Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Mededinging – Administratieve procedure – Mededeling van punten van bezwaar – Vereiste inhoud – Eerbiediging van rechten van verdediging

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 2842/98 van de Commissie, art. 2 en 3)

2. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

3. Mededinging – Geldboeten – Beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd – Motiveringsplicht – Omvang

(Art. 253 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

4. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

5. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1)

6. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)

7. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)

8. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Afschrikkend karakter

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)

9. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Afschrikkend karakter

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)

10. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Afschrikkend karakter

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

11. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

12. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Afschrikkend karakter

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

13. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

14. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

15. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

16. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Art. 229 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 17)

17. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

18. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

19. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

20. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

21. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuken – Verzwarende omstandigheden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

22. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Mededeling van Commissie betreffende niet opleggen of verminderen van geldboeten in ruil voor medewerking van betrokken ondernemingen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie)

23. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Inaanmerkingneming van medewerking van betrokken onderneming met Commissie

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie, deel B, sub b)

24. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Inaanmerkingneming van medewerking van betrokken onderneming met Commissie

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie, deel B)

25. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededelingen van de Commissie 96/C 207/04, deel B, en 98/C 9/03, punt 2)

26. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Inaanmerkingneming van medewerking van betrokken onderneming met Commissie

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 96/C 207/04 van de Commissie, deel B)

27. Mededinging – Geldboeten – Rechterlijke toetsing

(Art. 81 EG en 229 EG; EER-Overeenkomst, art. 53, lid 1; verordening nr. 17 van de Raad, art. 17)

28. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Inaanmerkingneming van medewerking van betrokken onderneming met Commissie buiten door mededeling inzake medewerking vastgesteld kader

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededelingen van de Commissie 96/C 207/04 en 98/C 9/03, punt 3)

29. Mededinging – Administratieve procedure – Geheimhoudingsplicht

(Art. 287 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 20, lid 2)

Samenvatting

1. In het kader van de toepassing van de mededingingsregels moeten de punten van bezwaar, hoe bondig ook, in de mededeling van de punten van bezwaar worden geformuleerd in bewoordingen die voor de betrokkenen voldoende duidelijk zijn om te weten, welke gedragingen de Commissie hun verwijt. Alleen dan kan de mededeling van de punten van bezwaar de haar door de gemeenschapsverordeningen toegedachte functie vervullen, te weten de ondernemingen alle informatie verschaffen die zij nodig hebben om zich nuttig te kunnen verdedigen alvorens de Commissie een definitieve beschikking geeft. Deze functie varieert niet naar gelang van de bijzondere situatie van de onderneming tot wie zij is gericht en de mate waarin zij met de Commissie heeft meegewerkt. Aan het genoemde vereiste is voldaan wanneer in de beschikking aan de betrokkenen geen andere dan de in de mededeling van de punten van bezwaar genoemde inbreuken ten laste worden gelegd, en daarin slechts wordt uitgegaan van feiten waarover de betrokkenen zich hebben kunnen uitspreken.

Wat de uitoefening van de rechten van verdediging ter zake van het opleggen van geldboeten betreft, voldoet de Commissie aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord, wanneer zij in haar mededeling van de punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of aan de betrokken ondernemingen geldboeten dienen te worden opgelegd, en zij de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een boete kan worden opgelegd, zoals de zwaarte en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze „opzettelijk of uit onachtzaamheid” is begaan. De Commissie verstrekt deze ondernemingen daardoor de nodige gegevens om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van geldboeten te verdedigen. Hieruit volgt dat de rechten van verdediging van de betrokken ondernemingen met betrekking tot de vaststelling van het bedrag van de geldboeten voor de Commissie worden gewaarborgd door middel van de opmerkingen die zij omtrent de duur, de zwaarte en het mededingingsverstorende karakter van de hun verweten feiten kunnen maken.

De Commissie is niet gehouden in de mededeling van de punten van bezwaar de mogelijkheid van een beleidswijziging met betrekking tot het algemene niveau van de geldboeten te vermelden, daar deze mogelijkheid afhankelijk is van algemene overwegingen betreffende het mededingingsbeleid en geen rechtstreeks verband houdt met de bijzondere omstandigheden van de betrokken zaak, en zij moet evenmin de omvang aangeven van de verhoging van de geldboete die in voorkomend geval zou worden toegepast om de afschrikkende werking van de geldboete te verzekeren, aangezien deze instelling, voorzover zij de gegevens, feitelijk en rechtens, heeft vermeld op basis waarvan de geldboete zal worden berekend, niet nader behoeft uit te leggen op welke wijze zij elk van deze gegevens bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete zal gebruiken. Zolang de ondernemingen niet in staat zijn gesteld hun opmerkingen te maken omtrent de tegen hen in aanmerking genomen punten van bezwaar, zou het geven van aanwijzingen omtrent het niveau van de beoogde geldboeten erop neerkomen dat de Commissie vooruitloopt op haar beslissing, hetgeen onjuist zou zijn.

(cf. punten 46‑49, 58‑59, 62)

2. Ofschoon de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van elke geldboete over een zekere beoordelingsvrijheid beschikt en niet verplicht is een louter mathematische formule te hanteren, mag zij niet afwijken van de regels die zij zichzelf heeft opgelegd. Aangezien de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, een instrument vormen om, met inachtneming van de rechtsregels van hogere rang, de criteria te omschrijven die de Commissie bij het gebruik van deze beoordelingsvrijheid voornemens is te hanteren, moet de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten daadwerkelijk rekening houden met de richtsnoeren, met name met de punten die daarin dwingend zijn vastgesteld.

(cf. punt 119)

3. Bij de bepaling van de omvang van de plicht tot motivering van een beschikking waarbij aan meerdere ondernemingen geldboeten worden opgelegd wegens schending van de communautaire mededingingsregels, dient in het bijzonder rekening te worden gehouden met het feit dat de zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld aan de hand van een groot aantal factoren, zoals – met name – de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld. Aan deze plicht is derhalve voldaan wanneer de Commissie in haar beschikking de beoordelingsfactoren aangeeft op grond waarvan zij de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft bepaald, zonder dat zij dit nader behoeft toe te lichten of de cijfergegevens betreffende de berekening van de geldboete moet vermelden, ofschoon het wenselijk kan zijn dat de Commissie gebruik maakt van de mogelijkheid om deze cijfers te vermelden die – met name voor de beoogde afschrikkende werking – de leidraad waren bij het gebruik van haar beoordelingsvrijheid.

(cf. punten 131, 206, 213‑214)

4. De richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, voorzien als uitgangspunt voor de berekening van de geldboete in een bedrag dat wordt vastgesteld binnen bepaalde grenzen die de verschillende zwaarte van de inbreuken weerspiegelen, maar die als zodanig niets van doen hebben met de relevante omzet. Deze methode berust vooral op een, zij het relatieve en soepele, tarifering van de geldboeten. Wanneer de Commissie bij één enkele beschikking verschillende inbreuken vaststelt, legt deze methode bijgevolg niet de verplichting – net zomin als het verbod – op om voor de vaststelling van de met elk van deze inbreuken overeenkomende uitgangsbedragen de omvang van de betrokken markt in aanmerking te nemen, en legt zij de Commissie dus nog veel minder de verplichting op om dit bedrag aan de hand van een vast percentage van de samengevoegde marktomzetcijfers vast te stellen.

(cf. punten 133‑135)

5. De Commissie is niet verplicht om bij de berekening van het bedrag van de wegens inbreuk op de communautaire mededingingsregels opgelegde geldboeten uit te gaan van bedragen die op de omzet van de betrokken ondernemingen zijn gebaseerd, en zij behoeft evenmin, wanneer zij geldboeten oplegt aan verschillende bij eenzelfde inbreuk betrokken ondernemingen, ervoor te zorgen dat het definitieve bedrag van deze geldboeten elk verschil tussen de betrokken ondernemingen op het gebied van hun totale omzet of hun omzet op de markt voor het betrokken product weerspiegelt. De zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld op basis van een groot aantal factoren, zoals met name de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context daarvan en de afschrikkende werking van de geldboeten. Derhalve mag de Commissie voor de vaststelling van het bedrag van de geldboete weliswaar rekening houden met het deel van de omzet dat is behaald met de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft, als element dat een indicatie kan geven van de zwaarte van de inbreuk, maar aan dit omzetcijfer mag geen belang worden toegekend dat niet in verhouding staat tot dat van de overige beoordelingselementen, zodat de vaststelling van het bedrag van de geldboeten niet de resultante kan zijn van een eenvoudige berekening op basis van dit cijfer.

Daarbij komt dat, hoewel de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, niet voorzien in de berekening van de geldboeten op basis van de wereldwijde omzet met het product, zij zich niet ertegen verzetten dat de Commissie bij de bepaling van het bedrag van de geldboete dit omzetcijfer in aanmerking neemt om de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht in acht te nemen, of wanneer de omstandigheden dit vereisen. Verder wordt in de richtsnoeren beklemtoond dat het beginsel van gelijke bestraffing van een gelijke gedraging, wanneer de omstandigheden daartoe nopen, kan leiden tot de toepassing van verschillende boetebedragen voor de betrokken ondernemingen zonder dat deze differentiëring in een rekenkundig regeltje te vatten is.

Het evenredigheidsbeginsel en het gelijkheidsbeginsel eisen evenmin dat het uitgangsbedrag van de geldboete voor de verschillende leden van de mededingingsregeling een identiek percentage van de individuele omzet bedraagt.

(cf. punten 139, 145-149)

6. Tegen de methode die erin bestaat, bij de bepaling van het bedrag van de aan de verschillende deelnemers aan een mededingingsregeling opgelegde geldboeten, de leden ervan in verschillende categorieën in te delen, hetgeen meebrengt dat vaste bedragen worden vastgesteld als uitgangsbedrag voor de ondernemingen van eenzelfde categorie, kan, ook al gaat zij voorbij aan de verschillen in omvang tussen ondernemingen van eenzelfde categorie, niets worden ingebracht. Deze indeling moet evenwel aan het gelijkheidsbeginsel voldoen, hetgeen betekent dat vergelijkbare situaties niet verschillend en verschillende situaties niet gelijk mogen worden behandeld, tenzij een dergelijke behandeling objectief gerechtvaardigd is. Verder moet het bedrag van de geldboeten ten minste in verhouding staan tot de factoren die bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk in aanmerking worden genomen.

Om na te gaan of een indeling in groepen van de leden van een mededingingsregeling conform het gelijkheids‑ en het evenredigheidsbeginsel is gebeurd, mag de gemeenschapsrechter, in het kader van zijn wettigheidstoezicht op het gebruik van de beoordelingsvrijheid waarover de Commissie op dit gebied beschikt, evenwel alleen toetsen of deze indeling samenhangend is en of zij objectief gerechtvaardigd is, zonder zijn beoordeling zonder meer in de plaats van die van de Commissie te stellen.

In dit verband is een indeling van de leden van een mededingingsregeling in twee categorieën, de grootste en de andere, geen onredelijke werkwijze voor de aanpassing van het uitgangsbedrag aan het relatieve belang op de markt, voorzover zij niet tot een grove vertekening van de betrokken markten leidt.

(cf. punten 150, 156‑157, 159)

7. De Commissie beschikt over een beoordelingsmarge die haar toestaat om bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten wegens inbreuk op de mededingingsregels die zij wil opleggen, al dan niet met bepaalde factoren rekening te houden, met name gelet op de omstandigheden van de zaak. Gelet op de bewoordingen van punt 1 A, zesde alinea, van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, dient te worden aangenomen dat, in geval van inbreuken waarbij verschillende ondernemingen zijn betrokken, de Commissie een zekere marge heeft behouden bij de beoordeling van de opportuniteit om op basis van de omvang van elke onderneming een weging op de geldboeten toe te passen. Uit het gebruik van de uitdrukking „onder bepaalde omstandigheden” en van de term „met name” in punt 1 A, zesde alinea, van de richtsnoeren blijkt immers dat de Commissie zichzelf geen absolute verplichting heeft opgelegd om een weging op basis van de individuele omvang van de ondernemingen te verrichten, maar dat het gaat om een mogelijkheid die zij zichzelf heeft voorbehouden in zaken waarin dit noodzakelijk is.

In dit verband overschrijdt de Commissie niet de grenzen van haar beoordelingsvrijheid wanneer zij, in de fase van de vaststelling van de uitgangsbedragen van de geldboeten wegens een inbreuk die is gepleegd door de enige twee marktdeelnemers, ervan afziet om deze twee marktdeelnemers gedifferentieerd te behandelen ondanks het onloochenbare verschil tussen hun omzetcijfers op deze markt en hun marktaandelen, aangezien op een dergelijke markt een mededingingsregeling alleen kan bestaan indien deze twee marktdeelnemers eraan deelnemen, waarbij de deelneming van de tweede marktdeelnemer in termen van marktaandelen voor het bestaan zelf van de mededingingsregeling even onontbeerlijk is als de deelneming van de eerste marktdeelnemer, en, het in casu om twee grote producenten gaat.

(cf. punten 180‑182)

8. De in artikel 15 van verordening nr. 17 vastgestelde sancties voor inbreuken op de mededingingsregels hebben tot doel, ongeoorloofde gedragingen tegen te gaan en herhaling daarvan te voorkomen. Aangezien afschrikking een doelstelling van de geldboeten voor inbreuken op de mededingingsregels is, vormt de noodzaak om daarvoor te zorgen een algemeen vereiste dat de Commissie bij de gehele berekening van de geldboete dient te leiden, en impliceert zij niet noodzakelijkerwijs dat deze berekening wordt gekenmerkt door een specifieke tussenstap waarin alle voor de verwezenlijking van deze doelstelling relevante omstandigheden globaal worden beoordeeld.

(cf. punten 218‑220, 226, 238)

9. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete die op grond van artikel 15 van verordening nr. 17 wegens inbreuk op de mededingingsregels moet worden opgelegd, vormen de omvang en de totale middelen van de betrokken onderneming relevante beoordelingselementen die in aanmerking mogen worden genomen om de afschrikkende werking van de geldboeten te verzekeren. Een grote onderneming, die over aanzienlijke financiële middelen beschikt in vergelijking met die van de andere leden van de mededingingsregeling, kan immers gemakkelijker de voor de betaling van haar geldboete vereiste middelen bijeenbrengen, hetgeen met het oog op een voldoende afschrikkende werking van de geldboete rechtvaardigt dat deze onderneming een verhoudingsgewijs hogere geldboete wordt opgelegd dan die welke wordt opgelegd aan een onderneming die niet over dergelijke middelen beschikt, en dezelfde inbreuk heeft gepleegd.

In dit verband wordt de toepassing door de Commissie van een vermenigvuldigingsfactor om met het oog op de afschrikkende werking rekening te houden met de omvang en de totale middelen van de ondernemingen, niet uitgesloten door de omstandigheid dat de richtsnoeren niet uitdrukkelijk voorzien in deze mogelijkheid. De inaanmerkingneming van de omvang en de totale middelen van de ondernemingen kan immers beantwoorden aan de noodzaak om het bedrag van de geldboete op een zodanig niveau vast te stellen dat daarvan een voldoende afschrikkende werking uitgaat in de zin van punt 1 A, vierde alinea, van de richtsnoeren, en dit zowel door rechtstreeks een uitgangsbedrag vast te stellen waarin met name met deze elementen rekening wordt gehouden, als door op een uitgangsbedrag dat op basis van andere elementen (zoals de aard van de inbreuk of de invloed van het individuele onrechtmatige gedrag) is vastgesteld, een correctie toe te passen om rekening te houden met de omvang en de totale middelen van de ondernemingen. Deze tweede methode druist niet alleen niet in tegen de richtsnoeren, maar versterkt zelfs de transparantie van de berekening van de Commissie ten opzichte van de eerste methode.

(cf. punten 235, 253)

10. De richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, staan geenszins eraan in de weg dat voor zeer zware inbreuken op de mededingingsregels een verhoging met 100 % wordt toegepast om het afschrikkende karakter van de geldboeten te verzekeren.

Aangaande in het bijzonder deze inbreuken preciseren de richtsnoeren alleen dat de mogelijke boetebedragen meer dan 20 miljoen EUR bedragen. De enige in de richtsnoeren genoemde bovengrenzen die met betrekking tot dergelijke inbreuken van toepassing zijn, zijn het algemene maximum van 10 % van de totale omzet, bepaald in artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, en de bovengrenzen voor het aanvullende bedrag dat op basis van de duur van de inbreuk kan worden opgelegd (punt 1 B, eerste alinea, tweede en derde streepje, van de richtsnoeren). Derhalve leveren de richtsnoeren geen grond op voor een gewettigd vertrouwen met betrekking tot het niveau van het uitgangsbedrag, van de verhogingen die op dit bedrag worden toegepast op andere gronden dan de duur van de inbreuk, en dus van de uiteindelijke bedragen van de geldboeten die voor zeer zware inbreuken moeten worden opgelegd. Hetzelfde geldt voor het percentage van de uiteindelijke geldboete dat een in het kader van de berekening opgelegd aanvullende bedrag mag vertegenwoordigen.

(cf. punten 249, 251‑252)

11. Het feit dat een onderneming waaraan wegens schending van de mededingingsregels een sanctie is opgelegd, na de beëindiging van de inbreuken binnen haar organisatie maatregelen heeft genomen om recidive te voorkomen, verplicht de Commissie geenszins om factoren van vermindering van de geldboete toe te passen. Het is weliswaar belangrijk dat een onderneming maatregelen treft om te voorkomen dat haar personeelsleden in de toekomst opnieuw inbreuk zouden maken op de communautaire mededingingsregels, doch deze omstandigheid doet niets af aan het feit dat een inbreuk is vastgesteld. Het feit alleen dat de Commissie in haar eerdere beschikkingspraktijk het opzetten van een dergelijk programma als verzachtende omstandigheid in aanmerking heeft genomen, betekent niet dat zij verplicht is om in elk concreet geval op dezelfde wijze te handelen.

(cf. punten 266‑267)

12. De Commissie is niet verplicht, bij de beoordeling van het vereiste van afschrikking jegens een onderneming die moet worden bestraft wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels, rekening te houden met de veroordelingen die deze onderneming in derde landen voor dezelfde onderlinge afstemmingen heeft opgelopen. Het doel van afschrikking dat de Commissie bij de vaststelling van een geldboete mag nastreven, is immers erop gericht te verzekeren dat de ondernemingen de mededingingsregels naleven die in het Verdrag zijn vastgesteld voor hun activiteiten binnen de Gemeenschap of de Europese Economische Ruimte (EER). Bijgevolg kan de afschrikkende werking van een geldboete die wegens schending van de communautaire mededingingsregels wordt opgelegd, niet uitsluitend worden bepaald op basis van de bijzondere situatie van de veroordeelde onderneming, noch op basis van de mate waarin deze de mededingingsregels van derde landen buiten de EER heeft nageleefd.

(cf. punt 269)

13. Wanneer door verschillende ondernemingen een inbreuk op de mededingingsregels is gepleegd, moet bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten de relatieve zwaarte van ieders deelneming in aanmerking worden genomen, hetgeen inzonderheid impliceert dat wordt vastgesteld welke rol elke onderneming tijdens de duur van haar deelneming aan de inbreuk heeft gespeeld. Hieruit vloeit met name voort dat bij de berekening van de geldboete rekening moet worden gehouden met het feit dat een of meer ondernemingen binnen een kartel als „kopstuk” zijn opgetreden, omdat de ondernemingen die een dergelijke rol hebben gespeeld, in vergelijking met de andere ondernemingen een bijzondere verantwoordelijkheid dragen. Overeenkomstig deze beginselen wordt in punt 2 van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, onder het kopje verzwarende omstandigheden een niet-exhaustieve lijst van omstandigheden genoemd die tot een verhoging van het basisbedrag van de geldboete kunnen leiden, waaronder met name „het feit dat de betrokken onderneming een leidinggevende rol speelde of tot de inbreuk heeft aangezet”.

(cf. punten 280‑282)

14. Zoals blijkt uit de formulering zelf van punt 2, derde streepje, van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, dient bij het onderzoek van de rol die een onderneming bij een inbreuk op de mededingingsregels heeft gespeeld, een onderscheid te worden gemaakt tussen het begrip leider en het begrip aanstichter van een inbreuk, en dienen twee afzonderlijke analyses te worden gemaakt om na te gaan of deze onderneming de ene of de andere rol heeft gespeeld. Terwijl de rol van aanstichter op het tijdstip van de totstandkoming of de uitbreiding van een mededingingsregeling betrekking heeft, ziet de rol van leider namelijk op de werking ervan.

(cf. punt 316)

15. Om als aanstichter van een mededingingsregeling te worden aangemerkt, moet een onderneming andere ondernemingen onder druk hebben gezet of hebben aangemoedigd om een mededingingsregeling op te zetten of zich erbij aan te sluiten. Het volstaat evenwel niet dat zij gewoon tot de oprichters van de mededingingsregeling behoorde. Aldus is het bijvoorbeeld met betrekking tot een mededingingsregeling die door slechts twee ondernemingen is opgericht, niet gerechtvaardigd, deze ondernemingen automatisch als aanstichters aan te merken. Deze kwalificatie moet worden voorbehouden aan de onderneming die het initiatief heeft genomen door, bijvoorbeeld, aan de andere onderneming de mogelijkheid van een heimelijke verstandhouding voor te stellen of door te proberen haar daarvan te overtuigen.

(cf. punten 321, 456)

16. In het kader van een beroep tegen een beschikking van de Commissie waarbij wegens inbreuk op de mededingingsregels een geldboete wordt opgelegd, kan de gemeenschapsrechter, wanneer hij vaststelt dat de beoordeling van de Commissie aangaande de verzwarende omstandigheden die tot een verhoging van de geldboete ten opzichte van het basisbedrag hebben geleid, onrechtmatig was, gebruikmaken van zijn volledige rechtsmacht, teneinde tegen de achtergrond van alle relevante omstandigheden van de betrokken zaak deze verhoging van de geldboete te bevestigen, in te trekken, of te wijzigen.

(cf. punten 303, 338, 394)

17. Wat de kwalificatie van leider van een inbreuk op de mededingingsregels betreft, doet de omstandigheid dat tijdens de bijeenkomsten van de leden van de mededingingsregeling prijsverhogingen, met inbegrip van de hoogte, de datum en de wijze van toepassing ervan, worden overeengekomen, niet af aan de bijzondere verantwoordelijkheid die deze of gene onderneming op zich neemt wanneer zij beslist om als eerste de overeengekomen verhoging daadwerkelijk te lanceren. Door dit initiatief te nemen, zonder daartoe met name en specifiek in de op een bijeenkomst van de mededingingsregeling opgestelde overeenkomst tot verhoging van de prijzen te zijn gelast, geeft de betrokken onderneming uit eigen beweging een fundamentele aanzet tot de uitvoering van deze overeenkomst, door ervoor te zorgen dat deze op de markt effecten sorteert veeleer dan dode letter te blijven.

Het feit alleen dat een lid van een mededingingsregeling als eerste een nieuwe prijs of een prijsverhoging heeft bekendgemaakt, kan daarentegen niet als een indicatie van zijn rol van leider van de mededingingsregeling worden beschouwd wanneer uit de omstandigheden van de zaak blijkt dat de betrokken prijs of prijsverhoging vooraf in onderling overleg met de andere leden van de mededingingsregeling is vastgesteld, en deze laatsten eveneens hebben beslist, wie van hen deze als eerste zou bekendmaken. Uit dit laatste blijkt dat het als eerste bekendmaken van de prijs of de prijsverhoging slechts een handeling van strikte inachtneming van een vooraf gemeenschappelijk vastgelegd schema is, en niet een spontaan initiatief dat een mededingingsregeling op gang brengt.

(cf. punten 348, 427)

18. De omstandigheid dat een onderneming druk uitoefent, of zelfs het gedrag van de andere leden van de mededingingsregeling voorschrijft, is geen noodzakelijke voorwaarde om deze onderneming als leider van de mededingingsregeling te kunnen aanmerken. Het volstaat immers dat de onderneming een significante drijvende kracht van de mededingingsregeling is geweest, hetgeen met name kan worden afgeleid uit de omstandigheid dat zij zich heeft beziggehouden met het uitwerken en voorstellen van het door de leden van de mededingingsregeling te volgen gedrag, ook al was zij niet noodzakelijkerwijs in staat, hun dit op te leggen.

(cf. punt 374)

19. Het samenlopen van belangen, doelstellingen en standpunten van een groep ondernemingen binnen een ruimere mededingingsregeling impliceert niet noodzakelijkerwijs dat aan de leden van deze groep de rol van leider wordt toegerekend, en evenmin dat deze kwalificatie – die voor één van hen wordt verricht om andere redenen – tot alle anderen mag worden uitgebreid.

(cf. punt 402)

20. Wanneer verschillende ondernemingen samen verschillende inbreuken op de mededingingsregels hebben gepleegd, geeft de omstandigheid dat de bijeenkomsten betreffende de ene mededingingsregeling tegelijkertijd en grotendeels volgens hetzelfde schema als dat van de bijeenkomsten betreffende de andere mededingingsregeling hebben plaatsgevonden, geen voorbarig antwoord op de vraag, welke onderneming bij elk van deze mededingingsregelingen daadwerkelijk de rol van leider heeft vervuld. Derhalve kan op basis van die gelijkenissen tussen de twee onderzochte mededingingsregelingen niet worden aangenomen dat de onderneming die met betrekking tot de ene mededingingsregeling de rol van leider heeft vervuld, dat ook met betrekking tot de andere mededingingsregeling heeft gedaan.

(cf. punt 459)

21. Bij een inbreuk van lange duur kunnen de leden van een mededingingsregeling om beurt op verschillende tijdstippen de rol van leider vervullen, zodat niet mag worden uitgesloten dat op ieder van hen de verzwarende omstandigheid van leider kan worden toegepast.

(cf. punt 460)

22. De mededeling van de Commissie betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen wekt een gewettigd vertrouwen waarop ondernemingen zich kunnen beroepen wanneer zij het bestaan van een mededingingsregeling aan de Commissie kenbaar maken. Gelet op het gewettigd vertrouwen dat ondernemingen die met de Commissie willen samenwerken, aan deze mededeling kunnen ontlenen, is de Commissie verplicht zich aan deze mededeling te houden wanneer zij de medewerking van een onderneming beoordeelt in het kader van de vaststelling van het bedrag van de aan deze laatste op te leggen geldboete.

(cf. punt 488)

23. Voor de toekenning van een volledige vrijstelling of een vermindering van het bedrag van de geldboete op grond van deel B van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen is met name vereist dat de betrokken onderneming als eerste doorslaggevend materiaal heeft verstrekt om het bestaan van de mededingingsregeling te bewijzen.

Dit materiaal behoeft niet noodzakelijkerwijs op zichzelf te volstaan om het bestaan van de mededingingsregeling te bewijzen, maar moet daartoe wel doorslaggevend zijn. Derhalve mag het niet eenvoudigweg gaan om een oriëntatiebron voor het onderzoek door de Commissie, maar moet het gaan om materiaal dat rechtstreeks kan worden gebruikt als voornaamste bewijs voor een beschikking houdende vaststelling van de inbreuk. Dit materiaal moet bovendien daadwerkelijk aan de Commissie worden verstrekt; een eenvoudig aanbod of een aanwijzing van de bron waar dit materiaal kan worden verkregen, volstaat niet.

Als zodanig kunnen derhalve niet worden aangemerkt, de gegevens die de Commissie in staat hebben gesteld om verzoeken om inlichtingen te versturen en zelfs om verificaties te gelasten, maar die de taak van de instelling om de feiten te reconstrueren en te bewijzen nagenoeg onverlet hebben gelaten, ook al heeft de onderneming die deze gegevens heeft verstrekt, haar verantwoordelijkheid erkend, en evenmin het voorstel van een onderneming om werknemers als getuigen ter beschikking van de Commissie te stellen, welk voorstel overigens niet noodzakelijkerwijs moet worden aanvaard door de Commissie, die de onderneming kan verzoeken, informatie in te zamelen bij haar werknemers en haar deze schriftelijk mee te delen teneinde de werklast van de instelling niet onnodig te verzwaren.

Ten slotte rust op de Commissie niet de verplichting om de aandacht van de onderneming te vestigen op de ontoereikendheid van de verstrekte gegevens en op de noodzaak om deze aan te vullen, aangezien deel E, lid 2, van de mededeling preciseert dat „[p]as wanneer zij haar eindbeschikking vaststelt, de Commissie [beoordeelt] of aan de in deel B, C of D gestelde voorwaarden is voldaan”.

(cf. punten 492‑493, 517‑518, 521‑522, 526, 568)

24. Met het oog op de toekenning van een volledige vrijstelling of een vermindering van het bedrag van de geldboete op grond van deel B van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen, kan het doorslaggevend materiaal om het bestaan van de mededingingsregeling te bewijzen ook mondeling door de betrokken onderneming aan de Commissie worden verstrekt. Uit het oogpunt van de rechtszekerheid is er geen enkel belangrijk nadeel verbonden aan de mondelinge mededeling van inlichtingen, aangezien een inlichting die tijdens een bijeenkomst mondeling wordt verstrekt aan de administratie, normaal gesproken kan worden opgeslagen en bewaard door middel van een geluidsopname en/of schriftelijk kan worden vastgesteld in een proces-verbaal.

Hoewel de Commissie geen algemene verplichting heeft om processen-verbaal op te stellen van haar bijeenkomsten met personen of ondernemingen, sluit het ontbreken van een uitdrukkelijke bepaling die voorziet in de opstelling van een proces-verbaal niet uit dat de Commissie in een welbepaald geval de verplichting kan hebben, de door haar ontvangen verklaringen in een dergelijke handeling op schrift te stellen. Deze verplichting kan immers, naar gelang van de omstandigheden van de zaak, rechtstreeks voortvloeien uit het beginsel van behoorlijk bestuur, dat één van de door de communautaire rechtsorde in administratieve procedures geboden waarborgen vormt. Wanneer een onderneming contact opneemt met de Commissie om met deze laatste mee te werken en daarvoor mogelijkerwijs op grond van de mededeling inzake medewerking te worden beloond, en in die context een bijeenkomst van de diensten van de instelling met deze onderneming wordt georganiseerd, eist het beginsel van behoorlijk bestuur derhalve dat een proces-verbaal van deze bijeenkomst met de essentie van de aldaar afgelegde verklaringen wordt opgesteld of althans een geluidsopname wordt gemaakt, indien de betrokken onderneming uiterlijk aan het begin van de bijeenkomst daarom heeft gevraagd.

(cf. punten 498‑502, 506)

25. De uitdrukkingen „de rol van leider en aanstichter van de inbreuk” en „het nemen van initiatief tot of het spelen van een bepalende rol bij”, die in punt 2, derde streepje, van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, respectievelijk in deel B, sub e, van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen, verzwarende omstandigheden voor de berekening van de geldboeten en omstandigheden die in de weg staan aan een volledige vrijstelling of een aanzienlijke vermindering van het bedrag van de geldboete weergeven, hebben in wezen dezelfde inhoud.

Wanneer wordt vastgesteld dat een onderneming de rol van leider of aanstichter in een mededingingregeling heeft vervuld, komt deze onderneming derhalve niet in aanmerking voor vrijstelling van geldboete of een zeer aanzienlijke vermindering van het bedrag van de geldboete op grond van de mededeling inzake medewerking.

(cf. punt 535‑536, 544-545)

26. Gelet op deel B, sub b, van de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen, dat volgens de bewoordingen ervan tot doel heeft, alleen de onderneming die daadwerkelijk de „eerste” is geweest om doorslaggevend bewijsmateriaal te verstrekken, met een zeer aanzienlijke vermindering van de geldboete te belonen, kan niet op goede gronden worden gesteld dat twee ondernemingen gezamenlijk aan deze voorwaarde voldoen, wanneer zij niet op dezelfde datum dergelijk materiaal hebben verstrekt.

(cf. punt 550)

27. Het toezicht dat de gemeenschapsrechter dient uit te oefenen op een beschikking waarbij de Commissie een schending van artikel 81 EG en van artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte vaststelt en geldboeten oplegt, is beperkt tot het toetsen van de wettigheid van deze beschikking. De volledige rechtsmacht waarover de gemeenschapsrechter krachtens artikel 229 EG en artikel 17 van verordening nr. 17 beschikt, kan in voorkomend geval slechts worden uitgeoefend nadat is vastgesteld dat de beschikking is aangetast door een onwettigheid waartegen de betrokken onderneming met haar beroep is opgekomen, teneinde de gevolgen van deze onwettigheid voor de vaststelling van het bedrag van de opgelegde geldboete weg te werken, indien nodig door intrekking of wijziging van de geldboete.

Een vordering van een verzoeker, op wie de Commissie de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen heeft toegepast, dat het Gerecht zijn medewerking aan het administratief onderzoek beoordeelt en beloont los van de bepalingen van deze mededeling, waarvan hij niet de onwettigheid aanvoert, moet dan ook worden verworpen.

(cf. punt 581-583)

28. De mogelijkheid om aan een onderneming die tijdens een procedure inzake schending van de mededingingsregels met de Commissie heeft meegewerkt, een vermindering van geldboete toe te kennen buiten het kader dat is vastgesteld door de mededeling betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen, waarin is voorzien in punt 3, zesde streepje, van de richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, vooronderstelt noodzakelijkerwijs dat de betrokken medewerking niet kan worden beloond in het kader van de mededeling inzake medewerking, en dat het gaat om daadwerkelijke medewerking, dat wil zeggen medewerking die de taak van de Commissie om inbreuken op de communautaire mededingingsregels vast te stellen en te beteugelen heeft vergemakkelijkt.

(cf. punten 585, 588)

29. In procedures op tegenspraak die met een veroordeling kunnen worden afgesloten, vallen de aard en het bedrag van de voorgestelde sanctie uiteraard onder de geheimhoudingsplicht zolang de sanctie niet definitief is goedgekeurd en uitgesproken. Dit beginsel vloeit met name voort uit de noodzaak om de goede naam en de waardigheid van de betrokkene te eerbiedigen zolang hij niet is veroordeeld. De verplichting voor de Commissie om aan de pers geen inlichtingen mee te delen over de voorgenomen sanctie, valt bovendien niet alleen samen met haar verplichting om de geheimhoudingsplicht na te komen, maar ook met haar verplichting tot behoorlijk bestuur.

Al zouden de diensten van de Commissie ervoor verantwoordelijk zijn dat vóór de vaststelling van een geldboete wegens inbreuk op de mededingingsregels daarover aan de media precieze details zijn meegedeeld, een dergelijke onregelmatigheid kan alleen tot nietigverklaring van de betrokken beschikking leiden, indien wordt aangetoond dat deze beschikking zonder die onregelmatigheid niet zou zijn vastgesteld of een andere inhoud zou hebben gehad. De betrokkene dient minstens aanwijzingen ter onderbouwing van een dergelijke conclusie aan te dragen. Dit criterium heeft niet tot gevolg dat dergelijke onregelmatigheden nagenoeg ongestraft blijven. Afgezien van de mogelijkheid om nietigverklaring van de betrokken beschikking te verkrijgen ingeval de onregelmatigheid invloed heeft gehad op de inhoud van de beschikking, kan de belanghebbende tegen de betrokken instelling immers een aansprakelijkheidsvordering instellen ter zake van de schade die hij als gevolg van deze onregelmatigheid heeft geleden.

(cf. punten 604, 606-607)