om inlichtingen na vaststelling van mededeling van punten van bezwaar — Grenzen van deze last — Eerbiediging van rechten van verdediging

16. Vervoer — Zeevervoer — Mededingingsregels — Groepsvrijstelling — Restrictieve uitlegging — Diensten die geen zeevervoerdiensten in zin van verordening nr. 4056/86 zijn — Daarvan uitgesloten — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1, (thans art. 81, lid 1, EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 1, lid 2, en 3]

17. Mededinging — Gemeenschapsregels — Toepassing met inachtneming van nationale praktijken van lidstaten of van sommige derde staten — Ontoelaatbaarheid — [EG-Verdrag, art. 85 (thans art. 81 EG)]

18. Mededinging — Machtspositie — Collectieve machtspositie — Begrip — Lijnvaartconference — [EG-Verdrag, art. 86, (thans art. 82 EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 1, lid 3, sub b]

19. Mededinging — Machtspositie — Collectieve machtspositie — Bestaan — Middelen om vast te stellen — Inaanmerkingneming van overeenkomst, hoewel verboden bij artikel 85, lid 1, EG- Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1, en 86 (thans art. 81, lid 1, EG en 82 EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 1, lid 3, sub b]

20. Mededinging — Machtspositie — Collectieve machtspositie — Begrip — Noodzaak van uitschakeling van elke mededinging tussen ondernemingen — Geen — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

21. Mededinging — Machtspositie — Collectieve machtspositie — Begrip — Lijnvaartconference — Daarvan uitgesloten bij aanzienlijke interne concurrentie — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

22. Mededinging — Machtspositie — Collectieve machtspositie — Begrip — Lijnvaartconference — Bestaan van andere vormen van concurrentie bij gemeenschappelijke strategie op gebied van prijzen in beginsel niet van belang — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

23. Mededinging — Machtspositie — Relevante markt — Afbakening — Criteria — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

24. Mededinging — Machtspositie — Bestaan — Bezit van zeer aanzienlijk marktaandeel — In algemeen voldoende aanwijzing — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

25. Mededinging — Machtspositie — Begrip — Bestaan vermoed bij bezit van marktaandeel van meer dan helft — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

26. Mededinging — Zeevervoer — Machtspositie — Bezit van groot marktaandeel — In algemeen voldoende aanwijzing — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 8]

27. Mededinging — Machtspositie — Begrip — Vermogen om regelmatige prijsverhogingen op te leggen — Factor die niet onontbeerlijk is — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

28. Mededinging — Machtspositie — Misbruik — Ontheffing — Uitgesloten — Verplichtingen van onderneming met machtspositie — Mogelijkheid voor onderneming met machtspositie om commerciële belangen te beschermen, mits machtspositie niet wordt versterkt of misbruikt — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

29. Mededinging — Gemeenschapsregels — Materiële werkingssfeer — Gedraging voorgeschreven door overheidsmaatregelen — Daarvan uitgesloten — Voorwaarden — [EG-Verdrag, art. 85 en 86 (thans, art. 81 EG en 82 EG)]

30. Mededinging — Machtspositie — Misbruik — Begrip — Versterking van machtspositie — Lijnvaartconference — Toelating van nieuwe leden — Factor die misbruik kan opleveren — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

31. Vervoer — Zeevervoer — Mededingingsregels — Groepsvrijstelling — Verordening nr. 4056/86 betreffende zeevervoer — Restrictieve uitlegging — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 1, lid 3, sub b, en 3]

32. Mededinging — Mededingingsregelingen — Aanmelding — Gevolgen — Boete-immuniteit — Noodzaak van uitdrukkelijke bepaling — Immuniteit waarin verordening nr. 1017/68 niet voorziet — [EG-Verdrag, art. 85 en 86 (thans, art. 81 EG en 82 EG); verordening nr. 1017/68 van de Raad]

33. Mededinging — Mededingingsregelingen — Aanmelding — Gevolgen — Boete-immuniteit waarin artikel 19, lid 4, tweede alinea, van verordening nr. 4056/86 betreffende zeevervoer voorziet — Werkingssfeer — Inbreuken op artikelen 85 en 86 van Verdrag (thans artikelen 81 EG en 82 EG) — [EG-Verdrag, art. 85 en 86 (thans art. 81 EG en 82 EG); verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 19, lid 2, sub a, en 4, tweede alinea]

34. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Verdeling van totaal bedrag over verschillende groepen ondernemingen op basis van omvang van bij inbreuk betrokken ondernemingen — Toelaatbaarheid — Voorwaarden — (Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

35. Mededinging — Geldboeten — Beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd — Motiveringsplicht — Omvang — Vermelding van factoren op basis waarvan Commissie zwaarte en duur van inbreuk heeft beoordeeld — Voldoende — [EG-Verdrag, art. 190 (thans art. 253 EG); verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 3]

36. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Criteria — Zwaarte van inbreuk — Onderneming die lid is van lijnvaartconference — Beoordeling op basis van totale omzet van betrokken onderneming — Toelaatbaarheid — Inaanmerkingneming van andere individuele omstandigheden van elke deelnemende onderneming — Geen verplichting — (Verordeningen nrs. 17, art. 15, lid 2, en 4056/86, art. 19)

37. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Beoordelingsmarge van Commissie — Onmogelijkheid voor marktdeelnemers om beroep te doen op gewettigd vertrouwen in handhaving van bestaande situatie — Verhoging van algemeen niveau van geldboeten — Toelaatbaarheid — Voorwaarden — (Verordeningen nrs. 17, 1017/68 en 4056/86 van de Raad)

38. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Verzachtende omstandigheden — Aanmelding van overeenkomst die vaststelling van onrechtmatigheid van daarin voorziene praktijken heeft vergemakkelijkt — (Verordening nr. 17 van de Raad)

39. Mededinging — Machtspositie — Misbruik — Begrip — Praktijken met betrekking tot dienstencontracten tussen verlader en lijnvaartconference of vervoerder — [EG-Verdrag, art. 86 (thans art. 82 EG)]

40. Niet-contractuele aansprakelijkheid — Voorwaarden — Schade — Causaal verband — Bewijslast — [EG-Verdrag, art. 178 en 215 (thans, art. 235 EG en 288 EG)]

Samenvatting

1. De verplichting van het Gerecht om zijn uitspraken te motiveren, betekent niet dat het Gerecht elk argument van de verzoeker gedetailleerd moet beantwoorden, in het bijzonder wanneer het niet voldoende duidelijk en nauwkeurig is en niet wordt gestaafd door omstandig bewijs.

cf. punt 90

2. Daar de mededeling van punten van bezwaar een voorbereidend stuk is, dat door de Commissie met name om rekening te houden met het antwoord erop nog kan worden gewijzigd, is het geenszins noodzakelijk dat het administratief onderzoek van de Commissie bij de vaststelling van die mededeling van de punten van bezwaar al definitief is beëindigd. De Commissie zijn dan ook geen beperkingen gesteld ten aanzien van de vragen die zij in haar verzoeken om inlichtingen na de mededeling van punten van bezwaar wil stellen, zolang die vragen, overeenkomstig het bepaalde in de toepasselijke verordeningen, er maar toe strekken inlichtingen te verkrijgen die voor het onderzoek noodzakelijk zijn, en de Commissie de betrokken ondernemingen in staat stelt opmerkingen te maken over de nieuwe verwijten van feitelijke of juridische aard, die zij op grond van de antwoorden van die ondernemingen op de gestelde vragen tegen hen wil inbrengen.

cf. punt 122

3. De verwijten in de mededeling van punten van bezwaar moeten in bewoordingen worden gesteld die, hoe bondig ook, voor de betrokkenen voldoende duidelijk zijn om te weten welke gedragingen de Commissie hun verwijt. De eerbiediging van de rechten van de verdediging in een procedure die tot oplegging van sancties kan leiden, vereist immers dat de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen reeds tijdens de administratieve procedure in staat worden gesteld hun standpunt over de realiteit en relevantie van de door de Commissie aangevoerde feiten, bezwaren en omstandigheden naar behoren kenbaar te maken. Aan dit vereiste is voldaan wanneer de belanghebbenden in de beschikking geen andere inbreuken ten laste worden gelegd dan die welke in de punten van bezwaar zijn genoemd, en enkel die feiten als vaststaand worden aangenomen waarover de belanghebbenden zich hebben kunnen uitlaten. De Commissie kan derhalve slechts die bezwaren in aanmerking nemen ten aanzien waarvan laatstbedoelden gelegenheid hebben gehad hun standpunt kenbaar te maken.

In haar beschikking moet de Commissie evenwel rekening kunnen houden met de antwoorden van de betrokken ondernemingen op de mededeling van punten van bezwaar. Daarbij moet zij niet enkel de argumenten van die ondernemingen kunnen accepteren of afwijzen, maar moet zij ook zelf de door hen aangevoerde feiten kunnen analyseren, teneinde ongegrond gebleken bezwaren te laten vallen dan wel haar argumentatie met betrekking tot gehandhaafde bezwaren zowel feitelijk als juridisch aan te passen of aan te vullen.

Het in aanmerking nemen van een door een onderneming in de administratieve procedure aangevoerd argument, zonder dat zij vóór de vaststelling van de eindbeschikking daarover opmerkingen heeft kunnen maken, kan op zich geen schending van de rechten van de verdediging vormen, zeker niet wanneer door het in aanmerking nemen van dat argument de aard van de tegen de onderneming ingebrachte bezwaren niet wordt gewijzigd.

cf. punten 138, 152, 191, 194, 314

4. De eerbiediging van de rechten van de verdediging verlangt dat een onderneming tot wie een beschikking van de Commissie is gericht waarin melding wordt gemaakt van een inbreuk op de mededingingsregels, haar standpunt kenbaar heeft kunnen maken over de documenten die de Commissie heeft gebruikt voor de vaststellingen waarop de beschikking is gebaseerd. In beginsel zijn dus enkel de in de mededeling van punten van bezwaar aangehaalde of genoemde documenten bewijsmiddelen die aan de adressaat van die mededeling kunnen worden tegengeworpen. Documenten die als bijlage bij de mededeling van punten van bezwaar waren gevoegd, maar er niet in werden genoemd, kunnen overigens slechts tegen de adressaat van de mededeling in aanmerking worden genomen, voorzover deze uit die mededeling redelijkerwijze kon afleiden, welke conclusies de Commissie eruit zou trekken.

cf. punten 162, 171, 287

5. In mededingingszaken worden de rechten van de verdediging niet geschonden wanneer de Commissie een stuk dat ontlastend materiaal kan bevatten, niet aan een verzoeker meedeelt, indien dat document van de verzoeker zelf afkomstig is of indien het duidelijk is dat het tijdens de administratieve procedure al in zijn bezit was. Dit geldt echter niet voor documenten à charge. Het staat immers aan de verzoekers om eigener beweging elk stuk over te leggen dat hen zou kunnen ontlasten, maar het is de taak van de Commissie om de inbreuk te bewijzen en daartoe al het belastend materiaal aan te voeren dat geschikt is om het bestaan vast te stellen van de feiten die bestanddeel van de inbreuk zijn.

cf. punt 172

6. De stukken die, hoewel afkomstig van de onderzochte ondernemingen of tijdens de administratieve procedure duidelijk in hun bezit, niet in de mededeling van punten van bezwaar zijn aangehaald of in bijlage daarbij zijn opgenomen, moeten als bewijs voor een inbreuk op de mededingingsregels worden uitgesloten, wanneer deze ondernemingen niet redelijkerwijs hebben kunnen voorzien welke conclusies de Commissie daaruit zou trekken.

Deze uitsluiting, die echter niet betekent dat de gehele beschikking nietig moet worden verklaard, is slechts van belang, voorzover het door de Commissie op grond van die stukken geformuleerde verwijt uitsluitend aan de hand van deze stukken kon worden bewezen.

cf. punten 186-188

7. Om in een mededingingszaak een schending van de rechten van de verdediging geldend te kunnen maken met betrekking tot de punten van bezwaar die zijn overgenomen in de beschikking waarin ondernemingen inbreuken ten laste worden gelegd, kunnen deze ondernemingen niet volstaan met eenvoudig te wijzen op bestaande verschillen tussen de mededeling van punten van bezwaar en deze beschikking, maar moeten zij precies en concreet uiteenzetten, in hoeverre elk van die verschillen een nieuw punt van bezwaar oplevert waarover zij geen gelegenheid hebben gehad opmerkingen te maken. Een schending van de rechten van de verdediging moet namelijk aan de hand van de specifieke omstandigheden van het concrete geval worden beoordeeld, aangezien die schending voornamelijk afhangt van de punten van bezwaar die de Commissie als bewijs voor de aan de betrokken ondernemingen verweten inbreuk heeft aangevoerd.

cf. punten 192, 396

8. Zelfs indien een beschikking van de Commissie in het kader van een administratieve procedure op het gebied van de mededinging nieuwe beweringen van feitelijke of juridische aard bevat waarover de betrokken ondernemingen niet zijn gehoord, kan dit gebrek slechts tot nietigverklaring van de beschikking op dit punt leiden wanneer de betrokken beweringen niet rechtens genoegzaam zijn onderbouwd met andere in de beschikking in aanmerking genomen gegevens waarover deze ondernemingen hun standpunt wel kenbaar hebben kunnen maken.

cf. punt 196

9. Ingevolge artikel 21, eerste alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie, dat krachtens artikel 53, eerste alinea, van dat statuut van toepassing is op de procedure voor het Gerecht, en artikel 44, lid 1, sub c en d, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht moet het verzoekschrift onder meer het voorwerp van het geschil, de conclusies en een summiere uiteenzetting van de aangevoerde middelen bevatten. Die elementen moeten zo duidelijk en nauwkeurig zijn, dat de verwerende partij haar verweer kan voorbereiden en het Gerecht eventueel zonder verdere informatie op het beroep kan beslissen. Teneinde de eerbiediging van het tegenspraakbeginsel, de rechtszekerheid en een goede rechtsbedeling te waarborgen, is het voor de ontvankelijkheid van het beroep noodzakelijk, dat de belangrijkste elementen feitelijk en rechtens waarop het is gebaseerd, ten minste summier, maar coherent en begrijpelijk, uit het verzoekschrift zelf blijken.

Hoewel er geen bepaling is die een grens stelt aan de omvang van de schrifturen en documenten die de verzoekende partij tot staving van een beroep tot nietigverklaring in de zin van artikel 173 EG-Verdrag (thans, na wijziging, artikel 230 EG) indient, dient zij op grond van de bovengenoemde vormvereisten haar verzoekschrift wel binnen redelijke perken te houden en in ieder geval de middelen rechtens die zij tot staving van haar conclusies tot nietigverklaring aanvoert, duidelijk te doen uitkomen ten opzichte van de elementen van feitelijke en juridische aard die op zich geen middelen rechtens zijn.

cf. punten 281-282, 1637

10. De toegang tot het dossier in mededingingszaken heeft tot doel, de adressaten van een mededeling van punten van bezwaar in staat te stellen kennis te nemen van het bewijsmateriaal in het dossier van de Commissie, opdat zij doeltreffend kunnen reageren op de conclusies waartoe de Commissie op basis van dit materiaal in die mededeling is gekomen. Toegang tot het dossier is dus een van de procedurele waarborgen ter bescherming van de rechten van de verdediging en, in het bijzonder, ter verzekering van de daadwerkelijke uitoefening van het recht te worden gehoord. Zo dient de Commissie de bij een procedure tot toepassing van artikel 85, lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) of artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) de betrokken ondernemingen inzage te geven in alle documenten à charge of à décharge die zij in de loop van het onderzoek heeft vergaard, behoudens zakengeheimen van andere ondernemingen, interne stukken van de instelling en andere vertrouwelijke informatie.

Bij stukken à charge verlangt de eerbiediging van de rechten van de verdediging, dat de belanghebbende onderneming in staat is geweest haar standpunt over de stukken die de Commissie uiteindelijk als bewijs voor de door haar gestelde inbreuk heeft gebruikt, doeltreffend kenbaar te maken. De documenten ten aanzien waarvan dit niet het geval is geweest, moeten als bewijsmiddel worden uitgesloten.

Bij stukken à décharge kan het in de procedure op tegenspraak zoals ingericht door de verordeningen tot toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag, in het bijzonder de verordeningen nrs. 17, 1017/68 en 4056/86, niet uitsluitend de Commissie zijn die beslist, welke stukken nuttig zijn voor het verweer van de ondernemingen tegen wie een procedure wegens inbreuk op de mededingingsvoorschriften loopt. Gelet op het beginsel van gelijkheid van wapenen, is het in het bijzonder onaanvaardbaar dat de Commissie alleen zou kunnen beslissen om bepaalde stukken al dan niet tegen de betrokken ondernemingen te gebruiken, wanneer deze er geen toegang toe hebben gehad en dus niet op overeenkomstige wijze hebben kunnen besluiten om ze al dan niet voor hun verdediging te gebruiken.

cf. punten 334-335, 337-339, 351, 354, 376, 385

11. Indien in de loop van de administratieve procedure blijkt dat de Commissie stukken die mogelijkerwijs ontlastend materiaal bevatten, niet aan de verzoeker heeft meegedeeld, zal er slechts sprake kunnen zijn van schending van de rechten van de verdediging wanneer komt vast te staan dat de administratieve procedure anders had kunnen aflopen indien de belanghebbende tijdens die procedure toegang tot de betrokken stukken had gehad. Indien die stukken zich in het onderzoeksdossier van de Commissie bevinden, hangt de schending van de rechten van de verdediging niet af van de gedraging van de betrokken onderneming tijdens de administratieve procedure. Bevinden die stukken à décharge zich daarentegen niet in het onderzoeksdossier van de Commissie, dan zal van schending van de rechten van de verdediging slechts sprake zijn wanneer de betrokkene de Commissie uitdrukkelijk om inzage van die stukken heeft gevraagd; anders vervalt zijn recht om zich daar in een beroep tot nietigverklaring van de eindbeschikking op te beroepen.

cf. punten 340, 430

12. Om te bepalen of in het kader van een administratieve procedure op het gebied van de mededinging het recht op toegang tot de belastende stukken in het dossier in acht is genomen, komt het dus niet aan op de vraag waarom de Commissie een punt van bezwaar heeft geformuleerd of wat de aanleiding tot dat punt van bezwaar is geweest, maar uitsluitend of het punt van bezwaar in de eindbeschikking gebaseerd is op belastende gegevens die aan de onderneming tegen wie de inbreukprocedure is gericht, zijn medegedeeld. Het recht op toegang tot het dossier betekent dus niet, dat de betrokken ondernemingen moeten kunnen nagaan op welke wijze de Commissie tot haar conclusies is gekomen. Daar het recht op toegang tot het dossier geen doel op zich is, maar ertoe dient de bescherming van de rechten van de verdediging te verzekeren, is de Commissie niet verplicht de belastende gegevens die zij in haar beschikking niet tot staving van de punten van bezwaar gebruikt, aan de betrokken ondernemingen mee te delen.

cf. punt 377

13. In het kader van een procedure tot vaststelling van inbreuken op de mededingingsregels van het Verdrag, kan de Commissie met een beroep op de vertrouwelijkheid ervan weigeren interne stukken ter beschikking te stellen en inzage te geven in de briefwisseling met derden, wanneer een onderneming die een mededeling van punten van bezwaar heeft ontvangen en die op de markt een machtspositie heeft, vergeldingsmaatregelen kan nemen tegen een concurrent, leverancier of afnemer die aan het onderzoek van de Commissie heeft meegewerkt.

cf. punten 393-394

14. De wettigheidstoetsing door het Gerecht in het kader van een krachtens artikel 173 EG-Verdrag (thans, na wijziging, artikel 230 EG) ingesteld beroep tot nietigverklaring heeft geen betrekking op de mededeling van punten van bezwaar, maar op de na die mededeling vastgestelde eindbeschikking. De mededeling van punten van bezwaar is overigens geen voor een beroep tot nietigverklaring vatbare handeling. Dus zelfs wanneer de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar blijk heeft gegeven van een vooroordeel tegenover de verzoekende ondernemingen, zou dat aan de geldigheid van de bestreden beschikking slechts afbreuk doen indien dat vooroordeel ook in de beschikking tot uiting is gekomen.

cf. punt 414

15. De toezending van een groot aantal verzoeken om inlichtingen na de vaststelling van een mededeling van punten van bezwaar kan een doeltreffende uitoefening door de betrokken ondernemingen van het recht om over de tegen hen ingebrachte bezwaren te worden gehoord, bemoeilijken. De Commissie moet er immers op toezien, dat de administratieve procedure zorgvuldig wordt gevoerd. Bij verzoeken om inlichtingen dient het evenredigheidsbeginsel in acht te worden genomen en de verplichting tot het verstrekken van die inlichtingen mag de betrokken ondernemingen geen last opleggen die onevenredig is aan wat voor het onderzoek noodzakelijk is. Om te onderzoeken of de litigieuze verzoeken om inlichtingen voor deze ondernemingen een onevenredige belasting waren, waardoor de rechten van de verdediging werden aangetast, moet worden gelet op de inhoud, de context en het doel van die verzoeken om inlichtingen.

cf. punten 418-419

16. Gelet op het in artikel 85, lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) neergelegde principiële verbod van mededingingsbeperkende overeenkomsten, moeten afwijkende bepalingen van een groepsvrijstellingsverordening naar hun aard restrictief worden uitgelegd. Verordening nr. 4056/86 tot vaststelling van de wijze van toepassing van artikel 85 EG-Verdrag en artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) op het zeevervoer, is overeenkomstig artikel 1, lid 2, ervan uitsluitend van toepassing op het zeevervoer van haven naar haven. De groepsvrijstelling van artikel 3 van die verordening kan dus niet worden uitgebreid tot diensten die, zelfs al waren zij als accessoir van of noodzakelijk voor het zeevervoer van haven naar haven te beschouwen, als zodanig geen zeevervoerdiensten in de zin van verordening nr. 4056/86 zijn. Dit geldt te meer, wanneer die diensten tot een afzonderlijke markt behoren, waarop makelaars en expediteurs concurreren met andere ondernemers.

cf. punt 568

17. Nationale praktijken, zelfs indien alle lidstaten ze gemeen zouden hebben, kunnen de toepassing van de mededingingsvoorschriften van het Verdrag niet tegenhouden, zodat zeker praktijken van bepaalde derde landen niet bepalend kunnen zijn voor de toepassing van het gemeenschapsrecht.

cf. punt 569

18. Artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) kan van toepassing zijn op situaties waarin meerdere ondernemingen tezamen een machtspositie op de relevante markt bezitten. Voor het bestaan van een dergelijke positie is vereist dat de betrokken ondernemingen voldoende onderlinge banden hebben om hun optreden op de markt te kunnen coördineren; daartoe behoeft echter niet te worden bewezen dat die ondernemingen daadwerkelijk in alle gevallen een zelfde gedragslijn hebben gevolgd. Daarvoor moeten de economische banden of correlatiefactoren tussen de betrokken ondernemingen worden onderzocht en moet worden nagegaan, of die banden of factoren hen in staat stellen gezamenlijk op te treden, onafhankelijk van hun concurrenten, hun afnemers en de gebruikers.

Dit is in beginsel het geval bij zeevervoermaatschappijen die door de nauwe banden binnen een lijnvaartconference in de zin van artikel 1, lid 3, sub b, van verordening nr. 4056/86 in staat zijn om als collectiviteit die zich als zodanig tegenover gebruikers en concurrenten op de markt presenteert, op de relevante markt zodanige praktijken ten uitvoer kunnen leggen dat zij eenzijdige gedragingen vormen.

Een zeer gering marktaandeel en een zeer kleine omzet van een onderneming op de relevante markt is van weinig belang. Daar immers de banden op grond waarvan de positie van de partijen bij de lijnvaartconference collectief wordt beoordeeld, het uitvloeisel zijn van hun lidmaatschap van deze conference, dient de positie van elke partij wegens het enkele feit van dat lidmaatschap tezamen met die van de andere partijen bij de conference te worden beoordeeld. Door dat lidmaatschap heeft deze onderneming zich met betrekking tot haar gedraging op een bepaalde markt immers zodanig aan de andere leden van de conference gebonden, dat zij op die markt tegenover hun concurrenten, hun handelspartners en de gebruikers als een collectiviteit optreden.

cf. punten 594-602, 629-630, 652

19. De omstandigheid dat een overeenkomst door artikel 85, lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) wordt verboden, belet de Commissie niet, die overeenkomst in aanmerking te nemen om in het kader van de toepassing van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) te concluderen dat de positie van de ondernemingen op een relevante markt een collectieve positie is. De tenuitvoerlegging van een al dan niet krachtens artikel 85, lid 3, van het Verdrag vrijgestelde overeenkomst, besluit of onderling afgestemde feitelijke gedraging kan immers tot gevolg hebben dat de betrokken ondernemingen in hun gedrag op een bepaalde markt zozeer verbonden raken, dat zij zich op die markt tegenover hun concurrenten, hun handelspartners en de gebruikers als een collectiviteit voordoen. Het bestaan van een collectieve machtspositie kan derhalve voortvloeien uit de aard van de bepalingen van een overeenkomst, de manier waarop deze wordt uitgevoerd, en bijgevolg uit de daardoor ontstane banden of correlatiefactoren tussen ondernemingen. Dat geldt voor een lijnvaartconference in de zin van artikel 1, lid 3, sub b, van verordening nr. 4056/86.

cf. punt 610

20. Hoewel de mogelijkheid voor een onderneming om haar gedraging met die van een of meer concurrenten te coördineren, noodzakelijkerwijs inhoudt dat hun onderlinge mededinging aanmerkelijk wordt beperkt, betekent een dergelijke mogelijkheid uiteraard niet, dat de mededinging tussen de betrokken ondernemingen volledig wordt uitgeschakeld. Een collectieve machtspositie in de zin van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) onderstelt het bestaan van economische banden tussen twee of meer per definitie onafhankelijke economische entiteiten, die dus in staat zijn met elkaar te concurreren, en niet het bestaan van banden van institutionele aard tussen de betrokken ondernemingen, zoals die tussen een moedermaatschappij en haar dochterondernemingen.

Ofschoon derhalve het ontbreken van daadwerkelijke mededinging tussen ondernemingen waarvan gezegd wordt dat zij lid van een hecht oligopolie zijn, een belangrijke plaats inneemt onder de factoren die een rol moeten spelen bij de beoordeling van de vraag of er sprake is van een collectieve machtspositie, is voor de vaststelling van een dergelijke machtspositie niet vereist dat de uitschakeling van daadwerkelijke mededinging erop uitloopt dat er tussen de betrokken ondernemingen in het geheel geen mededinging meer bestaat.

cf. punten 653-654

21. Een aanzienlijke interne concurrentie binnen een lijnvaartconference kan erop wijzen dat de leden van een lijnvaartconference ondanks de diverse banden of correlatiefactoren die tussen hen bestaan, niet in staat zijn hun optreden op de markt zodanig te coördineren, dat zij tegenover derden als een enkele eenheid verschijnen en een collectieve beoordeling van hun marktpositie in het kader van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) dus gerechtvaardigd is.

cf. punt 695

22. Het bestaan van andere vormen van concurrentie tussen de leden van een lijnvaartconference dan op het gebied van de prijzen, bijvoorbeeld ten aanzien van de kwaliteit van de dienstverlening, volstaat in beginsel niet om het bestaan van een collectieve machtspositie gebaseerd op uit hun gemeenschappelijke prijsstellingsstrategie afgeleide banden, uit te sluiten, tenzij de omvang en intensiteit van die andere concurrrentievormen van dien aard zijn, dat dat gezamenlijke prijsbeleid redelijkerwijs niet de conclusie kan wettigen dat er sprake is van een enkele entiteit op de markt.

cf. punt 714

23. Voor het onderzoek van een eventuele machtspositie van een onderneming op een bepaalde markt omvat de in aanmerking te nemen markt alle producten die door hun eigenschappen bijzonder geschikt zijn om in een constante behoefte te voorzien en die slechts in geringe mate door andere producten kunnen worden vervangen.

Producten kunnen slechts als een afzonderlijke markt worden beschouwd, indien zij zich niet slechts op grond van hun gebruik onderscheiden, maar tevens op grond van bijzondere productiekenmerken die ze bijzonder geschikt maken voor dat gebruik.

cf. punten 798-799, 828

24. Ofschoon een machtspositie het resultaat kan zijn van verscheidene factoren, die elk afzonderlijk niet per se beslissend behoeven te zijn, vormen extreem grote marktaandelen, buitengewone omstandigheden daargelaten, op zichzelf het bewijs van het bestaan van een machtspositie. Zo is een marktaandeel van 70 tot 80 % op zichzelf een duidelijke aanwijzing voor het bestaan van een machtspositie.

cf. punt 907

25. Het begrip machtspositie ziet op een situatie van economische macht welke de entiteit die die macht heeft, in staat stelt de instandhouding van een daadwerkelijke mededinging op de relevante markt te verhinderen, waardoor zij de mogelijkheid heeft zich tegenover haar concurrenten, haar afnemers en, uiteindelijk, de gebruikers in aanmerkelijke mate onafhankelijk te gedragen. Of zij nu een individuele dan wel een collectieve entiteit is, een entiteit die meer dan 50 % van de markt in handen heeft, geniet stellig een dergelijke onafhankelijkheid.

cf. punten 931-932

26. Ofschoon uitschakeling van de mededinging de toepassing van de groepsvrijstelling van verordening nr. 4956/86 uitsluit, is daarentegen het enkele feit dat er een machtspositie bestaat, in dat opzicht irrelevant. Daar het begrip uitschakeling van de mededinging enger is dat het begrip bestaan of verkrijgen van een machtspositie, kan een onderneming met een machtspositie in aanmerking komen voor een vrijstelling. Zo kan de Commissie ingevolge artikel 8 van verordening nr. 4056/86 de groepsvrijstelling van deze verordening uitsluitend intrekken wanneer de lijnvaartconference misbruik van haar machtspositie maakt. Anders dan de mogelijkheid de mededinging uit te schakelen, is het enkele bezit van een machtspositie op zich niet verboden door de mededingingsvoorschriften van het Verdrag; alleen het misbruik maken van die positie is verboden.

Ook op het gebied van het zeevrachtvervoer kan het bezit van een groot marktaandeel dus een aanwijzing zijn voor het bestaan van een machtspositie in de zin van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG).

cf. punten 939-940

27. Ofschoon het vermogen om regelmatige prijsverhogingen door te voeren, ontegenzeglijk een element is dat op het bestaan van een machtspositie kan wijzen, is het daarvoor geenszins onontbeerlijk, want de onafhankelijkheid op prijsgebied, die een onderneming met een machtspositie bezit, komt veel meer tot uiting in het vermogen de prijzen te bepalen zonder rekening te moeten houden met de reactie van concurrenten, afnemers en leveranciers, dan in het vermogen de prijzen te verhogen.

cf. punt 1084

28. Anders dan artikel 85 EG-Verdrag (thans artikel 81 EG) laat artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) niet toe, dat ondernemingen met een machtspositie om een ontheffing voor hun onrechtmatige praktijken verzoeken. Bovendien hebben ondernemingen met een machtspositie een bijzondere verantwoordelijkheid om zich zo te gedragen, dat zij geen afbreuk doen aan een daadwerkelijke en onvervalste mededinging in de gemeenschappelijke markt, noch de gebruikers rechtstreeks schaden. Onrechtmatige praktijken van ondernemingen met een machtspositie zijn dus zonder uitzondering verboden.

Een onderneming met een machtspositie verliest om die reden niet het recht zich tegen aanvallen op haar eigen commerciële belangen te verdedigen, zodat zij in de mate van het redelijke de mogelijkheid dient te hebben om te handelen zoals zij ter verdediging van haar belangen wenselijk acht, zolang die handelingen maar niet ertoe dienen die machtspositie te versterken of er misbruik van te maken. Een onderneming met een machtspositie moet zich derhalve op rechtvaardigingsgronden voor haar praktijken kunnen beroepen, zonder dat deze evenwel kunnen worden behandeld als gronden voor een ontheffing.

cf. punten 1109, 1113-1114, 1124

29. De artikelen 85 en 86 EG-Verdrag (thans de artikelen 81 EG en 82 EG) hebben slechts betrekking op mededingingsverstorende gedragingen waartoe ondernemingen uit eigen beweging overgaan. Indien een mededingingsverstorende gedraging bij een nationale wettelijke regeling aan de ondernemingen wordt voorgeschreven, of indien deze wettelijke regeling een rechtskader creëert dat zelf iedere mogelijkheid van concurrerend gedrag door deze ondernemingen uitsluit, zijn de artikelen 85 en 86 van het Verdrag niet van toepassing. In een dergelijke situatie vindt de beperking van de mededinging niet, zoals in deze bepalingen besloten ligt, haar oorsprong in autonome gedragingen van de ondernemingen. De artikelen 85 en 86 van het Verdrag kunnen echter wel van toepassing zijn wanneer de nationale wettelijke regeling nog ruimte blijkt te laten voor een mededinging die door autonome gedragingen van ondernemingen kan worden verhinderd, beperkt of vervalst. Wanneer een nationale wet autonome mededingingsverstorende gedragingen van ondernemingen dus enkel maar toelaat, aanmoedigt of vergemakkelijkt, blijven die ondernemingen onderworpen aan de mededingingsvoorschriften van het Verdrag.

cf. punt 1130

30. Wanneer een onderneming met een machtspositie deze positie verder uitbouwt totdat zij zo sterk is, dat de mededinging substantieel wordt verhinderd, dat wil zeggen dat er nog slechts ondernemingen overblijven die in hun gedrag afhankelijk zijn van de overheersende onderneming, kan dit een misbruik van die machtspositie opleveren in de zin van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG) Het is dan ook niet uitgesloten dat het toelaten van nieuwe leden door een lijnvaartconference met een machtspositie onder omstandigheden op zichzelf een misbruik vormt.

cf. punt 1262

31. Gelet op het in artikel 85, lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) neergelegde principiële verbod van mededingingsbeperkende overeenkomsten, moeten afwijkende bepalingen van een groepsvrijstellingsverordening naar hun aard restrictief worden uitgelegd. Dit geldt a fortiori voor de bepalingen van verordening nr. 4056/86 waarbij bepaalde overeenkomsten van het verbod van artikel 85, lid 1, van het Verdrag worden vrijgesteld, en wel wegens de onbeperkte geldigheidsduur ervan en het uitzonderingskarakter van de toegestane mededingingsbeperkingen. Dit betekent dat de groepsvrijstelling van artikel 3 van verordening nr. 4056/86 niet extensief en evolutief mag worden uitgelegd in die zin, dat alle overeenkomsten die door lijnvaartconferences nuttig of zelfs noodzakelijk worden geacht om zich aan de marktcondities aan te passen, daardoor worden gedekt.

Bovendien kunnen blijkens die bepaling de door de leden van een lijnvaartconference gesloten overeenkomsten inzake de bepaling van vervoertarieven en -voorwaarden slechts voor een groepsvrijstelling in aanmerking komen, indien zij voorzien in de toepassing van " uniforme of gemeenschappelijke vervoertarieven" in de zin van artikel 1, lid 3, sub b, van die verordening, hetgeen de toepassing vereist van identieke vrachttarieven door alle leden van de conference ten aanzien van alle verladers. De groepsvrijstelling geldt dus niet voor overeenkomsten tussen vervoerders die in gedifferentieerde tarieven voorzien.

cf. punten 1381-1382, 1384

32. Verordening nr. 1017/68 houdende de toepassing van mededingingsregels op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren, voorziet niet in immuniteit voor geldboeten bij aanmelding van onder de werkingssfeer van deze verordening vallende overeenkomsten, noch in het geval van geldboeten in het kader van artikel 85 EG-Verdrag (thans artikel 81 EG), noch in het geval van geldboeten in het kader van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG), zodat een aanmelding de ondernemingen die deze overeenkomsten hebben aangemeld, geen boete-immuniteit kan verlenen.

cf. punten 1433-1434

33. De bewoordingen van artikel 19, lid 4, tweede alinea, van verordening nr. 4056/86, betreffende de immuniteit voor geldboeten in het geval van aanmelding, moeten restrictief worden uitgelegd en kunnen buiten de uitdrukkelijk genoemde gevallen geen werking ontvouwen.

De in de tweede alinea van artikel 19, lid 4, van deze verordening bedoelde immuniteit geldt echter niet enkel voor de geldboeten die worden opgelegd wegens deelneming aan een de mededinging beperkende regeling, maar ook voor geldboeten die worden opgelegd wegens praktijken met misbruikkarakter. Artikel 19, lid 2, sub a, ziet immers uitdrukkelijk op geldboeten wegens " inbreuk maken op artikel 85, lid 1, of artikel 86 van het Verdrag" (thans de artikelen 81, lid 1, EG en 82 EG).

Uit deze verwijzing blijkt dus, dat artikel 19, lid 4, van verordening nr. 4056/86 de boete-immuniteit niet enkel toekent in geval van inbreuken op artikel 85 van het Verdrag, maar ook, en uitdrukkelijk, bepaalt dat met artikel 86 van het Verdrag strijdige onrechtmatige praktijken daarvoor in aanmerking kunnen komen.

cf. punten 1441-1443

34. Bij het bepalen van het bedrag van de geldboeten die moeten worden opgelegd aan de diverse ondernemingen die aan dezelfde inbreuk op de mededingingsregels hebben deelgenomen, worden door de Commissie de grenzen van haar bevoegdheid ter zake van de bepaling van de geldboeten niet overschreden indien zij de ondernemingen naar grootte in groepen verdeelt, aangezien die verdeling bijdraagt tot de doelstelling om grotere ondernemingen strenger te straffen doordat de ondernemingen die tot de groepen van de groten behoren, hogere geldboeten krijgen dan die welke tot de groepen van de kleinere ondernemingen behoren.

Bij de bepaling van de hoogte van geldboeten op basis van de ernst van de inbreuk is de Commissie niet verplicht, ervoor te zorgen dat wanneer zij geldboeten oplegt aan meer bij dezelfde inbreuk betrokken ondernemingen, in het eindbedrag van de boete waarin haar berekening voor die ondernemingen resulteert, elk verschil tussen hen op het punt van hun totale omzet tot uitdrukking komt.

cf. punten 1518-1519

35. Bij de bepaling van het bedrag van de geldboete in geval in een inbreuk op de mededingingsregels is aan de wezenlijke vormvoorschriften met betrekking tot de verplichting tot motivering voldaan, wanneer de Commissie in haar beschikking de beoordelingselementen vermeldt waaraan zij de ernst en de duur van de inbreuk heeft afgemeten.

cf. punten 1521, 1532, 1558

36. De ernst van een inbreuk op de mededingingsregels moet worden bepaald aan de hand van een groot aantal factoren, waaronder de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat er een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria bestaat. Tot de factoren ter beoordeling van de ernst van de inbreuk kunnen al naar het geval behoren de hoeveelheid en de waarde van de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft, en de grootte en economische macht van de onderneming.

Voor de bepaling van de grootte van de betrokken ondernemingen mag de Commissie uitgaan van hun totale omzet in plaats van hun omzet op de relevante markt(en). Immers, de totale omzet van een onderneming is een ─ zij het ook benaderende en onvolmaakte ─ indicatie voor haar grootte en economische kracht. Zo mag de Commissie op het gebied van het zeevervoer voor de bepaling van het bedrag van de geldboeten uitgaan van de totale omzet uit containervervoer van de betrokken onderneming, zonder inbreuk te maken op artikel 19 van verordening nr. 4056/86.

Uit de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 worden opgelegd, blijkt dat de ernst van de inbreuk weliswaar eerst wordt beoordeeld aan de hand van bepaalde aspecten van de inbreuk zelf, zoals de aard en de invloed ervan op de markt, maar dat deze beoordeling vervolgens wordt aangepast in het licht van de bijzondere situatie van de onderneming, waarbij de Commissie, naast de grootte en kracht van de onderneming, niet enkel eventuele verzwarende, doch in voorkomend geval ook verzachtende omstandigheden in aanmerking neemt. Bijgevolg is de Commissie, om het bedrag van de geldboeten in overeenstemming met de ernst van de inbreuk te bepalen, gerechtigd de totale omzet van de deelnemers in een lijnvaartconference uit het zeevervoer van gecontaineriseerde vracht in aanmerking te nemen, met verwaarlozing van andere bijzondere omstandigheden van elke deelnemer afzonderlijk.

cf. punten 1525, 1528, 1530, 1571

37. Bij de bepaling van geldboeten ter zake van inbreuken op de mededingingsregels oefent de Commissie haar bevoegdheid uit binnen de grenzen van de beoordelingsmarge die verordening nr. 17 en de verordeningen nrs. 1017/68 en 4056/86 haar toekennen. Marktdeelnemers kunnen geen gewettigd vertrouwen hebben in de handhaving van een bestaande situatie die in het kader van de beoordelingsbevoegdheid van de gemeenschapsinstellingen kan worden gewijzigd.

Bovendien is de Commissie gerechtigd het algemene niveau van de geldboeten binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien dit ter verzekering van de uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid noodzakelijk is.

cf. punten 1567-1568

38. De aanmelding van een overeenkomst die de Commissie in staat heeft gesteld het onrechtmatige karakter van de in die overeenkomst geregelde praktijken met minder moeite vast te stellen en die aldus ertoe heeft bijgedragen, de taak van de Commissie om inbreuken op de communautaire mededingingsvoorschriften op te sporen en te bestraffen, te vergemakkelijken, is een omstandigheid die een vermindering van de geldboeten kan rechtvaardigen.

cf. punt 1607

39. Het misbruik dat resulteert uit praktijken met betrekking tot dienstencontracten, waarbij de ene partij, de verlader, zich verbindt een bepaalde minimumhoeveelheid vracht gedurende een bepaalde periode voor vervoer aan te bieden, en de andere partij, de conference of de vervoerder, zich verbindt een bepaald tarief toe te passen en bepaalde diensten te verrichten, is geen klassieke vorm van misbruik in de zin van artikel 86 EG-Verdrag (thans artikel 82 EG).

De praktijken van zeevervoermaatschappijen met betrekking tot dienstencontracten in het kader van een lijnvaartconference die beperkingen heeft gesteld aan de toegang tot en de inhoud van dienstencontracten, maar het de verladers nooit onmogelijk heeft gemaakt hun vracht in het kader van dienstencontracten dan wel in het kader van de lijsttarieven door leden van de conference in het relevante vaargebied te doen vervoeren, kunnen in geen geval zonder meer op één lijn worden gesteld met de gevallen van verkoopweigering die in de rechtspraak als onrechtmatig zijn gekwalificeerd en waarbij het, onder meer, ging om het staken van leveringen aan een afnemer zonder dat diens bestellingen een abnormaal karakter hadden, het weigeren een afnemer te beleveren teneinde een afgeleide markt voor zichzelf te houden, of het weigeren een afnemer te beleveren teneinde exclusieve rechten te beschermen.

cf. punt 1618

40. Het is in eerste instantie de partij die zich op de aansprakelijkheid van de Commissie beroept, die het bewijs van het bestaan en de omvang van de gestelde schade moet leveren en het causale verband tussen die schade en de gewraakte gedraging van de gemeenschapsinstellingen moet aantonen.

cf. punt 1638