CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL H. MAYRAS

VAN 19 OKTOBER 1972 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

I — Inleiding

Overzicht der feiten

In drie beschikkingen van 1 maart 1972 heeft het Bundessozialgericht te Kassei U krachtens artikel 177 van het Verdrag van Rome prejudiciële vragen gesteld inzake de uitlegging van verordening nr. 3 van de Raad van de Europese Economische Gemeenschap inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers (zaken 14-72, 15-72 en 16-72).

Ik meen U eerst een kort overzicht te moeten geven van de omstandigheden waarin deze rechterlijke instantie aanleiding vond U deze vragen te stellen.

Volgens de in Duitsland geldende wettelijke regeling, vervat in het Bundessozialhilfegesetz van 30 juni 1961, heeft iedere tuberculosepatiënt, ongeacht of hij van Duitse nationaliteit en sociaal verzekerd is, recht op uitkeringen en verstrekkingen, met name op geneeskundige behandeling of verpleging, aanvullend onderhoud en hulp bij de wederaanpassing.

Met de financiering van een en ander zijn niet slechts de organen van sociale bijstand, doch ook de pensioenfondsen belast. In artikel 1244a van de Reichsversicherungsordnung wordt aan deze fondsen de verplichting opgelegd op te komen voor verzekerden en hun rechthebbenden, wanneer zij in de loop van de beide jaren voordat de ziekte is geconstateerd, gedurende tenminste zes kalendermaanden bijdragen wegens een onder de verplichte verzekering vallende werkzaamheid hebben gestort dan wel de algemene wachttijd voor het invaliditeitspensioen — 60 maanden — hebben vervuld.

A — In de eerste zaak die aan het Bundessozialgericht werd voorgelegd, ging het om de Duitse onderdaan H. Heinze, die gedurende 36 maanden — van 1950 tot 1953 — in Duitsland en vervolgens gedurende 84 maanden — von 1952 tot 1960 — in het Groothertogdom Luxemburg heeft gewerkt. Zijn echtgenote en zoon moesten in 1966 wegens besmettelijke tuberculose worden opgenomen. Het pensioenfonds te Düsseldorf wilde deze behandeling niet voor zijn rekening nemen omdat de tijdvakken gedurende welke de heer Heinze in Duitsland als verplicht verzekerde bijdragen had betaald, korter waren dan in artikel 1244a van de RVO wordt verlangd. De zaak diende in eerste instantie voor het Sozialgericht te Düsseldorf, dat, anders dan het fonds, van mening was dat krachtens de artikelen 16 en volgende van verordening nr. 3 van de Raad van de Europese Economische Gemeenschap de tijdvakken gedurende welke betrokkene in Luxemburg werkzaam was geweest met de tijdvakken van verzekering volgens het Duitse stelsel moesten worden samengeteld, zodat de rechthebbenden van -de heer Heinze aanspraak mochten maken op de aan tuberculosepatiënten in uitzicht gestelde uitkeringen en/of verstrekkingen. Het pensioenfonds ging in hoger beroep, waarop het Landessozialgericht voormelde uitspraak bevestigde, met dien verstande evenwel dat het zich niet op artikel 16 van verordening nr. 3, doch op de artikelen 24 en volgende — betreffende de samentelling van verzekeringstijdvakken met het oog op invaliditeitsuitkeringen — baseerde.

B — In de tweede zaak was door het Land Niedersachsen, vertegenwoordigd door het Landessozialamt, van een pensioenfonds te Hannover terugbetaling verlangd van de kosten van verpleging van de heer A. Buscema, een Italiaans onderdaan, die wegens besmettelijke tuberculose langdurig moest worden verpleegd. Hij was in Italië gedurende acht jaren — 1956 tot 1964 — aangesloten geweest bij het stelsel der invaliditeitsverzekering; bovendien had hij tot 31 maart 1965 bijdragen gestort voor de tuberculoseverzekering, waarvoor in Italië een speciale regeling geldt. Onmiddellijk daarna had hij in Duitsland een werkkring aanvaard waaraan verplichte ziekte- en pensioenverzekering verbonden was. Nadat zijn ziekte in augustus 1965 was geconstateerd, werd hij in een verpleeginrichting opgenomen; de daaraan verbonden kosten werden gedragen door het Landessozialamt van Niedersachsen, dat ze terugvorderde van de Landesversicherungsanstalt, waarbij Buscema aangesloten was. Het Sozialgencht te Hannover stelde het Landessozialamt in het gelijk op grond van de overweging dat het hier ging om „uitkeringen en verstrekkingen in geval van ziekte” en de in Italië en in de Bondsrepubliek vervulde verzekeringstijdvakken krachtens artikel 16 van verordening nr. 3 dienden te worden samengeteld. In hoger beroep heeft het Landessozialgericht Niedersachsen deze uitspraak bevestigd, met dien verstande evenwel dat het de bepalingen der gemeenschapsverordening inzake „uitkeringen en verstrekkingen voor het geval van invaliditeit” meende te moeten toepassen.

C — In de derde zaak ten slotte was het de vergoeding van de kosten van inrichtingsverpleging van de sedert mei 1965 aan tuberculose lijdende dochter van een Italiaans onderdaan, P. Primus, die de Allgemeine Ortskrankenkasse Hamburg en de Landesversicherungsanstalt Schleswig-Holstein verdeeld hield. Genoemde werknemer toonde aan in Duitsland verzekeringstijdvakken te hebben vervuld die op zichzelf onvoldoende waren om de verpleging van zijn dochter ten laste van een pensioenfonds te kunnen brengen. Hij beriep zich evenwel ook op in Italië en Luxemburg — en Zwitserland — vervulde verzekeringstijdvakken. Het Sozialgericht te Hamburg veroordeelde de Landesversicherungsanstalt tot vergoeding der verplegingskosten; samentelling van de verzekeringstijdvakken van de heer Primus achtte het toelaatbaar op grond dat de in artikel 1244a van de RVO bedoelde uitkeringen en verstrekkingen geacht moesten worden betrekking te hebben op het „geval van invaliditeit” bedoeld in de artikelen 26 en 27 van verordening nr. 3. In hoger beroep heeft het Landessozialgericht Hamburg dit vonnis bevestigd. Het Bundessozialgericht vraagt U nu allereerst in alle drie zaken om een prejudiciële beslissing over de vraag of de artikelen 26 en 27 van verordening nr. 3 betreffende samentelling van verzekeringstijdvakken met het oog op de dekking van het invaliditeitsrisico, analogisch moeten worden toegepast op de Duitse wettelijke voorschriften inzake de tuberculosebestrijding, terwijl deze bepalingen — blijkens de verwijzingsbeschikkingen — „naar het recht van de Bondsrepubliek Duitsland geen prestaties in de zin van de sociale zekerheid, doch in bepaalde gevallen op de pensioenfondsen gelegde verplichting tot bestrijding van besmettelijke ziekten” betreffen. Het Bundessozialgericht voegt hieraan toe dat bedoelde prestaties geen pensioenen zijn; zij worden niet pro rata temporis berekend en worden verstrekt ongeacht of invaliditeit is ingetreden dan wel dreigt in te treden, terwijl voorts de last welke op de pensioenfondsen rust ervan afhangt of betrokkenen gedurende een bepaalde minimumduur bij het verzekeringsstelsel aangesloten zijn geweest; is deze voorwaarde vervuld, dan is hun omvang echter verder niet van de duur dier verzekering afhankelijk. Het Bundessozialgericht stelt in de zaken 15 en 16 nog twee andere — aanvullende — vragen, waarop echter bij bevestigende beantwoording der in alle drie verwijzingsbeschikkingen gestelde vraag niet zal behoeven te worden ingegaan.

II — De toepasselijkheid van verordening nr. 3

Principiële vraag

Zoals wij zagen, was het de afbakening van bevoegdheden tussen de organen van sociale bijstand en de pensioenfondsen in de Duitse wettelijke regeling der tuberculosebestrijding, welke tot de gedingen voor de nationale rechter heeft geleid.

Want anders dan in sommige landen, zoals Frankrijk, waar de preventieve zorg wat de tuberculose betreft, onder het algemeen stelsel valt, is er in de Bondsrepubliek Duitsland een speciale en autonome regeling behelzende de maatregelen ter behandeling van tuberculosepatiënten en ter bevordering van hun wederaanpassing; deze regeling was aanvankelijk vervat in een verordening van 8 september 1942, volgens welke de daarbij toegekende voordelen niet tot de openbare bijstand behoorden, en vervolgens, enigszins anders gerangschikt, in het Gesetz über die Tuberkulosehilfe van 23 juli 1959, die twee jaar later werd vervangen door het Bundessozialhilfegesetz van 30 juni 1961, in welks titel III, afdeling 8, thans alle ten deze toepasselijk ke bepalingen zijn te vinden: geneeskundige behandeling thuis; opname in een verpleeginrichting; geldelijke uitkeringen voor levensonderhoud of met het oog op de (weder)aanpassing; dan wel bijzondere vormen van bijstand — zoals het zorgen voor vervangend personeel of hulp bij de huisvesting —.

Door deze sociale bijstandsregeling is een ieder, ongeacht zijn nationaliteit en onverschillig of hij een beroep uitoefent, beschermd. Op de organen van sociale bijstand mag echter slechts subsidiair een beroep worden gedaan, dat wil zeggen alleen wanneer betrokkenen zich niet tot instellingen van sociale zekerheid, zoals met name de pensioenfondsen, kunnen wenden. Hetzelfde geldt in spoedeisende gevallen; wanneer niet terstond kan worden vastgesteld onder welke instelling betrokkene valt, komen de uitkeringen en verstrekkingen wederom ten laste van het bijstandsorgaan, doch slechts voorlopig: blijkt een andere instelling ten slotte aansprakelijk, dan moet zij het bijstandsorgaan de voorgeschoten kosten vergoeden.

Het in 1959 in de Reichsversicherungsordnung opgenomen artikel 1244a brengt ten aanzien van werknemers die bij de verplichte pensioenverzekering zijn aangesloten en hun rechthebbenden de kosten van uitkeringen en verstrekkingen in geval van tuberculose ten laste van de pensioenfondsen. Doch volgens lid 2 van dit artikel moeten voor het verkrijgen van recht op die uitkeringen in de 24 maanden vóór het advies tot opname gedurende tenminste 6 kalendermaanden bijdragen wegens een onder de verplichte verzekering vallende betrekking of werkzaamheid zijn gestort; zo niet, dan moet men de wachttijd van 60 maanden, waarvan de invaliditeitsuitkeringen afhankelijk zijn gesteld, hebben vervuld.

Deze bepalingen dienen slechts om vast te stellen ten laste van welke instelling de kosten dezer regeling komen en zijn niet van invloed op de beantwoording van de eerste vraag van het Bundessozialgericht. Het op die vraag te geven antwoord noopt tot „kwalificatie” — in de zin van verordening nr. 3 — van de ten laste der pensioenfondsen gebrachte uitkeringen en verstrekkingen. Het doet voor die verordening niet terzake hoe de bevoegdheden over de nationale instellingen of lichamen zijn verdeeld; zij werkt met maatstaven die uitsluitend aan de aard der aan de werknemers en hun gezin toegekende voordelen zijn ontleend.

Het blijkt daarbij te gaan om twee problemen:

— Het eerste betreft het toepassingsgebied van verordening nr. 3 zelf. Moeten de voordelen in de Duitse wet voorzien worden gerekend tot de „uitkeringen en verstrekkingen van sociale zekerheid” genoemd in artikel 2, lid 1, dier verordening?

— Ter oplossing van het tweede probleem moet worden vastgesteld of — en zo ja, op grond van welke bepalingen der verordening — de regel betreffende de samentelling der in verschillende Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken, in casu Duitsland, Italië en Luxemburg, voor de toekenning dier uitkeringen en dergelijke geldt.

De eerste kwestie vertoont gelijkenis met een door de Arbeidsrechtbank te Brussel gesteld probleem waarover Uw Hof zich heeft uitgesproken in het arrest-Frilli van 22 juni 1972 (zaak 1-72). De redactie van de hoofdvraag laat er geen twijfel over bestaan dat de bijzondere regeling voor uitkeringen en verstrekkingen aan tuberculosepatiënten in Duitsland volgens het Bundessozialgericht tot de preventieve gezondheidszorg en niet tot de sociale zekerheid behoort. Anderzijds legt het aan zijn verwijzingsbeschikking overwegingen ten grondslag die er op schijnen te duiden dat deze regeling, vervat in het Bundessozialhilfegesetz van 1961, deel uit zou maken van de „sociale en medische bijstand”.

En wij weten dat de ten tijde der verwijzingsbeschikking geldende verordening nr. 3 op deze preventieve zorg uitdrukkelijk niet van toepassing verklaard is.

Zoals wij in de zaak-Frilli hebben betoogd, bestaan er geen strenge maatstaven om de beide complementaire begrippen „sociale zekerheid” en „bijstand”, die noch in artikel 51 van het Verdrag van Rome, noch in de daarop berustende verordening nr. 3 duidelijk worden omschreven, te kunnen afbakenen. Doch uit de redactie van de verordening, en vooral uit de algemene bepalingen betreffende haar toepassing, blijkt dat de Raad de term „sociale zekerheid” zo ruim mogelijk heeft willen opvatten, terwijl de uitsluiting der sociale en medische bijstand juist zo eng mogelijk moet worden uitgelegd.

Dit is ook de lijn van Uw jurisprudentie waarin U, laatstelijk nog op 22 juni jongstleden, aan verordening nr. 3 een zeer ruime uitlegging heeft gegeven. Uw interpretatie ligt stevig verankerd in de beginselen van artikel 51 van het Verdrag dat beoogt ertoe te leiden dat de werknemers in de Gemeenschap ook daadwerkelijk over de vrijheid zullen beschikken zich op het grondgebied van elke Lid-Staat te bewegen en aldaar werk te zoeken. Deze doelstelling kan alleen worden verwezenlijkt wanneer hun aanspraak wordt gegeven op alle uitkeringen en verstrekkingen van sociale zekerheid en wanneer tijdvakken van verzekering, onder verschillende nationale wettelijke regelingen vervuld, worden samengeteld.

Op grond van een analyse der Duitse wettelijke regeling ben ik van mening dat de uitkeringen aan tuberculosepatiënten, althans voor zover toegekend aan verplicht verzekerde werknemers en hun rechthebbenden, wel degelijk onder de communautaire term sociale zekerheid vallen.

1. Zonder beslissende betekenis toe te kennen aan het feit dat artikel 1244a, waaraan de pensioenfondsen hun bevoegdheid ten deze ontlenen, is opgenomen in een wettelijke regeling inzake de sociale zekerheid, te weten de Reichsversicherungsordnung, dient men te bedenken dat dit voorschrift dat een subjectief recht op de uitkeringen toekent, tussen dat recht en de hoedanigheid van aangeslotene bij het stelsel der pensioenverzekering een duidelijk en rechtstreeks verband legt, dat natuurlijk ontbreekt wanneer er alleen van sociale bijstand sprake is. Heeft de met veel zorgen omringde tuberculosepatiënt de hoedanigheid van aangeslotene, dan is dat op zichzelf al voldoende om allereerst het pensioenfonds tot uitkering te verplichten, terwijl het orgaan van bijstand in het kader van het Bundessozialhilfegesetz slechts subsidiair behoeft op te treden. In de tweede plaats vallen al deze zo verscheiden uitkeringen en verstrekkingen (geneeskundige behandeling, opneming in een verpleeginrichting, uitkering tot levensonderhoud, hulp bij wederaanpassing) naar hun aard onder artikel 2, lid 1, der gemeenschapsverordening, waarbij het ter beantwoording van de principiële vraag althans in dit stadium van ons betoog niet terzake doet of zij onder de „uitkeringen en verstrekkingen in geval van ziekte” (alinea a) vallen dan wel onder de „uitkeringen en verstrekkingen in geval van invaliditeit, met inbegrip van die welke ten doel hebben de arbeidsgeschiktheid te handhaven of te verbeteren” (alinea b). Reeds het gezond verstand leert dat deze uitkeringen, bestemd om behandeling en wederaanpassing van tuberculosepatiënten mogelijk te maken, naar hun aard niet van andere uitkeringen bij ziekte verschillen; dat de tuberculose een besmettelijke en voor de volksgezondheid gevaarlijke aandoening is en meestal langdurige behandeling en nauwlettend medisch toezicht, ook na genezing, nodig maakt, brengt uiteraard geen enkele wijziging in de hoedanigheid dezer prestaties. Deze maatregelen maken, of ze nu genomen worden in het kader van het Bundessozialhilfegesetz dan wel van de Reichsversicherungsordnung, deel uit van een en hetzelfde preventieve beleid — zodat de instellingen van sociale zekerheid onder bepaalde voorwaarden hun door tuberculose getroffen verzekerden voorschriften kunnen geven — en dit behoeft ook geen enkele bevreemding te wekken wanneer men bedenkt dat de meeste maatregelen van sociale zekerheid noodzakelijkerwijze deel uitmaken van de algemene gezondheidszorg. Tuberculose moge een maatschappelijk gevaar zijn, doch zijn er niet nog andere, soms zelfs minder gevaarlijke, besmettelijke ziekten die evenzeer recht op verstrekkingen krachtens de ziekteverzekering geven en krijgt men ook door zulke verstrekkingen, hoezeer daarmede ook allereerst de genezing der patiënten en herstel van hun arbeidsgeschiktheid wordt beoogd, niet met preventieve maatregelen te maken? Dat er in Duitsland een bijzondere regeling ter bestrijding van tuberculose bestaat, wil niet zeggen dat de daarin voorziene uitkeringen en verstrekkingen niet langer door de term „sociale zekerheid” van verordening nr. 3 worden bestreken. Wij aarzelen dan ook niet U in overweging te geven de gestelde principiële vraag bevestigend te beantwoorden.

2. Wanneer Uw Hof verordening nr. 3 in beginsel op de hierbedoelde uitkeringen van toepassing acht, dan dient voorts te worden onderzocht krachtens welk artikel tot samentelling van verzekeringstijdvakken moet worden overgegaan, waartoe dan weer eerst moet worden uitgemaakt of hier sprake is van een werkelijke „samentelling” in de zin welke met betrekking tot de ouderdoms- of invaliditeitspensioenen aan deze term wordt toegekend; deze uitkeringen worden immers niet „pro rata temporis” berekend, hun bedrag hangt niet van de duur der verzekering af en bovendien vallen er behalve bepaalde geldelijke uitkeringen ook de kosten van geneeskundige behandeling en verpleging in een inrichting onder. Deze vraag kon echter alleen rijzen omdat het verkrijgen der aanspraak afhankelijk is gesteld van storting van bijdragen gedurende een minimumtijdvak; en daarbij ging het niet om de berekening der uitkeringen. Reeds naar hun aard doen deze uitkeringen en verstrekkingen de vraag rijzen of de samentellingsregel hier zijn grondslag vindt in de artikelen 16 en volgende van verordening nr. 3 (titel III, eerste hoofdstuk) betreffende de uitkeringen en verstrekkingen in geval van ziekte, dan wel in het tweede hoofdstuk — artikelen 24 en volgende — betreffende de uitkeringen en verstrekkingen in geval van invaliditeit. Hoewel de verwijzende rechter de vraag slechts voor de artikelen 26 en 27 heeft gesteld en dus voor toepassing van de regels betreffende invaliditeit schijnt te opteren, bent U mijns inziens niet aan deze zienswijze gebonden. Integendeel, U zult hem duidelijk moeten maken waar hij, in een juiste opvatting van het gemeenschapsrecht, zijn uitgangspunt zal hebben te zoeken. Ik moge reeds aanstonds opmerken dat, naar welke bepaling der verordening Uw keus ten slotte moge uitgaan, de toepasselijkheid van het samentellingsbeginsel onzes inziens boven twijfel staat. Het vloeit rechtstreeks voort uit artikel 51 van het Verdrag, dat ook langs deze weg het vrije verkeer van werknemers heeft willen bevorderen en zelfs wanneer Uw Hof zou menen uit verordening nr. 3 niet een regel te kunnen afleiden welke zich voor toepassing op uitkeringen als in het Gesetz über die Tuberkulosehilfe voorzien zou lenen, dan nog zou de samentellingsregel geacht moeten worden van rechtswege te gelden. U hebt niet geaarzeld een dergelijke redenering te volgen in Uw arrest-Janssen van 27 oktober 1971 (zaak 23-71, Jurisprudentie 1971, blz. 859), waarin U de „landbouwhelpers” in de zin van het Belgische recht de mogelijkheid hebt toegekend zich met. het oog op het verkrijgen van bepaalde op het gebied van de ziekte- en invaliditeitsverzekering aan zelfstandigen toegekende voordelen te beroepen op tijdvakken volgens de wettelijke regeling van een andere Lid-Staat als werknemer vervuld; ik wijs hier op de duidelijke redengeving van Uw arrest volgens hetwelk „de doelstelling van de artikelen 48 tot en met 51 niet zou worden verwezenlijkt doch miskend, indien de verzekeringstijdvakken door de werknemer overeenkomstig de wettelijke regeling van een Lid-Staat vervuld, voor hem verloren zouden gaan indien hij, profiterende van het hem gewaarborgde vrije verkeer, elders gaat werken, waardoor een stelsel van sociale zekerheid van een andere Lid-Staat op hem van toepassing wordt”. Dit neemt niet weg dat Uw Hor zijn standpunt zal hebben te bepalen inzake de aard der hierbedoelde uitkeringen en verstrekkingen en het Bundessozialgericht opheldering dient te verschaffen over de vraag welke samentellingsregeling, die voor de uitkeringen en verstrekkingen bij ziekte dan wel die voor de uitkeringen en verstrekkingen in geval van invaliditeit, hier toepassing moet vinden. Van deze keuze is de uitslag der hoofdgedingen tot op zekere hoogte afhankelijk. Zelf zijn wij tot de opvatting geneigd dat uitkeringen en verstrekkingen krachtens artikel 1244a RVO tot de uitkeringen en verstrekkingen bij ziekte moeten worden gerekend; ook twee van de Sozialgerichte die in eerste instantie van deze zaak hadden kennis te nemen, huldigen dit standpunt. Het ontbreekt daartoe trouwens niet aan argumenten: — Om te beginnen zijn deze voordelen kennelijk geen invaliditeitspensioenen in de eigenlijke zin des woords. Het zijn geen renten bestemd om ingetreden arbeidsongeschiktheid te compenseren. Wij zagen dat de verstrekking er niet van afhangt of men verminderd valide is en of herstel of verbetering van validiteit mag worden verwacht. Mocht men in zoverre nog twijfel koesteren ten aanzien van de onderhoudsuitkering, niemand zal willen beweren dat geneeskundige behandeling of opname in een verpleeginrichting ten laste van het fonds met genot van invaliditeitspensioen gelijk te stellen is. Dit zijn verstrekkingen in natura welke onder het ziekteverzekeringsstelsel vallen. — In de tweede plaats verdient opmerking dat de tuberculoseverzekering van de sociaal verzekerden in de meeste Lid-Staten valt onder de regeling inzake de uitkeringen en verstrekkingen bij ziekte, behoudens dat de bescherming — bij voorbeeld in Frankrijk — vollediger is en langer kan duren. Hetgeen slechts wil zeggen dat men zich aan de bestrijding van deze bijzonder ernstige besmettelijke aandoening veel gelegen laat liggen. Ook Italië kent een bijzondere tuberculoseverzekering die over het Istituto Nazionale della Previdenza Soziale loopt, doch voor dit stelsel gelden de regelen betreffende de ziekteverzekering naar gemeen recht. De Italiaanse autoriteiten passen de samentelling van verzekeringstijdvakken ten opzichte van werknemers uit de Gemeenschap toe op grond van de artikelen 16 en 17 van verordening nr. 3. — In de derde plaats wil ik — met de Commissie — memoreren dat de Duitse administratie er, ter verklaring van de stijging van de gemiddelde kosten der verstrekkingen in natura krachtens de ziekteverzekering, op heeft gewezen dat de uitgaven wegens sanatoriumverpleging van aan tuberculose lijdende migrerende werknemers of hun gezinsleden met ingang van 1969 zijn toegenomen. Ten slotte zij eraan herinnerd dat er vóór het Verdrag van Rome, dat wil dus zeggen voor de inwerkingtreding van verordening nr. 3, tussen de Italiaanse Republiek en de Bondsrepubliek Duitsland een op 5 mei 1953 ondertekend verdrag inzake de sociale zekerheid gold. In artikel 7 van dit verdrag, waaraan de burgers van beide Staten op het grondgebied van de andere Staat aanspraak op de uitkeringen en verstrekkingen van sociale zekerheid van het gastland ontleenden, worden uitkeringen en verstrekkingen in geval van tuberculose geheel met die krachtens het algemene stelsel gelijkgesteld. En op grond van deze verdragsbepaling heeft het Bundessozialgericht in een arrest van 26 oktober 1967 zelf uitgesproken dat de in artikel 1244a RVO bedoelde uitkeringen en verstrekkingen met de dekking van het ziekterisico in verband moeten worden gebracht en dat ter verkrijging van recht op zulke uitkeringen c. a. in Duitsland, tijdvakken in Italië voor de tuverculoseverzekering vervuld in aanmerking moeten worden genomen. Dit verdrag moet worden gerekend tot die bedoeld in artikel 6, 2 e), van verordening nr. 3, volgens hetwelk sommige „bepalingen van verdragen inzake sociale zekerheid, voor zover zij in Bijlage D van deze verordening worden vermeld” van toepassing blijven. In deze bijlage was aanvankelijk ook artikel 7 van het Duits-Italiaans verdrag van 5 mei 1953 opgenomen. Dat dit sedert 's Raads verordening nr. 130/63 niet meer het geval is, mag niet aldus worden uitgelegd dat migrerende werknemers van deze beide landen de bepaling niet meer mogen inroepen. Het voorschrift was overbodig geworden naast verordening nr. 3 en wellicht heeft men het zelfs als een ongunstiger bepaling dan deze verordening beschouwd. Om al deze redenen menen wij dat de verwijzende rechter artikel 16 tot uitgangspunt zal moeten nemen om samentelling van verzekeringstijdvakken toe te staan. Zoals U weet worden ingevolge artikel 16 „wanneer een werknemer … achtereenvolgens of afwisselend aan de wettelijke regeling van twee of meer Lid-Staten onderworpen is geweest, … met het oog op het verkrijgen, het behoud of het herstel van het recht op uitkeringen of verstrekkingen de tijdvakken van verzekering of daarmede gelijkgestelde tijdvakken, vervuld krachtens de wettelijke regeling van elk der Lid-Staten, voor zover zij niet samenvallen, samengeteld”. Om zich het recht op de uitkeringen en verstrekking ex artikel 1244 a der Reichsversicherungsordnung te zien toegekend c. q. opdat de pensioenfondsen waaraan zij premie betalen bedoelde uitkeringen en verstrekkingen voor hun rekening moeten nemen, behoeven de in de hoofdgedingen bedoelde werknemers dus alleen maar aan te tonen dat zij bij samentelling van de tijdvakken gedurende welke zij in de Bondsrepubliek Duitsland en in een andere Lid-Staat verzekerd zijn geweest, de minimumtijdvakken voorgeschreven in de RVO hebben vervuld. Evenwel wordt in artikel 17 van verordening nr. 3, lid 1, tweede alinea, een beperking aan het samentellingsbeginsel gesteld: tussen het einde van het tijdvak van verzekering vervuld in de Staat waar de arbeider het laatst werkzaam was en het begin van het tijdvak van verzekering van de Staat naar welks grondgebied hij zich begeeft, mag niet meer dan een maand verstreken zijn. Dit lijkt in de zaak 14/72 tot een moeilijkheid aanleiding te geven. Mocht de verzekering blijken gedurende meer dan een maand onderbroken te zijn geweest — hetgeen ten aanzien van de rechthebbenden van de heer Heinze het geval schijnt te zijn, nu hij in 1960 in Luxemburg met werken is opgehouden en nadien in Duitsland blijkbaar niet wederom een onder de verplichte verzekering vallende betrekking heeft aanvaard —, dan zou samentelling van verzekeringstijdvakken, althans op grond van verordening nr. 3, uitgesloten zijn. Ofschoon het Bundessozialgericht U dit probleem niet heeft voorgelegd, zodat U het buiten beschouwing moogt laten, willen wij er — evenals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen deed — op wijzen dat in artikel 18 van verordening nr. 1408/71, die voor verordening nr. 3 in de plaats komt, geen beperking meer wordt gesteld aan de tijd gedurende welke de ziekteverzekering onderbroken mag zijn geweest, tenzij er sprake is van seizoenarbeiders. Deze nieuwe verordening is op 1 oktober 1972 in werking getreden. Weliswaar kan er volgens artikel 94 geen enkel recht aan worden ontleend voor de tijd die daaraan voorafging, met andere woorden zij heeft geen terugwerkende kracht: wanneer administratie of rechter zich voordien hebben uitgesproken moet het daarbij blijven. Lid 3 van ditzelfde artikel houdt evenwel in dat er, onverminderd het bepaalde in lid 1, krachtens deze verordening niettemin een aanspraak kan worden ontleend aan een gebeurtenis welke vóór de datum van inwerkingtreding der verordening heeft plaatsgevonden. Wil deze bepaling enige zin hebben, dan moet zij onzes inziens worden geacht betrekking te hebben op aanspraken wegens risico's die zich voor de inwerkingtreding der verordening hebben gerealiseerd, doch waarover nog geen eindbeslissing werd genomen. Wij meenden en passant op deze moeilijkheid te moeten wijzen.

III — Subsidiaire vragen

Wanneer U onze opvatting deelt, zal de in alle drie zaken gestelde principiële vraag bevestigend moeten worden beantwoord, zodat ons rest een bespreking te wijden aan de vragen die in de zaken 15 en 16 subsidiair werden gesteld.

De eerste vraag zal aan de hand van de jurisprudentie zonder aarzeling kunnen worden beantwoord. Volgens artikel 28, lid 2, eerste zin, van verordening nr. 4 der Commissie — i.e. een uitvoeringsverordening van verordening nr. 3 — wordt er „indien de tijdvakken van verzekering … vervuld ingevolge de wettelijke regeling van een der Lid-Staten, in totaal geen zes maanden vormen, … ingevolge die wettelijke regeling geen enkele uitkering toegekend”; voorts lezen wij: „… bedoelde tijdvakken [worden] in aanmerking genomen met het oog op het verkrijgen, het behoud en het herstel van het recht tot uitkeringen van de zijde van de andere Lid-Staten, maar zij worden niet in aanmerking genomen bij de vaststelling van het verschuldigde — pro rata — bedrag volgens artikel 28, lid 1, alinea b) van de verordening” (i. e. verordening nr. 3 inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers).

Dit voorschrift brengt naar strekking of gevolg niet mede dat van samentelling van tijdvakken van minder dan 6 maanden ten behoeve van migrerende werknemers geen sprake meer kan zijn. Het is alleen bedoeld om de afwikkeling der pensioenbetalingen eenvoudiger te maken en met name om het met uitkering belaste lichaam afrekenings- en stortingskosten welke in sommige gevallen het pensioenbedrag te boven gaan, te besparen.

U hebt zich in die zin duidelijk uitgesproken in het arrest van 1 december 1970, gewezen in de zaak 32-70, Nationaal Verband van Socialistische Mutualiteiten tegen La Marca, Jurisprudentie 1970, blz. 987, waarin U in antwoord op een prejudiciële vraag van de klachtencommissie inzake de verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering te Luik overwoog dat „indien met artikel 28 (van verordening nr. 4) een administratieve vereenvoudiging wordt nagestreefd, zulks in ieder geval slechts mogelijk is binnen het raam en de grenzen, gesteld door de in artikel 51 van het Verdrag opgelegde verplichting tot samentelling, waarbij dan geen afbreuk mag worden gedaan aan aanspraken door particulieren aan die samentelling ontleend”.

Welnu, in het hoofdgeding, de zaak-Buscema, gaat het om verstrekkingen in natura waarbij van toerekening pro rata geen sprake kan zijn; artikel 28, lid 2, van verordening nr. 4 is dus niet van toepassing.

De vraag kan derhalve slechts ontkennend worden beantwoord.

In de zaak 16/72 stelt het Bundessozialgericht U ten slotte de subsidiaire vraag of voor de samentelling ex verordening nr. 3 verzekeringstijdvakken in rekening dienen te worden gebracht die een andere Lid-Staat dan Duitsland, Italië, ingevolge een overeenkomst met een derde Staat, Zwitserland, in aanmerking heeft te nemen.

Het antwoord op deze vraag volgt onzes inziens zowel uit verordening nr. 3 als uit de territoriale werkingssfeer van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en ook uit de geest van artikel 51.

Wat allereerst dit laatste voorschrift betreft: in al haar bepalingen inzake de samentelling, ingevolge artikel 16 dan wel ingevolge de artikelen 27, 32 en 33, spreekt de verordening alleen van tijdvakken vervuld „krachtens de wettelijke regeling van elk der Lid-Staten” en — heel duidelijk — niet van derde Staten.

In de tweede plaats kan het Verdrag uiteraard niet buiten zijn territoriale werkingssfeer worden toegepast, of het nu gaat om de sociale zekerheid van de migrerende werknemers, om het recht op vrije vestiging of om welke andere bepaling ook.

Met name de artikelen 48 tot en met 51 kunnen buiten de Gemeenschap geen toepassing vinden, zomin als de samentellingsregelen van verordening nr. 3 kunnen worden toegepast op verzekeringstijdvakken op het grondgebied van een derde Staat vervuld. En ten slotte is de doelstelling van artikel 51, te weten een vrij verkeer van werknemers uit de Gemeenschap mogelijk te maken, strikt tot het grondgebied der Lid-Staten beperkt.

Hieraan zij toegevoegd dat het Verdrag van Rome op het gebied van de sociale zekerheid weliswaar de bevoegdheid der verschillende Lid-Staten om bij verdrag bepaalde verplichtingen jegens een derde Staat aan te gaan — en te aanvaarden dat tijdvakken van verzekering door hun onderdanen binnen die Staat vervuld in aanmerking worden genomen — niet beperkt, doch dat via zulk een bilateraal verdrag aan de andere Lid-Staten van de Gemeenschap onmogelijk verplichtingen kunnen worden opgelegd die verder gaan dan het gemeenschapsrecht van hen verlangt.

Deze laatste vraag ware derhalve onzes inziens ontkennend te beantwoorden.

Wij concluderen dat het den Hove behage te verklaren voor recht:

1. in antwoord op de vraag die in alle drie zaken (14, 15 en 16-72) is gesteld: — dat de wettelijke voorschriften van de Bondsrepubliek Duitsland, waarin aan werknemers en hun rechthebbenden die wegens actieve tuberculose moeten worden behandeld, een aanspraak op uitkeringen en verstrekkingen wordt toegekend op voorwaarde dat deze werknemers aantonen de in deze bepalingen genoemde minimumverzekeringstijdvakken te hebben vervuld, vallen onder 's Raads verordening nr. 3 — zulke uitkeringen en verstrekkingen moeten worden aangemerkt als „uitkeringen en verstrekkingen in geval van ziekte” in de zin van artikel 2, lid 1, a, dier verordening —; — dat derhalve samentelling van in verschillende Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken moet geschieden krachtens de artikelen 16 en volgende van verordening nr. 3;

2. in antwoord op de in zaak 15-72 subsidiair gestelde vraag: — dat de bepaling van artikel 28, lid 2, van verordening nr. 4, volgens welke „indien de tijdvakken van verzekering …, vervuld ingevolge de wettelijke regeling van een der Lid-Staten, in totaal geen zes maanden vormen, … ingevolge die wettelijke regeling geen enkele uitkering toegekend (wordt)” … niet geldt voor de uitkeringen en verstrekkingen krachtens voormelde wettelijke regeling van de Bondsrepubliek Duitsland;

3. in antwoord op de vraag welke in de zaak 16-72 subsidiair wordt gesteld: — dat een Lid-Staat niet gehouden is tijdvakken van verzekering waarmede een andere Lid-Staat rekening moest houden in aanmerking te nemen, wanneer deze verplichting op een verdrag tussen genoemde Staat en een derde Staat berust.

( 1 ) Vertaald uit het Frans.