RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL F.CAPOTORTI
VAN 22SEPTEMBER 1977 1
Mijnheer dePresident,
mijneherenRechters,
1.Deze conclusie heeft betrekking op
zes landbouwzaken (gevoegde zaken 64
en 113/76, gevoegde zaken 117/76 en
16/77 en gevoegde zaken 124/76 en
20/77), diealle één belangrijk aspect ge­
meen hebben, namelijk hetvraagstuk van
de eerbiediging van het non-dis­
criminatiebeginsel door decommunau­
taire wetgever. Nauwkeuriger gezegd, het
punt waarop het aankomt isof,enop
welke voorwaarden, het non-discrimi­
natiebeginsel geacht moet worden tezijn
geschonden wanneer degemeenschaps­
autoriteiten desteun die een tijd lang
voor bepaalde produkten isverleend, bij
verordening afschaffen, maar hem voor
een concurrerend produkt handhaven.
Om tebeginnen zijopgemerkt dat de
produkten waarvoor desteun (indevorm
van„restituties bijdeproduktie") isinge­
trokken, totdecategorie „quellmehl" en
„gritz" behoren; het produkt dat ervan
blijft profiteren, iszetmeel. Quellmehl
wordt door een warmtebehandeling ver­
kregen uitmaïs, zachte tarwe ofbreuk­
rijst endient om devochtretentie van
brooddeeg tevergroten. InDuitsland en
Denemarken wordt het van oudsher ge­
bruikt alshulpmiddel bijdebereiding
van roggebrood. Gritz iseen soort gries
dat door een zuiver mechanische behan­
deling uitmaïs wordt verkregen envoor­
alindebrouwerij-industrie wordt ge­
bruikt. Elk van beide produkten kan ten
aanzien van zijn voornaamste aanwen­
dingen technisch gezien worden vervan­
gen door zetmeel.
Indefase van degeleidelijke totstand­
brenging van een gemeenschappelijke
ordening van degraanmarkten warenzetmeel enquellmehl tenaanzien van de
produktierestitutie gelijkgesteld; zulks
blijkt met name uit 'sRaads verordenin­
gen nrs. 141 en142/64 van 21oktober
1964. Bijartikel 17,lid 1,van verorde­
ning nr.141/64 was „een stelsel vanresti­
tuties bij deproduktie ingesteld voor
maïs enzachte tarwe dieworden gebruikt
door dezetmeelfabrieken, alsmede door
deindustrie welke quellmehl vervaardigt
…" Anderzijds waren deLid-Staten bij
verordening nr.142/64, dieeen tijdelijke
regeling bevatte voor deperiode 1.11.
1964 tot31.3.1965, gemachtigd produk­
tierestituties toe tekennen voor maïs,
zachte tarwe enbreukrijst diewerden ge­
bruikt voor devervaardiging van zetmeel
enquellmehl. Artikel 1,sub e,dezer ver­
ordening bepaalde „Bij quellmehl isde
restitutie voor maïs, zachte tarwe en
breukrijst, dieworden gebruikt voor de
vervaardiging van ditprodukt, gelijk aan
die welke bijdezetmeelfabricage voor
dezelfde graansoort wordt verleend."
Voorts wilikernog opwijzen datalvan­
af1930 inDuitsland hetzelfde criterium
gold: het restitutiebedrag voor maïs was
bijdezetmeel en bijdequellmehlfabri­
cage gelijk.
Wat gritz betreft, gaf verordening nr.
11/65 van deRaad van 26januari 1965
deLid-Staten debevoegdheid tijdelijk
eenproduktierestitutie teverlenen. Inde
considerans der verordening werd deze
maatregel gerechtvaardigd met deover­
weging dat „de toepassing van het …
stelsel van heffingen erniet alleen toe
heeft geleid datgrutten, gries engries­
meel duurder zijn geworden, maar ook
dat, inverband met deconcurrentie van
andere opsoortgelijke wijze bruikbare
produkten, moeilijkheden zijn ontstaan
tenaanzien van hetgebruik van deeerst­
genoemde produkten inhetbrouwerijbe­
drijf."
1—Vertaald uithel Italiaans.
1773

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
Vervolgens werd bij verordening nr.
120/67 van deRaad van 13juni 1967 een
verplichte produktierestitutie ingesteld
zowel voor maïs enzachte tarwe diedoor
dezetmeelindustrie werden gebruikt voor
devervaardiging van zetmeel enquell­
mehl, alsvoor maïs „gebezigd voor de
vervaardiging van grutten, gries en
griesmeel van maïs (gritz) welke worden
gebruikt door debrouwerijen" (artikel 11,
lid 1,sub aenc).Indetiende overwe­
ging der verordening wordt verklaard
welke omstandigheden deproduktieresti­
tutie voor zetmeel noodzakelijk maken
enomwelke redenen ook quellmehl en
gritz onder dieregeling dienen tevallen:
wat het eerste betreft, wordt gewezen op
„de bijzondere situatie opdezetmeel­
markt, enmet nameomdat deindustrie
concurrerende prijzen tenopzichte van
deprijzen vandevervangingsprodukten
moetkunnen handhaven"; wat hettwee­
depunt betreft, isersprake van denood­
zaak „ook voor quellmehl, alsmede voor
grutten, gries engriesmeel van maïs" een
restitutie bij deproduktie teverlenen
„om soortgelijke redenen enwegens het
feit dat zijkunnen worden vervangen
door zetmeel." Het komt erdus opneer
dat de zetmeelfabrikanten gemeen­
schapssteun werd gegeven om hen in
staat te stellen de concurrentie van
kunstmatige vervangingsprodukten te
weerstaan, terwijl daarnaast deproducen­
ten van quellmehl engritz steun ontvin­
gen om tevoorkomen dathet door de
produktierestitutie bevoordeelde zetmeel
deplaats van quellmehl zou gaan inne­
men bijdebroodbereiding endievan
gritz indebierbrouwerij.
Wat hetbedrag van derestitutie betreft,
werd uitgegaan van hetcriterium dathet
gelijk moest zijn aan derestitutie voor
zetmeel: zievoor gritz deverordeningen
nrs. 138/67 van 13juni 1967 en367/67
van 25juli 1967, envoor quellmehl de
verordeningen nrs. 178/67 van 27juni
1967 en371/67 van 25juli 1967. Inde
considerans van verordening nr. 138/67
—inhoudelijk identiek aan die vanver­
ordening nr.367/67 —wordt verklaard
dat „de restitutie bijdeproduktie voormaïs diedoor demaïsindustrie wordt ge­
bruikt voor devervaardiging van grutten,
gries engriesmeel dievoor debrouwerij
zijn bestemd, opeen zodanig peil moet
worden vastgesteld dateen evenwicht tot
stand kan worden gebracht tussen de
prijzen voor devoorziening van debrou­
werij-industrie met maïszetmeel enerzijds
enmet grutten, gries engriesmeel van
maïs anderzijds", en„dat ditdoel kan
worden bereikt door de restitutie voor
maïs die isbestemd voor devervaardi­
ging van grutten, gries engriesmeel, op
hetzelfde peil vast testellen alsderestitu­
tievoor maïs die isbestemd voor dever­
vaardiging van zetmeel." Aldus werd dan
ook bepaald inartikel 1derbeide veror­
deningen. Op hun beurt voorzagen de
verordeningen nrs. 178 en371/67 ineen
zelfde produktierestitutie voor maïs en
zachte tarwe die bestemd waren voor de
vervaardiging van zetmeel enquellmehl.
Deze gelijke behandeling van dedrie
produkten waarmee wij ons thans moe­
ten bezighouden —endie zoals wij za­
gen, teruggaat tot 1964 voor quellmehl
entot 1965 voor gritz —, isongeveer
tien jaar blijven bestaan, enwel totde
vaststelling van 'sRaads verordening nr.
1125/74 van 29april 1974, waarbij veror­
dening nr. 120/67 houdende een ge­
meenschappelijke ordening der graan­
markten openkele punten isgewijzigd.
Een van dewijzigingen betrof het eer­
dergenoemde artikel 11,lid 1:geschrapt
werd daarin detoekenning van een pro­
duktierestitutie voor maïs enzachte tarwe
dieindeGemeenschap voor devervaar­
diging van quellmehl worden gebruikt,
terwijl derestituties voor maïs enzachte
tarwe dievoor dezetmeelfabricage wor­
den aangewend, alsmede dievoor maïs
welke bestemd istervervaardiging van
gritz voor gebruik in de brouwerij­
industrie van deGemeenschap, gehand­
haafd bleven. Op dezelfde datum stelde
deRaad verordening nr. 1132/74 vast,
waarin allebepalingen inzake deproduk­
tierestitutie indesectoren granen enrijst
werden samengevat enwelke uiteraard
een bevestiging vormde van debeleids­
lijn van verordening nr.1125/74. Enkele
1774

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
maanden later evenwel onderging gritz
hetzelfde lotalsquellmehl: bijverorde­
ning nr.665/75 van 4maart 1975, hou­
dende nieuwe wijzigingen van verorde­
ning nr.120/67 (inzonderheid vanartikel
11.lid 1),werden deproduktierestituties
voor maïs bestemd tervervaardiging van
gritz voor gebruik in de brouwerij­
industrie afgeschaft, terwijl deverplichte
restituties voor maïs enzachte tarwe die
voor devervaardiging van zetmeel wor­
den gebruikt, niet zonder meer werden
afgeschaft, doch slechts facultatief wer­
den gesteld. Zijwerden evenwel weder­
omdwingend voorgeschreven bij'sRaads
verordening nr.1955/75 van 22juli 1975,
zijhetopeen lager peil dan voordien.
Welke motieven lagen tengrondslag aan
denieuwe gedragslijn van deRaad terza­
kevan desteun voor quellmehl engritz?
Indederde endevierde overweging van
verordening nr.1125/74 valt telezen dat
„derestitutie bijdeproduktie voor quell­
mehl oorspronkelijk istoegekend omdat
dit produkt bestemd isvoor bepaalde
specifieke aanwendingen ophet gebied
van demenselijke voeding, met inacht­
neming van deeventuele mogelijkheden
tot concurrentie met bepaalde andere
produkten", endat „de ervaring heeft
aangetoond dat deze vervanging nage­
noeg, zoniet geheel, onmogelijk is;dat
derestitutie bijdeproduktie voor quell­
mehl derhalve dient teworden afge­
schaft." Wat gritz betreft, verklaart de
tweede overweging van verordening nr.
665/75 eenvoudig „dat het niet meer
noodzakelijk iseen restitutie bijdepro­
duktie toe tekennen voor gries en
griesmeel van maïs, die bestemd zijn
voor debrouwerijen met hetoog opde
produktie vanbier."
Hierbij moet wel worden aangetekend
datdeRaad minder dan een jaar eerder
erblijkens devierde overweging van ver­
ordening nr.1132/74 van overtuigd was
dat deproduktierestitutie voor maïs be­
stemd tervervaardiging van gritz voor
gebruik indebrouwerij-industrie, „op
een zodanig niveau (moest) worden vast­
gesteld, dat een evenwicht wordt bereikttussen deprijzen waartegen debrouwerij­
enzich kunnen bevoorraden met maïs­
zetmeel enerzijds engries engriesmeel
van maïs enbreukrijst anderzijds" (Deze
zin isovergenomen uit deconsiderans
van de verordeningen nrs. 138 en
367/1967). Ikmoet erook opwijzen dat
deCommissie tot tweemaal toe deRaad
heeft voorgesteld desteun voor maïs die
voor dezetmeelproduktie wordt gebruikt,
alsmede voor maïs bestemd tervervaardi­
ging van gritz voor de brouwerij­
industrie, qua karakter en niveau te
handhaven; ikdoel hier opdeontwerp­
verordeningen van 8februari en20juni
1975, inwelker considerans deoverwe­
gingen die aan verordening nr.1132/74
ten grondslag lagen, weer zijn terug te
vinden. Desondanks besloot de Raad de
produktierestitutie alleen toe tekennen
voor maïs en zachte tarwe die voor de
zetmeelfabricage worden aangewend;
deze beleidslijn werd bevestigd inartikel
11,lid 1,van verordening nr.2727/75
van 29oktober 1975, inwelker conside­
rans wordt gewaagd van de„bijzondere
situatie opdemarkt van zetmeel". Ver­
volgens werd bijverordening nr. 1862
van 27juli 1976 hetbedrag van deresti­
tutie voor zetmeel verhoogd van 10tot
14rekeneenheden.
2.Deprocedures waarin ikthans heb te
concluderen, kunnen indrie groepen van
elk twee zaken worden onderscheiden.
Tot deeerste groep behoren degevoegde
zaken 64en 113/76, betreffende beroe­
pen tot schadevergoeding, ingesteld
tegen deRaad door twee Franse gritzfa­
brikanten, defirma's Dumortier Frères
enMaïseries duNord. Detweede groep
bestaat uit dezaken 124/76 en20/77,
zijnde verzoeken om een prejudiciële be­
slissing, gedaan door respectievelijk het
Tribunal administratif van Nancy endat
van Châlons-sur-Marne inaldaar aanhan­
gige gedingen tussen Moulins dePont-a-
Mousson enProvidence Agricole dela
Champagne enerzijds enhetONIC an­
derzijds; ook deze zaken betreffen het
probleem van deafschaffing van dege­
meenschapssteun voor gritz. Tot dederde
groep tenslotte behoren dezaken 117/76
1775

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
en16/77, betreffende prejudiciële vragen
van het Finanzgericht Hamburg inhet
kader van degedingen Ruckdeschel en
Hansa-Lagerhaus Ströh tegen Hauptzoll­
amt Hamburg enDiamalt tegen Haupt­
zollamt Itzehoe; indeze zaken gaat het
om deafschaffing van desteun voor
quellmehl.
Met betrekking totdezakenvandeeer­
stegroep zijopgemerkt dat defirma's
Dumortier enMaïseries duNord, naast
hun beroep totschadevergoeding voor dit
Hof, bijhet Tribunal administratif van
Rijssel inberoep zijn gegaan tegen de
afwijzing door het Franse interventiebu­
reau voor granen (ONIC) van hun ver­
zoek om toekenning van produktieresti­
tutie voor demaïs diezijsedert 1augus­
tus 1976 hebben gebruikt tervervaardi­
ging vangritz bestemd voor debrouwerij-
industrie. Zij zijn evenwel van mening
dat hun schade mede bestaat indever­
mindering van deverkochte hoeveelhe­
den gritz gedurende het verkoopseizoen
1975-1976 endedaarmee samenhangen­
deverkleining van hun afnemerskring.
Derhalve vorderen zijinhun beroep de
veroordeling van deRaad totbetaling van
vergoeding zowel van het financiële ver­
liesvoortvloeiend uitdeafwijzing van de
restitutieaanvraag, welk verlies zijnaar
hun eigen zeggen niet hebben kunnen
goedmaken door hetberekenen van ho­
gere verkoopprijzen, alsvan het verlies
voortvloeiend uit devermindering van
hun verkopen enafzetgebied.
Watdezakenvandetweede groep be­
treft, merk ikopdatdegedingen voor de
administratieve gerechten van Nancy en
Chalons-sur-Marne aanhangig zijn ge­
maakt door andere Franse gritzfabrikan­
ten, dieopkomen tegen deafwijzing door
hetONIC van hun aanvragen om toe­
kenning van een produktierestitutie voor
dedoor hen gebruikte maïs.
Inhet kader van die gedingen hebben
hetTribunal administratif van Nancy bij
beschikking van 25november 1976, en
dat van Chalons-sur-Marne bijbeschik­
king van 1februari 1977 hetHof krach­tens artikel 177 EEG-Verdrag gevraagd
om een prejudiciële beslissing over de
geldigheid van de verordeningen nrs.
665/75 en2727/75 van deRaad van res­
pectievelijk 4maart en29oktober 1975,
voor zover daarbij deproduktierestitutie,
welke voordien werd toegekend aan de
fabrikanten van gries van maïs voor de
bierbrouwerij, isafgeschaft.
Met betrekking totdezakenvandeder­
degroep tenslotte valt optemerken, dat
enkele Duitse fabrikanten van quellmehl,
diehet bevoegde nationale orgaan had­
den gevraagd hun ook indetoekomst
een produktierestitutie toe tekennen
voor maïs diewordt gebruikt tervervaar­
diging van quellmehl, deafwijzing van
dat verzoek hebben aangevochten voor
hetFinanzgericht Hamburg. Bijbeschik­
kingen van 8november 1976 en18janu­
ari 1977 heeft deze instantie krachtens
artikel 177 EEG-Verdrag het Hof ver­
zocht om een prejudiciële uitspraak over
denavolgende vragen:
„1.Zijn artikel 11van verordening nr.
120/76 —zoals gewijzigd bijveror­
dening nr.665/75 van 4maart 1975
(PB 1975, L72,blz. 14)-enartikel
1van verordening nr. 1955/75 van
22juli 1975 (PB 1975, L200, blz. 1)
respectievelijk artikel 11van veror­
dening nr.2727/75 van 29oktober
1975 (PB 1975, L281, blz. 1)ongel­
digwegens strijd met hetdiscrimina­
tieverbod van artikel 40,lid3,EEG-
Verdrag, voor zover daarbij voor maïs
gebruikt tervervaardiging van quell­
mehl, geen produktierestitutie van
dezelfde hoogte alsdievoor totzet­
meel verwerkte maïs isvastgesteld?
2.Zo ja:hebben deproducenten van
quellmehl rechtstreeks aanspraak op
een zelde produktierestitutie alsde
producenten van quellstarke (,zwel­
zetmeel'), ofisdaartoe een desbetref­
fende rechtshandeling van deRaad
vereist?"
Uiteindelijk gaat het dus inalle zes za­
kenomdevraag ofdeverordeningen van
deRaad, waarbij een einde isgemaakt
aan het stelsel van produktierestituties
1776

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
voor gritz enquellmehl, geldig zijn. Wel­
iswaar zijn deongeldigheidsgronden die
indeverschillende groepen van zaken
worden aangevoerd, niet geheel identiek:
deverzoekers indeschadevergoedings­
zaken stellen schending van debeginse­
len van devrijheid van handel encon­
currentie endaarnaast schending van het
beginsel van gelijke behandeling (hier­
mee voeren zijeengrief van formele aard
aan, diezijoverigens bijdemondelinge
behandeling hebben laten rusten); het
Finanzgericht Hamburg verwijst uitdruk­
kelijk naar het discriminatieverbod van
artikel 40,lid3,EEG-Verdrag, terwijl de
Franse administratieve gerechten hetHof
eenvoudig vragen ofdebetrokken veror­
deningen geldig zijn. Voorts hebben de
bepalingen enfeitelijke omstandigheden
dieindeze zaken een rolspelen, betrek­
king optwee verschillende produkten, en
ten slotte gaat het om procedures van
verschillende aard: het isdus zaak reke­
ning tehouden met deeigen aspecten
van elke groep van zaken. Maar ander­
zijds is,zoals wijaan hetbegin van deze
conclusie opmerken, dekern van alle zes
zaken dezelfde, namelijk deeerbiediging
van het non-discriminatiebeginsel. Het
lijkt mij derhalve vóór alles van belang
om degemeenschapsrechtelijke draag­
wijdte van ditbeginsel inhetlicht van
'sHofs jurisprudentie teonderzoeken.
3.Vanuit hetgezichtspunt van deover­
heid, hetzij dievan deLid-Staten dan wel
die van de gemeenschapsinstellingen,
valt hetnon-discriminatiebeginsel samen
met dat van degelijkheid van behande­
ling van deaan dieoverheid onderwor­
pen particulieren. Inhet nationale recht
ishetindeeerste plaats een essentieel
onderdeel van elke kataloog van mensen­
rechten endaardoor heeft het inhet al­
gemeen constitutionele betekenis. Maar
naarmate deoverheid meer inhet econo­
mische leven ging ingrijpen, vond hetin
het kader van het economische orde­
ningsrecht ook toepassing oponderne­
mingen. Opeconomisch gebied heeft het
discriminatieverbod sedert het einde van
devorige eeuw heteerst aandacht gekre­
gen in de Amerikaanse rechtspraak,vooral inverband met debeginselen ter
bescherming van devrije mededinging.
Daarna heeft hetbegrip echter een uit­
breiding ondergaan, doordat het devrij­
heid vanhetoverheidsingrijpen opecono­
misch gebied beperkte, met name terbe­
scherming van deondernemingen tegen
een ongerechtvaardigde ongelijke behan­
deling.
InhetEGKS-Verdrag richt hetinartikel
4,sub b,neergelegde verbod van discri­
minatie tussen producenten, tussen ko­
pers oftussen verbruikers, zich stellig
ook totdegemeenschapsinstellingen, zo­
alsinverband met concentratie duidelijk
blijkt uithetbepaalde inartikel 66,lid2,
tweede alinea (volgens deze bepaling
moet deHoge Autoriteit bijhaar beoor­
deling van concentraties rekening hou­
den met debelangrijkheid van onderne­
mingen van dezelfde aard dieindeGe­
meenschap bestaan, voor zover zijzulks
gerechtvaardigd achtomdenadelen wel­
keuiteenongelijkheid indeconcurren­
tieverhoudingen voortvloeien, tevermij­
denofopteheffen). InhetEEG-Verdrag,
enmet name wat delandbouwsector be­
treft, schrijft artikel 40,lid3,tweede lid,
deGemeenschap voor om bij het tot
stand brengen van een gemeenschappe­
lijke marktordening terverwezenlijking
van deinartikel 39genoemde doelein­
den „elke discriminatie tussen producen­
ten ofverbruikers van deGemeenschap
uittesluiten." Behalve datditvoorschrift
kan bijdragen aan het scheppen van ge­
zonde mededinginsvoorwaarden (voor
zover die mededinging verenigbaar is
met hetgeen isvereist voor hetverwezen­
lijken — middels marktregulerende
overheidsmaatregelen —van dedoelein­
den van artikel 39), beoogt hetindeeer­
steplaats dejustitiabelen gelijkheid van
behandeling tewaarborgen wanneer de
Gemeenschap gebruik maakt van haar
bevoegdheid regelingen tetreffen voor de
landbouwsector.
'sHofs jurisprudentie heeft drie wezen­
lijke aspecten van het communautaire
discriminatiebegrip verduidelijkt enuit­
gewerkt, teweten:
1777

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
a)erisdiscriminatie wanneer vergelijk­
bare situaties opongelijke wijze wor­
den behandeld,
b)gemeenschapsmaatregelen zijn dis­
criminatoir wanneer zijevenwichtige
concurrentieverhoudingen tussen on­
dernemingen verstoren,
c)een verschil inbehandeling opgrond
van objectieve criteria isgeoorloofd,
maar elke ongewettigde ongelijkheid
vanbehandeling isalsdiscriminatie te
beschouwen.
Met betrekking totpunt a)moet aller­
eerst worden aangehaald het arrest van
17december 1959 (zaak 14/59, Société
des Fonderies aPont-a-Mousson, Jurispr.
1958/1959, blz. 488). Inzijn overwegin­
gen tenaanzien van detweede grief wees
het Hof eronder meer opdat van dis­
criminatie sprake iswanneer vergelijkba­
reomstandigheden op ongelijke wijze
worden behandeld; derhalve had de
Hoge Autoriteit, door bepaalde gieterijen
(de zogenaamde geïntegreeerde staalgie­
terijen) ontheffing teverlenen van beta­
ling van verplichte bijdragen endeze
concessie teweigeren aan andere, anders
geaarde gieterijen (ijzergieterijen van eer­
ste smelting), geen discriminerende
maatregel getroffen, aangezien hetdaarbij
ging om groepen ondernemingen die
andere installaties enandere grondstoffen
gebruikten, zodat de omstandigheden
vanuit hetgezichtspunt van demededin­
ging niet vergelijkbaar waren.
Inhetarrest van 10mei 1960 (gevoegde
zaken 3-18, 25en26/58, Barbara Erz­
bergbau AG e.a., Jurispr. 1960 blz. 381)
heeft hetHof nog eens herhaald dat de
term discriminatie „veeleer betekent dat
vergelijkbare gevallen ongelijk worden
geregeld." Hetzelfde arrest bevat twee be­
langrijke verduidelijkingen; ten eerste
ontkent hetHof datbijelke vergelijking
tussen verschillende ondernemingen re­
kening moet worden gehouden met al
hun omstandigheden (deze opvatting zou
immers tot resultaat hebben „dat elke
onderneming alleen met zichzelf kan
worden vergeleken, daar het begrip .ver­
gelijkbare omstandigheden' enbijgevolghet begrip .discriminatie' opdeze wijze
elke inhoud verliezen"); indetweede
plaats merkt hetHof opdat„het begrip
discriminatie niet noodzakelijkerwijze
impliceert dateen rechtstreekse schade is
veroorzaakt", ofschoon „uit detoepassing
van een ongelijke behandeling soms een
schade kan voortvloeien, welke dan tot
het bewijs kan leiden dat discriminatie
aanwezig is."
Indeze gedachtengang past ook het ar­
rest van 17juli 1963 (zaak 13/63, Italië t.
Commissie, Jurispr. 1963, blz. 355), waar­
inonder meer wordt gezegd dat„de ver­
schillende behandeling van niet­
vergelijkbare gevallen niet zonder meer
wijst opdiscriminatie" endat van dis­
criminatie inmateriële zinsprake is„in­
dien hetzij vergelijkbare gevallen opver­
schillende wijze, hetzij verschillende ge­
vallen opgelijke wijze (worden) behan­
deld."
Kort samengevat: devergelijkbaarheid
van degevallen, van deomstandigheden
waarin deondernemingen zich bevinden,
bezien inhetkader van desector waarop
een bepaalde regeling van toepassing is,
vormt eenwezenlijk element omtekun­
nen vaststellen ofbepaalde regels dietot
een verschil inbehandeling leiden, dis­
criminerend van aard zijn. Uiteraard be­
tekent „vergelijkbaarheid van omstandig­
heden" niet dat ereen absolute gelijk­
heid moet bestaan. Die vergelijkbaarheid
moet mede vanuit hetgezichtspunt van
demededinging worden bepaald (vgl. het
arrest van 17december 1959, Fonderies
dePont-a-Mousson) eninelkgeval ook
inhetlicht van dedoelstelling van de
betrokken regeling: het ismet name in
verband met die doelstelling dat kan
worden vastgesteld ofzekere bestaande
verschillen tussen de ondernemingen
voldoende grond opleveren omtotniet­
vergelijkbaarheid van hun omstandighe­
den teconcluderen enderhalve een ver­
schillende behandeling geoorloofd te
achten. Anders gezegd, ophetgebied van
overheidsmaatregelen op economisch
gebied zalhet non-discriminatiebeginsel
zijn geschonden indien twee situaties, die
1778

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
ten aanzien van het doel van demaatre­
gelanaloog zijn, opongelijke wijze wor­
den behandeld: in deze zin advocaat-
generaal Lagrange inzijn conclusie inde
bovengenoemde zaak 13/63 (Italië t.
Commissie).
Met betrekking totpunt b)zijgenoemd
het arrest van 17juli 1959 (gevoegde za­
ken 32 en 33/58, SNUPAT, Jurispr.
1958-1959, blz. 303). Onder verwijzing
naar deartikelen 2,tweede alinea, 3,sub
b,60en67EGKS-Verdrag, overwoog het
Hof daarin onder meer: „dat… elke
handeling ofbemoeiing, zelfs indien af­
komstig van deHoge Autoriteit, alsdis­
criminatoir enbijgevolg strijdig met het
Verdrag kan worden beschouwd, wanneer
zijvan zodanige aard isdatdaardoor de
verschillen tussen de produktiekosten,
anders dan door een wijziging inhet
rendement der produktiefactoren, be­
langrijk zouden worden vergroot endat
aldus inde concurrentieverhoudingen
van debetrokken ondernemingen een
merkbare verstoring van het evenwicht
ontstaat; dat, met andere woorden, elke
bemoeiing waarvan het doel ofhet ge­
volg isdatdeconcurrentie opkunstmati­
gewijze eninbelangrijke mate wordt
vervalst, alsdiscriminatoir enstrijdig met
hetVerdrag moet worden beschouwd."
Inverband met punt c)verdienen ver­
melding dearresten van 29november
1956 (zaak 9/55, Kolenmijnen van Bee­
ringen e.a., Jurispr. 1955-1956, blz. 349),
24oktober 1973 (zaak 43/72, Merkur, Ju­
rispr. 1973, blz. 1055), 2juli 1974 (zaak
153/73, Holtz &Willemsen, Jurispr.
1974, blz. 675), 11juli 1974 (zaak 11/74,
Minoteries delaChampagne, ibid., blz.
877) en 12juli 1977 (zaak 2/77, Hoff­
mann's Starkefabriken AG). Inheteerste
van deze arresten wordt destelling afge­
wezen dat deaanpassing van devereve­
ning aan desituatie van elke onderne­
ming afzonderlijk discriminerend isen
mitsdien in strijd met het EGKS-
Verdrag; voorts wordt gezegd dat een
dergelijke stelling slechts steekhoudend
zou zijn „indien deHoge Autoriteit bij
hetonderzoek naar deovereenstemming
tussen deindividuele omstandighedenderondernemingen endepremissen der
perekwatie, geen uniform enobjectief
criterium zou hebben toegepast." Inhet
arrest-Merkur vestigt hetHof erdeaan­
dacht opdat een „ongelijkheid van be­
handeling slechts dan eeninbreuk ophet
non-discriminatiebeginsel zou vormen,
wanneer daaruit van willekeur zou blij­
ken". Inhet arrest-Holtz &Willemsen
merkt hetHof eerst opdatdeinartikel
40EEG-Verdrag omschreven doelstellin­
gen „medebrengen datervoor producen­
ten enverbruikers van landbouwproduk­
tengemeenschappelijke regelen ennor­
men moeten worden vastgesteld", om
vervolgens teverklaren „dat erwatbetreft
de verschillende bestanddelen van de
gemeenschappelijke marktordeningen —
beschermende maatregelen, subsidies,
steunmaatregelen endergelijke —,alleen
streeksgewijze ofinverband met andere
produktie- ofverbruikscondities mag
worden gedifferentieerd, wanneer terver­
zekering van een evenredige verdeling
van voor- en nadelen voor betrokkenen
volgens objectieve maatstaven wordt te-
Werk gegaan entussen deLid-Staten niet
interritoriale zin wordt onderscheiden".
Ook alwerd het discriminatieprobleem
indeze zaak voornamelijk bezien vanuit
hetgezichtspunt van denationaliteit en
devestigingsplaats van deondernemin­
gen, waar hetopaankomt isdathetHof
inalgemene termen deeisheeft gefor­
muleerd dat objectieve criteria worden
gehanteerd bijgedifferentieerde toeken­
ning van gemeenschapssteun opland­
bouwgebied, endat inelk geval het
evenwicht indeverdeling van voor- en
nadelen moet worden gewaarborgd. In
het arrest-Minoteries delaChampagne
werd herhaald dat „een verschil inbe­
handeling slechts dan kan worden geacht
een verboden discriminatie tevormen,
wanneer daaruit van willekeur zou blij­
ken". Ennog onlangs heeft ditbeginsel
opnieuw toepassing gevonden indezaak-
Hoffmann's Starkefabriken AG, waarin
het Hof verklaarde dat een verschil in
behandeling (tussen producenten van
aardappelzetmeel en die van maïszet­
meel) dat objectief gerechtvaardigd was
bevonden, niet discriminerend kon zijn.
1779

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
4.Keren wijterug totdethans aanhan­
gige zaken. Ikzalindeeerste plaats aan­
dacht schenken aan devragen diezijn
gesteld inde prejudiciële procedures
117/76 en16/77 betreffende quellmehl,
enerzijds omdat degemeenschapssteun
voor ditprodukt eerder isafgeschaft dan
die voor gritz, anderzijds omdat devra­
gen van hetFinanzgericht Hamburg het
voordeel hebben nauwkeurig engedetail­
leerd tezijn.
Defeitelijke elementen van denationale
procedures inhetkader waarvan deDuit­
serechter zich tothetHof heeft gewend,
komen opalle wezenlijke punten met
elkaar overeen. Het enige verschil is,dat
inhetgeding dattengrondslag ligtaan
zaak 117/76, degeldigheid wordt betwist
van deverordeningen van deRaad betref­
fende het verkoopseizoen 1974-1975,
terwijl het inhet geding dat aanleiding
heeft gegeven totdeprejudiciële proce­
dure 16/77, gaat om deverordeningen
betreffende het seizoen 1975-1976 (met
name de verordeningen nrs. 665 en
2727/75, diehetFinanzgericht Hamburg
uitdrukkelijk vermeldt). Dit onderscheid
heeft echter geen invloed opdestrekking
van devragen van deDuitse rechter: het
verandert immers niets aan dekern van
degestelde problemen, dieinbeide ge­
vallen hetzelfde is.
Zoals gezegd, voelen dequellmehlprodu­
centen zich gediscrimineerd sedert het
tijdstip waarop dehun voordien toege­
kende gemeenschapssteun (restitutie bij
deproduktie) werd afgeschaft, terwijl de
steun aan dezetmeelproducenten bleef
bestaan. Volgens deRaad isdevervan­
ging van quellmehl door quellstarke bij
devervaardiging van voedingsmiddelen
voor menselijk gebruik economisch „na­
genoeg, zoniet geheel onmogelijk" ge­
bleken. Ikheb deze zinsnede uit decon­
siderans van verordening nr. 1125/74
reeds aangehaald; daarbij wordt uitdruk­
kelijk gezegd datditeen ervaringsgege­
ven is,endeze ervaring kan alleen maar
zijn opgedaan indeperiode waarin voor
quellmehl dezelfde restitutie werd toege­
kend alsvoor zetmeel. Om debijge­noemde verordening ingevoerde ongelij­
kebehandeling tekunnen rechtvaardi­
gen, ishet echter noodzakelijk dat die
overweging ook blijft opgaan indenieu­
wesituatie, waarin dus derestitutie voor
quellmehl isafgeschaft met gelijktijdige
handhaving van dievoor zetmeel.
DeRaad endeCommissie betogen dat
door de verminderde concurrentiedruk
zowel van industriële produkten terver­
vanging van zetmeel alsvan maïszetmeel
uitderde landen, welke een gevolg isvan
dehogere grondstoffenprijzen opdewe­
reldmarkt, ook destrijd tussen zetmeel
enquellmehl enigszins isgeluwd. Erzou
dus minder kans zijn dat quellstärke
tegen lagere prijzen wordt aangeboden
dan quellmehl. Deze omstandigheid le­
vert, tezamen met hetnatuurlijke kosten­
verschil tussen beide produkten, een
rechtvaardiging voor het afschaffen van
derestitutie voor quellmehl. Een verder
argument is,aldus deCommissie, datde
zetmeelindustrie ingewikkelder installa­
ties engrotere investeringen vergt dan
nodig zijn voor dequellmehlproduktie
endus veel gevoeliger isvoor destijging
van dearbeids- en energiekosten, die
zich heeft voorgedaan.
Verzoekers indehoofdgedingen erken­
nen dat zonder concurrentievervallende
overheidsmaatregelen quellmehl goedko­
per kan worden gefabriceerd dan
quellstärke, omdat bijdefabricage van
quellmehl minder produktieverlies op­
treedt dan bijdefabricage van zetmeel.
Zijwijzen erechter opdatbijdebrood-
bereiding hetrendement van zetmeel, dat
wilzeggen hetvochtabsorptie- enreten­
tievermogen, groter isdan datvan quell­
mehl. Dus wat deze aanwending betreft,
zou zetmeel, ook wanneer hetduurder is,
met quellmehl kunnen concurreren. An­
derzijds ishet kostenvoordeel van quell­
mehl inelkgeval kleiner dan hetbedrag
van deproduktierestituties voor zetmeel,
zodat deafschaffing van derestitutie voor
quellmehl deproducenten van uitmaïs
vervaardigde quellstarke instaat heeft ge­
steld hun produkt tepousseren, aange­
zien ditthans dankzij deervoor toege-
1780

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
kende restitutie opdemarkt van produk­
tenvoor deroggebroodfabricage goedko­
per kan worden aangeboden dan quell­
mehl.
De betrokken ondernemingen voegen
hieraan toe dat quellmehl ondanks de
concurrentie van quellstarke zijn markt­
positie weliswaar jarenlang heeft kunnen
behouden, doch datditalleen tedanken
was aan degelijkheid van behandeling
van beide produkten, dieinDuitsland 44
jaar lang onafgebroken heeft bestaan.
Maar ditevenwicht zou nuzijn verstoord
door deongelijkheid van behandeling
met betrekking tot degemeenschaps­
steun.
Harerzijds geeft deCommissie toedatde
afschaffing van derestitutie voor quell­
mehl ertoe kan leiden datditprodukt
zich ten opzichte van zetmeel envoor
wat debroodbereiding betreft, wellicht
niet volledig zal kunnen handhaven.
Niettemin bestaat ervolgens haar geen
grond om tevrezen datquellmehl geheel
van demarkt zalworden verdrongen; zij
attendeert tendeze zowel opdeverlaging
van desteun voor zetmeel ingevolge ver­
ordening nr.1955/75, alsophetfeit dat
voor deproduktie van quellmehl grond­
stoffen van mindere kwaliteit —die dus
goedkoper zijn —kunnen worden ge­
bruikt. Dit laatste wordt door debetrok­
ken ondernemingen echter ten stelligste
ontkend.
DeCommissie besluit datdeenige con­
sequentie van deafschaffing van deresti­
tutie voor quellmehl is,dathetprijsvoor­
deel van ongeveer 20%,datditprodukt
had tenopzichte van zetmeel, gedeelte­
lijkofopzijn hoogst geheel ongedaan is
gemaakt. Mitsdien, aldus deCommissie,
heeft degewraakte maatregel niets anders
gedaan dan voor beide produkten gelijke
concurrentievoorwaarden scheppen; van
inbreuk ophet discriminatieverbod van
artikel 40,lid3,EEG-Verdrag isdus geen
sprake.
5.Bijdevraag oferinderdaad inbreuk
isgemaakt opdat verbod, dient menvooral het volgende punt voor ogen te
houden: het gaat hier om twee produk­
ten, dieuitdezelfde grondstoffen worden
vervaardigd (maïs, zachte tarwe ofbreuk­
rijst) endie met elkaar concurreren, en
wel indeze zin dattotdetalrijke aan­
wendingsmogelijkheden van zetmeel —
nauwkeuriger gezegd een speciaal soort
zetmeel, namelijk quellstarke —ook de
veel minder talrijke aanwendingsmoge­
lijkheden van quellmehl behoren. De
mogelijkheid datquellmehl door zetmeel
wordt vervangen, isoverigens indetien­
deoverweging van 'sRaads verordening
nr.120/67 uitdrukkelijk erkend.
Met betrekking tot demotivering van
deze verordening merkte ikreeds opdat
deuitbreiding van derestitutie voor zet­
meel totquellmehl debedoeling had
laatstgenoemd produkt tebeschermen
tegen deconcurrentie diehetopzijn tra­
ditioneel aanwendingsgebied, debrood­
bereiding, zou kunnen ondervinden van
deonder degemeenschappelijke steun­
regeling vallende quellstärke. Als nueen
produkt door een ander kan worden ver­
vangen, enbeide dus met elkaar concur­
reren, doet zich ongetwijfeld het pro­
bleem van degelijke behandeling voor.
Hiertegen kan men niet inbrengen, zoals
deRaad doet, dathetfeit dat deconcur­
rerende produkten niet identiek zijn, elke
mogelijkheid van discriminatie uitsluit.
Deze stelling vindt geen enkele steun in
het door deRaad aangehaalde arrest in
zaak 5/73 (24 oktober 1973, Balkan-
Import-Export, Jurispr. 1973, blz. 1091,
inzonderheid r.o. 26); het Hof heeft er
daar alleen opgewezen dat artikel 40
slechts discriminaties binnen dekring
van deproducenten enbinnen dievan
deverbruikers verbiedt, maar niet han­
delt over dehandhaving van het even­
wicht tussen detegengestelde belangen
van deze groepen. Maar inhetlicht van
artikel 40kan wel een vergelijking wor­
den gemaakt tussen deproducenten van
verschillende produkten. Als hetomon­
derling concurrerende produkten gaat, is
ergeen enkele reden om het non­
discriminatiebeginsel niet toepasselijk te
achten. Als twee warentechnisch verschil-
1781

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
lende produkten zich voor een zelfde ge­
bruik lenen, brengt hetbeginsel vange­
lijke behandeling mee datderespectieve
producenten niet mogen worden onder­
worpen aan uiteenlopende regelingen,
die demededingingsvoorwaarden kun­
nen vervalsen.
Evenmin kan mijns inziens worden ge­
steld dat deverschillende behandeling
van zetmeel enquellmehl haar recht­
vaardiging vindt inhetverschil tussen de
productiekosten van detwee produkten.
Bijnormale toepassing van degemeen­
schapsverdragen immers kan hetenkele
verschil tussen deproduktiekosten van
deondernemingen dieidentieke ofcon­
currerende produkten vervaardigen, geen
differentiatiefactor vormen die deverge­
lijkbaarheid van hun omstandigheden
verhindert enbijgevolg ruimte laatvoor
ongelijke behandeling. Ditvormt natuur­
lijk geen beletsel voor detoepassing van
bijzondere regels die deaanpassing van
minder produktieve ondernemingen aan
deeisen van deconcurrentie binnen de
gemeenschappelijke markt moeten ver­
gemakkelijken (zie arrest van 29novem­
ber 1956, zaak 9/55, Belgische kolenmij­
nen, Jurispr. 1955-1956, blz. 349), ofvan
vrijwaringsmaatregelen die uitzonde­
ringsgewijs krachtens bijzondere afwij­
kende bepalingen zijn toegestaan (zie bij
voorbeeld het reeds aangehaalde arrest in
zaak 13/63, Italië t.Commissie).
Wanneer twee verschillende produkten
onderling substitueerbaar zijn, moet
steeds hetzelfde criterium gelden, on­
geacht ofhetverschil indeproduktiekos­
ten nuvalt toeteschrijven aan dekwali­
teit van het management, dan wel ver­
band houdt met demeer ofminder ge­
compliceerde technieken diebijdever­
vaardiging van hetprodukt worden toe­
gepast. Dit volgt uit dealgemene regel
van artikel 3,sub f,EEG-Verdrag, volgens
welke elke maatregel diedemededinging
binnen de gemeenschappelijke markt
vervalst, onverenigbaar ismet het Ver­
drag; voor wat meer inhetbijzonder de
landbouwsector betreft, dient voorts re­
kening teworden gehouden met deeisvan vergroting van deproduktiviteit van
delandbouw door middel van een ratio­
nele ontwikkeling van delandbouwpro­
duktie, overeenkomstig deeerste van de
inartikel 39,lid 1,genoemde doelstel­
lingen. Wanneer twee verschillende pro­
dukten even geschikt zijn voor een be­
paald gebruik, maar hetene isvan nature
duurder dan het andere, dan zou hetdui­
delijk met diedoelstelling instrijd zijn
om met behulp van gemeenschapssteun
dekosten kunstmatig teverlagen.
Weliswaar kan hetinbepaalde omstan­
digheden wenselijk zijn om, inplaats van
aan genoemde doelstelling, prioriteit te
geven aan andere dringende vereisten, bij
voorbeeld hetverzekeren van een redelij­
ke levensstandaard aan de landbouwbe­
volking, het stabiliseren van demarkten
ofhet veiligstellen van devoorziening;
het isdus denkbaar dat omwille van een
dezer doelstellingen bepaalde groepen
producenten, diezich ineen voordeliger
positie bevinden dan andere, een gunsti­
ger behandeling ten deel valt. Maar bij
gebreke van bijzondere redenen die een
dergelijk verschil inbehandeling kunnen
rechtvaardigen, verzet het discriminatie­
verbod van artikel 40zich tegen elke re­
geling waardoor een groep van producen­
ten wordt bevoordeeld boven een andere
groep van ondernemers die een concur­
rerende activiteit uitoefenen. Krachtens
het non-discriminatiebeginsel immers is
het decommunautaire instanties verbo­
den zodanige marktregelingen vast te
stellen, dat demededingingsvoorwaarden
worden vervalst: aldus deduidelijke uit­
spraak van hetHof inhet eerder aange­
haalde arrest van 17juli 1959 (SNUPAT).
Een ander argument van deRaad isdat
erhoe dan ook geen discriminatie is,
omdat quellmehl indie sector van de
gemeenschappelijke markt waarvoor het
hoofdzakelijk isbestemd, namelijk de
voedingssector, economisch gezien een
weinig belangrijke rolspeelt. Dit argu­
ment lijkt mij echter van betekenis ont­
bloot, gelet opdewijze waarop het be­
grip discriminatie in'sHofs rechtspraak
isontwikkeld, namelijk op basis van
1782

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
vooral kwalitatieve, enniet kwantitatieve
elementen; degelding van het beginsel
van gelijkheid van behandeling mag
immers niet afhankelijk zijn van deom­
vang van het betrokken economische
verschijnsel.
Alle argumenten van Raad enCommissie
tezamen kunnen mijns inziens devol­
gende doorslaggevende omstandigheid
niet wegnemen: voor wat deregeling van
deproduktierestituties betreft, bevinden
deproducenten van zetmeel endie van
quellmehl zich ineen vergelijkbare situ­
atie, enzijworden thans verschillend be­
handeld zonder dat ditdoor objectieve
criteria wordt gerechtvaardigd. Dat beider
situatie vergelijkbaar is,volgt niet slechts
uithetfeitdathettechnisch mogelijk is
quellmehl door zetmeel tevervangen —
endatmitsdien detwee produkten elkaar
opdemarkt beconcurreren —,maar ook
uithetvolstrekte parallellisme gedurende
tien jaar inderestitutieregelingen voor
zetmeel enquellmehl, enuitde —in
verordening nr.120/67 uitdrukkelijk er­
kende —analogie van degronden waar­
opdetoekenning van derestituties voor
beide produkten berustte. Het verschil in
defabricagemethoden stond aan ditpa­
rallellisme niet indeweg; endetwee in­
stellingen hebben niet weten aan teto­
nen datzich na1974 een zodanige wijzi­
ging heeft voorgedaan indefabricage- en
afzetsituatie van zetmeel enquellmehl,
datdeomstandigheden van derespectie­
veproducenten, ondanks hetfeit datzij
dezelfde grondstof gebruiken, niet meer
vergelijkbaar zouden zijn. Hieraan moet
nog worden toegevoegd dat, ook alzou
hetjuist zijn dathetbedrag van deresti­
tutie voor dezetmeelproducenten slechts
hetnatuurlijke kostenverschil tenopzich­
tevan quellmehl dekt, het oneconomi­
sche effect ervan, datinstrijd ismet de
eerder genoemde eerste doelstelling van
artikel 30, slechts acceptabel zou zijn
wanneer daarvoor belangrijke, aan andere
doelstellingen van dat artikel ontleende
redenen bestaan, diehet aan dezetmeel­
producenten toegekende voordeel zouden
wettigen. Deopzet om door schrapping
van één uitgavenpost degemeenschaps­begroting teontlasten, biedt stellig on­
voldoende rechtvaardiging, want het is
duidelijk dat dat doel niet mag worden
nagestreefd ten koste van een specifieke
groep concurrenten van dezetmeelpro­
ducenten.
6.Een nieuw feit datvolgens deRaad
endeCommissie grond oplevert voor de
afschaffing van desteun voor dequell­
mehlfabrikanten zou zijn dat genoemd
produkt steeds meer voor diervoeding
wordt aangewend. Men stelle zich hier
voor ogen wat indederde overweging
van verordening nr. 1125/74 wordt ge­
zegd, namelijk dat derestitutie bij de
produktie voor quellmehl oorspronkelijk
istoegekend „omdat ditprodukt bestemd
isvoor bepaalde specifieke aanwendin­
gen ophet gebied van demenselijke
voeding …" DeRaad nubetoogt dater
een „irrationeel" gebruik van quellmehl
voor diervoeding was geconstateerd. Ha­
rerzijds wijst de Commissie erop dat
quellmehl, omdat het eenvoudiger kan
worden geproduceerd endaardoor goed­
koper isdan quellstarke, een steeds gro­
ter deel van demarkt voor diervoeders
heeft weten teveroveren ten koste van
magere-melkpoeder en zetmeel. Aldus
zou derestitutie voor quellmehl, oor­
spronkelijk bedoeld om tevoorkomen
datditprodukt zich ophetgebied van de
menselijke voeding ineen nadelige posi­
tiezou bevinden ten opzichte van zet­
meel, ertenslotte toehebben geleid dat
deproducenten ervan opeen van deaf­
zetmarkten van zetmeel konden penetre­
ren, waardoor dequellmehlindustrie in
een kunstmatig bevoorrechte positie ge­
raakte.
Debewering alszouquellmehl insteeds
grotere mate voor dierlijke voeding wor­
den gebruikt, wordt door verzoeksters
zeer beslist van dehand gewezen. Zij
zeggen datofschoon grote hoeveelheden
maïszetmeel inderdaad voor dat doel
worden gebruikt, deDuitse quellmehl­
producenten diezijn aangesloten bijde
vereniging van fabrikanten van ingre­
diënten voor het bakkersbedrijf, nooit
quellmehl voor diervoeding hebben ver-
1783

CONCLUSIE VAN DE HEER CAP0TORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
kocht, hetgeen door genoemde vereni­
ging zou zijn vastgesteld. InDuitsland
zijn slechts één oftwee marginale quell­
mehlfabrieken niet bij die vereniging
aangesloten; zelfs indien deze bedrijven
quellmehl voor diervoeding zouden heb­
ben verkocht, kan hetdusnooit omgrote
hoeveelheden gaan. Indeandere Lid­
staten bestaan geen quellmehlfabrieken,
met uitzondering van één onderneming
inDenemarken enéén oftwee inNeder­
land, dieevenwel een betrekkelijk kleine
produktie hebben.
Eind mei, enkele weken voor demonde­
linge behandeling, heeft hetHof deRaad
endeCommissie gevraagd om gegevens
diehun bewering betreffende hetgebruik
van quellmehl voor diervoeding zouden
kunnen staven.
De Raad heeft ditverzoek onbeantwoord
gelaten, terwijl deCommissie zich ertoe
heeft beperkt een telex van deDuitse
Bondsminister van voedselvoorziening
van 7juni 1977 over teleggen, waarin
wordt medegedeeld datdeDuitse vereni­
ging van diervoederfabrikanten heeft ge­
protesteerd tegen deafschaffing van de
restitutie voor quellmehl. Deze medede­
ling bevatte echter geen enkele aanwij­
zing omtrent deomvang van dequell­
mehlverkopen voor dierlijke voeding.
De Raad en de Commissie waren dus
niet instaat hetHof degegevens tever­
schaffen waarom het had verzocht. Wij
moeten dan ook constateren dat hetfeit
dat door debeide instellingen van vol­
doende belang werd geacht omeen einde
temaken aan hetvroegere vaste parallel­
lisme tussen quellmehl enzetmeel, niet
isbewezen.
Overigens isdeomstandigheid dathet
gebruik van quellmehl voor dierlijke
voeding niet overeenkomt met detradi­
tionele bestemming ervan, niet voldoen­
deomdatgebruik als„irrationeel" tebe­
stempelen. Het isniet abnormaal dateen
produkt nieuwe markten enafzetmoge­
lijkheden zoekt, wanneer datinovereen­
stemming ismet criteria van economischenrationeel gebruik. Aangenomen even­
wel datquellmehl alleen dankzij deresti­
tutie opdemarkt van diervoeders heeft
kunnen penetreren, dan ishet nog veel
irrationeler om via derestitutie hetzelfde
gebruik van zetmeel testimuleren, dat
immers veel duurder isom teproduceren
dan quellmehl en een geringere voe­
dingswaarde heeft.
Als degemeenschapswetgever het ge­
bruik van quellmehl voor dierlijke voe­
ding had willen tegengaan, dan had hij
desteun vanaf hetbegin moeten beper­
ken totquellmehl dat voor menselijke
voeding was bestemd. Enalshem daarbij
een verder doel voor ogen had gestaan,
namelijk beperking van de gemeen­
schapsuitgaven door afschaffing van de
restitutie voor quellmehl, dan had hijde­
zelfde gedragslijn moeten volgen zowel
ten aanzien van zetmeel bestemd voor
dierlijke voeding als ten aanzien van
zetmeel datinplaats van quellmehl bij
de roggebroodbereiding werd gebruikt.
Ten deze valt tebedenken dat, waar de
restitutie voor zetmeel beoogt deconcur­
rentiekracht vanditprodukt tenopzichte
van chemische enniet voor voedingsdoel­
einden bruikbare vervangingsprodukten
instand tehouden, deze steun overbodig
lijkt voor zetmeel datindevoedingsin­
dustrie wordt gebruikt. Debetrokken on­
dernemingen wijzen inditverband opde
gemeenschapsregeling betreffende deres­
titutie bijdeproduktie voor suiker enbe­
togen dat, juist zoals ditvoor suiker is
gebeurd, derestitutie voor zetmeel zon­
dermeer beperkt had kunnen worden tot
degevallen waarin dit met chemische
vervangingsprodukten concurreert. Als
evenwel deRaad het om hem moverende
redenen wenselijk achtte de restitutie
voor zetmeel tecontinueren, dan had,
omwille van hetbeginsel van gelijke be­
handeling, datook tengrondslag lagaan
deoorspronkelijke toekenning van de
restitutie voor quellmehl, het parallellis­
me tussen zetmeel enquellmehl ge­
handhaafd moeten worden.
7.Voorgaande overwegingen nopen tot
deconclusie dat deongelijke behande-
1784

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
ling vanquellmehl- enzetmeelproducen­
ten, diehetgevolg isvan debeëindiging
van degemeenschapssteun voor quell­
mehl, geen grond vindt ineen algemeen
enobjectief criterium enmitsdien een
met artikel 40,lid3,tweede alinea, EEG-
Verdrag strijdige discriminatie is.
Ditvooropgesteld, dienen wijvervolgens
nategaan welke gemeenschapsnormen
eventueel wegens schending van ge­
noemd artikel 40alsongeldig moeten
worden beschouwd. Inzijn eerste vraag
noemt het Finanzgericht Hamburg drie
bepalingen die mogelijkerwijs ongeldig
zijn: artikel 11 van verordening nr.
120/67, zoals gewijzigd bijverordening
nr.665/75; artikel 1van verordening nr.
1955/75, enartikel 11van verordening
nr.2727/75. Erzijevenwel opgewezen
datinaldeze bepalingen elke vermel­
ding van een produktierestitutie voor
quellmehl eenvoudig achterwege blijft:
erwordt van ditprodukt volstrekt geen
gewag gemaakt enerisdusenkel sprake
vantoekenning van derestitutie voor an­
dere, met name genoemde produkten.
Nauwkeuriger gezegd, artikel 11,lid 1,
van verordening nr.120/67, zoals gewij­
zigd bijverordening nr.665/75, bepaalt
dat een produktierestitutie kan worden
verleend voor maïs en zachte tarwe be­
stemd tervervaardiging van zetmeel, voor
aardappelzetmeel envoor gritz gebruikt
tervervaardiging van glucose viarecht­
streekse hydrolyse. Artikel 1van veror­
dening nr. 1955/75 betreft derestitutie
bijdeproduktie voor zetmeel, enartikel
11vanverordening nr.2727/75 maakt de
restitutie mogelijk ingelijke bewoordin­
gen alsverordening nr.665/75. Van de
andere kant, deeerste bepaling diedoor
wijziging van artikel 11,lid 1,van veror­
dening nr.120/67 deproduktierestituties
voor quellmehl afschafte, was artikel 5
van 'sRaads verordening nr.1125/74 van
29april 1974. Ook inditgeval bepaalde
denieuwe tekst van artikel 11,lid 1,al­
leen dat restitutie zou worden verleend
voor bepaalde produkten (zetmeel van
maïs enzachte tarwe, aardappelzetmeel,
gritz voor devervaardiging vanglucose of
bier), zodat hetslechts gevolgen had voorderestitutie voor quellmehl inzoverre
dezenietmeerwerdverleend. Maar de
bedoeling om debepaling waarbij die
restitutie vroeger was ingevoerd, afte
schaffen, bleek duidelijk uit twee om­
standigheden: hetfeit datartikel 11,lid
1,voor deeerste maal werd gewijzigd, en
deuitdrukkelijke opmerking indevierde
overweging van deverordening „dat de
restitutie bijdeproduktie voor quellmehl
dient teworden afgeschaft". Ditgebeurde
door inartikel 11,lid 1,sub a,dezinsne­
de„voor maïs enzachte tarwe diewor­
den gebruikt door dezetmeelindustrie
voor devervaardiging van zetmeel en
quellmehl" tevervangen door „voor maïs
enzachte tarwe dieindeGemeenschap
worden gebruikt voor devervaardiging
van zetmeel". Het komt mij derhalve
voor dathetindeeerste plaats artikel 5
van verordening nr.1125/74 is—voor
zover hierbij deoude bepaling betreffen­
detoekenning van deproduktierestitutie
voor quellmehl isafgeschaft —,dat als
rechtstreekse consequentie van degecon­
stateerde onverenigbaarheid met artikel
40, lid 3,tweede alinea, EEG-Verdrag
ongeldig moet worden verklaard.
Deze ongeldigverklaring moet binnen
nauwe grenzen blijven entotwelom­
schreven gevolgen leiden. Zijiseen uit­
vloeisel van deonrechtmatige ongelijke
behandeling van zetmeel enquellmehl
enkan dus uiteraard geen consequenties
hebben voor deprodukten dieniet inde
vergelijking zijn betrokken (zoals aardap­
pelzetmeel engritz, watditlaatste betreft
echter behoudens wat ikaanstonds zal
zeggen over gritz dat indebrouwerij-
industrie wordt gebruikt).
Maar zowel formeel alsmaterieel zou het
tevergaan debepaling ook ongeldig te
achten voor zover zijdesteun aan de
zetmeelproducenten continueert; welis­
waar isdeuitsluitend aan hen verleende
steun discriminerend tenopzichte van de
quellmehlfabrikanten, maar dediscrimi­
natie isgelegen indeafschaffing van de
parallelle steun aan laatstgenoemden, en
alle grieven zijn tegen ditaspect gericht,
ofbeter gezegd tegen dedoor verorde-
1785

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
ning nr.1125/74 aangebrachte wijziging.
Ikspreek derhalve over deongeldigheid
vanartikel 5vanverordening nr.1125/74
voor zover dit,indeplaats van artikel 11
van verordening nr. 120/67 tredend, de
gemeenschapssteun voor dequellmehlfa­
brikanten heeft afgeschaft. Anders ge­
zegd: hetisdeinartikel 5vervatte impli­
ciete afschaffingsbepaling dieongeldig is.
Niet ongeldig daarentegen zijn mijns in­
ziens deindatartikel vervatte bepalingen
diehetpositieve effect hebben datresti­
tutie wordt toegekend aan deproducen­
ten van zetmeel, aardappelzetmeel en
gritz (met name devoor deglucosever­
vaardiging gebruikte gritz). Wat dedoor
het Finanzgericht Hamburg genoemde
latere verordeningen betreft, kan men
zeggen dat zijongeldig zijn voor zover
zij,met handhaving van deproduktieres­
titutie voor zetmeel, deafschaffing van
gemeenschapssteun voor quellmehl stil­
zwijgend continueren enbevestigen.
8.Met zijn tweede vraag —die klaar­
blijkelijk alleen zinheeft indien hetant­
woord opdeeerste vraag luidt dat debe­
paling waarbij desteun voor dequell­
mehlproducenten isafgeschaft, ongeldig
is—wilhetFinanzgericht Hamburg we­
tenofdieproducenten zonder meer aan­
spraak kunnen maken opdezelfde resti­
tutie alsdeproducenten van quellstarke,
ofdat daartoe een nieuwe verordening
van deRaad isvereist.
Het isduidelijk datwijhier moeten uit­
gaan van hetgeen isoverwogen omtrent
degrenzen endegevolgen van deongel­
digheid van verordening nr.1125/74. In­
dien die overwegingen juist zijn enin­
dien derhalve degedeeltelijke afschaffing
van artikel 11,lid 1,van verordening nr.
120/67 zonder effect isgebleven, ligthet
voor dehand datdebepaling waarbij de
producenten van zetmeel envan quell­
mehl tenaanzien van derestitutie opéén
lijn werden gesteld, nog steeds gelding
bezit. Maar dit betekent mijns inziens
niet dat debetrokkenen automatisch aan­
spraak kunnen maken opeen restitutie
van dezelfde hoogte alsaan dezetmeel­
producenten toekomt. Indeeerste plaatsimmers kende verordening nr. 120/67
weliswaar ook dequellmehlproducenten
een recht opderestitutie toe, maar zij
stelde niet zelf dehoogte van dierestitu­
tie vast, noch bepaalde zijdat beide
groepen producenten dezelfde ofeen op
dezelfde wijze berekende restitutie moes­
tenontvangen. Indetweede plaats iser
deomstandigheid datderegeling van de
produktierestitutie voor maïs enzachte
tarwe sinds 1974 belangrijke wijzigingen
heeft ondergaan, ook ten aanzien van
haar verplicht dan wel facultatief karak­
ter. Deze wijzigingen blijven onverlet.
Daarom kan dequellmehlproducenten
niet hetrecht oprestitutie worden toege­
kend dat isomschreven inartikel 11,lid
1,van verordening nr.120/67, aangezien
dit een onderdeel was van een stelsel van
verplichte restituties, dat nadien isafge­
schaft. Maar evenmin kunnen debepa­
lingen diesinds 1974 voor dezetmeelfa­
brikanten gelden, automatisch op hen
worden toegepast. Zo een automatische
englobale uitbreiding zou mijns inziens
veel verder reiken dan deeenvoudige on­
geldigverklaring van debepalingen waar­
bijdequellmehlfabrikanten degemeen­
schapssteun isontnomen.
Ikmeen derhalve dat een nieuwe veror­
dening van deRaad nodig is,waarbij de
modaliteiten enhet bedrag van depro­
duktierestitutie waarop debetrokkenen
recht hebben, worden vastgesteld. Die
verordening dient uiteraard rekening te
houden met het beginsel van gelijkheid
van behandeling van detwee hierbedoel­
degroepen producenten. Ten slotte zij
opgemerkt datdeRaad, diebijdetoepas­
sing van dat beginsel voor het verleden
zalmoeten uitgaan van derestituties die
dezetmeelproducenten totnutoe heb­
ben genoten, voor detoekomst gerust
bepaalde wijzigingen inderestitutierege­
ling voor een van beide ofvoor beide
produkten zalmogen aanbrengen (ikheb
reeds de mogelijkheid ter sprake ge­
bracht dat degemeenschapssteun zowel
voor quellmehl alsvoor zetmeel uitmaïs
wordt afgeschaft, enverder isdenkbaar
dat zetmeel enquellmehl die zijn be­
stemd voor dierlijke voeding, beide bui-
1786

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG ST.ANNEN
ten derestitutieregeling worden gehou­
den).
9.Blijven nog tebespreken deproble­
men inverband met degemeenschapsre­
geling voor gritz datbestemd isvoor de
brouwerij-industrie. Zoals wij zagen, is
ook opditgebied hetcriterium van de
gelijke behandeling met zetmeel tenaan­
zien van derestitutieverlening, datsedert
1965 was toegepast, bijverordening nr.
665/75 verlaten.
Ter staving van hun opvatting dat ge­
noemde verordening ongeldig is,beroe­
pen degritzproducenten zich vooreerst
opschending van wezenlijke vormvoor­
schriften, doordat het ontwerp van de
Commissie door deRaad zou zijn gewij­
zigd zonder daarbij devoorgeschreven
vormen inacht tenemen.
Hetblijkt evenwel datdeCommissie, tij­
dens hetoverleg over detekst binnen de
Raad, akkoord isgegaan met een wijzi­
ging van haar aanvankelijk ontwerp. An­
derzijds heeft deRaad een eenstemmig
besluit genomen: niets verhinderde haar
dus om, inovereenstemming met artikel
149 EEG-Verdrag, het ontwerp van de
Commissie tewijzigen.
Een ander vormgebrek van verordening
nr.665/75 zou zijn, dat het Parlement
niet over degewijzigde tekst isgeraad­
pleegd.
Ikherinner ten deze aan het arrest van
15juli 1970 (zaak 41/69, ACF Chemie­
farma, Jurispr. 1970, blz. 664), waarin het
Hof een overeenkomstige exceptie van
ongeldigheid, opgeworpen tegen een an­
dere verordening van deRaad, afwees op
grond dat dewijzigingen diewaren aan­
gebracht indetekst waarover het Parle­
ment advies had uitgebracht, alles bijeen
niet van wezenlijke aard waren.
Incasu ging hetbijhetdoor deCom­
missie op14december 1974 aan deRaad
aangeboden ontwerp (gepubliceerd inhet
Publikatieblad van 8februari 1975) voor­
namelijk om deovergang van een ver­plicht naar een facultatief restitutiestelsel
voor zetmeel van graan, aardappelzetmeel
engritz. DeRaad ging akkoord met deze
verandering voor zover hetzetmeel, aard­
appelzetmeel engritz voor deglucose-
industrie betrof, slechts ten aanzien van
gritz datvoor debierbrouwerijen was be­
stemd, bracht hijeen verdere wijziging
aan, inzoverre derestitutie daarvoor ge­
heel werd afgeschaft. Het voornaamste
object van deontwerp-verordening was
stellig deregeling van deproduktieresti­
tutie voor zetmeel, tenopzichte waarvan
deregeling voor gritz altijd een accessoir
karakter heeft gehad. Derhalve kan wor­
den gesteld dat dewijziging dieinhet
oorspronkelijke ontwerp van deCom­
missie isaangebracht, geen wezenlijk as­
pect ervan betrof, zodat hetinovereen­
stemming met 'sHofs jurisprudentie niet
noodzakelijk was hetParlement opnieuw
teraadplegen.
10. Wat betreft devraag ofdeafschaf­
fing van derestitutie voor gritz bestemd
voor debierbrouwerij een inbreuk vormt
ophet discriminatieverbod, dienen wij
eerst teonderzoeken ofinhet kader van
de gemeenschapsverordeningen betref­
fende degraansector desituatie van dit
produkt vergelijkbaar ismet dievan zet­
meel.
Ten deze valt tebedenken dat inFrank­
rijk debrouwerij-industrie devoornaam­
steafnemer van gritz is;technisch kan
hetdaar echter gemakkelijk door zetmeel
worden vervangen. Van deonderlinge
vervangbaarheid van zetmeel enerzijds en
gries engriesmeel van maïs anderzijds
wordt uitdrukkelijk gewag gemaakt inde
reeds aangehaalde tiende overweging van
verordening nr. 120/67; overigens was
reeds verordening nr.11/65 van deRaad
—waarbij deLid-Staten voor het eerst
werden gemachtigd een restitutie bijde
produktie voor gritz toetekennen —tot
stand gekomen met het oog ophetfeit
dat gritz enzetmeel indebrouwerij-
industrie concurrerende produkten zijn
endemarktpositie van gritz door dese­
dert 1962 aan zetmeel verleende steun
was geschaad. Maar indeeerste plaats
1787

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
moet eraan worden herinnerd dat inde
overwegingen van deverordeningen nrs.
138/67, 367/67 en1132/74, met betrek­
king tothet criterium voor debepaling
van hetniveau van deproduktierestitutie
voor gritz, wordt gesproken van denood­
zaak om een evenwicht totstand tebren­
gen tussen deprijzen diedebierbrouwe­
rijen moeten betalen voor maïszetmeel
enerzijds engries engriesmeel van maïs
enbreukrijst anderzijds. Dit impliceert
duidelijk dat debierbrouwerijen zich
zonder meer met het ene dan wel met
het andere produkt konden bevoorraden.
Volgens deRaad vormden detechnische
aanpassingen dienodig waren om bijde
bierbereiding van het gebruik van gritz
over testappen ophetgebruik van zet­
meel, een ernstige hinderpaal voor de
concurrentie tussen beide produkten in
deze sector. Maar waar hetopaankomt is
niet oferernstige hinderpalen van tech­
nische aard zijn, doch ofheteconomisch
wel aantrekkelijk is.Wanneer zetmeel
dankzij derestitutie voor een veel aan­
trekkelijker prijs wordt aangeboden dan
gritz, mag men ervan uitgaan dat de
bierproducenten een oplossing zullen
vinden om deduurdere grondstof door
een goedkopere tekunnen vervangen. En
alsditzou leiden toteen verandering van
dekleur ofvan andere eigenschappen
van het bier, dan kan men erzeker van
zijn dat de reclame geen moeite zal
schuwen om desmaak van deconsument
daaraan aan tepassen.
Inhaar opmerkingen over deindezaken
124/76 en20/77 gestelde vragen ver­
klaart deCommissie dattoen zijdeont­
werp-verordening van 25juni 1975 —
betreffende dewederinvoering van de
drie maanden eerder afgeschafte restitutie
voor gritz —bijdeRaad indiende, zij
van mening was datzonder dierestitutie
deconcurrentiepositie van zetmeel ten
opzichte van gritz zoveel sterker zou
worden, datgritz bijdebierbereiding ge­
heel door zetmeel zou worden verdron­
gen. Uit dedoor deCommissie verschaf­
tecijfers blijkt datdekosten van gritz per
eenheid zoveel hoger zijn dan dievanzetmeel, datook indien gritz enzetmeel
ten aanzien van derestitutie gelijk be­
handeld zouden worden, een ton zetmeel
194,78 rekeneenheden kost en een ton
gritz 217,76 rekeneenheden (mede gelet
ophetfeitdatdetransformatiecoëfficiënt
bijverwerking van maïs totgritz hoger is
dan bijverwerking van maïs totzetmeel).
Deze feitelijke gegevens ondergraven de
stelling van deRaad datzetmeel engritz
maar zelden met elkaar kunnen concur­
reren. Ikwijs ernog opdatdeRaad heeft
erkend datzetmeel een groter rendement
heeft dan gritz. Wat degegevens betreft
over deontwikkeling van degritzverko­
pen voor ennadeafschaffing van deres­
titutie, waarop deRaad zouitvoerig isin­
gegaan, deze zullen wellicht van belang
blijken tezijn wanneer moet worden
vastgesteld ofdeschade dieverzoeksters
zouden hebben geleden indevorm van
geringere verkopen enverlies van cliën­
tèle, zich werkelijk heeft voorgedaan, en
ofeen oorzakelijk verband kan worden
gelegd tussen die schade endebetwiste
maatregelen. Maar inditstadium, waarin
hetenkel gaat om devraag ofdiemaat­
regelen instrijd zijn met hetdiscrimina­
tieverbod, kunnen die gegevens slechts
van belang zijn indien eruit zou blijken
dat ertussen zetmeel engritz geen con­
currentieverhouding bestaat. Maar dit is
klaarblijkelijk niet hetgeval. Uit heton­
derzoek ervan trekt de Raad alleen de
conclusie dat de concurrentie tussen
zetmeel engritz indebrouwerijsector
geen heilloze concurrentie is:hijontkent
dus niet dat erconcurrentie bestaat.
11. Samenvattend kan men zeggen dat
desituatie van zetmeel endievan gritz
vergelijkbaar zijn: datwaren zijmeer dan
tien jaar lang indeogen van degemeen­
schapsautoriteiten, welke die gelijkheid
van behandeling hebben betracht waar­
van ikdeuitdrukkelijke motivering in
hetlicht heb gesteld; endatzijn zijinde
economische realiteit nog steeds. Het
verschil inbehandeling, dat met veror­
dening nr.665/75 indewereld isgeko­
men, zou slechts rechtmatig zijn indien
het werd gewettigd door nieuwe enaan
objectieve criteria getoetste omstandig-
1788

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
heden van economische oftechnische
aard. Laat ons zien ofzulke omstandig­
heden zich hebben voorgedaan.
DeRaad heeft betoogd datdezetmeelin­
dustrie van deGemeenschap, nuzijniet
meer blootstaat aan een sterke concur­
rentiedruk van chemische vervangings-
produkten enandere afzetmogelijkheden
heeft gevonden, opdeproducenten van
gritz enopdemaïsverwerkende industrie
inhetalgemeen niet meer dedruk uitoe­
fent die een voortzetting van de aan
laatstgenoemde bedrijfstakken verleende
steun noodzakelijk zou maken. Maar in­
dien ondanks deverminderde concurren­
tiedruk die deindustriële vervangings-
produkten op zetmeel uitoefenen, het
wenselijk wordt geacht derestitutie voor
zetmeel tehandhaven, valt niet goed in
tezien waarom deze gedragslijn ook niet
wordt gevolgd tenaanzien vangritz, aan­
gezien debetere marktpositie van zet­
meel incombinatie met de eraan ver­
leende gemeenschapssteun deconcurren­
tiekracht van ditprodukt duidelijk heeft
vergroot zowel tenopzichte van desyn­
thetische produkten alstenopzichte van
gritz dat bestemd isvoor debrouwerij-
industrie.
Verder isgewezen opdestijging van de
maïsprijzen opdewereldmarkt geduren­
dedelaatste jaren. Maar nudiestijging
niet heeft geleid totafschaffing van de
restitutie voor zetmeel, kan zijook geen
argument zijn omweldievoor gritz afte
schaffen. Zoals immers degritzproducen­
tenterecht opmerken, werd hun deresti­
tutie niet toegekend om opdewereld­
markt mee tekunnen komen, maar al­
leen om deconcurrentie van dezetmeel­
industrie indebrouwerijsector hethoofd
tekunnen bieden enom desteunmaat­
regelen tengunste van dezetmeelprodu­
centen teneutraliseren.
Reeds eerder heb ikeraan herinnerd dat
tegelijk met deafschaffing van dege­
meenschapssteun voor gritz deverplichte
restitutieregeling voor zetmeel werd om­
gezet ineen facultatieve, terwijl hetresti­
tutiebedrag werd verlaagd. Volgens deverklaring van deRaad was hetdebedoe­
ling ook desteun voor zetmeel geleide­
lijkgeheel afteschaffen. Maar datisniet
gebeurd; integendeel, hetrestitutiebedrag
voor zetmeel isbij verordening nr.
1862/76 weer verhoogd. Alsdus isdeon­
gelijke behandeling van zetmeel engritz,
waarvan men aanvankelijk had kunnen
denken datheteen overgangsfase was in
een beleidswijziging ophet gebied van
deproduktierestituties, bevestigd enzon­
derenige rechtvaardiging blijven bestaan.
Wij dienen deCommissie nategeven
dat zij, zoals blijkt uit haar ontwerp­
verordeningen van 8februari en20juni
1975, bijtijds deongewenstheid van die
ongelijke behandeling heeft ingezien. Bij
voorbeeld, blijkens denotulen van de
330e vergadering van deRaad, op10en
11februari 1975 teBrussel, heeft hetlid
van deCommissie, belast met landbouw­
zaken, verklaard dat het hem onlogisch
leek debierprijs door middel van ge­
meenschapsrestituties voor maïs (tot een
totaal bedrag van omstreeks 20miljoen
r.e.) testeunen terwijl anderzijds hetbier
nog steeds aan nationale belastingen
werd onderworpen. Deze opmerking
diende terverdediging van het voorstel
om deverplichte restitutie om tezetten
ineen facultatieve, alsovergangsfase naar
deafschaffing van alle restituties, niet al­
leen voor gritz, maar ook voor zetmeel,
voor zover ditvoor debrouwerij-industrie
was bestemd. Wanneer het om prakti­
sche redenen niet mogelijk was deresti­
tutie voor zetmeel voor debierbereiding
afteschaffen enmen toch derestitutie
voor gritz had willen beëindigen, zou
men hetgevaar van distorsies indeme­
dedinging tussen gritz enzetmeel indeze
sector hebben kunnen vermijden door
voor debierbrouwerij bestemde zetmeel­
houdende produkten tebelasten. Op
deze mogelijkheid isgewezen tijdens de
behandeling inhetParlement van hetla­
tere voorstel van deCommissie om de
restitutie voor gritz weer intevoeren (vgl.
PB, debatten van het Europese Parle­
ment, nr.194, september 1975, blz. 289).
Het ishier niet deplaats om opzulke
eventuele alternatieven integaan. Wij
1789

CONCLUSIE VAN DE HEER CAP0TORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
kunnen ermee volstaan zetevermelden
omduidelijk temaken datnoch hetna­
streven van de doelstellingen van
het gemeenschappelijk landbouwbeleid,
noch debegrijpelijke eisonnodige belas­
ting van het gemeenschapsbudget te
vermijden, een rechtvaardiging kunnen
bieden voor deaangetoonde ongelijke
behandeling van zetmeel- engritzprodu­
centen, ten nadele van deze laatsten.
Evenmin kan ikdeopvatting van de
Raad delen, dat het discriminatieverbod
van artikel 40,lid3,tweede alinea, EEG-
Verdrag kan worden „gematigd" met het
oog opdenoodzaak een doelstelling van
artikel 39teverwezenlijken. Waarschijn­
lijk isditaldus teverstaan, dat deom­
standigheden van producenten van ver­
schillende produkten objectief gezien een
uiteenlopende waarde kunnen krijgen en
mitsdien anders moeten worden gewaar­
deerd enbehandeld, wanneer ditnood­
zakelijk isvoor deverwezenlijking van
bepaalde algemene doelstellingen vanhet
landbouwbeleid. Maar zoals gezegd
neemt ditniet weg dat zoeen ongelijke
behandeling inhet kader van een door
deGemeenschap toegekend voordeel dat
gevolgen heeft voor deconcurrentieposi­
tievan deondernemingen, alleen dange­
rechtvaardigd zou zijn wanneer erobjec­
tieve criteria aan ten grondslag liggen.
Het gaat erdus niet om uitzonderingen
enbeperkingen ophet discriminatiever­
bod aan tebrengen, maar eenvoudig om
vast testellen inwelke gevallen enin
hoeverre erdiscriminatie aanwezig is.
Wat ditbetreft, geeft mijns inziens dein
het eerste deel van deze conclusie be­
sproken jurisprudentie voldoende duide­
lijke aanwijzingen.
De waarheid isdat het inhet onderhavi­
gegeval naeen lange periode vangelijk­
stelling tot ongelijke behandeling van
zetmeel engritz isgekomen zonder dat
verordening nr.665/75 daarvoor eenan­dere verklaring tebieden heeft dan „dat
hetniet meer noodzakelijk iseen restitu­
tiebijdeproduktie toe tekennen voor
gries engriesmeel van maïs diebestemd
zijn voor debrouwerijen met hetoog op
deproduktie van bier". DeRaad ende
Commissie hebben mijns inziens niet
overtuigend kunnen aantonen daterob­
jectieve redenen bestaan die desedert
1975 toegepaste uiteenlopende steunrege­
ling voor detwee concurrerende produk­
ten kunnen rechtvaardigen. Ik meen
daarom datartikel 3van verordening nr.
665/75 wegens inbreuk ophetdiscrimi­
natieverbod alsongeldig moet worden
beschouwd, inzoverre het een stilzwij­
gende afschaffing bevat van datgedeelte
van artikel 11,lid 1,van verordening nr.
120/67 (zoals gewijzigd bijverordening
nr.1125/74), datbetrekking heeft opde
produktierestitutie voor maïs datdoor de
maïsindustrie van de Gemeenschap
wordt gebruikt voor devervaardiging van
gries engriesmeel van maïs dievoor de
vervaardiging van bier worden gebruikt.
Gevolg van deze ongeldigheid isdathet
bedoelde gedeelte van artikel 11,lid 1,
van verordening nr.120/67 geacht moet
worden nog steeds van kracht tezijn, en
datderhalve deproducenten vangritz dat
bestemd isvoor debrouwerij-industrie,
evenals dezetmeelproducenten aanspraak
hebben opgemeenschapssteun, zijhet
volgens demodaliteiten enindemate
diedeRaad bijdaartoe strekkende veror­
dening dient vast testellen. Aangezien
tenslotte verordening nr.665/75 van de
Raad inbreuk maakt ophet discrimina­
tieverbod van artikel 40, lid 3,tweede
alinea, EEG-Verdrag enindeze bepaling
een fundamenteel algemeen rechtsbegin­
selvan degemeenschappelijke markt tot
uitdrukking isgebracht, leidt deze in­
breuk totaansprakelijkheid van deGe­
meenschap voor deschade die daardoor
isopgekomen aan departiculieren, die
door genoemde bepaling rechtstreeks
worden beschermd.
1790

RUCKDESCHEL /HAUPTZOLLAMT HAMBURG-ST. ANNEN
12. Concluderende moge ikhetHof voorstellen:
a)indezaken 117/76 en16/77: debijzijn beschikkingen van 8november
1976 en18januari 1977 door hetFinanzgericht Hamburg gestelde vragen
aldus tebeantwoorden, datdegemeenschapsbepalingen waarbij deproduk­
tierestitutie voor maïs bestemd tervervaardiging van quellmehl isafge­
schaft enafgeschaft gebleven, terwijl die restitutie isgehandhaafd voor
maïs dattotzetmeel wordt verwerkt, voor zover zijdieafschaffende wer­
king hebben, ongeldig zijn wegens strijd met hetdiscriminatieverbod van
artikel 40,lid3,EEG-Verdrag; datevenwel geacht moet worden van kracht
tezijn gebleven —zulks onverminderd delatere wijzigingen buiten die
welke alsongeldig zijn aangemerkt —debepaling van artikel 11,lid 1,
van 'sRaads verordening nr.120/67 van 13juni 1967, waarbij gemeen­
schapssteun (indevorm van restituties bijdeproduktie) wordt toegekend
aan zowel zetmeel- alsquellmehlproducenten; dathet aan deRaad staat
een geëigende verordening vast testellen terbepaling van demodaliteiten
enhetbedrag van deproduktierestitutie voor dequellmehlproducenten
gedurende het tijdvak vanaf deinwerkingtreding van verordening nr.
1125/74 van 29april 1974;
b)indezaken 124/76 en20/77: debijhun beschikkingen van 25november
1976 en 1februari 1977 door deadministratieve gerechten van Nancy en
Châlons-sur-Marne gestelde vragen aldus tebeantwoorden, datdegemeen­
schapsbepalingen waarbij deproduktierestitutie voor defabrikanten van
gritz datbestemd isvoor devervaardiging van bier, isafgeschaft enafge­
schaft gebleven, terwijl dierestitutie isgehandhaafd voor maïs dietotzet­
meel wordt verwerkt, voor zover zijdieafschaffende werking hebben, on­
geldig zijn wegens strijd met hetdiscriminatieverbod van artikel 40,lid3,
EEG-Verdrag; datevenwel geacht moet worden van kracht tezijn gebleven
—zulks onverminderd delatere wijzigingen buiten diewelke alsongeldig
zijn aangemerkt —debepaling vanartikel 11,lid 1,van 'sRaads verorde­
ning nr.120/67 van 13juni 1967 (zoals gewijzigd bijverordening nr.
1125/74 van 29april 1974), waarbij gemeenschapssteun (indevorm van
restituties bijdeproduktie) wordt toegekend zowel aan dezetmeelprodu­
centen alsaan deproducenten van gries engriesmeel van maïs (gritz) be­
stemd voor debrouwerij-industrie; dathetaan deRaad staat eengeëigende
verordening vast testellen terbepaling van demodaliteiten enhetbedrag
van deproduktierestituties voor degritzproducenten gedurende hettijdvak
vanaf deinwerkingtreding van verordening nr.665/75 van 4maart 1975;
c)indezaken 64en113/76: teverklaren datdeGemeenschap aansprakelijk
isvoor deeventuele schade die deverzoekende firma's hebben geleden
door deafschaffing van deproduktierestitutie voor defabrikanten vangritz
1791

CONCLUSIE VAN DE HEER CAPOTORTI -GEVOEGDE ZAKEN 117/76 EN 16/77
datbestemd isvoor devervaardiging van bier, opgrond datdegemeen­
schapsbepalingen waarbij, met handhaving van deproduktierestitutie voor
maïs dietotzetmeel wordt verwerkt, derestitutie voor gritz isafgeschaft en
afgeschaft gebleven, instrijd zijn met hetdiscriminatieverbod van artikel
40,lid3,EEG-Verdrag, dat deuitdrukking vormt van een hogere rechtsre­
gelwaardoor departiculieren rechtstreeks worden beschermd; behoudens
vaststelling van deomvang derdoor deverzoekende firma's geleden scha­
deenvan hetoorzakelijk verband tussen deinbreuk opgenoemd artikel
40endie schade.
1792