De Belgische regering tracht in haar verweer uiteraard aan te tonen dat de wet van 16 juni 1960 en de latere wijzigingen daarin buiten de werkingssfeer van de artikelen 1, sub j, en 2, lid 1, van verordening nr. 1408/71 vallen. Hiertoe voert zij een reeks argumenten aan, die echter weinig nieuws brengen vergeleken bij de in het arrest-Bozzone reeds behandelde en verworpen opvatting.

In de eerste plaats betoogt de Belgische regering dat het onderhavige verzekeringsstelsel zich onderscheidt van de Belgische sociale wetgeving en ten opzichte daarvan „een bijzonder karakter heeft.” Doch reeds in de zaak-Bozzone luidde de — door het Hof niet aanvaarde — opvatting van de Belgische regering, dat de in het moederland van een Lid-Staat toepasselijke wetgeving moet worden onderscheiden van de regeling die geldt voor een voormalig koloniaal gebied. In het arrest van 31 maart 1977 is daarentegen juist de nadruk gelegd op de ruime omschrijving van de term „wetgeving” in artikel 1, sub j, van verordening nr. 1408/71 ; het Hof overwoog dat deze definitie „alle soorten wetgevende, verordenende en administratieve maatregelen der Lid-Staten omvat en dat de gezamenlijke te dezen toepasselijke nationale maatregelen eronder begrepen moeten worden geacht” (r.o. 10). In mijn conclusie in die zaak (Jurispr. 1977, blz. 699) heb ik de aandacht gevestigd op de vierde overweging van de considerans van verordening nr. 1408/71 en opgemerkt dat „de nadruk hier valt op het stelsel van sociale zekerheid der onderscheiden Lid-Staten, waarmede stilzwijgend wordt gewezen op het feit dat de verplichtingen, in een Lid-Staat rustende op een instelling belast met het beheer van een stelsel van sociale zekerheid (dan wel een deel ervan), in hun bestaan onafhankelijk zijn van de aard der wetgevende handeling waarbij zij in het leven werden geroepen dan wel werden gehandhaafd.”

Daarom blijf ik bij mijn overtuiging dat in het kader van de Belgische rechtsorde het bijzondere karakter van het koloniale verzekeringsstelsel volstrekt geen invloed kan hebben op de toepasselijkheid van de artikelen 1, sub j, en 2, lid 1, van verordening nr. 1408/71. Van belang is dat de wet van 16 juni 1960 en de latere wijzigingen zijn vastgesteld door de Belgische wetgever, dat deze zelfde wetgever een gedeelte van het koloniale stelsel handhaaft en dat de Belgische sociale zekerheidsorganen dit stelsel beheren.

Ook ben ik het niet eens met verweerders opvatting, dat de toepasselijkheid van verordening nr. 1408/71 op werknemers die onder het koloniale stelsel waren verzekerd, zou inhouden dat de Belgische sociale-zekerheidsorganen verplicht zijn de in Belgisch-Congo vervulde verzekeringstijdvakken samen te tellen met in België vervulde tijdvakken, zulks terwijl de Belgische wetgeving een dergelijke samentelling zelfs niet voor de Belgische werknemers voorschrijft. De Commissie merkt daarover terecht op, dat met betrekking tot het samentellen van verzekeringstijdvakken verordening nr. 1408/71 alleen ziet op het geval waarin tijdvakken zijn vervuld onder de wetgeving van verschillende Lid-Staten; geen enkele bepaling van de verordening schrijft echter voor, dat perioden die in het kader van twee socialezekerheidsstelsels van een enkele Lid-Staat zijn vervuld, moeten worden samengeteld. Dit laat iedere nationale wetgever uiteraard vrij, alle maatregelen vast te stellen die hij nodig acht ter coördinatie van de toepassing en de werking van zijn onderscheiden socialezekerheidsstelsels.

Tot staving van zijn stelling dat een wet van bijzondere aard, zoals die van 16 juni 1960, waarin situaties worden geregeld die buiten de Gemeenschap zijn ontstaan, beperkende clausules inzake de woonplaats mag inhouden, beroept verweerder zich op hetgeen ten aanzien van Duitsland is bepaald in bijlage V, sub C, 1b, van verordening nr. 1408/71. Volgens deze bepaling zullen prestaties wegens buiten het grondgebied van de Bondsrepubliek Duitsland voorgekomen ongevallen en beroepsziekten niet — of slechts onder bepaalde voorwaarden — worden verleend wanneer de rechthebbenden buiten het grondgebied van de Bondsrepubliek Duitsland wonen. Maar het is duidelijk dat deze bepaling een derogerend karakter heeft ten opzichte van de algemene bepalingen van de verordening; bijlage V draagt immers de titel „Bijzonderheden voor de toepassing van de wetgevingen van bepaalde Lid-Staten.” Dergelijke afwijkingen zijn echter niet vatbaar voor extensiever uitlegging en nog minder voor analogische toepassing; genoemde bepaling geldt dus uitsluitend voor de Bondsrepubliek en voor de daar bedoelde situatie. A contrario kan men ook zeggen dat wanneer — zoals in casu bij het Belgische koloniale verzekeringsstelsel — geen uitzondering is voorzien, de algemene bepalingen van de verordening toepassing moeten vinden.

Een kenmerk van dit stelsel van sociale verzekering, waarop verweerder tot staving van zijn standpunt heeft gewezen, is dat het betrekking heeft op buiten de Gemeenschap (namelijk in de voormalige Belgische koloniën in Afrika) verrichte werkzaamheden. In verband daarmee betoogt verweerder, dat de toepassing van voorwaarden inzake woonplaats en nationaliteit op werknemers die in dergelijke gebieden werkzaam zijn geweest, volstrekt geen hindernis kan vormen voor het vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap. Het ware zelfs in strijd met de ratio van de artikelen 48 en 51 EEG-Verdrag, de toepasselijkheid van verordening uit te breiden tot situaties waarin het verband met dat verkeer ontbreekt.

In mijn conclusie in de zaak-Bozzone heb ik dit aspect van het probleem uitgebreid behandeld (Jurispr. 1977, blz. 703-706). Ik acht het niet noodzakelijk, het daar gezegde te herhalen. Ik wil mij ertoe beperken de drie belangrijkste punten uit mijn betoog weer te geven, namelijk: a) de oplossing van het probleem wordt niet beïnvloed door het feit dat de artikelen 48 en 51 niet van toepassing zijn op de verhouding tussen de Gemeenschap en Belgisch-Congo. Dit kan buiten beschouwing blijven wanneer het erom gaat of de gemeenschapsregeling inzake de sociale zekerheid van toepassing is op een wetgeving die de Belgische Staat belast met sociale zekerheidsuitkeringen op grond van werkzaamheden, verricht in de voormalige koloniale gebieden; b) beslissend is dat de sociale-zekerheidsuitkeringen moeten worden verleend door een orgaan, in het leven geroepen en beheerst door een Belgische wet, dat wil zeggen door een Belgisch orgaan. Deze nauwe, vanaf het begin bestaande band tussen het recht op uitkeringen en de Lid-Staat die deze verschuldigd is, is voldoende om te concluderen tot toepasselijkheid van verordening nr. 1408/71, ook al zijn werkzaamheden waarop het recht is gebaseerd, buiten de Gemeenschap verricht; c) dit betekent niet dat de gemeenschapsregeling van toepassing is op werknemersverkeer tussen de Gemeenschap en derde landen; het betekent slechts dat beslissende betekenis wordt toegekend aan het feit dat het betrokken socialezekerheidsstelsel door een Lid-Staat is ingesteld.

Een andere tegenwerping van verweerder is, dat uitbreiding van de werkingssfeer van een gemeenschapsverordening van 1971 tot een vele jaren eerder ingevoerd koloniaal stelsel niet verenigbaar is met de eisen van de rechtzekerheid. In het arrest-Bozzone is er echter reeds op gewezen, dat de continuïteit van het bij Belgisch koloniaal besluit van 7 augustus 1952 ingevoerde stelsel door de wet van 16 juni 1960 is gewaarborgd en dat dit stelsel in die wet ook is gewijzigd en aangevuld (r.o. 13 en 14). Sedert genoemd arrest zijn trouwens nog meer wijzigingen aangebracht; het gaat hier dus om een geheel van voorschriften waarin de Belgische wetgever herhaaldelijk heeft ingegrepen. Het is echter duidelijk dat het tijdstip waarop het stelsel oorspronkelijk is ingevoerd, van geen enkel belang is; wat telt, is dat de betrokken bepalingen thans nog van kracht zijn.

Ten slotte lijkt het mij onnodig, in te gaan op het bezwaar dat toepassing van de gemeenschapsregeling op het hierbedoelde socialezekerheidsstelsel België voor zware financiële lasten zal stellen. Overwegingen van deze aard mogen niet van invloed zijn op de uitlegging van het gemeenschapsrecht en op de verplichtingen die dit de Lid-Staten oplegt; overigens, gezien de gegevens die verweerder desgevraagd het Hof heeft verstrekt, is die last blijkbaar niet zo hoog, dat de Belgische Staat daardoor in moeilijkheden zou worden gebracht.