ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 10 MAART 1992. - SOCIETA ITALIANA VETRO SPA, FABBRICA PISANA SPA EN PPG VERNANTE PENNITALIA SPA TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - MISBRUIK VAN COLLECTIEVE MACHTSPOSITIE - BEWIJS. - GEVOEGDE ZAKEN T-68/89, T-77/89 EN T-78/89.



Jurisprudentie 1992 bladzijde II-01403

Zweedse bijz. uitgave bladzijde II-00303

Finse bijz. uitgave bladzijde II-00287



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Mededeling van punten van bezwaar - Mededeling aan ondernemingen van verminkte stukken - Gevolgen - Bijzondere oplettendheid van rechter ten aanzien van bewijsmateriaal dat ter rechtvaardiging van beschikking van Commissie in aanmerking is genomen

2. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Bepaalde soorten contacten tussen producenten niet bewijskrachtig

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

3. Mededinging - Gemeenschapsregels - Beschikking van Commissie, waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Beschikking berustend op gegevens die niet alle rechtens genoegzaam zijn bewezen - Herziening door rechter - Uitsluiting - Gedeeltelijke nietigverklaring - Voorwaarden

(EEG-Verdrag, art. 173; Verordening nr. 17 van de Raad; Verordening nr. 99/63 van de Commissie)

4. Mededinging - Machtspositie - Onderneming - Begrip - Collectieve machtspositie - Begrip

(EEG-Verdrag, art. 85 en 86)

Samenvatting

1. Wanneer in het kader van een beroep tegen een beschikking van de Commissie houdende toepassing van de mededingingsregels van het Verdrag, uit de instructie door het Gerecht blijkt, dat de stukken die in de administratieve procedure aan de ondernemingen zijn meegedeeld, zonder objectieve rechtvaardigingsgrond zijn verminkt, dient het Gerecht nauwgezet de aard en de draagwijdte van het door de Commissie in de beschikking in aanmerking genomen bewijs te onderzoeken.

2. Het bestaan van een verticale verhouding verkoper-koper tussen twee fabrikanten vormt op zich geen bewijs van een ongeoorloofde horizontale afspraak, wanneer deze verhouding een uitsluitend door een van deze fabrikanten vervaardigd produkt betreft.

Een dergelijk bewijs levert evenmin het feit op, dat de coëxploitanten van een gemeenschappelijk produktiemiddel overleg plegen om te voorkomen dat ten aanzien van de door elk van hen aan dit gemeenschappelijke produktiemiddel onttrokken hoeveelheden een situatie van oneerlijke concurrentie zou ontstaan.

3. Hoewel de communautaire rechter in het kader van het rechterlijk toezicht op de handelingen van het communautaire bestuur een beschikking van de Commissie op mededingingsgebied gedeeltelijk nietig kan verklaren, betekent dit niet, dat hij bevoegd is de betrokken beschikking te herzien. Wanneer hij zich een dergelijke bevoegdheid zou toeëigenen, zou dit enerzijds het door het Verdrag ingevoerde institutionele evenwicht kunnen verstoren en anderzijds de rechten van de verdediging dreigen aan te tasten in zoverre de betrokken ondernemingen worden beroofd van de procedurele waarborgen van de verordeningen nrs. 17 en 99/63.

Voor een gedeeltelijke nietigverklaring moet aan bepaalde voorwaarden zijn voldaan. De rechter die haar wil uitspreken, dient zich vooraf ervan te vergewissen, of de draagwijdte van het dispositief van de beschikking, gelet op haar motivering, ratione materiae, ratione personae of ratione temporis zodanig kan worden begrensd, dat de gevolgen ervan worden beperkt, maar de essentie ervan ongewijzigd blijft; of het bewijs van de aldus begrensde inbreuk wordt gedragen door een afdoende beoordeling van de markt in de motivering van de beschikking, en of de betrokken onderneming(en) in staat is (zijn) gesteld daadwerkelijk op de aldus bepaalde bezwaren te antwoorden.

4. Evenals in artikel 85 EEG-Verdrag ziet het begrip onderneming in artikel 86 op een economische eenheid.

Twee of meer ondernemingen kunnen een machtspositie in de zin van artikel 86 innemen, wanneer twee of meer onafhankelijke economische eenheden op een specifieke markt door zodanige economische banden zijn verenigd, dat zij hierdoor te zamen ten opzichte van de andere ondernemingen op de markt een machtspositie bezitten. Dit kan het geval zijn, wanneer twee of meer onafhankelijke ondernemingen te zamen door middel van een overeenkomst of een licentie over een technologische voorsprong beschikken die het hun mogelijk maakt, zich jegens hun concurrenten, hun afnemers en, uiteindelijk de consumenten in belangrijke mate onafhankelijk te gedragen.

Partijen

In de gevoegde zaken T-68/89,

Società Italiana Vetro SpA, vennootschap naar Italiaans recht, gevestigd te San Salvo (Italië), vertegenwoordigd door L. Citarella, advocaat te Rome, en C. Mandrioli, advocaat te Milaan, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van E. Arendt, advocaat aldaar, Avenue Marie-Thérèse 4,

T-77/89,

Fabbrica Pisana SpA, vennootschap naar Italiaans recht, gevestigd te Milaan (Italië), vertegenwoordigd door P. van Ommeslaghe en B. van de Walle de Ghelcke, advocaten te Brussel, domicilie gekozen hebben te Luxemburg ten kantore van J.-C. Wolter, advocaat aldaar, Rue Zithe 8,

en T-78/89,

PPG Vernante Pennitalia SpA (voorheen Vernante Pennitalia SpA), vennootschap naar Italiaans recht, gevestigd te Genua (Italië), vertegenwoordigd door G. Manca en A. J. Manca Graziadei, advocaten te Rome, en door M. Waelbroeck en A. Vandencasteele, advocaten te Brussel, domicilie gekozen hebben te Luxemburg ten kantore van E. Arendt, advocaat aldaar, Avenue Marie-Thérèse 4,

verzoeksters,

ondersteund door

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, vertegenwoordigd door J. E. Collins, Treasury Solicitor' s Department, als gemachtigde, bijgestaan door S. Richards, barrister van Gray' s Inn, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ter ambassade van het Verenigd Koninkrijk, Boulevard Roosevelt 14, wat betreft de conclusies van verzoeksters die de toepassing van artikel 86 EEG-Verdrag betreffen,

interveniënt,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door E. Traversa, J. Currall en, tijdens de schriftelijke behandeling, H. van Lier, leden van haar juridische dienst, als gemachtigden, bijgestaan door A. Dal Ferro, advocaat te Vicenza, en H. Lehman, advocaat te Parijs, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van haar juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

ondersteund door

Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, vertegenwoordigd door J. E. Collins, Treasury Solicitor' s Department, als gemachtigde, bijgestaan door S. Richards, barrister van Gray' s Inn, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ter ambassade van het Verenigd Koninkrijk, Boulevard Roosevelt 14, wat betreft de conclusies van de Commissie die de toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag betreffen,

interveniënt,

betreffende de nietigverklaring van beschikking 89/93/EEG van de Commissie van 7 december 1988 inzake een procedure op grond van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (IV/31.906, Vlakglas; PB 1989, L 33, blz. 44),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: D. A. O. Edward, kamerpresident, R. García-Valdecasas, K. Lenaerts, H. Kirschner en R. Schintgen, rechters,

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling op 12, 13, 14 en 15 november 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 In geding is een beschikking van verweerster, de Commissie van de Europese Gemeenschappen (hierna respectievelijk "de beschikking" en "de Commissie"), waarbij aan de drie verzoeksters, Italiaanse fabrikanten van vlakglas, een boete is opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en een inbreuk hunnerzijds op artikel 86 EEG-Verdrag is vastgesteld. De drie vennootschappen tot welke de beschikking is gericht, zijn Società Italiana Verro (hierna:"SIV"), waarvan de grootste aandeelhouder Ente Finanziamento Industria Manifatturiera (hierna: "EFIM") is; Fabbrica Pisana SpA (hierna: "FP"), dochtermaatschappij van het industrieconcern Saint-Gobain (hierna: "SG"), en Vernante Pennitalia (hierna: "VP"), dochtermaatschappij van het concern PPG-Industries Inc. te Pittsburg (hierna "PPG").

2 In de beschikking (punt 2) wordt het betrokken produkt omschreven als "vlakglas in al zijn variëteiten". Er worden drie typen vlakglas onderscheiden: getrokken glas, gegoten glas en - het belangrijkste - spiegelglas. Heden ten dage wordt 90 % van het vlakglas vervaardigd via het zogenoemde float-procédé, een moderne produktiemethode die voor elke produktielijn een investering van plusminus 100 miljoen ECU vergt.

3 Binnen de sector vlakglas in het algemeen onderscheidt de Commissie twee markten (punt 5): enerzijds de markt van glas voor de vervoersindustrie, met name, de automobielindustrie (hierna: "de markt voor autoglas"), en anderzijds de markt van glas voor andere industrieën, met name de bouw- en meubelindustrie (hierna: "de markt voor niet-autoglas"). Op de autoglasmarkt worden de autofabrikanten rechtstreeks bevoorraad door de glasfabrikanten, die het vlakglas zelf verwerken, zodat dit aan de behoeften van de fabrikanten voldoet. Op de markt voor niet-autoglas kan vlakglas als zodanig (bij voorbeeld als vensterglas) worden gebruikt dan wel worden verwerkt. In deze laatste sector kunnen de gebruikers rechtstreeks door de producenten worden bevoorraad dan wel indirect via groothandelaren, groothandelaren-verwerkers of onafhankelijke verwerkingsbedrijven.

4 Op 28 september 1981 richtte de Commissie tot FP, SIV en VP, tot een associatie van ondernemingen gespecialiseerd in de groothandel van vlakglas, alsmede tot twee gelijksoortige, reeds ontbonden associaties een beschikking (81/881/EEG, PB 1981, L 326, blz. 32; hierna: "de beschikking van 1981"), waarin werd vastgesteld dat zij inbreuk hadden gemaakt op artikel 85, lid 1. In de eerste plaats verweet de Commissie de groothandelsassociaties, in hun statuten, toepassingsreglementen en besluiten clausules te hebben vastgesteld betreffende:

- de verplichting voor de leden om via de associaties te kopen,

- een invoerverbod voor de leden en de verplichting om de, na voorafgaande toestemming van de associatie, eventueel uit de landen met staatshandel geïmporteerde produkten te verdelen,

- het opstellen en in acht nemen van een gemeenschappelijke prijslijst.

In de tweede plaats verweet de Commissie de fabrikanten en groothandelaren, overeenkomsten te hebben gesloten betreffende:

- het opstellen van verkoopquota,

- het toekennen van een differentiële korting,

- de controle op de activiteiten van de leden van de associaties.

De beschikking van 1981 is definitief geworden.

5 In maart 1986 dagvaardde de vennootschap Industria Vetraria Alfonso Cobelli (hierna: "Cobelli"), gevestigd te Reggio Calabria, die een groothandel in glas drijft, FP en SIV voor het Tribunale van dat arrondissement, stellende dat zij tot haar ondergang hadden bijgedragen door hun gedrag, dat haars inziens oneerlijk was en misbruik van machtspositie vormde. Cobelli verweet hun in het bijzonder "een stilzwijgend akkoord", waarbij ook VP betrokken was, "dat ertoe strekte de stabiliteit op de markt te handhaven door de vaststelling van verkooptarieven voor hun produkten". Op 25 juni 1986 zond VP' s raadsman Cobelli een brief, waarin hij te kennen gaf dat deze bewering onjuist was wat VP betreft. In zijn antwoord van 15 juli 1986 sprak Cobelli' s raadsman "zijn verbazing uit, daar de Industria Vetraria Cobelli en haar eigenaar de correcte houding en coulance waarvan Vernante Pennitalia jegens hen heeft blijk gegeven, nooit in twijfel hebben getrokken".

6 In juli en oktober 1986 verrichtte de Commissie, overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204; hierna: "verordening nr. 17"), verificaties bij zowel FP, SIV en VP als bij een groothandelaar in vlakglas, Socover SpA (hierna: "Socover"), die een van de geadresseerden van de beschikking van 1981 was.

7 Bij schrijven van 31 oktober 1986, binnengekomen bij de Commissie op 6 november 1986, wendde Alfonso Cobelli, eigenaar van de onderneming Cobelli, zich tot de Commissie met een verzoek als bedoeld in artikel 3 van verordening nr. 17, om vast te stellen dat SIV, FP en VP inbreuk op de mededingingsregels hadden gemaakt. Volgens Cobelli bestond er sedert lang een akkoord tussen de drie producenten, "dat ertoe strekte de markt te controleren en te stabiliseren en elke vorm van wederzijdse concurrentie uit te sluiten door de onderlinge vaststelling van prijslijsten voor de verkoop van hun produkten; deze lijsten, die niet alleen identieke prijzen voor homogene groepen produkten bevatten, maar ook identieke verkoop- en betalingsvoorwaarden, verdeelden de klanten in verschillende groepen naar gelang hun commerciële belangrijkheid, op basis van de omzet en het werkterrein, en bepaalden voor elke groep een verschillende verkoopprijs via een 'kortingschaal' , met een verschil van ongeveer 9 % tussen de eerste en de laatste groep". Voorts verweet Cobelli aan FP en SIV (maar niet aan VP), sedert omstreeks 1982 "een handelsstrategie te hebben toegepast, die erop was gericht, de volledige controle te verkrijgen over niet alleen de produktie, maar ook de distributie van glas, door het merendeel van de huidige groothandelaars-distributeurs van de markt uit te sluiten".

8 Op 13, 14 en 15 januari 1987 verrichte de Commissie op de grondslag van artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 opnieuw verificaties bij FP, SIV en VP.

9 Bij brief van 20 februari 1987 diende VP bij het directoraat-generaal Mededinging (hierna: "DG IV") haar opmerkingen in over Cobelli' s klacht, waarvan zij zojuist voor het eerst kennis had genomen; tot haar verweer beriep zij zich vooral op de ontkenning die Cobelli' s raadsman haar op 15 juli 1986 had gezonden.

10 Op 3 april 1987 zond Cobelli DG IV een memorie, ingeschreven bij de Commissie op 10 april 1987, als antwoord op de door FP, SIV en VP ingediende opmerkingen op zijn klacht. In deze memorie stelde Cobelli, dat FP, SIV en "bij enkele gelegenheden ook" VP hadden deelgenomen aan periodieke vergaderingen met de groothandelaren, "soms onder aegide van de brancheverenigingen, soms op rechtstreeks initiatief van de fabrikanten", en dat de drie producenten:

"steeds volledig op elkaar afgestemde posities innamen tegenover de verzoeken van de distributeurs: de lijsten van de verhandelde produkten, die altijd volledig gelijk waren en tegelijkertijd of bijna tegelijkertijd door de drie fabrieken werden gepubliceerd, werden aan de tussenhandelaren zelf toegezonden en vervolgens op deze vergaderingen toegelicht, zonder dat er ook maar de minste bereidheid bestond tot discussie over deze lijsten; telkens wanneer (de andere deelnemers) probeerden de besluiten van de fabrikanten te beïnvloeden of akkoorden voor te stellen die rekening hielden met hun eigen commerciële verlangens, maakten de fabrikanten 'één front' .

Louter bij wijze van voorbeeld kunnen enkele van de vele vergaderingen worden genoemd die tussen 1984 en 1986 plaatsvonden, bij de meeste waarvan de ondergetekende aanwezig was: op 19 maart 1984 te Napels op initiatief van SIV bij Barbato; op 10 oktober en 31 oktober 1984 te Rome in hotel Sheraton; op 19 oktober 1984 te Caserta bij Fontana; op 31 oktober 1984 een vergadering te Bologna bij VIC SpA; op 28 februari en 2 maart 1985 hadden - naar ik weet - belangrijke vergaderingen van de commercieel directeuren van de drie fabrieken plaats; op 2 mei 1985 te Rome, hotel Sheraton; op 18 februari 1986 te Catania, alleen Tortorici, Donato, Fontana, Miletti (FP), Baldi (SIV) en Bilotta van Callipo Vetro. Natuurlijk zijn er nog veel meer vergaderingen geweest dan de hier genoemde, die de ondergetekende direct voor de geest komen, en sterker nog, zij worden tot op de dag van vandaag nog steeds gehouden, behalve dat de ondergetekende hiervan strikt wordt uitgesloten, daar hij actie tegen de fabrikanten heeft durven ondernemen!

Tot staving van het voorgaande en als bewijs van het bestaan van specifieke overeenkomsten tussen de fabrikanten met het doel, de prijzen en verkoopvoorwaarden te uniformeren, behoeft men slechts de bijgaande facturen te bestuderen, die voor dezelfde data en voor dezelfde produkten volstrekt identieke prijzen laten zien."

Na uitvoerige bespreking van het gedrag van FP en SIV, maakte Cobelli vervolgens een uitdrukkelijk voorbehoud met betrekking tot VP,

"die zeker heeft deelgenomen aan de overeenkomsten met de andere fabrikanten wat de lijsten en de toegestane kortingen betreft, maar die zich commercieel jegens ondergetekende niettemin steeds volstrekt correct heeft gedragen en zich nooit heeft overgegeven aan misbruiken of heimelijke akkoorden om de een te bevoordelen ten nadele van de ander".

11 Op 15 oktober 1987 heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 in te leiden. Op 28 oktober 1987 richtte zij tot FP, SIV en FP de schriftelijke mededeling van punten van bezwaar als bedoeld in artikel 19, lid 1, van deze verordening en in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 99/69/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 1963, blz. 2268, hierna: "verordening nr. 99/63"). Deze mededeling van punten van bezwaar verweet de geadresseerde ondernemingen, inbreuk te hebben gemaakt op de artikelen 85 en 86 EEG-Verdrag, zowel in de autosector, met betrekking tot de Italiaanse ondernemingen Fiat en Piaggio, als daarbuiten. FP, SIV en VP hebben schriftelijk op deze mededeling geantwoord.

12 Op 9 en 10 maart 1988 hebben de hoorzittingen als bedoeld in artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 en de artikelen 7, 8 en 9 van verordening nr. 99/63 plaatsgehad. Het ontwerp-proces-verbaal van de hoorzittingen, vergezeld van de relevante stukken, is toegezonden aan de leden van het Aviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities. Het is op 25 augustus 1988 aan de ondernemingen toegezonden. Het definitieve proces-verbaal met de door de ondernemingen gevraagde correcties, aanvullingen en weglatingen is hun later toegezonden.

13 Blijkens voornoemd proces-verbaal heeft één van de ambtenaren van DG IV, die door de vertegenwoordiger van de Portugese Republiek was gevraagd, of de Commissie contact had opgenomen met Fiat, geantwoord:

"De Commissie behoudt zich het recht voor, later op deze vraag te antwoorden."

Toen de vertegenwoordiger van de Italiaanse Republiek erop aandrong, te vernemen of de Commissie verificaties bij Fiat had verricht, antwoordde dezelfde ambtenaar:

"Aan hetgeen ik hiervoor heb gezegd, heb ik niets toe te voegen."

Ook blijkt uit het proces-verbaal, dat Cobelli, die was gevraagd om de vergaderingen te specificeren waaraan volgens hem VP had deelgenomen, slechts één vergadering te Tropea in 1986 heeft genoemd. Het ging daarbij om een feest van glasmakers, waaraan vijfhonderd personen inclusief gezinsleden hadden deelgenomen.

14 Aan het slot van deze procedure heeft de Commissie de in geding zijnde beschikking van 7 december 1988 vastgesteld. De beschikking bestaat uit twee gedeelten: het ene betreft de feiten (punten 1 tot 58, hierna: "het feitelijk deel"), en het tweede de juridische beoordeling (hierna: "het rechtsgedeelte"), gevolgd door het dispositief. De beschikking herhaalt in hoofdzaak de inhoud van de mededeling van punten van bezwaar.

15 In het feitelijk deel behandelt de beschikking allereerst de vlakglasmarkt vanuit het gezichtspunt van, achtereenvolgens, het produkt, het aanbod en de vraag. Vervolgens gaat zij in op het gedrag van de ondernemingen op de markt voor niet-autoglas en op die voor autoglas, en ten slotte bespreekt zij de uitwisseling van glas tussen de ondernemingen.

16 Wat de markt voor niet-autoglas betreft, wordt het aan de ondernemingen verweten gedrag op vijf onderdelen onderzocht, te weten:

- identieke tarieven,

- identieke kortingen,

- identieke indeling van de belangrijkste afnemers,

- de aspecten van het overleg tussen de fabrikanten,

- de betrekkingen tussen de fabrikanten en de groothandelaren.

17 De beschikking stelt vast, dat "de drie Italiaanse fabrikanten (...) op dicht bijeengelegen data en soms op dezelfde dag (...) hun Italiaanse klantenkring identieke tarieven [hebben] toegezonden" (punt 18), dat "op de tarieven (...) identieke rabatten [zijn] toegepast aan de hand van de categorieën waarin of de niveaus waarop de afnemers zijn ingedeeld" (punt 20) en dat "de belangrijkste klanten (...) in dezelfde categorie of op hetzelfde niveau [zijn] ingedeeld wanneer zij zich bij een van de producenten hebben bevoorraad", welke indeling afhankelijk was "van de totale aankopen van elke klant bij de gezamenlijke producenten" (punt 22). Voorts vermeldt zij: "de overeenstemming van de tarieven en de kortingsschalen alsmede de uniformiteit van de indeling der belangrijkste klanten in categorieën of niveaus vloeit voort uit afspraken van de producenten die hetzij rechtstreeks bij ontmoetingen, vergaderingen of contacten zijn gesloten, dan wel via tussenkomst van een woordvoerder van de voornaamste klanten tot stand kwamen [Socover]" (punt 24), waarna een opsomming van "het schriftelijk bewijsmateriaal van deze afspraken" volgt (punten 25-32). De beschikking constateert eveneens, dat "bij de uitwisseling van produkten tussen de drie Italiaanse fabrikanten ook de tarieven en prijzen bekend [konden] worden, welke door de concurrenten werden berekend, of gedragingen worden uitgestippeld die op de markt zouden worden gevolgd (...). De prijzen van de overgedragen produkten werden steeds op basis van de tariefwijzigingen van de overdragende producenten vastgesteld en vervolgens aangepast" (punt 33). Ten slotte stelt de beschikking vast: "De afgesproken tarieven en kortingen zijn inderdaad toegepast. Uit onderzoek van bepaalde facturen blijkt namelijk dat de drie producenten eenzelfde klant, die bij hen zeer uiteenlopende hoeveelheden heeft gekocht, identieke prijzen en kortingen berekenden." Hierop volgt een lijst van onderzochte facturen (punt 34).

18 Omtrent de betrekkingen tussen de fabrikanten en de groothandelaren vermeldt de beschikking, dat "de drie fabrikanten (...) erop [hebben] toegezien dat hun tarieven en kortingen ook verder in de bedrijfskolom zouden worden toegepast". De Commissie geeft toe, dat zij niet over rechtstreekse bewijzen beschikt van de door klager Cobelli aangevoerde vergaderingen "met de grossiers (...) om ervoor te zorgen dat deze de prijsverhogingen aanvaardden en verder in de bedrijfskolom doorberekenden", maar zij beklemtoont dat "uit enkele documenten (...) echter enerzijds [blijkt] dat enkele vergaderingen tussen de grossiers op initiatief van de producenten zijn gehouden en dat de producenten [erin] zijn geslaagd, mede dankzij de gelijkheid van hun tarieven en rabatten, de commerciële keuzen van de grossiers te beïnvloeden, en anderzijds (...) er bevestiging in [is] te vinden voor de veronderstelling dat de afnemers verwachtten dat de prijzen van de producenten identiek zouden zijn" (punt 35). Hierna volgt een bespreking van bepaalde stukken (punten 36-42). Met name op grond van een van deze stukken stelt de beschikking vast, dat "Socover de weg is via welke de berichten van de grossiers aan de producenten en van de producenten aan de grossiers worden overgebracht" (punt 36).

19 Met betrekking tot de autosector verklaart de beschikking: "Volgens de documenten van de ondernemingen die hieronder worden opgesomd, zijn SIV en FP prijzen en de verdeling van quota overeengekomen, ten minste met ingang van 1982. VP heeft ook aan deze afspraken deelgenomen, althans vanaf 1983, zij het niet op even strikte manier als de twee andere producenten" (punt 43). De beschikking gaat vervolgens in op de feiten en omstandigheden die volgens de Commissie bewijs opleveren van het bestaan van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragen betreffende, respectievelijk, het Fiat-concern (punten 44-51) en het Piaggio-concern (punt 52). Na bespreking van het vraagstuk van de prijzen en de quota, stelt de beschikking wat het Fiat-concern betreft vast, dat "de drie producenten zijn overgegaan tot wederzijdse overdracht van produkten (...) met het doel, elk zijn eigen penetratiequota te laten behouden of de quota die met de concurrenten zijn overeengekomen te bereiken" (punt 48), en stelt vervolgens, inhakend op het argument van de fabrikanten dat Fiat een "dominerende koper" was: "In ieder geval staat, ongeacht welk type betrekkingen er ontstaan tussen een dominerende koper en zijn leveranciers, vast dat SIV, FP en VP onderling hebben overlegd om de houding te bepalen welke zij jegens het Fiat-concern moesten innemen" (punt 51, sub iii, tweede alinea). Met betrekking tot het Piaggio-concern stelt de beschikking vast, dat "SIV en FP (...) althans vanaf 1983, tot overeenstemming zijn gekomen over de verdeling van de leveranties en de te berekenen prijzen voor Piaggio" (punt 52). Geen bezwaren worden geformuleerd jegens VP in verband met haar betrekkingen met het Piaggio-concern.

20 Met betrekking tot de uitwisseling van glas tussen de fabrikanten stelt de beschikking: "Er zijn grote hoeveelheden glas contractueel uitgewisseld tussen de drie producenten. Deze uitwisselingen hebben ten doel elk van hen de beschikking te geven over het gehele assortiment produkten, zelfs die welke hij niet zelf vervaardigt, en zijn marktquota te laten behouden. Zij zijn tevens het middel waarmee de markten en de klanten onderling worden verdeeld en waarmee de tarieven en de prijzen welke door de concurrenten worden toegepast bekend worden (...)" (punt 53). Hierop volgt een onderzoek van stukken (punten 54-56) en van de argumenten van de fabrikanten (punten 57-58). De beschikking preciseert, dat de Commissie "geen bezwaren [wil] richten tegen de wederzijdse overdracht van produkten in geval van noodsituaties (vernieuwing van produktie-uitrusting, stopzetting van de ovens voor onderhoud, voldoening aan verzoeken die zich slechts af en toe voordoen), maar (...) wel tegen systematische uitwisselingen van produkten op grond van overeenkomsten voor een lange duur, die het gevolg zijn van de keuze van een industrieel en commercieel beleid door de producenten in het kader van andere overeenstemming en/of andere overeenkomsten die de mededinging beperken" (punt 58 sub i, eerste alinea). Vanuit een economisch gezichtspunt stelt de beschikking vast: "De wederzijdse leveranties elimineren het voordeel van de specialisatie en hebben ten doel alle producenten op kunstmatige wijze op voet van gelijkheid te plaatsen en te verhinderen dat de afnemers economisch gezien profiteren van de voorrangspositie die qua produktie en commercie door elk der producenten wordt ingenomen. De wederzijdse leveranties leiden in feite, zoals uit de uniforme tarieven en kortingen van de drie producenten blijkt, tot een vlakke uniforme markt" (punt 58, sub i, tweede alinea). Ten slotte beklemtoont de beschikking het feit, dat de uitwisseling "systematisch" is en "geen betrekking heeft op marginale hoeveelheden, maar op omvangrijke tonnages" (punt 58, sub iii).

21 De beschikking gaat vervolgens over naar het rechtsgedeelte en toetst het gedrag van de ondernemingen aan artikel 85 EEG-Verdrag (punten 59-73) en aan artikel 86 EEG-Verdrag (punten 74-82).

22 Met betrekking tot de markt voor niet-autoglas stelt de beschikking vast: "De publikatie van identieke tarieven binnen een korte tijdspanne, zo niet op dezelfde datum, het bestaan van identieke kortingschalen en identieke lijsten en categorieën afnemers voor wie deze condities gelden, zijn het uitvloeisel van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen de betrokken producenten. Uit de documenten en nota' s (...) blijkt namelijk dat FP, SIV en VP zijn overeengekomen of althans overlegd hebben, ten minste vanaf 1983 en tot 1986, uniforme prijzen en verkoopcondities toe te passen (...)" (punt 61). Na bespreking van de argumenten van de ondernemingen betreffende het begrip overeenkomst vervolgt de beschikking: "Zelfs indien men de inhoud van de nota' s (...) niet als ondernemersafspraken wil bestempelen, bestaat er geen twijfel aan dat deze nota' s en documenten samenspanning aantonen die tussen de drie producenten heeft plaatsgevonden (...)" (punt 63, vijfde alinea). Over de betrekkingen tussen de producenten en de grossiers wordt gezegd: "De vergaderingen van de voornaamste grossiers die door de producenten werden bevorderd en/of georganiseerd, zijn (...) het resultaat van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen FP, SIV en VP, met het doel het aan- en verkoopbeleid van de grossiers, die zich als gevolg van hun economische afhankelijkheid niet aan de macht en de penetratieacties van de producenten kunnen onttrekken, te leiden in een richting die met hun gezamenlijke belangen overeenstemt" (punt 64).

23 Ten slotte concludeert de beschikking met betrekking tot de markt voor niet-autoglas het volgende:

"Deze overeenkomsten en onderling afgestemde gedragingen tussen ondernemingen die identieke produkten vervaardigen vormen ernstige beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 85, lid 1. Door deze overeenkomsten en gedragingen hebben de betrokken ondernemingen zich in feite verbonden hun gedragsautonomie jegens de klantenkring ingrijpend te beperken en hebben zij zich zo gedragen, dat de belangrijkste klanten zich aan hun besluiten aanpasten en niet de mogelijkheid meer hadden hun besluiten op commercieel terrein vrijelijk te nemen. De gevolgen van deze beperkingen zijn des te ingrijpender omdat FP, SIV en VP ongeveer 79 % van de binnenlandse Italiaanse markt controleren. Door het gewraakte gedrag hebben de ondernemingen bij de koper de mogelijkheid verminderd om te profiteren van een concurrentie tussen de plaatselijke producenten, gezien het overwicht van hun totale marktaandeel, ondanks de import. Bovendien kunnen de belangrijkste kopers, grossiers en verwerkende bedrijven het, gezien de eventuele risico' s inzake de regelmaat van de aanvoer, moeilijk stellen zonder de leveranties van de in Italië gevestigde producenten" (punt 66).

24 Wat de autoglasmarkt betreft, constateert de beschikking ten aanzien van de relaties met het Fiat-concern, "dat FP en SIV tussen 1982 en 1986 en FP, SIV en VP tussen 1983 en 1986 overeenkomsten hebben gesloten of althans overleg hebben gepleegd over de prijzen die het Fiat-concern moesten worden berekend en tussen 1982 en 1987 over de verdeling van de markt, waarbij zij alle onzekerheid ten aanzien van hun wederzijds gedrag uitschakelden. De overeenkomsten en onderling afgestemde gedragingen tussen FP en SIV (...) vormen veel ernstiger inbreuken dan die welke met medewerking van VP zijn gepleegd. [Maar] het gedrag van VP levert niettemin een inbreuk op, [daar] VP aan de afspraken of onderling afgestemde gedragingen inzake de prijzen heeft deelgenomen (...), de onderneming de tariefwijzigingen stipt heeft toegepast (...), VP aan de afspraken over de verdeling der leveranties heeft deelgenomen (...) en (...) de onderneming actief niet-verwerkte en verwerkte produkten heeft verwerkt en nog verwerkt voor rekening van haar concurrenten" (punt 67).

25 Met betrekking tot de relaties met het Piaggio-concern stelt de beschikking vast, dat "FP en SIV van 1982 tot 1986 overeenkomsten hebben gesloten of overleg hebben gepleegd over de aan Piaggio te berekenen prijzen en over de hoeveelheden en de stukken welke elk van hen zou leveren. Bij deze overeenkomsten en gedragingen die duidelijke inbreuken opleveren hebben de twee producenten hun strategie op lange termijn uitgestippeld om de betrokken klant ertoe te bewegen zijn bestellingen te verdelen aan de hand van hun besluit, zodat bij Piaggio door het systeem van de gedifferentieerde prijzen iedere economische mogelijkheid werd uitgeschakeld om zijn bevoorradingsbronnen te kiezen. Zulk een gedraging is des te ernstiger omdat FP en SIV hun overeenkomsten inderdaad in praktijk hebben gebracht, deze tijdens de toepassing ervan hebben aangepast aan de omstandigheden van het ogenblik en ze hebben verlengd tot na de termijn welke aanvankelijk was overeengekomen" (punt 68).

26 Ten aanzien van de automarkt als geheel komt de beschikking tot de volgende conclusie:

"De bovenomschreven overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen vormen beperkingen van de mededinging in de zin van artikel 85, lid 1. De betrokken producenten hebben met deze overeenkomsten en gedragingen een marktsituatie in het leven geroepen waarbij iedere vorm van onderlinge concurrentie werd uitgesloten of althans tot een minimum beperkt. Deze overeenkomsten en gedragingen schiepen voor de betrokkenen namelijk de mogelijkheid een evenwicht bij de prijzen en de afzetkanalen na te streven en te bereiken dat lag op een ander niveau dan het geval zou zijn geweest in een normale concurrentiesituatie, en de verworven marktposities te consolideren. De gevolgen van de door de betrokken producenten ingevoerde beperkingen zijn waarneembaar, want FP en SIV controleren meer dan 80 % van de Italiaanse automobielglasmarkt en FP, SIV en VP controleren ongeveer 95 % van deze markt. Ten gevolge van de gewraakte gedragingen zijn de gebruikers beroofd van de mogelijkheid te profiteren van concurrentie tussen de plaatselijke producenten, wegens het overwicht dat de verkopen van de laatstgenoemden op de betrokken markt ondanks de import uitoefenen. Bovendien moet rekening worden gehouden met het feit dat de gebruikers, willen zij verzekerd zijn van een geregelde aanvoer, het niet zonder de leveranties van de in Italië gevestigde producenten kunnen stellen" (punt 69).

27 Over de uitwisseling van glas is de conclusie van de beschikking:

"De overeenkomsten en afspraken die (...) betrekking hebben op de systematische uitwisseling van glas tussen de drie producenten, leveren waarneembare beperkingen van de mededinging op in de zin van artikel 85, lid 1, want zij beroven de partijen van hun vrijheid van handelen en van hun vermogen zich individueel aan de omstandigheden aan te passen. Door deze overeenkomsten en afspraken doet elke producent namelijk afstand van de mogelijkheid, via een toename van de rechtstreekse verkopen aan de eigen klantenkring te profiteren van de schaarste van het produkt bij de andere fabrikanten, van zijn produktiecapaciteit, specialisatie en zijn technische verwerkingsmogelijkheden, terwijl hij zich op zijn beurt beschermt tegen dergelijke risico' s in het omgekeerde geval (...). Deze overeenkomsten en afspraken [beogen] uiteindelijk de verdeling van de afzetkanalen en de klantenkring tussen de betrokken producenten en het vermijden van iedere verandering in de respectieve posities in de verschillende marktsegmenten en van eventuele pressie van de zijde van de gebruikers. In de sector automobielglas gaat de verdeling van de markt en de klantenkring soms zeer ver: sommige producenten zijn bereid in toelevering te werken voor hun concurrenten, die de verwerkingstechniek en -fabrieken bezitten, met het uitsluitende doel te komen tot een verdeling van de leveringsquota bij elke afnemer" (punt 70).

28 Vervolgens stelt de beschikking vast, dat de in geding zijnde concurrentiebeperkingen de handel binnen de Gemeenschap merkbaar kunnen beïnvloeden, omdat "de afspraken inzake de prijzen (...), ook betrekking [hebben] op produkten die door SIV uit andere Lid-Staten zijn geïmporteerd, door FP uit andere vennootschappen van het concern Saint-Gobain, door VP uit de Franse zustervennootschap Boussois" (...); omdat "de overeenkomsten inzake de uitwisseling van glas ook [betrekking] hebben op produkten van de drie (...) ondernemingen die bestemd zijn voor export"; omdat deze overeenkomsten "invloed [hebben] op de verkopen die in Italië kunnen worden tot stand gebracht dank zij de import van produkten, die in de aangrenzende landen zijn geproduceerd"; omdat "deze gedragingen leiden (...) tot een structuur van uniforme commerciële condities die onderscheiden is van de structuur van gedifferentieerde condities die normaliter aanwezig zou zijn geweest indien de mededinging niet beperkt was en (...) dus de tussenstaatse handelsstromen af[leiden] van de loop welke zij zouden hebben gevolgd indien de gedragingen niet hadden bestaan" en omdat "deze overeenkomsten en deze afspraken merkbare gevolgen hebben voor het handelsverkeer tussen de Staten door compartimenteringen van nationale aard te bestendigen die de economische interpenetratie die het Verdrag wil, in de weg staan" (punt 71).

29 Na te hebben vastgesteld dat artikel 85, lid 3, EEG-Verdrag in casu niet kan worden toegepast (punten 72-73), gaat de beschikking in op de voorwaarden voor toepassing van artikel 86 en omschrijft allereerst de betrokken markt. Vanuit het oogpunt van het produkt moet de markt voor vlakglas als een specifieke markt worden beschouwd en vanuit geografisch oogpunt moet Italië als de relevante markt worden beschouwd waarop de mededinging moet worden gemeten. Volgens de beschikking "[is] de geografische ligging van de produktie-eenheden (...) een essentiële factor voor de glasindustrie"; zijn "de transportkosten (...) stellig een zeer belangrijke factor"; kan men, "wil men de onderneming rendabel houden, slechts tegen marginale kosten geproduceerde hoeveelheden voor de export (...) bestemmen; en [blijven] de plaatselijke producenten (...) [meester] (...) van het grootste gedeelte van de interne markt" (punt 77, eerste alinea). De beschikking vervolgt, dat "de logistieke en economische betekenis van de geografische ligging van de produktie-eenheden (...) tot gevolg [heeft] dat de gebruikers voor geregelde leveranties in wezen alleen kunnen rekenen op de plaatselijke producenten" (punt 77, tweede alinea).

30 De beschikking onderzoekt vervolgens het bestaan van een "collectieve machtspositie". Volgens de beschikking beschikken "FP, SIV en VP (...) als deelgenoten in een nauwe oligopolie over een graad van zelfstandigheid ten opzichte van de concurrentiedruk die hen in staat stelt een daadwerkelijke mededinging de voet dwars te zetten en niet in merkbare mate rekening te houden met de gedragingen van de andere deelnemers op de markt" (punt 78).

31 "De collectieve machtspositie van FP, SIV en VP vloeit" volgens de beschikking "voort" uit het feit dat "de marktaandelen van ongeveer 79 % (bij niet voor auto' s bestemd glas) en ongeveer 95 % (voor automobielglas) (...) gezamenlijk alleen reeds [volstaan] om FP, SIV en VP een machtspositie te verschaffen op de Italiaanse markt voor vlakglas"; dat "de rechtstreekse controle op het binnenlands aanbod en de indirecte controle op het aanbod uit het buitenland (...) deze drie ondernemingen de mogelijkheid [geven] een commercieel beleid te volgen dat niet afhankelijk is van de ontwikkeling op de markt en de omstandigheden van de concurrentie"; dat "de concurrerende ondernemingen er ondanks grote inspanningen niet in geslaagd zijn de positie van de drie ondernemingen op de Italiaanse markt te verzwakken"; dat "de betrokken ondernemingen (...) zich op de markt als één eenheid [presenteren]"; dat "de drie producenten gezamenlijk speciale banden met een groep grossiers [onderhouden] die de belangrijkste verkopers van glas in Italië zijn, [dat zij] (...) de vergaderingen bijeen [roepen] en (...) alles in het werk [stellen] om de contractpartners de tariefwijzigingen te doen aanvaarden en om ervoor te zorgen dat deze wijzigingen verder in de bedrijfskolom uniform worden toegepast"; dat "de economische besluiten van de drie producenten (...) een grote graad van interdependentie [vertonen] op het gebied van de prijzen en de verkoopcondities, de betrekkingen met de afnemers en de commerciële strategieën"; en dat "de drie ondernemingen (...) bovendien onderling bij de produktie structurele banden [hebben] gelegd via de systematische geïnstitutionaliseerde uitwisseling van produkten" (punt 79).

32 De beschikking concludeert, dat het beschreven gedrag van de ondernemingen misbruik van een collectieve machtspositie oplevert, in de eerste plaats "omdat het bij de gebruikers de mogelijkheid van keuze van bevoorradingsbronnen beperkt en grenzen stelt aan de afzetkanalen van de andere fabrikanten van vlakglas in de Gemeenschap" (punt 80) en in de tweede plaats "omdat het onverenigbaar is met het doel dat artikel 3, onder f, van het Verdrag nastreeft, een regime waardoor wordt gewaarborgd dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt niet wordt vervalst" (punt 81, eerste alinea). De beschikking stelt in het bijzonder vast, dat "de drie producenten de verbruikers hebben beroofd van de mogelijkheid de leveranciers te laten concurreren bij de prijzen en verkoopcondities, en de afzetkanalen hebben beperkt door de vaststelling van verkoopquota voor automobielglas, zodat de verkregen marktposities werden geconsolideerd en de toegang tot de markt van concurrerende producenten werd beperkt" (punt 81, tweede alinea).

33 Ten slotte gaat de beschikking in op de elementen waarmee voor de vaststelling van de geldboeten rekening is gehouden. Voor de overtreding van artikel 86 worden geen boeten opgelegd, aldus de beschikking, daar "aan ieder van de ondernemingen slechts de boete voor de meest ernstige inbreuk moet worden opgelegd" en "het begrip collectieve machtspositie hier voor de eerste maal (...) wordt gehanteerd" (punt 84, sub a). Zij stelt vast, dat "de inbreuken (...) betrekkelijk lang [hebben] geduurd" (punt 84, sub b), dat zij "van een traditioneel type zijn en voor de kwalificatie waarvan in het licht van artikel 85 geen enkele twijfel aanwezig is" en dat zij "uitermate ernstig [zijn] op te nemen" (punt 84, sub c. Echter "om het bedrag van de geldboetes enigszins te matigen heeft [zij] rekening gehouden met het feit dat er (...) (...) perioden zijn geweest waarin de vraag afnam en de ondernemingen dientengevolge verliezen hebben geleden" (punt 84, sub d). Ten slotte wordt vastgesteld, dat "de rol die door VP werd gespeeld aanzienlijk minder belangrijk was dan die van FP en SIV" (punt 85).

34 Op grond van deze overwegingen heeft de Commissie de navolgende beschikking gegeven:

"Artikel 1

Fabbrica Pisana SpA, Società Italiana Vetro-SIV SpA en Vernante Pennitalia SpA hebben inbreuk gemaakt op de bepalingen van artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag door deel te nemen:

a) Fabbrica Pisana, SIV en Verante Pennitalia, van 1 juni 1983 tot en met 10 april 1986, aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen inzake prijzen en verkoopcondities en aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen met het doel het aankoop- en verkoopbeleid van de belangrijkste grossiers in de sector van niet voor de automobielsector bestemd vlakglas te beïnvloeden;

b) Fabbrica Pisana en SIV, van 26 oktober 1982 tot en met 1 december 1986, Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 11 mei 1983 tot en met 1 december 1986, aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen inzake de aan het Fiat-concern in de sector vlakglas voor de automobielsector te berekenen prijzen;

c) Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 1 januari 1982 tot en met 30 juni 1987, aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen met betrekking tot de verdeling van quota voor de leveranties aan het Fiat-concern in de sector vlakglas bestemd voor de automobielsector;

d) Fabbrica Pisana en SIV, van 1 januari 1983 tot en met 1 mei 1986, aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen inzake prijzen en leveringsquota toe te passen op het Piaggio-concern in de sector vlakglas voor de automobielsector;

e) Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 1 januari 1982 tot en met 31 december 1986, aan afspraken voor de uitwisseling van produkten in de vlakglassector met het oog op een verdeling van de markt.

Artikel 2

Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia hebben inbreuk gemaakt op het bepaalde in artikel 86 van het EEG-Verdrag door misbruik te maken van hun collectieve machtspositie door gedragingen die erin bestonden dat de afnemers werden beroofd van de mogelijkheid de leveranciers op het gebied van prijzen en verkoopcondities onderling in concurrentie te brengen en dat de afzetmogelijkheden werden beperkt door de vaststelling van quota voor automobielglas:

a) Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 1 juni 1983 tot en met 10 april 1986, voor niet voor de automobielsector bestemd vlakglas;

b) Fabbrica Pisana en SIV van 26 oktober 1982 tot en met 1 december 1986, Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 11 mei 1983 tot 1 december 1986, voor de prijzen van automobielvlakglas voor het Fiat-concern;

c) Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia, van 1 januari 1982 tot en met 30 juni 1987, voor de quota voor leveranties van automobielvlakglas bestemd voor het Fiat-concern;

d) Fabbrica Pisana en SIV, van 1 januari 1983 tot en met 1 mei 1986, voor de prijzen en leverantiequota van automobielvlakglas voor het Piaggio-concern.

Artikel 3

Fabbrica Pisana, SIV en Vernante Pennitalia moeten onmiddellijk aan de in de artikelen 1 en 2 omschreven inbreuken een einde maken (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich in de toekomst in het kader van hun activiteiten in de vlakglassector onthouden van iedere afspraak of onderling afgestemde feitelijke gedraging die een identiek of soortgelijk doel of gevolg heeft, met inbegrip van iedere uitwisseling van inlichtingen van het type dat in het algemeen onder het beroepsgeheim valt en waarmee zij de tenuitvoerlegging van iedere, hetzij uitdrukkelijke, hetzij stilzwijgende overeenkomst of iedere onderling afgestemde feitelijke gedraging met betrekking tot prijs of marktverdeling zouden kunnen volgen.

Artikel 4

Aan de ondernemingen tot welke deze beschikking is gericht worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

- Fabbrica Pisana SpA een geldboete van 7 000 000 ECU,

- Società Italiana Vetro-SIV SpA een geldboete van 4 700 000 ECU,

- Vernante Pennitalia SpA een geldboete van 1 700 000 ECU.

Artikelen 5 en 6

(omissis)"

Het procesverloop

35 Onder deze omstandigheden hebben verzoeksters bij op respectievelijk 10 maart 1989 (SIV), 22 maart 1989 (FP) en 23 maart 1989 (VP) neergelegde verzoekschriften bij het Hof beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. De beroepen zijn ter griffie van het Hof ingeschreven onder de nummers 75/89 (SIV), 97/89 (FP) en 98/89 (VP).

36 Bij op 8 september 1989 ter griffie van het Hof neergelegd verzoekschrift heeft het Verenigd Koninkrijk verzocht om in de onderhavige zaak te mogen interveniëren ter ondersteuning van de conclusies van de Commissie, voor zover deze de toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag betreffen, en ter ondersteuning van de conclusies van verzoeksters, voor zover deze de toepassing van artikel 86 EEG-Verdrag betreffen.

37 Bij beschikking van 4 oktober 1989 heeft het Hof het Verenigd Koninkrijk toegelaten tot interventie in de zaken 79/89, 97/89 en 98/89. Het Hof heeft aan deze interventie geen enkele beperking gesteld.

38 Voordat de schriftelijke behandeling geëindigd was, heeft het Hof krachtens artikel 3, lid 1, van het Besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen de drie zaken bij beschikkingen van 15 november 1989 naar het Gerecht verwezen, waar zij zijn ingeschreven onder de nummers T-68/89 (SIV), T-77/89 (FP) en T-78/89 (VP). De schriftelijke behandeling heeft vervolgens voor het Gerecht plaatsgehad.

39 Bij op 4 februari 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde memorie heeft interveniënt in alle drie zaken gelijkluidende schriftelijke opmerkingen ingediend, daar de punten die hij wilde aanvoeren volgens hem principiële vragen betroffen die niet verschilden naar gelang de bijzondere omstandigheden van elke zaak of de argumenten van elk der verzoeksters. Voorts merkte hij op:

"Ten aanzien van artikel 85 heeft het Verenigd Koninkrijk alleen maar geïntervenieerd om duidelijk te maken, dat zijn interventie aan de zijde van verzoeksters met betrekking tot artikel 86 in geen geval mag worden opgevat als een teken van steun aan verzoeksters ten aanzien van artikel 85. Het Verenigd Koninkrijk onderschrijft de conclusie waartoe de Commissie in haar beschikking ten aanzien van de toepassing van artikel 85 is gekomen. Zijns inziens is ook de hoogte van de opgelegde boeten juist. Het wenst over geen van deze punten verdere opmerkingen te maken."

In haar dupliek in elk der drie zaken heeft de Commissie het Gerecht verzocht, het Verenigd Koninkrijk te gelasten om te kiezen, welke partij het wilde ondersteunen.

40 Bij beschikkingen van 7 mei 1991 heeft het Gerecht op rapport van de rechter-rapporteur besloten maatregelen van instructie en tot organisatie van de procesgang te treffen en de rechter-rapporteur hiermee te belasten. Op 29 en 30 mei 1991 heeft de rechter-rapporteur een informele vergadering met de partijen voorgezeten.

41 Tijdens die vergadering heeft de rechter-rapporteur partijen uiteengezet, dat hij ter vergemakkelijking van de bestudering van de dossiers en het verloop van de terechtzitting, de rechtsprekende kamer in aansluiting op deze vergadering rapporten ter terechtzitting wilde voorleggen waarvan de inhoud door elk der partijen werd aanvaard als een volledige en nauwgezette samenvatting van haar opvatting, alsmede één enkel gemeenschappelijk dossier voor alle zaken met alle stukken die partijen voor de beoordeling van hun zaak relevant zouden achten. Hij heeft partijen verzocht, hem hun opmerkingen mede te delen over de ontwerp-rapporten ter terechtzitting die hij hun zou toezenden, alsmede over de lijst van de in het gemeenschappelijk dossier op te nemen stukken. Hij heeft eveneens de Commissie verzocht, de schriftelijke bewijzen waarop zij haar beschikking had gebaseerd, over te leggen in de originele vorm waarover zij beschikte.

42 Met betrekking tot de interventie van het Verenigd Koninkrijk bevestigde diens vertegenwoordiger het in de memorie van 4 februari 1990 ingenomen standpunt, dat in rechtsoverweging 39 is uiteengezet. Hij deelde mee, dat hij zich in zijn pleidooi ertoe zou beperken, de conclusies van verzoeksters met betrekking tot de toepassing van artikel 86 EEG-Verdrag te ondersteunen. De Commissie verklaarde, onder deze omstandigheden geen bezwaar meer te maken tegen de ontvankelijkheid van de interventie.

43 Wat de beoordeling van de markt betreft, verklaarden partijen zich in onderlinge overeenstemming ermee akkoord, in het gemeenschappelijke dossier alle statistieken op te nemen die noodzakelijk zijn om de werking van de Italiaanse en Europese markt van vlakglas te beoordelen. Zij bevestigden, dat daarmee een deskundigenonderzoek ter zake onnodig was.

44 Wat de door de Commissie verrichte verificaties betreft, verklaarde de Commissie dat de enige onderzoekingen die bij groothandelaren waren verricht, die bij Socover waren, en dat alle bij die gelegenheid gevonden stukken waren geïdentificeerd. Voorts verklaarde zij, dat zij wat de autosector betreft geen enkele verificatie of ander onderzoek bij Fiat of Piaggio had verricht en geen enkel verzoek om inlichtingen tot hen had gericht.

45 Wat het door haar gemaakte bezwaar tegen bepaalde door partijen neergelegde stukken betreft, verklaarde de Commissie dat zij haar bezwaar tegen de overlegging van het plan "Mazzucca" voor de oprichting van een consortium van groothandelaren handhaafde, maar te aanvaarden dat het Gerecht in zijn arrest zo nodig over deze kwestie zou beslissen.

46 Wat het verzoek van VP van 19 december 1990 betreft, om een interne mededeling van 25 februari 1985 met de aangehechte lijst te mogen overleggen, zijn de Commissie en VP het erover eens geworden, dat deze stukken in het dossier konden worden opgenomen met de vermelding, dat zij te laat zijn neergelegd, en dat het Gerecht, voor zover nodig, in het arrest kon beslissen, of ze in aanmerking konden worden genomen. Deze stukken zijn vervolgens aan de Commissie gezonden, die daarover schriftelijke opmerkingen heeft gemaakt. Het plan voor de oprichting van een consortium van groothandelaren, de twee door VP neergelegde stukken alsmede de opmerkingen hierover van de Commissie zijn in het gemeenschappelijke dossier opgenomen, onder voorbehoud van het oordeel van het Gerecht over hun toelaatbaarheid.

47 Voorts verklaarde de Commissie, dat de bladzijden 47 en 50 van FP' s antwoord op de tot haar gerichte mededeling van de punten van bezwaar niet aan VP en SIV waren meegedeeld tijdens de administratieve procedure en dus niet tegen hen konden worden gebruikt.

48 Wat de verzoeken om oproeping en verhoor van getuigen betreft, heeft VP afgezien van haar verzoek om de heer Borgonovo van Socover als getuige te horen over de betekenis van de nota' s die hij had opgesteld en die in de beschikking als bewijs ten laste van VP zijn aangevoerd. Zij heeft zich ertoe beperkt, te verwijzen naar een schriftelijke verklaring van de heer Borgonovo, die zij had neergelegd. VP heeft ook afgezien van haar verzoek om een bevoegde vertegenwoordiger van Fiat als getuige te horen over het gedrag van VP tegenover Fiat.

49 De Commissie heeft de handgeschreven aantekeningen van de heer Benvenuti, werkzaam bij FP, waarvan verscheidene fragmenten reeds in het dossier voorkwamen, integraal overgelegd. FP heeft daarop met de Commissie overlegd, om de relevante bladzijden hiervan voor het Gerecht en de andere partijen toegankelijk te maken. Partijen zijn het eens geworden over de transcriptie van deze aantekeningen.

50 Op verzoek van de rechter-rapporteur heeft de Commissie verklaard, dat punt 79, zesde alinea, van de beschikking, "de betrokken ondernemingen presenteren zich op de markt als één eenheid", een wezenlijk element is van haar standpunt met betrekking tot artikel 86 EEG-Verdrag en dat het bewijs hiervan op haar rust.

51 Partijen zijn akkoord gegaan met een eventuele voeging van de drie zaken voor de mondelinge behandeling.

52 In aansluiting op deze vergadering hebben partijen aanvullende stukken overgelegd en hun opmerkingen gemaakt over de ontwerp-rapporten ter terechtzitting. Op verzoek van de rechter-rapporteur heeft de Commissie een lijst overgelegd, die op 14 juni 1991 ter griffie van het Gerecht is ontvangen, van de stukken die haars inziens uitdrukkelijk of impliciet naar VP verwijzen. De rechter-rapporteur heeft voor iedere zaak een definitief rapport ter terechtzitting opgesteld en een gemeenschappelijk dossier met de stukken - en, waar nodig, de door partijen overeengekomen transcripties en vertalingen - op basis waarvan partijen akkoord waren om tot de mondelinge behandeling over te gaan. (Naar de stukken van het gemeenschappelijke dossier wordt hierna verwezen met het teken , gevolgd door het nummer van de bladzijde).

53 Bij beschikking van het Gerecht van 4 juni 1991 zijn de zaken T-68/89, T-77/89 en T-78/89 gevoegd voor de mondelinge behandeling.

54 Ter terechtzitting, die is gehouden van 12 tot 15 november 1991, zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

55 Tijdens de mondelinge behandeling heeft het Gerecht partijen verzocht hun standpunt kenbaar te maken over een eventuele voeging van de zaken T-68/89, T-77/89 en T-78/89 voor het arrest. Partijen hebben geen bezwaar gemaakt tegen een dergelijke voeging.

56 Daar de zaken T-68/89, T-77/89 en T-78/89 wat hun onderwerp betreft verknocht zijn, dienen zij krachtens artikel 50 van het Reglement voor de procesvorming van het Gerecht voor het arrest te worden gevoegd.

De conclusies van partijen

57 Verzoekster SIV concludeert dat het het Gerecht behage:

1) de beschikking van de Commissie van 7 december 1988 inzake een procedure op grond van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (IV/31.906 - Vlakglas) nietig te verklaren wegens schending van de procedurevoorschriften en in ieder geval wegens schending van het algemene rechtsbeginsel van hoor en wederhoor en inzonderheid van de rechten van de verdediging;

2) de beschikking van de Commissie nietig te verklaren wegens schending en verkeerde toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag in samenhang met de artikelen 2 en 3, sub f, EEG-Verdrag;

3) subsidiair, de beschikking nietig te verklaren voor zover zij betrekking heeft op de gestelde schending van artikel 86 EEG-Verdrag;

4) subsidiair, artikel 4 van de beschikking, waarbij aan SIV geldboeten zijn opgelegd, nietig te verklaren, omdat de criteria niet zijn toegelicht die zijn aangelegd bij de bepaling van de hoogte ervan, en/of wegens de gevolgen die de betaling van deze boeten zou kunnen teweegbrengen;

5) meer subsidiair, de aan SIV opgelegde geldboeten naar billijkheid te verminderen.

58 In antwoord op verzoekster SIV concludeert de Commissie dat het het Gerecht behage:

1) het beroep te verwerpen;

2) verzoekster te verwijzen in de kosten van het geding.

59 Verzoekster FP concludeert dat het het Gerecht behage:

1) de artikelen 1, 2 en 3 van de bestreden beschikking nietig te verklaren voor zover zij betrekking hebben op verzoekster;

2) artikel 4 van de bestreden beschikking nietig te verklaren voor zover daarbij aan verzoekster een geldboete is opgelegd; subsidiair, het bedrag van die geldboete aanzienlijk te verminderen;

3) verweerster te verwijzen in de kosten van het geding.

60 In antwoord op verzoekster FP concludeert de Commissie dat het het Gerecht behage:

1) het beroep te verwerpen;

2) verzoekster te verwijzen in de kosten van het geding.

61 Verzoekster VP concludeert dat het het Gerecht behage:

1) de beschikking van de Commissie van 7 december 1988 inzake een procedure op grond van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (IV/31.906 - Vlakglas) nietig te verklaren voor zover daarbij wordt vastgesteld, dat

a) VP van 1 juni 1983 tot en met 10 april 1986 heeft deelgenomen aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen inzake prijzen en verkoopcondities en aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen met het doel het aankoop- en verkoopbeleid van de belangrijkste grossiers in de sector van niet voor de automobielsector bestemd vlakglas te beïnvloeden; VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0068.1

b) VP van 11 mei 1983 tot en met 1 december 1986 heeft deelgenomen aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen inzake de aan het Fiat-concern in de sector vlakglas voor de automobielsector te berekenen prijzen;

c) VP van 1 januari 1982 tot en met 30 juni 1987 heeft deelgenomen aan overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen met betrekking tot de verdeling van quota voor de leveranties aan het Fiat-concern in de sector vlakglas bestemd voor de automobielsector;

d) VP van 1 januari 1982 tot en met 31 december 1986 heeft deelgenomen aan afspraken voor de uitwisseling van produkten in de vlakglassector, met het oog op een verdeling van de markt,

en op grond daarvan aan VP geldboeten worden opgelegd;

2) de Commissie te verwijzen in de kosten van het geding.

62 In antwoord op verzoekster VP concludeert de Commissie dat het het Gerecht behage:

1) het beroep te verwerpen;

2) verzoekster te verwijzen in de kosten van het geding.

63 In elke zaak concludeert interveniënt dat het het Gerecht behage:

1) artikel 2 van de bestreden beschikking nietig te verklaren, evenals artikel 3 voor zover dit naar artikel 2 verwijst;

2) het beroep voor het overige te verwerpen, voor zover het de toepassing van artikel 85 en de hoogte van de opgelegde boeten betreft.

De grieven van SIV betreffende de procedure en de motivering van de beschikking

A - Argumenten van SIV

64 Alvorens haar middelen ten gronde uiteen te zetten, voert SIV verscheidene grieven aan betreffende de naleving van de procedureregels, met name van het beginsel van hoor en wederhoor en, meer algemeen, van de rechten van de verdediging.

65 SIV laakt het feit dat de Commissie haar zeer korte termijnen heeft gesteld om haar standpunt naar voren te brengen, terwijl de werkzaamheden van de Commissie zich over een zeer lange tijd hebben uitgestrekt. Zij beroept zich dienaangaande op de arresten van 7 juni 1983 (gevoegde zaken 100/80 tot en met 103/80, Musique Diffusion Française, Jurispr. 1983 blz. 1825) en van 13 februari 1979 (zaak 85/76, Hoffmann-La Roche, Jurispr. 1979, blz. 461), waarin het Hof gewezen heeft op het belang van het recht van de verdediging om haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot de juistheid en de relevantie van de gestelde feiten en omstandigheden alsook met betrekking tot de stukken waarop de Commissie de door haar gestelde inbreuk op het Verdrag fundeert.

66 SIV beklemtoont de actieve en bepalende invloed die Cobelli gehad kan hebben op de houding van de Commissie, en betoogt dat de Commissie de stukken betreffende Cobelli geheim heeft gehouden. Derhalve verzoekt SIV het Gerecht de Commissie te gelasten, alle aantekeningen, correspondentie en andere stukken over te leggen met betrekking tot de contacten die tussen Alfonso Cobelli en/of zijn onderneming en zijn advocaten en de Commissie in samenhang met de procedure voor de Commissie hebben plaatsgehad.

67 Volgens SIV heeft de Commissie bij Fiat inlichtingen ingewonnen over de handelsbetrekkingen die tussen dit concern en de glasfabrikanten bestonden, maar heeft zij deze noch aan de betrokken partijen noch aan de leden van het Adviescomité meegedeeld. SIV verzoekt het Gerecht de overlegging te gelasten van de notulen betreffende het advies van het Adviescomité, alsmede van alle stukken en correspondentie tussen dit comité of zijn leden en de Commissie.

68 Wat de motivering van de beschikking betreft, vertoont de redenering waarop de conclusies zijn gebaseerd, volgens SIV ernstige tekortkomingen. De Commissie heeft bij voorbeeld gesteld, dat de Italiaanse glasfabrikanten aan de groothandelaren identieke kortingen hebben verleend, waartoe zij is gekomen na op selectieve wijze de (zeldzame) bewijzen te hebben vergaard die deze stelling konden ondersteunen, maar zonder de algemene geldigheid en de objectiviteit van die stelling te hebben onderzocht. Deze neiging om de redenering naar bepaalde conclusies toe te buigen, berust op niets anders dan de passieve aanvaarding van stellingen van derden.

69 Ten slotte betoogt SIV, dat de Commissie de door de drie betrokken producenten aangevoerde argumenten en overgelegde stukken nagenoeg heeft genegeerd, daar zij in de beschikking in wezen de inhoud van de mededeling van punten van bezwaar overneemt.

70 In repliek verwijt SIV de Commissie voorts, tegelijk rechter en partij te zijn. Hoewel het Hof een dergelijk verwijt reeds heeft afgewezen (arresten van 29 oktober 1980, gevoegde zaken 209/78 tot en met 215/78 en 218/78, Van Landewyck, "Fedetab", Jurispr. 1980, blz. 3125, en 7 juni 1983, Musique Diffusion Française, reeds aangehaald), heeft verzoekster het Gerecht verzocht deze rechtspraak te heroverwegen met het oog op artikel 6, lid 1, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en artikel 14, lid 1, van het Internationale Verdrag van de Verenigde Naties inzake burgerrechten en politieke rechten. Volgens SIV zijn de motieven waarop het Hof zich had gebaseerd, niet meer toereikend; de hervorming van alle nationale procedures, met inbegrip van de administratieve rechtspleging, waartoe de verplichting noopte, de nationale rechtsstelsels aan te passen aan de in internationale overeenkomsten vastgelegde beginselen, moet noodzakelijkerwijs ook voor het communautaire rechtsstelsel gelden.

71 SIV is in ieder geval van mening, dat de dubbele functie die kenmerkend is voor het optreden van de Commissie, die zowel onderzoeks- en instructiebevoegdheid als beslissingsbevoegdheid heeft, haar nog sterker verplicht tot eerbiediging van de rechten van de verdediging (arrest van 7 juni 1983, Musique Diffusion Française, reeds aangehaald). Met name zou de Commissie niet het recht mogen hebben, de verdediging de toegang te beletten tot stukken of inlichtingen die zij heeft verzameld.

B - Argumenten van de Commissie

72 De Commissie stelt om te beginnen vast, dat zij SIV een termijn van drie maanden (van 6 november 1987, datum waarop SIV de mededeling van punten van bezwaar is betekend, tot 2 februari 1988, datum van indiening van SIV' s antwoord op de mededeling van punten van bezwaar) heeft toegestaan om haar standpunt kenbaar te maken, wat meer dan voldoende is om een compleet antwoord op de mededeling van punten van bezwaar voor te bereiden. Voorts was een groot gedeelte van de verzamelde stukken afkomstig van SIV zelf of was haar al bekend. Voorts herinnert de Commissie eraan, dat zij op verzoek van SIV de termijn voor antwoord heeft verlengd.

73 De Commissie wijst de gedachte af, dat zij aan de klacht van Cobelli een buitensporig gewicht heeft gehecht. Het onderzoek waarop de beschikking berust, heeft gedeeltelijk vóór de klacht plaatsgevonden en in ieder geval onafhankelijk van de indiening daarvan.

74 Wat de correspondentie tussen Cobelli en/of zijn advocaten en de Commissie betreft, waarvan SIV om overlegging heeft verzocht, deze stukken zijn volgens de Commissie bij de bestreden beschikking geheel buiten beschouwing gelaten. Telkens wanneer door Cobelli verschafte verklaringen en/of bewijselementen - zelfs maar zijdelings - door de Commissie in aanmerking zijn genomen, geeft de beschikking dit nauwkeurig aan. Om dezelfde redenen wijst de Commissie de klacht van de hand, dat zij "bij Fiat" andere inlichtingen "had ingewonnen" dan die welke in de beschikking zijn genoemd.

75 De Commissie wijst de bewering af, dat de opmerkingen van de betrokken fabrikanten niet in aanmerking zijn genomen. Zij stelt ze terdege te hebben gewogen en ze te hebben vergeleken met de tot staving ervan aangevoerde bewijzen en met de feiten die aan de bestreden beschikking ten grondslag liggen.

76 Volgens de Commissie waren alle stukken die betrekking hadden op de procedure die tot de bestreden beschikking heeft geleid, bij de mededeling van punten van bezwaar gevoegd en aan SIV toegezonden. Aan haar recht op toegang tot het bewijsmateriaal waarop de beschikking is gebaseerd, is niets in de weg gelegd.

77 Met betrekking tot SIV' s verzoek om overlegging van de stukken betreffende het Adviescomité, meent de Commissie dat deze stukken met de onderhavige zaak geen enkel verband houden.

78 Ten slotte wijst de Commissie de bewering van de hand, dat het gepresenteerde bewijs onvoldoende is om haar beschikking te kunnen dragen.

79 Aangaande het door verzoekster in repliek aangevoerde bijkomende middel, dat het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de Overeenkomst van de Verenigde Naties betreffende de burgerlijke en politieke rechten zijn geschonden, merkt de Commissie op, dat in het licht van 's Hofs arresten van 18 oktober 1989 (zaak 374/87, Orkem, Jurispr. 1989, blz. 3283), 17 oktober 1989 (gevoegde zaken 97/87 tot en met 99/87, Dow Chemical, Jurispr. 1989, blz. 3165) 29 oktober 1980 (Fedetab, reeds aangehaald) en 7 juni 1983 (Musique Diffusion Française, reeds aangehaald) haar gedrag jegens SIV tijdens de gehele procedure ruim boven de door het Hof geëiste minimumgarantie van de rechten van de verdediging lag.

80 In haar verzoekschrift heeft SIV ook een middel aangevoerd, ontleend aan de artikelen 2 en 3, sub f, van het EEG-Verdrag. SIV is van mening, dat wanneer men alle in de beschikking genoemde beginselen zou volgen, dit voor de nijverheid en handel objectief rampzalige gevolgen zou hebben: met name zou elke vorm van mededinging volkomen verdwijnen, gelet op de orde van grootte van de nodige investeringen en de daarmee samenhangende planning op lange termijn, en zou het ontstaan van een produktie- en handelsstelsel op monopolistische grondslagen worden bevorderd evenals prijsverhogingen in de verschillende distributie- en verkoopstadia en een crisis in de bevoorrading.

81 De Commissie wijst dit betoog als te algemeen, tegenstrijdig en verward van de hand. Haars inziens is de beschikking gebaseerd op een reeks van onweerlegbare feiten en verklarende aantekeningen daarop, waarvan de bewijskracht niet in twijfel kan worden getrokken door SIV' s hypothesen over de werking van de markt.

C - Oordeel van het Gerecht

82 Ingevolge artikel 48, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, evenals ingevolge artikel 42, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat van toepassing was op de behandeling voor het Hof en, na de verwijzing van de zaken, mutatis mutandis op de behandeling voor het Gerecht, mogen in de loop van het geding geen nieuwe middelen worden voorgedragen, tenzij zij steunen op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de schriftelijke behandeling is gebleken. Verzoekster nu heeft het middel van schending van artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en van artikel 14 van het Internationaal Verdrag van de Verenigde Naties inzake burgerrechten en politieke rechten, voor het eerst in repliek aangevoerd; het steunt echter niet op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de schriftelijke behandeling is gebleken, zodat dit middel niet kan worden aanvaard.

83 Het Gerecht merkt voorts op, dat verzoekster op geen enkele wijze aangeeft, in welk opzicht de Commissie het beginsel van hoor en wederhoor en de rechten van de verdediging heeft geschonden. Derhalve kunnen de middelen ontleend aan schending van het beginsel van hoor en wederhoor en van de rechten van de verdediging niet worden aanvaard als middelen tot nietigverklaring van de beschikking in haar geheel. Voor zover deze middelen nog niet in aanmerking zijn genomen en bepaalde specifieke aspecten van de beschikking betreffen, zullen zij bij het onderzoek ten gronde van deze aspecten worden behandeld.

84 Met betrekking tot het aan de artikelen 2 en 3, sub f, van het EEG-Verdrag ontleende middel is het Gerecht van oordeel, dat dit middel, nu dit in zo algemene bewoordingen en zonder nauwkeurige feitelijke basis is geformuleerd, iedere rechtsgrondslag mist en derhalve niet als middel tot nietigverklaring van de beschikking kan worden aangevoerd.

Ten gronde

85 Tot staving van haar conclusies voert SIV de navolgende middelen aan:

- schending en verkeerde toepassing van artikel 85, lid 1, met betrekking tot de beoordeling van het eventuele bestaan van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen de Italiaanse glasproducenten;

- schending en verkeerde toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, wat betreft de voorwaarden voor de toepassing van dit artikel;

- schending en verkeerde toepassing van artikel 86 EEG-Verdrag;

- schending en verkeerde toepassing van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, wat de opgelegde geldboeten betreft.

86 Tot staving van haar conclusies voert verzoekster FP de volgende middelen aan:

Betreffende de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag:

- betreffende de markt voor ander glas:

- onjuiste beoordeling van de feiten en gebrek aan bewijs;

- verkeerde toepassing van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging;

- betreffende de markt voor autoglas:

- onjuiste beoordeling van de feiten en gebrek aan bewijs;

- onjuiste beoordeling van de economische en juridische context;

- betreffende de overdrachten van glas tussen de producenten:

- onjuiste beoordeling van de feiten en gebrek aan bewijs;

- geen mededingingsbeperkend doel of gevolg.

Betreffende artikel 86 EEG-Verdrag:

- schending van het begrip collectieve machtspositie;

- onjuiste beoordeling van de feiten;

- onwettige cumulatieve toepassing van de artikelen 85 en 86.

Betreffende de geldboeten:

- schending van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17.

87 Tot staving van haar conclusies voert verzoekster VP de volgende middelen aan:

- ontbreken van geloofwaardige bewijzen voor de deelneming van VP aan een ongeoorloofde overeenkomst;

- verzuim om bewijselementen uit onafhankelijke bronnen op te sporen;

- verkeerde beoordeling van het produkt, de markt en VP' s gedrag op de markt.

88 Al met al kunnen verzoeksters' middelen tot drie klachten worden herleid die betrekking hebben op: de beoordeling van de markt (A), de vaststelling van de feiten en de bewijzen (B) en de juridische beoordeling (C). Volgens verzoeksters bevat de beschikking geen economische analyse van de markt, wat de beschikking in haar geheel nietig maakt. Met betrekking tot de bewijzen stellen verzoeksters, dat deze merendeels bestaan uit een zeer eenzijdige selectie van citaten die in samenhang met het stuk waaraan zij zijn ontleend, en met de realiteiten van de markt moeten worden gelezen. Bijgevolg zou de juridische beoordeling van de beweerdelijk geconstateerde feiten gebrekkig zijn, zowel wat de toepassing van artikel 85 als die van artikel 86 betreft.

89 Naar aanleiding van het tweede middel - betreffende de vaststelling van de feiten en de bewijzen - moet reeds in dit stadium worden gewezen op een omstandigheid die pas aan het licht is gekomen nadat de Commissie desgevraagd (zie rechtsoverweging 41) de originelen van de schriftelijke bewijzen had overgelegd waarop zij haar beschikking had gebaseerd.

90 Ingevolge artikel 14, lid 1, sub b, van verordening nr. 17 mag de Commissie tijdens de verificaties bij ondernemingen slechts afschriften of uittreksels maken van boeken en bescheiden. In de onderhavige zaak zijn een groot aantal stukken waarnaar de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar verwijst en die zij in de vorm van fotokopieën aan de ondernemingen heeft meegedeeld, handgeschreven, soms nauwelijks leesbare aantekeningen in het Italiaans. In bepaalde gevallen was het aan de vorm van de door de Commissie aan de ondernemingen meegedeelde stukken duidelijk, dat het slechts om een gedeelte van een oorspronkelijk stuk ging. Andere stukken waren interne memoranda van de ondernemingen of hun dochtermaatschappijen. Ook daar was in bepaalde gevallen aan de vorm van het stuk te zien, dat het slechts een gedeelte van het origineel was. In andere gevallen was aan het meegedeelde stuk niet duidelijk te zien, dat het een uittreksel was.

91 Uit de instructie door het Gerecht blijkt, dat bij het opmaken van de bewijsstukken door de diensten van de Commissie voor mededeling aan de ondernemingen bepaalde relevante passages opzettelijk zijn geschrapt of weggelaten, zonder dat deze betrekking hadden op zakengeheimen. Hier moet met name worden gewezen op de handgeschreven nota van SIV van 30 januari 1985 ( 374) waarin negen woorden spoorloos zijn weggelaten.

92 In de beschikking wordt vier maal naar deze nota van 30 januari 1985 verwezen. Zij wordt in de eerste plaats aangevoerd als bewijs voor "het bestaan van afspraken tussen de drie producenten inzake tarieven en verkoopcondities" in de sector niet-autoglas (punt 62 van het rechtsgedeelte, waarin de punten 27 en 32 van het feitelijk deel worden gerecapituleerd) en in de tweede plaats als bewijs voor het feit dat "men reeds [begint] te spreken over de wijze waarop men het Fiat-concern prijsverhogingen kan doen aanvaarden" (punt 47 van het feitelijk deel). In punt 24, tweede alinea, wordt uitdrukkelijk gezegd, dat dit stuk bij de mededeling van punten van bezwaar aan de ondernemingen is toegezonden en het wordt in nr. 23 (blz. 17) van de mededeling van punten van bezwaar aangehaald. De relevante passage luidt in het origineel als volgt:

"- Problema Fiat

- Scaroni [FP] pensa di non potersi battere per fermare PPG

- aumento fori e staffette come cavallo di Troia in Fiat per aumento prezzi"

["Probleem Fiat - Scaroni (van FP) meent dat hij niets kan doen om PPG (VP) tegen te houden; toename van gaten en krammetjes (een mechanisme om zijraampjes omhoog te brengen) als paard van Troje bij Fiat voor prijsverhoging"].

In de bij de mededelingen van punten van bezwaar gevoegde fotokopie waren de woorden "Scaroni pensa di non potersi battere per fermare PPG" ("Scaroni meent dat hij niets kan doen om PPG tegen te houden") geschrapt. In de mededeling van punten van bezwaar wordt de passage geciteerd als volgt: "Problema FIAT - aumento fori e staffette come cavallo di Troia in FIAT per aumento prezzi", zonder vermelding dat bepaalde woorden zijn weggelaten.

93 Naar het oordeel van het Gerecht is het duidelijk en onbetwistbaar, dat de nota door de weglating van deze negen woorden een geheel andere betekenis krijgt. Met deze negen woorden zou de nota kunnen worden opgevat als bewijs van een concurrentiestrijd tussen SIV en FP. Ter terechtzitting heeft de Commissie tevergeefs geprobeerd een objectief gerechtvaardigde verklaring voor de schrapping van deze woorden te geven.

94 Het Gerecht moet vaststellen, dat dit niet het enige geval is waarin aldus is te werk gegaan; andere voorbeelden zullen hieronder nog aan de orde komen (zie onder meer r.o. 214, 215, 224, 236 en 246). Het Gerecht merkt voorts op, dat voornoemde nota van SIV van 30 januari 1985 en een andere nota van SIV van 24 juni 1985 ( 715) op de door de Commissie aan het Gerecht verstrekte lijst van stukken die uitdrukkelijk of impliciet naar VP verwijzen, staan vermeld als stukken die impliciet naar VP verwijzen, terwijl uit de integrale tekst van deze nota' s blijkt dat zij uitdrukkelijk naar VP verwijzen. Deze omstandigheid lijkt aan te geven, dat niet alle diensten van de Commissie over de integrale tekst van deze stukken beschikten.

95 Onder deze omstandigheden is het Gerecht van oordeel, dat het voor de beoordeling van verzoeksters' tweede middel nauwgezet de aard en de draagwijdte van het door de Commissie in de beschikking in aanmerking genomen bewijs dient te onderzoeken. Daar echter enerzijds de aard en de draagwijdte van het bewijs nauw zijn verbonden met de analyse die in de beschikking van de aard en de werking van de betrokken markt is gegeven, en anderzijds partijen hun argumenten hoofdzakelijk op die marktanalyse hebben geconcentreerd, dient eerst - aan de hand van die argumenten - op de in de beschikking gegeven beoordeling van de markt te worden ingegaan. Vervolgens zullen de in aanmerking genomen bewijzen en de hieruit in de beschikking getrokken feitelijke vaststellingen worden onderzocht. Ten slotte zal worden ingegaan op de juridische beoordeling in verband met de artikelen 85 en 86 EEG-Verdrag.

A - De beoordeling van de markt

1. De bestreden beschikking

96 Dit gedeelte van de beschikking (punten 2 tot en met 17) valt uiteen in drie rubrieken: het produkt, het aanbod en de vraag. Er zij echter aanstonds op gewezen, dat de Commissie ter terechtzitting heeft gesteld dat de schriftelijke bewijzen voor het bestaan van overeenkomsten tussen de drie fabrikanten duidelijk en expliciet zijn, zodat iedere vorm van onderzoek van de marktstructuur overbodig zou zijn. Dit gedeelte van de beschikking zou meer beschrijvend dan analytisch zijn.

a) Het produkt

97 De beschrijving van het produkt in de punten 2 tot en met 5 van de beschikking is hiervóór in de rechtsoverwegingen 1 tot en met 3 in het kort herhaald. Volgens de beschikking "vertegenwoordigt [de Italiaanse markt] in feite 20 % van de Europese automobielmarkt en min of meer hetzelfde percentage van de niet-automobielmarkt in Europa" (punt 6). De ontwikkeling van de Italiaanse markt voor vlakglas wordt toegelicht in de tabellen in bijlage 1 bij de beschikking.

b) Het aanbod

98 De beschikking stelt vast, dat de drie fabrikanten "gemiddeld 79 % van de Italiaanse vraag naar glas buiten het automobielbedrijf en gemiddeld 95 % van de Italiaanse vraag naar automobielglas" hebben afgedekt (punt 7 en bijlage 2). Hierop volgt (in de punten 8 tot en met 10) een beschrijving van de drie fabrikanten.

99 FP is een dochtermaatschappij van Saint-Gobain (hierna: SG) die in Italië via FP of andere ondernemingen van het concern verscheidene ondernemingen bezit, waaronder Luigi Fontana SpA, de grootste groothandelaar-verwerker op de Italiaanse markt. FP bezit een float te Pisa en voorts samen met SIV een float te San Salvo, die wordt geëxploiteerd door Flovetro, een dochtermaatschappij van SG. FP is de enige fabrikant van gegoten glas in Italië (punt 8).

100 SIV, waarin de zeggenschap wordt uitgeoefend door de staatsholding EFIM, bezit twee floats te San Salvo, waarvan één door Flovetro wordt geëxploiteerd. Voorts bezit SIV een onderneming in Italië en één in Spanje, die beide autoglas fabriceren, en een andere onderneming te San Salvo, die reflecterend glas fabriceert, en twee glasverkoopmaatschappijen te Frankfurt respectievelijk Parijs. In 1986 heeft SIV de zeggenschap verkregen over Veneziana Vetro en over Splintex SpA en heeft zij aan Glaverbel de zeggenschap over de vennootschap Ilved overgedragen (punt 9).

101 VP, een dochtermaatschappij van PPG, bezit twee floats, respectievelijk te Cuneo en Salerno, en heeft de zeggenschap over de onderneming Pennitalia Securglass, die automobielglas fabriceert. In 1982 heeft PPG Boussois gekocht, een onderneming "met een grote traditie in de glassector en een solide positie op de Franse markt voor automobielglas en niet-automobielglas" (punt 10).

102 Punt 11 bevat twee tabellen met, respectievelijk, de marktaandelen (op de Italiaanse markt) van de drie ondernemingen, berekend op basis van de gegevens in bijlage 2, en hun aandelen in de Europese markt. De Europese vlakglasmarkt wordt gedomineerd door een eng oligopolie, dat SG, SIV, PPG, Pilkington, Glaverbel (Asahi-concern) en Guardian omvat. Dit zijn geïntegreerde groepen beneden en boven in de bedrijfskolom (punt 12).

103 Voor de capaciteit van deze markt baseert de beschikking zich op de prognoses van de Groupement européen des producteurs du verre plat (hierna: "GEPVP") van juni 1986 (voor de Gemeenschap van de Tien, geldend tot 1996) en van juni 1987 (voor de Gemeenschap van de Twaalf, geldend tot 1989). De communautaire produktie was in de jaren 1980 tot 1987 ruimschoots voldoende om te voldoen aan de vraag, waarbij de export naar derde landen steeds de import uit derde landen overtrof. Bovendien zou de communautaire vraag naar glas volgens optimistische prognoses slechts met 1 tot 3 % per jaar stijgen. De GEPVP voorzag dus, dat de situatie van overcapaciteit, die in het begin van de jaren '80 aanzienlijk was, in de daaropvolgende jaren, zij het in mindere mate, zou blijven bestaan.

104 Volgens gegevens van FP bedraagt de gemiddelde investering voor de bouw van een float van 150 000 ton per jaar ongeveer 70,5 à 86 miljoen ECU voor een bestaand bedrijf en het dubbele van deze bedragen voor een nieuw op te richten bedrijf. In deze omstandigheden zou het uitgesloten zijn, dat andere fabrikanten zich in de afzienbare toekomst op de markt begeven (punt 12).

105 Op de automarkt vereist het verwerkingsbedrijf voor iedere techniek verschillende produktiestraten, waarbij elke straat speciaal is ontworpen aan de hand van vormen en technische specificaties die door de vraag worden gedicteerd. Daaruit vloeit een zeer snelle technische veroudering voort, die na zeven à acht jaar optreedt als gevolg van de technische evolutie van de automobielconstructie. Volgens FP kunnen de kosten van een verwerkingsstraat voor de vervaardiging van garnituren voor 650 000 automobielen per jaar worden geschat op 40 miljoen ECU. Daaruit vloeit voort "dat slechts weinig ondernemingen de kosten en risico' s van de verwerking van automobielglas kunnen aangaan" (punt 13).

c) De vraag

106 De afnemers van vlakglas buiten de autosector zijn groothandelaren en verwerkingsbedrijven. Ongeveer 40 % van de vraag komt rechtstreeks van verwerkingsbedrijven; 60 % komt van de groothandelaren. De groothandel verwerkt zelf ten minste de helft van het gekochte glas, terwijl het restant in mindere mate aan kleine verwerkingsbedrijven en voor het grootste deel rechtstreeks aan de eindgebruikers wordt verkocht (punt 14, eerste alinea). De verwerkingsbedrijven concurreren dikwijls met de vlakglasfabrikanten die ook glas verwerken. Soms zijn deze verwerkingsbedrijven afhankelijk van de overdracht van technologie door de vlakglasfabrikanten en vervaardigen zij dus verwerkte produkten onder licentie van hun leveranciers (punt 14, twee alinea).

107 De afnemers van automobielglas zijn de automobielfabrikanten. De beschikking beschrijft de twee ontwikkelingsfasen van een produkt: de fase van het prototype waarbij slechts een of twee fabrikanten betrokken zijn, en die van de verhandeling, waarin de autofabrikant beroep doet op een groter aantal glasfabrikanten (punt 15).

108 De beschikking stelt vast (punt 16), dat de markt voor niet-autoglas "in de jaren 1979 tot 1983 gekenmerkt [is] geweest door een daling van de vraag die samenhing met de recessie in de Europese economie. De jaren vanaf 1984 geven een herstel van de vraag te zien, dat de fabrikanten, vooral vanaf het tweede halfjaar van 1985, in staat heeft gesteld tot aanzienlijke verhogingen van hun prijzen. In de branche wordt verwacht dat de vraag naar glas in het komende decennium met 1 tot 3 % per jaar zal stijgen (zie punt 12)."

109 De markt voor autoglas is "sterk gekoppeld aan de ontwikkeling van de automobielproduktie die in Italië en in de rest van Europa na de tweede aardoliecrisis tot in 1984 een recessie doormaakte. Eerst vanaf 1985 kon een zeker herstel van de produktie worden vastgesteld; dit nam in 1986 en in 1987 toe. Volgens de prognoses zal de toename van de vraag naar automobielglas in het komende decennium geringer zijn dan die bij het glas dat niet voor de automobielsector bestemd is" (punt 17).

2. Argumenten van verzoeksters

110 Gedurende de gehele procedure, zowel voor de Commissie als voor het Gerecht, hebben verzoeksters beklemtoond, dat het ontbreken van een economische analyse van de markt de beschikking in haar geheel nietig maakt. Ter terechtzitting hebben zij hun marktanalyse gezamenlijk uiteengezet. De hoofdlijnen van deze uiteenzetting worden hieronder weergegeven alsmede de enkele nog resterende onderdelen van de individuele standpunten.

a) Het hoofdargument

111 Verzoeksters betogen dat ofschoon de beschikking de twee markten beschrijft, die voor autoglas en die voor niet-autoglas, zij niet de noodzakelijke consequenties daaruit trekt bij de analyse van de gedragingen van partijen en van de economische fenomenen die worden geconstateerd. Op de Commissie rust de verplichting om alle omstandigheden in aanmerking te nemen, hieronder begrepen de bijzondere kenmerken van de betrokken markt, die de economische en juridische context vormen waarin de gewraakte overeenkomst of feitelijke gedraging is gesitueerd (arrest van het Hof van 16 december 1975, gevoegde zaken 40/73 tot en met 48/73, 50/73, 54/73 tot en met 56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Suikerunie, Jurispr. 1975, blz. 1663). Aangezien het bestaan van onderling afgestemde feitelijke gedragingen uitdrukkelijk werd betwist, moest de marktanalyse niet alleen ertoe dienen om vast te stellen, dat het gedrag van de ondernemingen een mededingingsbeperkend gevolg had, maar ook, en vooral, dat het gedrag van de ondernemingen uitsluitend kon worden verklaard door het bestaan van een verboden afstemming, en niet eenvoudig door de werking van de markt. Een marktanalyse was dus om tweeërlei redenen noodzakelijk: enerzijds, bij ontbreken van schriftelijke bewijzen, om het eventuele bestaan van de gestelde onderling afgestemde feitelijke gedragingen te bewijzen, en anderzijds om de beperkende gevolgen hiervan aan te tonen.

b) De argumenten betreffende het produkt

112 Verzoeksters, die aanvaarden dat vlakglas te verdelen is in drie soorten - te weten getrokken glas (of vensterruiten), gegoten glas (in het Italiaans "greggi") en spiegelglas (vroeger geproduceerd door continugieterij en thans bijna uitsluitend via het floatprocédé) -, vestigen er de aandacht op, dat hun aandelen op de Italiaanse markt respectievelijk 0,5 %, 4,5 % en 95 % bedragen (gegevens Assovetro, 227). Voor zover de beschikking betrekking heeft op vlakglas in het algemeen, heeft zij dus bijna uitsluitend betrekking op gedragingen betreffende floatglas.

113 Gegoten glas verschilt volledig van de twee andere soorten vlakglas, zowel wat de kenmerken (doorschijnend, maar niet doorzichtig) als wat de gebruikers ervan betreft. Dit produkt, dat alleen maar voor bepaalde toepassingen in de bouw en de decoratiesfeer wordt gebruikt, vindt nog maar weinig aftrek ( 188). De vervaardiging van dit soort glas, met een zeer lage toegevoegde waarde, is niet meer rendabel wegens invoer op grote schaal tegen lage prijzen uit de Oosteuropese landen en Turkije ( 188, 235). Sedert 1983 beschikt in Italië alleen FP nog over een produktiestraat voor gegoten glas ( 229, 235). De Commissie heeft geen rekening gehouden met het onderscheid tussen gegoten glas en floatglas bestemd voor de bouwnijverheid, en heeft voor haar kritiek op FP' s en SIV' s gedragingen met betrekking tot floatglas stukken gebruikt betreffende gegoten glas.

114 Basisfloatglas is een gewoon homogeen produkt geworden. Voor de bouw van floats wordt door alle producenten dezelfde technologie gebruikt; de techniek voor de produktie van floatglas is in geheel Europa en zelfs over de gehele wereld min of meer identiek; de kwaliteitseisen en -criteria, de werkorganisatie en het kwalificatieniveau zijn in alle Europese fabrieken praktisch gelijk. Bijgevolg is het in het stadium van de basisprodukten voor de gebruikers uiterst moeilijk de produkten van de verschillende fabrikanten van elkaar te onderscheiden. In feite is basisvlakglas een echte grondstof geworden, een "commodity", zoals goud of aluminium. Om die reden is de glasprijs in alle landen met belangrijke glasproducenten ongeveer gelijk. Eventuele prijsvariaties zijn terug te voeren op de bijkomende kosten, zoals bij voorbeeld de transportkosten. Dit punt is uiterst belangrijk voor het begrip van de organisatie van de markt en voor een juiste beoordeling van bepaalde praktijken en gedragingen van de ondernemingen.

115 Floatglas wordt geproduceerd in een groot aantal kleuren en dikten. Afgezien van blank glas bestaan er op de Europese markt voor niet-autoglas zes kleuren en op de markt voor autoglas vier kleuren. De produktie van gekleurd glas is wegens de minerale en chemische toevoegingen moeilijker en duurder dan de produktie van blank glas. Voorts bestaan er een vijftiental verschillende dikten, van 2 mm tot meer dan 20 mm.

116 De Commissie zelf heeft in haar beschikking van 1981 de homogeniteit van het produkt erkend (punt II.A., sub 3.a.1., blz. 39), terwijl zij in de onderhavige beschikking heeft geweigerd of verzuimd hiermee rekening te houden als verklaring voor bepaalde fenomenen die zij op de markt vaststelde.

117 De vlakglasindustrie omvat verschillende werkzaamheden en ambachten, waaronder de produktie van basisglas (hiervoor reeds behandeld), de verwerking en de vervaardiging van speciale produkten de voornaamste zijn.

118 De beschikking heeft het belang van de verwerking veronachtzaamd. Bijna 78 % van de totale produktie wordt verwerkt (isolatieglas, gelaagd glas voor de bouw en reflecterend glas, veiligheidsglas voor de bouw, glas voor huishoudelijke elektrische apparaten, spiegels). De verwerking omvat de walsing, de harding, de versterking, de vervaardiging van dubbel glas, isolatieglas en gelaagd glas, enzovoort. In Italië wordt het grootste gedeelte van deze werkzaamheden verricht door onafhankelijke ondernemingen waarvan sommige uitsluitend verwerkingsbedrijven zijn, terwijl andere de groothandel, de handel en de verwerking gemengd uitoefenen. De ondernemingen die uitsluitend verwerkingsbedrijf zijn, hebben hun eigen dynamiek en hebben andere prioriteiten dan de groothandelaren, omdat zij minder gevoelig zijn voor prijsschommelingen en geen speculatieve aankopen doen, daar hun winstgevendheid voortvloeit uit de toegevoegde waarde van de verwerking en niet enkel uit de koop en verkoop van produkten.

119 De in de beschikking gelaakte gedragingen (identieke tarieven en kortingen, gelijktijdige publikatie, indeling van groothandelaren, vergaderingen enz.) hebben uitsluitend betrekking op basisfloatprodukten die via groothandelaren worden gedistribueerd. Deze gedragingen betreffen slechts 30 % van het totale verbruik van vlakglas in Italië en niet 76 tot en met 80 % zoals de beschikking stelt, wat tot een vertekening van de gevolgen en de ernst van deze gedragingen leidt.

120 De speciale produkten, waaraan de beschikking ook voorbijgaat, zijn hoogtechnologische produkten die aan zeer hoge prestaties en/of standaarden voldoen (bij voorbeeld reflecterend glas, gelaagd glas, glas met een lage uitstraling, glas voor spiegels). Deze produkten zijn van fabrikant tot fabrikant zeer verschillend, en de fabrikanten voeren onderling een ware technologische strijd om onophoudelijk nieuwe produkten te ontwikkelen, wat van strategisch belang is voor hun marktpositie. Deze in hoge mate concurrerende produkten vertegenwoordigen meer dan een derde van de omzet van verzoeksters. Bovendien zijn zij een concurrentiewapen voor de andere produkten, daar zij de fabrikant de mogelijkheid bieden zijn merkbeeld te versterken, tot nieuwe markten door te dringen en zo zijn positie op de markt van basisvlakglas en verwerkt glas uit te bouwen. De speciale produkten staan overigens aan de basis van de opleving op de markt voor niet-autoglas.

121 De markt voor autoglas en die voor niet-autoglas zijn wat organisatie en werking betreft totaal verschillend van elkaar. De markt voor niet-autoglas wordt hoofdzakelijk voorzien door groothandelaren en verwerkingsbedrijven, waaraan de fabrikanten hun produkten in ruwe staat of in verwerkingsstraten verwerkt verkopen, terwijl de autoglasmarkt uitsluitend een markt is voor glas dat verwerkt is volgens de specificaties van de autofabrikanten en rechtstreeks door de producenten wordt geleverd. Het ontbreken van tussenpersonen op de autoglasmarkt is te verklaren door het belang en de grote ingewikkeldheid van de verwerking voor deze markt, de hoge kosten, het vereiste van nauwe en voortdurende samenwerking met de autofabrikanten voor de ontwikkeling en perfectionering van de modellen, en het "just in time"-principe (levering aan de montageband, zonder opslag bij de autofabrikant).

122 Hoewel de Commissie het onderscheid tussen deze twee markten heeft erkend in het kader van artikel 85, heeft zij dit geweigerd in het kader van de toepassing van artikel 86. Zonder de minste uitleg te geven, heeft zij gesteld dat de in aanmerking te nemen markt die voor vlakglas in het algemeen was.

123 Wat betreft de kenmerken van de industriële vervaardiging van floatglas wijzen partijen erop, dat floatovens zeer zware en weinig flexibele produktie-installaties zijn. Om winstgevend te zijn, moeten zij een hoge capaciteit hebben (in de orde van 500 ton per dag) en maximaal (24 uur per etmaal) en rationeel worden gebruikt. De bouw van een float is een zeer grote investeringsbeslissing ( 100 miljoen ECU), zodat de industrie zich niet snel of soepel aan schommelingen in de vraag kan aanpassen. Wanneer een float een keer is geïnstalleerd moet hij continu in bedrijf zijn, wat noodzakelijkerwijs een verhoging van de produktie en het gevaar van overcapaciteit meebrengt.

124 Floats zijn ook niet flexibel uit het oogpunt van de exploitatie, in die zin dat een floatoven slechts één kleur en één dikte tegelijk kan produceren. Elke verandering van kleur vergt tijd (ongeveer 14 dagen) en leidt tot een aanzienlijk produktieverlies (7 000 ton verkoopbaar produkt voor een oven van 500 ton per dag). De duur van de produktiecycli moet, uitgaande van een grote vraag, noodgedwongen lang zijn om economisch verantwoord te zijn, terwijl de variëteit van de door de markt gevraagde produkten zeer groot is. Bovendien is het wegens zijn omvang niet economisch om vlakglas in grote hoeveelheden of voor langere tijd op te slaan.

125 Reparaties en onderhoud ten slotte, die op gezette tijden noodzakelijk zijn, moeten koud worden uitgevoerd. Om de vijf of zes jaar moeten de floats daartoe alsmede voor technologische verbeteringen en eventuele capaciteitsuitbreiding verscheidene maanden worden stilgelegd.

126 Als gevolg van al deze factoren is het uiterst moeilijk het aanbod aan de vraag aan te passen en is het zowel technisch als economisch gezien onmogelijk, dat elke producent op ieder moment over het gehele scala aan produkten beschikt. Deze technische en economische vereisten, die ertoe dwingen het meest rationele gebruik van de capaciteiten in overeenstemming te brengen met de noodzaak om op de markt aanwezig te blijven, verklaren waarom de fabrikanten er een objectief belang bij hebben onder omstandigheden bij hun concurrenten te kopen of aan hen te verkopen.

127 Weliswaar kunnen "slechts weinig ondernemingen de kosten en risico' s van de verwerking van automobielglas [...] aangaan" (punt 13), maar verzoeksters beklemtonen dat dit zo is als gevolg van hetgeen in rechtsoverweging 121 is uiteengezet.

c) De argumenten betreffende het aanbod

128 De totale (verkoopbare) Europese produktiecapaciteit in 1989 moet volgens verzoeksters worden geraamd op ongeveer 5 100 000 ton; in 1986 was dit 4 444 000 ton en in 1982 4 176 000 ton (bron: GEPVP, 175). De Italiaanse floatproduktie bedroeg in 1985 700 000 ton en in 1986 673 000 ton, en werd geproduceerd in vijf floats, waarvan één toebehoorde aan FP, één aan SIV, één aan FP en SIV gezamenlijk en twee aan VP (bron: Assovetro Istat, 187). 1987 heeft SIV te Porto Marghera (Veneziana Vetro) een nieuwe float in bedrijf gesteld.

129 Op de Europese markt voor vlakglas, het Verenigd Koninkrijk inbegrepen, neemt de Italiaanse markt qua omvang de derde - of vierde (naar gelang het jaar) - plaats in, met een aandeel in het totale Europese verbruik van vlakglas van 14,1 % in 1984; dit cijfer is voordien nooit boven de 16,3 % uitgekomen ( 189).

130 Volgens de beschikking hebben de drie Italiaanse producenten 79 % van de Italiaanse markt voor niet-autoglas in handen. Verzoeksters stellen, dat hun aandeel in de Italiaanse markt voor niet-autoglas in de betrokken periode, op zijn hoogste stand, 63,7 % bedroeg in 1986, toen SIV de zeggenschap in Vetrocoke overnam. Gemiddeld lag hun marktaandeel tussen 1982 en 1986 bij 56,2 %. De verklaring van dit verschil is, dat volgens de Commissie importen uit Frankrijk niet als onafhankelijke importen kunnen worden beschouwd wanneer de verkoper een met een Italiaanse fabrikant verbonden onderneming was. Voor dat standpunt zijn echter geen redenen aangevoerd. Boussois, een zustermaatschappij van VP, had een externe aandeelhouder die 30 % van het kapitaal hield en eiste, dat de onderneming haar eigen belang zo goed mogelijk behartigde, onafhankelijk van VP, die zelf voor 20 % in handen van onafhankelijke aandeelhouders was en die derhalve evenmin volledig door PPG werd gecontroleerd. De van Boussois afkomstige importen in Italië waren onafhankelijke importen (arrest in de zaak 75/84, Metro, Jurispr. 1986, blz. 3021). Hoe dan ook, de importen in 1986 bedroegen ongeveer één derde van de Italiaanse markt voor niet voor auto' s bestemd vlakglas. Ook al heeft de marktstructuur zich na de overname van Boussois door PPG in 1982 enigszins gewijzigd, dit neemt niet weg dat de stroom van importen, zelfs wanneer deze van zustermaatschappijen afkomstig zijn, aantoont dat importen economisch rendabel zijn. Ook de exportstroom is niet te verwaarlo