12.

Blijft de noodzaak om te definiëren welke assemblages geen eenvoudige assemblages maar ingrijpende bewerkingen zijn. Om die vraag te beantwoorden is het aangewezen terug te grijpen naar de bewoording van artikel 5 van verordening nr. 802/68, in zijn onderscheiden versies. Een „ingrijpende” be- of verwerking wordt in het Frans „substantiel”, in het Duits „wesentlich”, in het Italiaans „sostanziale” en in het Engels „substantial” genoemd. Het komt mij voor dat het woord „ingrijpend” twee elkaar aanvullende betekenissen heeft, en dat in artikel 5 bijgevolg twee elkaar aanvullende criteria kunnen worden teruggevonden. Ten eerste heeft „ingrijpend” een technische betekenis, die tot nu toe door het Hof meestal is aangewend. Een be- of verwerking is in die zin ingrijpend wanneer zij een wijziging meebrengt van de substantie, dit zijn de specifieke eigenschappen of de samenstelling, van het produkt dat be- of verwerkt wordt. Het produkt dat na een laatste be- of verwerking, in zijn afgewerkte staat, als een gebruiksklaar voorwerp te voorschijn komt, verschilt wezenlijk van het produkt of de onderdelen ervan die vóór de be- of verwerking niet gebruiksklaar waren. Die laatste bewerking is dan, gelet op de nu afgewerkte en gebruiksklare staat van het produkt, ingrijpend geweest: zij heeft het produkt wezenlijk veranderd. In de onderhavige hypothese van een verbruiksgoed betekent „gebruiksklaar”: klaar voor gebruik zonder „professionele” tussenkomst, dit is zonder een andere tussenkomst dan het soort waartoe een normale gebruiker met eenvoudig gereedschap in staat is. In het onderhavige geval zou de verwijzende rechter mijns inziens gemakkelijk kunnen concluderen dat de onderzochte assemblage de essentiële gebruikseigenschappen van de schrijfmachine heeft tot stand gebracht, en dat zij derhalve op basis van het technische criterium ingrijpend is geweest. Uit het voorgaande blijkt dat het „technisch” criterium niet noodzakelijk moet begrepen worden als een natuurkundig of scheikundig criterium dat een intrinsieke verandering van de be- of verwerkte produkten betreft: het gaat eerder om de gebrwïfekenmerken en -eigenschappen die de afnemer, in het geval van een verbruiksgoed een consument, bij het kopen van het gebruiksklaar produkt op het oog heeft en die, vanuit het standpunt van een normale gebruiker, nog niet aanwezig waren in het onbewerkte produkt of in de onderdelen, of er althans niet eenvoudig waren uit te halen. Zo zal men bij voorbeeld de assemblage van een eenvoudig in elkaar te steken boekenkast — van het soort dat ook vaak als te assembleren onderdelen verkocht wordt aan consumenten die zelf beschikken over de weinige daartoe benodigde stukken gereedschap — niet technisch ingrijpend kunnen noemen, omdat de gebruikskenmerken van het eindprodukt in de ogen van de consument reeds in het „doehet-zelf”-pakket aanwezig zijn in een voor hem eenvoudig toegankelijke vorm. Kan met dit technisch criterium worden volstaan ? Ik meen van niet. In aanvulling op het technische criterium, heeft het Hof steeds, waar dit nodig was, een economisch criterium als subsidair criterium aangewend ( 14 ). Het woord „ingrijpend” en vooral het equivalente woord „substantieel”, heeft immers ook de niet-technische en meer algemeen economische betekenis van „aanzienlijk” of „financieel belangrijk”. Het economisch criterium moet mijns inziens dan ook in acht worden genomen, niet als het voornaamste, het enige of zelfs maar het eerste criterium, maar als een aanvulling, en zo nodig een correctie, op het hiervoor genoemde technische criterium. Onder het economische criterium dient dan, zoals ik hiervoor al heb aangeduid (supra, nr. 9 en voetnoot), zowel een kostengerichte benadering als een marktgerichte „toegevoegde waarde”-benadering worden verstaan. Samen verwijzen zij naar de belangrijkheid van de „inzet van produktiefactoren”.