Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Gerecht - Organisatie - Samenstelling van kamers - Afwezigheid of verhindering van rechter - Definitief of tijdelijk - Geen invloed

(Statuut-EG van het Hof van Justitie, art. 15; Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 10, lid 1, en 32, lid 1)

2. Procedure - Gezag van gewijsde - Arrest op hogere voorziening gewezen, waarbij Hof zaak zelf afdoet - Draagwijdte

[EG-Verdrag, art. 176 (thans artikel 233 EG); Statuut-EG van het Hof van Justitie, art. 54, eerste alinea]

3. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie houdende vaststelling van inbreuk, welke is gegeven nadat eerste beschikking nietig is verklaard wegens procedurefout - Beginsel ne bis in idem - Schending - Geen

4. Beroep tot nietigverklaring - Arrest houdende nietigverklaring - Draagwijdte - Inaanmerkingneming van zowel rechtsoverwegingen als dictum van arrest - Vaststelling van nieuwe handeling op basis van geldige eerdere voorstukken - Toelaatbaarheid

5. Gemeenschapsrecht - Beginselen - Rechten van verdediging - Werkingssfeer - Mededinging - Administratieve procedure - Draagwijdte van beginsel na nietigverklaring van eerste beschikking van Commissie - Horen van ondernemingen - Raadpleging van Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities - Raadadviseur-auditeur

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 10, lid 3, en 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 1 en 4)

6. Beroep tot nietigverklaring - Arrest houdende nietigverklaring - Gevolgen - Nietigverklaring van beschikking van Commissie houdende vaststelling van inbreuk op mededingingsregels - Gevolgen ten aanzien van adressaten die geen beroep hebben ingesteld - Geen

[EG-Verdrag, art. 85 en 189 (thans art. 81 en 249 EG) en art. 173 (thans, na wijziging, art. 230 EG)]

7. Mededinging - Administratieve procedure - Verjaring van recht van vervolging - Schorsing - Beschikking van Commissie waartegen beroep bij Hof van Justitie is ingesteld - Draagwijdte

(Verordening nr. 2988/74 van de Raad, art. 2 en 3)

8. Gemeenschapsrecht - Beginselen - Inachtneming van redelijke termijn - Werkingssfeer - Mededinging - Administratieve procedure - Gerechtelijke procedure - Beoordelingscriteria

(Verordening nr. 17 van de Raad)

9. Hogere voorziening - Middelen - Niet-nakoming van verplichting tot inachtneming van redelijke termijn in administratieve procedures op gebied van mededinging - Beoordeling behorend tot bevoegdheid van Gerecht - Beoordeling die in concreto moet worden verricht - Toezicht door Hof - Grenzen

(Art. 225 EG; Statuut-EG van het Hof van Justitie, art. 51, eerste alinea)

10. Mededinging - Administratieve procedure - Verificatiebevoegdheden van Commissie - Verificatie op schriftelijke opdracht - Vrijwillige medewerking van onderneming - Gevolgen voor mogelijkheid om onredelijk ingrijpen van openbaar gezag aan te voeren

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 14, lid 2)

11. Gemeenschapsrecht - Beginselen - Rechten van verdediging - Eerbiediging in administratieve procedures - Mededinging - Tot onderneming gerichte beschikking houdende verzoek om inlichtingen - Schending van recht om niet mee te werken aan eigen veroordeling - Beoordeling die door Gerecht in concreto moet worden uitgevoerd - Toezicht door Hof - Grenzen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 11, leden 2 en 5)

12. Mededinging - Administratieve procedure - Verificatiebevoegdheden van Commissie - Gebruik van bij verificatie in kader van andere procedure verkregen inlichtingen - Grenzen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 14, leden 2 en 3, en art. 20, lid 1)

13. Mededinging - Administratieve procedure - Toegang tot dossier - Doel - Eerbiediging van rechten van verdediging - Schending - Gevolgen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 3 en 7-9)

14. Hogere voorziening - Middelen - Schending van rechten van verdediging door weigering van inzage van stukken aan onderneming in administratieve procedure houdende toepassing van mededingingsregels - Middel waarvoor feitelijke beoordeling noodzakelijk is, waartoe uitsluitend Gerecht bevoegd is en die niet aan toezicht van Hof is onderworpen, behoudens verkeerde voorstelling van feiten

(Art. 225 EG; Statuut-EG van het Hof van Justitie, art. 51)

15. Procedure - Maatregelen tot organisatie van procesgang - Mondelinge behandeling - Verzoek om gemeenschappelijke middelen gezamenlijk voor te dragen - Toelaatbaarheid

(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 64, lid 2)

16. Procedure - Voordragen van nieuwe middelen in loop van geding - Middel gebaseerd op gegevens waarvan in loop van behandeling is gebleken - Gegevens waarvan is gebleken na maatregel tot organisatie van procesgang waarbij toegang tot dossier van Commissie werd verleend - Toelaatbaarheid

(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 48, lid 2, eerste alinea)

17. Procedure - Repliek - Vormvereisten - Summiere uiteenzetting van aangevoerde middelen - Verwijzing naar tijdens mondelinge behandeling gevoerd betoog in verband met middelen die in verzoekschrift zijn aangevoerd - Ontvankelijkheid

(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 44, lid 1, sub c, en 48, lid 2)

18. Hogere voorziening - Middelen - Middel inhoudende dat Gerecht niet heeft geantwoord op middel - Wijze waarop middel moet worden voorgedragen

(Reglement voor de procesvoering van het Hof, art. 112, lid 1, eerste alinea, sub c)

19. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Omvang - Beschikking houdende toepassing van mededingingsregels - Beschikking houdende oplegging van sancties, gegeven na nietigverklaring van eerdere beschikking met zelfde strekking

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1, en 190 (thans art. 81, lid 1, EG en 253 EG) en art. 89 (thans, na wijziging, art. 85 EG)]

20. Mededinging - Geldboeten - Beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd - Motiveringsplicht - Omvang - Vermelding van factoren op basis waarvan Commissie zwaarte en duur van inbreuk heeft beoordeeld

[EG-Verdrag, art. 190 (thans art. 253 EG); verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2, tweede alinea]

21. Mededinging - Mededingingsregelingen - Aantasting van mededinging - Beoordelingscriteria - Mededingingbeperkend doel - Toereikende vaststelling

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

22. Hogere voorziening - Bevoegdheid van Hof - Uit billijkheidsoverwegingen weer in geding brengen van beoordeling door Gerecht van bedrag van geldboeten opgelegd aan ondernemingen die mededingingsregels van Verdrag hebben overtreden - Daarvan uitgesloten - Weer in geding brengen van die beoordeling wegens schending van non-discriminatiebeginsel - Toelaatbaarheid

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

23. Beroep tot nietigverklaring - Bevoegdheid van gemeenschapsrechter - Geschillen inzake sancties opgelegd aan ondernemingen die mededingingsregels van Verdrag hebben overtreden - Volledige rechtsmacht - Arrest houdende nietigverklaring zonder uitoefening van die bevoegdheid - Gevolg

[EG-Verdrag, art. 172 (thans art. 229 EG); verordening nr. 17 van de Raad, art. 17]

Samenvatting

1. Voor de toepassing van de in artikel 15 van het Statuut van het Hof van Justitie, artikel 10, lid 1, en artikel 32, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht geformuleerde regels voor de samenstelling van de kamers van het Gerecht, is niet relevant of de verhindering van een rechter blijvend of tijdelijk van aard is. Indien een tijdelijke afwezigheid of verhindering een wijziging van de samenstelling rechtvaardigt opdat de rechters oneven in getal blijven, geldt dit a fortiori in geval van blijvende verhindering, bijvoorbeeld als gevolg van het verstrijken van de ambtstermijn van een rechter.

( cf. punten 35-38 )

2. Wanneer het Hof krachtens artikel 54 van zijn Statuut de zaak zelf afdoet door een of meer van de door de verzoeker aangevoerde middelen te aanvaarden, beslecht het niet ipso iure alle door deze voorgedragen feitelijke en juridische punten.

Het gezag van gewijsde van een rechterlijke beslissing, die zelf de verplichtingen afbakent welke op grond van artikel 176 van het Verdrag (thans artikel 233 EG) rusten op de instelling waarvan een handeling nietig is verklaard, geldt enkel voor de punten, feitelijk en rechtens, die door de beslissing daadwerkelijk of noodzakelijkerwijs zijn beslecht.

( cf. punten 44, 47-48 )

3. Het beginsel ne bis in idem, een van de grondbeginselen van het gemeenschapsrecht, dat voorts is bevestigd in artikel 4, lid 1, van protocol nr. 7 bij het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, verbiedt op het gebied van de mededinging dat een onderneming opnieuw wordt veroordeeld of vervolgd wegens een met de mededinging strijdige gedraging waarvoor zij is bestraft of niet-aansprakelijk is verklaard bij een eerdere beslissing, waartegen geen beroep meer openstaat.

Wil dit beginsel toepassing vinden, moet er dus uitspraak zijn gedaan over de vraag of de inbreuk inderdaad is gepleegd, dan wel de wettigheid van de beoordeling van die inbreuk zijn getoetst.

Het beginsel ne bis in idem verbiedt derhalve uitsluitend dat opnieuw ten gronde wordt beoordeeld of de inbreuk inderdaad is gepleegd, hetgeen hetzij tot oplegging van een tweede sanctie bovenop de eerste zou leiden wanneer de onderneming daarvoor opnieuw aansprakelijk zou worden gesteld, hetzij tot oplegging van een eerste sanctie wanneer de onderneming bij de eerste beslissing niet en bij de tweede wel aansprakelijk zou worden geacht.

Daarentegen staat het beginsel er op zich niet aan in de weg dat de vervolging ten aanzien van dezelfde met de mededinging strijdige gedraging wordt hervat wanneer een eerste beslissing op formele gronden nietig is verklaard zonder dat ten gronde uitspraak is gedaan over de ten laste gelegde feiten. De nietigverklaring staat dan niet gelijk aan vrijspraak" in de zin die daaraan in het strafrecht wordt gegeven. In een dergelijk geval komen de bij de nieuwe beschikking opgelegde sancties niet bovenop de sancties die bij de nietig verklaarde beschikking zijn opgelegd, maar komen zij daarvoor in de plaats.

( cf. punten 59-62 )

4. De nietigverklaring van een gemeenschapshandeling is niet noodzakelijkerwijs van invloed op de voorbereidende handelingen daarvan, aangezien de procedure ter vervanging van de nietig verklaarde handeling weer mag worden opgenomen op het precieze punt waarop de gewraakte onwettigheid is ontstaan.

( cf. punt 73 )

5. De eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, is een grondbeginsel van het gemeenschapsrecht, dat zelfs in een administratieve procedure in acht moet worden genomen.

Artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17 en artikel 4 van verordening nr. 99/63, waarin dit beginsel wordt uitgewerkt, bepalen dat de Commissie in haar eindbeschikking slechts die punten van bezwaar in aanmerking mag nemen waaromtrent de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen in de gelegenheid zijn geweest hun standpunt kenbaar te maken.

De eerbiediging van de rechten van de verdediging eist derhalve dat elke belanghebbende onderneming of ondernemersvereniging de mogelijkheid krijgt te worden gehoord over de punten van bezwaar die de Commissie tegen ieder van hen in aanmerking wil nemen in haar eindbeschikking houdende vaststelling van de inbreuk op de mededingingsregels.

Wanneer de Commissie na de nietigverklaring van een beschikking waarbij ondernemingen worden beboet wegens schending van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG), wegens een procedurefout die enkel betrekking had op de wijze waarop deze beschikking door de leden van de Commissie definitief was vastgesteld, een nieuwe beschikking geeft met in wezen dezelfde inhoud gebaseerd op dezelfde bezwaren, is zij niet verplicht de betrokken ondernemingen opnieuw te horen en dus ook niet om het adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities opnieuw te raadplegen of nogmaals de raadadviseur-auditeur in te schakelen.

( cf. punten 85-87, 114, 118, 122, 126 )

6. Een beschikking op het gebied van de mededinging die is gegeven jegens meerdere ondernemingen, wordt weliswaar opgesteld en bekendgemaakt als één beschikking, maar moet worden gezien als een bundel individuele beschikkingen waarbij met betrekking tot elk van de adressaten de haar verweten inbreuk of inbreuken geconstateerd worden en eventueel een boete wordt opgelegd. Zij kan alleen nietig worden verklaard met betrekking tot adressaten die door de gemeenschapsrechter in het gelijk zijn gesteld, en blijft bindend ten opzichte van adressaten die geen beroep tot nietigverklaring hebben ingesteld.

( cf. punten 99-100 )

7. Artikel 3 van verordening nr. 2988/74 inzake de verjaring van het recht van vervolging en van tenuitvoerlegging op het gebied van het vervoers- en het mededingingsrecht, beschermt de Commissie tegen de werking van de verjaring in situaties waarin zij de beslissing van de gemeenschapsrechter moet afwachten in procedures waarvan zij het verloop niet in de hand heeft, voordat zij weet of de bestreden handeling al dan niet onwettig is. Artikel 3 heeft dus betrekking op gevallen waarin het stilzitten van de instelling niet het gevolg is van een gebrek aan voortvarendheid.

Dergelijke gevallen doen zich zowel voor bij beroepen tegen de in artikel 2 van verordening nr. 2988/74 genoemde stuitingshandelingen die kunnen worden aangevochten, als bij beroepen tegen een beschikking waarbij een geldboete of sanctie wordt opgelegd.

Zowel de bewoordingen als het doel van artikel 3 dekken dus beroepen tegen de in artikel 2 bedoelde handelingen die voor beroep vatbaar zijn, en tegelijkertijd beroepen tegen de definitieve beschikking van de Commissie.

Een beroep tegen een definitieve beschikking waarbij sancties worden opgelegd, schorst dus de verjaring inzake vervolging totdat de communautaire rechter op dat beroep definitief heeft beslist.

( cf. punten 144-147 )

8. De eerbiediging van het algemene beginsel van de redelijke termijn geldt op mededingingsgebied zowel voor de administratieve procedures die zijn ingeleid op grond van verordening nr. 17 en die kunnen uitmonden in de sancties waarin die verordening voorziet, als voor het beroep in rechte tegen de beschikking van de Commissie. Om na te gaan of het beginsel is geëerbiedigd in het stadium van de administratieve procedure, mag worden onderscheiden tussen twee achtereenvolgende perioden. De eerste periode loopt vanaf de maatregelen van de Commissie die impliceren dat een inbreuk ten laste wordt gelegd, en die belangrijke consequenties hebben voor de situatie van de verdachte ondernemingen, en de tweede periode loopt van de mededeling van de punten van bezwaar tot aan de vaststelling van de definitieve beschikking.

De redelijkheid van de termijn moet worden beoordeeld met inachtneming van de specifieke omstandigheden van de zaak, in het bijzonder het belang ervan voor de betrokkene, de ingewikkeldheid van de zaak en het gedrag van de verzoeker en van de bevoegde autoriteiten.

De lijst van deze criteria is echter niet uitputtend en de beoordeling van de redelijkheid van de termijn eist niet dat de zaak stelselmatig tegen het licht van al deze criteria wordt gehouden, wanneer de duur van de procedure volgens een van de criteria gerechtvaardigd lijkt. De functie van deze criteria is, te bepalen of de duur van de behandeling van een zaak al dan niet gerechtvaardigd is. Zo kan de complexiteit van de zaak of vertragingsgedrag van de verzoeker worden gezien als rechtvaardiging van een termijn die op het eerste gezicht te lang is. Omgekeerd kan een termijn ook onredelijk lang worden bevonden in het licht van één enkel criterium, in het bijzonder wanneer de duur het gevolg is van het gedrag van de bevoegde autoriteiten. Eventueel kan de duur van een fase van de procedure bij voorbaat als redelijk worden aangemerkt wanneer zij in overeenstemming lijkt met de gemiddelde behandelingsduur van een zaak van dat type.

( cf. punten 179, 181-183, 187-188, 207, 210 )

9. De redelijkheid van een termijn in een administratieve periode kan niet worden bepaald aan de hand van een in abstracto vastgesteld nauwkeurig maximum, maar moet per geval worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van de zaak.

Een eerste algemeen onderzoek moet uitwijzen of de in geding zijnde periode voor de betrokken procedure te lang lijkt. Zo ja, dan moet in concreto worden nagegaan of er vertragingen kunnen worden geconstateerd die niet kunnen worden gerechtvaardigd door de omstandigheden van de zaak.

Wat een administratieve procedure op het gebied van de mededinging betreft, is het Gerecht soeverein in zijn vaststelling en beoordeling van de relevante feiten, behoudens het geval van een onjuiste voorstelling van die feiten, en verbindt het vervolgens met inachtneming van het beginsel van de redelijke termijn de juridische consequenties daaraan, onder toezicht van het Hof.

( cf. punten 192-194 )

10. Uit artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 volgt dat, anders dan de bij wege van een beschikking ingevolge artikel 14, lid 3, van deze verordening gelaste verificaties, de op basis van een gewone schriftelijke opdracht verrichte verificaties op de vrijwillige medewerking van de ondernemingen berusten. Wanneer een onderneming heeft meegewerkt aan een op een gewone schriftelijke opdracht verrichte verificatie, is het bezwaar van een onredelijk ingrijpen van het openbaar gezag in de privé-werkzaamheden van de onderneming ongegrond indien het niet wordt onderbouwd met elementen waaruit kan blijken dat de Commissie verder is gegaan dan de door de onderneming aangeboden medewerking.

( cf. punten 252-254 )

11. Voor een schending van het recht om niet aan zijn eigen veroordeling mee te werken, is in de eerste plaats noodzakelijk dat op de vermeende inbreukmaker dwang is uitgeoefend om bepaalde informatie van hem los te krijgen, en in de tweede plaats dat er inderdaad sprake is van schending van dit recht.

Op verzoeken om inlichtingen op grond van artikel 11, lid 2, van verordening nr. 17 is een onderneming niet verplicht te antwoorden.

Met betrekking tot beschikkingen waarbij om inlichtingen wordt verzocht conform artikel 11, lid 5, van verordening nr. 17, is voor de beoordeling of inbreuk is gemaakt op het recht om niet aan zijn eigen veroordeling mee te werken, een beoordeling van de feiten noodzakelijk, zowel wat de inhoud van de verzoeken betreft als die van de daarop gegeven antwoorden; deze beoordeling van de feiten levert, behoudens het geval van een onjuiste voorstelling van de voorgelegde bewijsstukken, geen rechtsvraag op die als zodanig vatbaar is voor toetsing door het Hof.

( cf. punten 275-285 )

12. Blijkens de artikelen 20, lid 1, en 14, leden 2 en 3, van verordening nr. 17 mogen inlichtingen die tijdens verificaties zijn ingewonnen, slechts worden gebruikt voor het doel dat is vermeld in de verificatieopdracht of de verificatiebeschikking.

Dit vereiste strekt er niet alleen toe, het in artikel 20 van verordening nr. 17 uitdrukkelijk genoemde zakengeheim veilig te stellen, maar ook de rechten van de verdediging van de ondernemingen te beschermen. Deze rechten behoren tot de grondbeginselen van gemeenschapsrecht en worden tegelijkertijd gewaarborgd door artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, waarvan de uitlegging door het Europees Hof voor de rechten van de mens door de gemeenschapsrechter in zijn beoordeling moet worden betrokken.

Die rechten zouden ernstig worden aangetast indien de Commissie tegen ondernemingen bewijsmateriaal kon aanvoeren dat tijdens een verificatie is verkregen, maar dat geen verband houdt met het voorwerp en het doel van die verificatie.

Dit betekent echter niet dat het de Commissie verboden zou zijn, een onderzoeksprocedure in te leiden teneinde gegevens waarvan zij tijdens een eerdere verificatie toevallig kennis heeft gekregen, op hun juistheid te controleren of aan te vullen, zo die gegevens mochten wijzen op het bestaan van met de mededingingsregels van het Verdrag strijdige gedragingen.

De ondernemingen wordt immers niet de bescherming van artikel 20 van verordening nr. 17 onthouden wanneer de Commissie opnieuw een document opvraagt. Wat de verdediging van hun rechten betreft, verkeren zij dan in dezelfde situatie als wanneer de Commissie nog niet over dit document beschikte, aangezien het rechtstreekse gebruik als bewijsmiddel in een tweede procedure van een in een eerdere procedure verkregen document haar verboden is. Verder verleent het feit dat de Commissie documenten voor het eerst in een bepaalde zaak heeft verkregen, geen bescherming die zo absoluut is dat die documenten in een andere zaak niet wettig kunnen worden opgevraagd en als bewijs kunnen worden gebruikt.

( cf. punten 274, 298-301, 305-306 )

13. In mededingingszaken heeft de toegang tot het dossier met name tot doel, de adressaten van een mededeling van punten van bezwaar in staat te stellen kennis te nemen van het bewijsmateriaal in het dossier van de Commissie, zodat zij op grond daarvan hun standpunt over de conclusies van de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar behoorlijk kenbaar kunnen maken. Het recht van toegang tot het dossier van de Commissie beoogt dus een daadwerkelijke uitoefening van de rechten van de verdediging te waarborgen, welke rechten tegelijkertijd behoren tot de grondbeginselen van het gemeenschapsrecht en worden gewaarborgd door artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens.

Schending van het recht van toegang tot het dossier van de Commissie in de procedure voorafgaand aan de vaststelling van de beschikking, kan in beginsel tot nietigverklaring van die beschikking leiden wanneer de rechten van de verdediging van de betrokken onderneming zijn geschonden.

Die schending wordt in een dergelijk geval niet reeds gedekt door het enkele feit dat de toegang tijdens de gerechtelijke procedure betreffende een eventueel beroep tot nietigverklaring van de bestreden beschikking mogelijk is geworden. Wanneer de toegang in dit stadium wordt gegeven, behoeft de betrokken onderneming niet aan te tonen dat, indien zij toegang tot de niet-overgelegde documenten had gehad, de beschikking van de Commissie anders zou hebben geluid, doch enkel dat zij die stukken voor haar verweer had kunnen gebruiken.

( cf. punten 315-318 )

14. De beoordeling door het Gerecht van de vraag of stukken waartoe een onderneming die schending van de mededingingsregels van het Verdrag wordt verweten, tijdens de administratieve procedure geen toegang heeft gehad, door haar hadden kunnen worden gebruikt voor haar verdediging, is een feitelijke kwestie. Deze beoordeling levert dus, behoudens het geval van een onjuiste voorstelling van de voorgelegde bewijsstukken, geen rechtsvraag op die als zodanig vatbaar is voor toetsing door het Hof.

( cf. punten 330-331 )

15. Ingevolge artikel 64, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht hebben de maatregelen tot organisatie van de procesgang onder meer tot doel, het goede verloop van de mondelinge behandeling te verzekeren.

Met inachtneming van het beginsel van hoor en wederhoor en van de rechten van de verdediging, die eveneens gewaarborgd worden door artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens, kan het Gerecht partijen dus verzoeken de gemeenschappelijke middelen collectief voor te dragen, om herhaling van identieke uiteenzettingen te voorkomen, waarbij alle partijen de mogelijkheid behouden om daarnaast ook eigen argumenten naar voren te brengen.

( cf. punten 348-349 )

16. Luidens artikel 48, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht is het voordragen van nieuwe middelen in de loop van het geding verboden tenzij deze steunen op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de behandeling is gebleken.

Deze bepaling sluit niet uit dat gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, kunnen worden ontdekt naar aanleiding van een maatregel tot organisatie van de procesgang waarbij, wanneer er meerdere verzoekers zijn, aan hen allen toegang is verleend tot het dossier van de Commissie, ook aan degenen die geen middel inzake schending van hun recht op toegang tot dit dossier hadden voorgedragen.

Voorts laat deze bepaling alle nieuwe middelen toe die op dergelijke gegevens berusten. In omstandigheden als bedoeld in het vorige punt, kan dus niet worden uitgesloten dat een verzoeker het middel van schending van zijn recht van toegang tot het dossier voordraagt als nieuw middel.

( cf. punten 369-371 )

17. Het is niet vereist dat een argumentatie die eerder tijdens een mondelinge behandeling naar voren is gebracht in verband met middelen die in het verzoekschrift staan, in extenso of althans summier wordt herhaald of ten minste wordt samengevat in een repliek, opdat het Gerecht deze argumentatie zou onderzoeken. Vanaf de mondelinge behandeling maakt deze argumentatie immers deel uit van de zaak en is zij ter kennis van de behandelende rechter gebracht. Zij moet dus door die rechter worden onderzocht, aangezien zij, mits zij relevant is en verband houdt met middelen die reeds zijn voorgedragen, geen nieuw middel is in de zin van artikel 48, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht.

( cf. punt 385 )

18. Wanneer een rekwirant in hogere voorziening stelt dat het Gerecht niet is ingegaan op een middel, kan hem voor de ontvankelijkheid van het middel van de hogere voorziening niet worden verweten dat hij geen passage of gedeelte van het bestreden arrest aanhaalt waarop zijn bezwaar precies betrekking heeft, aangezien juist wordt gesteld dat daarop niet is ingegaan. Om dezelfde reden kan hem niet worden tegengeworpen dat hij slechts het in eerste aanleg voorgedragen middel herhaalt of overneemt.

( cf. punt 423 )

19. Door uitsluitend het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap te noemen heeft de Commissie voldoende motivering gegeven van haar keuze om, na de nietigverklaring van een eerdere beschikking wegens een procedurefout die enkel betrekking had op de wijze waarop deze beschikking door de leden van de Commissie definitief was vastgesteld, een nieuwe beschikking te geven waarin ondernemingen die inbreuk hadden gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) worden beboet. Bij de vervulling van de opdracht die de Commissie in artikel 89 van het Verdrag (thans, na wijziging, artikel 85 EG) is verleend, beschikt zij immers over een discretionaire bevoegdheid tot het instellen van vervolging in het kader van het algemene beleid dat zij op het gebied van de mededinging voert.

( cf. punten 447-449 )

20. In het kader van de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) moet de draagwijdte van de verplichting tot motivering van de wijze van berekening van de opgelegde boete, een verplichting die op de Commissie rust krachtens artikel 190 van het Verdrag (thans artikel 253 EG), worden bepaald in het licht van artikel 15, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 17, volgens hetwelk niet alleen rekening [wordt] gehouden met de zwaarte, maar ook met de duur van de inbreuk".

Aan de eisen van het wezenlijke vormvoorschrift van motivering wordt voldaan wanneer de Commissie in haar beschikking de factoren aangeeft op basis waarvan zij de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft beoordeeld.

Deze eisen betekenen niet dat de Commissie in haar beschikking de cijfermatige gegevens betreffende de berekening van de geldboeten moet vermelden, waarbij wordt aangetekend dat de Commissie hoe dan ook geen afstand kan doen van haar beoordelingsvrijheid door uitsluitend en mechanisch wiskundige formules toe te passen.

Met betrekking tot een beschikking waarbij aan verschillende ondernemingen geldboeten worden opgelegd, moet de omvang van de motiveringsplicht met name worden beoordeeld tegen de achtergrond van het feit dat de zwaarte van de inbreuken moet worden bepaald met inachtneming van een groot aantal factoren, zoals onder meer de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld.

( cf. punten 462-465 )

21. Voor de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) volstaat dat een overeenkomst tot doel had de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen, ongeacht de concrete gevolgen ervan.

Dit betekent dat in geval van overeenkomsten waarvan blijkt tijdens bijeenkomsten van concurrerende ondernemingen, er sprake is van een inbreuk op deze bepaling wanneer die bijeenkomsten dat doel hebben en aldus een kunstmatige regulering van de werking van de markt beogen. De aansprakelijkheid van een bepaalde onderneming voor de inbreuk mag worden aangenomen wanneer zij aan die bijeenkomsten heeft deelgenomen terwijl het doel ervan haar bekend was, ook al heeft zij vervolgens een of meer van de aldaar overeengekomen maatregelen niet uitgevoerd.

De frequentie waarmee de onderneming aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen, en de al dan niet volledige uitvoering van de overeengekomen maatregelen zijn wel van invloed op de omvang van de aansprakelijkheid en dus op de hoogte van de boete, maar niet op de aansprakelijkheid zelf.

( cf. punten 508-510 )

22. Het is niet aan het Hof om, wanneer het zich in het kader van een hogere voorziening uitspreekt over rechtsvragen, uit billijkheidsoverwegingen zijn oordeel in de plaats te stellen van dat van het Gerecht, dat zich in de uitoefening van zijn volledige rechtsmacht heeft uitgesproken over het bedrag van de geldboeten die aan ondernemingen wegens schending van het gemeenschapsrecht zijn opgelegd. De uitoefening van die rechtsmacht mag er echter niet toe leiden dat bij de bepaling van de hoogte van de opgelegde geldboeten wordt gediscrimineerd tussen ondernemingen die aan een met artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) strijdige overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging hebben deelgenomen.

( cf. punten 614, 617 )

23. Artikel 172 van het Verdrag (thans artikel 229 EG) en artikel 17 van verordening nr. 17, gelezen in samenhang met artikel 87, lid 2, sub d, van het Verdrag (thans, na wijziging, artikel 83, lid 2, sub d, EG), die aan de gemeenschapsrechter volledige rechtsmacht verlenen met betrekking tot handelingen van de Commissie waarbij geldboeten worden opgelegd op het gebied van de mededinging, hebben enkel betrekking op de mate van toezicht door de gemeenschapsrechter op beschikkingen van de Commissie op mededingingsgebied. Naast de eenvoudige wettigheidstoetsing, waarbij het beroep tot nietigverklaring slechts kan worden verworpen of de bestreden handeling nietig kan worden verklaard, is de gemeenschapsrechter op basis van zijn volledige rechtsmacht bevoegd om de bestreden handeling te wijzigen, zelfs als deze niet nietig wordt verklaard, rekening houdend met alle feiten en omstandigheden, bijvoorbeeld om de hoogte van de opgelegde boete te wijzigen.

Het enkele instellen van een beroep in rechte betekent echter niet dat daardoor de bevoegdheid tot het opleggen van sancties definitief op de gemeenschapsrechter overgaat. De Commissie verliest haar bevoegdheid definitief wanneer de rechter zijn volledige rechtsmacht inderdaad heeft uitgeoefend. Wanneer hij zich er echter toe beperkt, een beschikking wegens onwettigheid nietig te verklaren, zonder zelf uitspraak te doen over het bestaan van de inbreuk en over de sanctie, kan de instelling waarvan de nietig verklaarde handeling uitgaat, de procedure hervatten in het stadium van de geconstateerde onwettigheid en haar sanctiebevoegdheid opnieuw uitoefenen.

( cf. punten 692-693 )