Conclusie van de advocaat generaal



Conclusie van de advocaat generaal

Gevoegde zaken C‑182/03 en C‑217/03

Koninkrijk België

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

en

Forum 187 VZW

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„

Staatssteun

–

Belastingregeling voor in België gevestigde coördinatiecentra

–

Beroep van vereniging

–

Ontvankelijkheid

–

Beschikking van Commissie volgens welke regeling geen steun is

–

Wijziging van beoordeling van Commissie

–

Procedure

–

Verordening (EG) nr. 659/1999

–

Procedure van toezicht op bestaande steun

–

Artikel 87, lid 1, EG

–

Overgangsmaatregelen

–

Bescherming van gewettigd vertrouwen

–

Algemeen gelijkheidsbeginsel

”

Zaak C‑399/03

Commissie van de Europese Gemeenschappen

tegen

Raad van de Europese Unie

„

Steun van Koninkrijk België voor coördinatiecentra

–

Steun om verlenging van met gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde belastingregeling voor coördinatiecentra mogelijk te maken

–

Beschikking van Raad waarbij dergelijke steunmaatregel verenigbaar met gemeenschappelijke markt wordt verklaard

–

Artikel 88, lid 2, derde alinea, EG

–

Onwettigheid

”

I – Inleiding

1. De drie beroepen tot nietigverklaring die bij het Hof aanhangig zijn gemaakt, betreffen de door het Koninkrijk België vastgestelde belastingregeling voor coördinatiecentra.

2. Een coördinatiecentrum is een onderneming die door een multinationale groep van vennootschappen is opgericht om voor die vennootschappen verschillende diensten, in het bijzonder op financieel gebied, te verrichten. Het Koninkrijk België heeft in 1982 een bijzondere belastingregeling ten gunste van die centra ingevoerd, voor de toepassing waarvan een individuele erkenning vereist is, die wordt verleend voor een periode van tien jaar en kan worden verlengd.

3. De Commissie van de Europese Gemeenschappen, waarbij deze regeling was aangemeld, oordeelde dat het niet om staatssteun ging. Na de besprekingen die de Raad van de Europese Unie in 1997 aan belastingconcurrentie tussen lidstaten had gewijd, begon de Commissie echter aan een heronderzoek van de genoemde regeling.

4. Bij beschikking van 17 februari 2003(2) heeft de Commissie beslist dat de regeling met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun vormt. Zij heeft de Belgische regering verboden de regeling op nieuwe coördinatiecentra toe te passen en de tienjarige erkenningen na 17 februari 2003 nog te verlengen. Zij heeft wel bepaald dat de op die datum lopende erkenningen van kracht kunnen blijven totdat zij verstrijken, en uiterlijk tot 31 december 2010.

5. Na die beschikking heeft de Belgische regering de Raad verzocht om tot 31 december 2005 een zelfde fiscale behandeling als die van de regeling voor coördinatiecentra te mogen toekennen aan de centra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstreek. De Raad heeft dat verzoek bij beschikking van 16 juli 2003(3) ingewilligd.

6. De beschikking van de Commissie is het voorwerp van het beroep tot nietigverklaring in de gevoegde zaken C‑182/03 en C‑217/03, ingesteld door respectievelijk het Koninkrijk België en Forum 187 VZW(4), een vereniging naar Belgisch recht die een federatie van de coördinatiecentra in België is.

7. De beschikking van de Raad is het voorwerp van het door de Commissie ingestelde beroep tot nietigverklaring in zaak C‑399/03.

8. Aangezien deze beroepen dezelfde juridische en feitelijke context hebben, zal ik ze in deze conclusie samen behandelen.

9. Bij het onderzoek ervan zal ik de focus op de volgende zes punten leggen: de bevoegdheid van de Raad om de beschikking van 16 juli 2003 vast te stellen; de ontvankelijkheid van het beroep van Forum 187; de bevoegdheid van de Commissie om haar vroegere standpunt over het bestaan van steun te wijzigen; de juistheid van de kwalificatie van de belastingregeling voor coördinatiecentra als staatssteun; en ten slotte de vraag of de Commissie, door het Koninkrijk België te verbieden de erkenningen die vanaf de datum van kennisgeving van haar beschikking van 17 februari 2003 afliepen, zelfs maar tijdelijk te verlengen, het gewettigd vertrouwen van de coördinatiecentra en het algemene gelijkheidsbeginsel heeft miskend.

II – Toepasselijke bepalingen van gemeenschapsrecht

10. Het EG-Verdrag verbiedt in beginsel staatssteun, maar voorziet in bepaalde afwijkingen. Artikel 87, lid 1, EG luidt als volgt:

„Behoudens de afwijkingen waarin dit Verdrag voorziet, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.”

11. In de leden 2 en 3 van artikel 87 EG worden de steunmaatregelen van de staten opgesomd die zonder meer verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, alsook die welke als verenigbaar kunnen worden beschouwd. Tot deze laatste categorie behoren met name steunmaatregelen ter bevordering van de economische ontwikkeling van streken waar een ernstig gebrek aan werkgelegenheid heerst en steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

12. Artikel 88 EG bepaalt:

„1. De Commissie onderwerpt samen met de lidstaten de in die staten bestaande steunregelingen aan een voortdurend onderzoek. Zij stelt de dienstige maatregelen voor, welke de geleidelijke ontwikkeling of de werking van de gemeenschappelijke markt vereist.

2. Indien de Commissie, na de belanghebbenden te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, vaststelt dat een steunmaatregel door een staat of met staatsmiddelen bekostigd, volgens artikel 87 niet verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt of dat van deze steunmaatregel misbruik wordt gemaakt, bepaalt zij dat de betrokken staat die steunmaatregel moet opheffen of wijzigen binnen de door haar vast te stellen termijn.

Indien deze staat dat besluit niet binnen de gestelde termijn nakomt, kan de Commissie of iedere andere belanghebbende staat zich in afwijking van de artikelen 226 en 227 rechtstreeks tot het Hof van Justitie wenden.

Op verzoek van een lidstaat kan de Raad met eenparigheid van stemmen beslissen dat een door die staat genomen of te nemen steunmaatregel in afwijking van de bepalingen van artikel 87 of van de in artikel 89 bedoelde verordeningen als verenigbaar moet worden beschouwd met de gemeenschappelijke markt, indien buitengewone omstandigheden een dergelijke beslissing rechtvaardigen. Als de Commissie met betrekking tot deze steunmaatregel de in de eerste alinea van dit lid vermelde procedure heeft aangevangen, wordt deze door het verzoek van de betrokken staat aan de Raad geschorst, totdat de Raad zijn standpunt heeft bepaald.

Evenwel, indien de Raad binnen een termijn van drie maanden te rekenen van het verzoek zijn standpunt niet heeft bepaald, beslist de Commissie.

3. De Commissie wordt van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen tijdig op de hoogte gebracht, om haar opmerkingen te kunnen maken. Indien zij meent dat zulk een voornemen volgens artikel 87 onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, vangt zij onverwijld de in het vorige lid bedoelde procedure aan. De betrokken lidstaat kan de voorgenomen maatregelen niet tot uitvoering brengen voordat die procedure tot een eindbeslissing heeft geleid.”

13. Artikel 89 EG verklaart de Raad bevoegd, verordeningen vast te stellen voor de toepassing van de artikelen 87 en 88. Krachtens die bevoegdheid heeft de Raad verordening (EG) nr. 659/1999(5) vastgesteld, die nauwkeurige voorschriften bevat met betrekking tot de procedures die bij de toepassing van artikel 88 EG moeten worden gevolgd.

14. In artikel 1, sub b, van deze verordening wordt een definitie gegeven van het begrip „bestaande steun”. Voor de toepassing van deze verordening wordt daaronder verstaan:

„i) [...] alle steun die voor de inwerkingtreding van het Verdrag in de respectieve lidstaat bestond, dat wil zeggen steunregelingen en individuele steun die vóór de inwerkingtreding van het Verdrag tot uitvoering zijn gebracht en die na de inwerkingtreding nog steeds van toepassing zijn;

ii) goedgekeurde steun, dat wil zeggen steunregelingen en individuele steun die doo r de Commissie of de Raad zijn goedgekeurd;

iii) steun die geacht wordt te zijn goedgekeurd overeenkomstig artikel 4, lid 6, van deze verordening[(6) ], dan wel vóór deze verordening maar in overeenstemming met de onderhavige procedure;

iv) steun die overeenkomstig artikel 15[(7) ] als bestaande steun wordt beschouwd;

v) steun die als bestaande steun wordt beschouwd, omdat kan worden vastgesteld dat hij op het moment van inwerkingtreding geen steun vormde, maar vervolgens steun is geworden vanwege de ontwikkeling van de gemeenschappelijke markt, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht; maatregelen die vanwege de liberalisering van een activiteit door het Gemeenschapsrecht steun zijn geworden, worden na de voor de liberalisering voorgeschreven datum niet als bestaande steun beschouwd.”

15. De procedure van toezicht op bestaande steun is geregeld in de artikelen 17 tot en met 19 van verordening nr. 659/1999. Artikel 17 bepaalt dat de Commissie bestaande steunregelingen in samenwerking met de lidstaten onderzoekt. Indien zij van mening is dat een steunregeling niet of niet langer verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, stelt zij de betrokken lidstaat van haar eerste oordeel in kennis en verzoekt zij hem om binnen een termijn van één maand, die kan worden verlengd, zijn opmerkingen in te dienen.

16. Volgens artikel 18 van de genoemde verordening geeft de Commissie, indien zij in het licht van de door een lidstaat overeenkomstig artikel 17 verstrekte informatie tot de conclusie komt dat de bestaande steunregeling niet of niet langer verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt, een aanbeveling waarbij de betrokken lidstaat dienstige maatregelen worden voorgesteld. Die aanbeveling kan met name voorstellen inhouden om de betrokken steunregeling inhoudelijk te wijzigen, procedurele vereisten in te voeren of de steunregeling af te schaffen.

17. Artikel 19 van de verordening bepaalt dat de Commissie, indien de betrokken lidstaat de voorgestelde maatregelen niet aanvaardt en zij gelet op de argumenten van de lidstaat bij haar zienswijze blijft dat die maatregelen noodzakelijk zijn, de formele onderzoeksprocedure van artikel 88, lid 2, EG inleidt.

III – De belastingregeling voor coördinatiecentra

18. De door het Koninkrijk België vastgestelde belastingregeling voor coördinatiecentra is ingevoerd bij koninklijk besluit van 30 december 1982.(8) Vaststaat dat de regeling geen belangrijke wijziging heeft ondergaan tussen het tijdstip waarop de Commissie in 1984, 1987 en 1990 de Belgische regering ervan in kennis heeft gesteld dat de regeling haars inziens geen staatssteun vormde, en de vaststelling van de beschikking van 17 februari 2003.(9)

19. Een coördinatiecentrum kan in de vorm van een Belgische vennootschap met rechtspersoonlijkheid of van een Belgisch filiaal van een buitenlandse vennootschap worden opgericht. Het voordeel van de bij koninklijk besluit nr. 187 vastgestelde belastingregeling wordt alleen toegekend aan centra die vooraf individueel bij koninklijk besluit zijn erkend. Om die erkenning te verkrijgen, moet het centrum deel uitmaken van een groep van vennootschappen die een multinationaal karakter heeft. Deze voorwaarde houdt in dat de vennootschappen waaruit deze groep bestaat, in ten minste vier verschillende landen gevestigd moeten zijn. De groep moet ook over een kapitaal en reserves ten bedrage van 1 miljard BEF of meer beschikken en een geconsolideerde jaaromzet van 10 miljard BEF of meer realiseren. Banken en verzekeringsondernemingen zijn uitgesloten van de regeling.

20. Het centrum moet als enig doel hebben, de ontwikkeling en centralisering van een of meer activiteiten met een voorbereidend of hulpverlenend karakter die uitsluitend in het voordeel van het geheel of van een deel van de vennootschappen van de genoemde groep worden uitgeoefend.(10)

21. Na de eerste twee jaar van werkzaamheid moet het centrum in België ten minste het equivalent van tien voltijdwerknemers in dienst hebben.

22. De erkenning wordt voor tien jaar verleend en kan daarna voor dezelfde periode worden verlengd.

23. De belastingregeling voor de erkende coördinatiecentra omvat de volgende maatregelen:

– het belastbaar inkomen van de centra wordt forfaitair vastgesteld. Het bedraagt een percentage van het bedrag van hun uitgaven en bedrijfskosten, exclusief personeelskosten, financiële lasten en vennootschapsbelasting;

– de centra zijn vrijgesteld van onroerende voorheffing over de onroerende goederen die zij voor de uitoefening van hun bedrijfsactiviteiten gebruiken;

– de centra zijn het registratierecht van 0,5 % niet verschuldigd over inbrengen in het centrum of verhogingen van het statutair kapitaal;

– de centra zijn vrijgesteld van de roerende voorheffing over enerzijds de door hen uitgekeerde dividenden, rente en royalty’s, met enkele uitzonderingen, en anderzijds hun inkomsten uit kasgelddeposito’s;

– de centra betalen een vaste jaarlijkse belasting van 400 000 BEF per voltijdwerknemer, met een maximum van 4 miljoen BEF per centrum.

IV – Feiten en procesverloop

A – Aan de beschikking van de Commissie voorafgaande feiten

24. De belastingregeling voor de coördinatiecentra werd in 1984 een eerste keer door de Commissie onderzocht. In een beschikking van 16 mei 1984 oordeelde de Commissie dat de regeling geen steun vormde. Omdat de in de praktijk toegepaste regeling echter verschilde van die welke was aangemeld, leidde de Commissie in december 1985 een formele onderzoeksprocedure in. Nadat de Belgische regering een aantal wijzigingen in de regeling had aangebracht, oordeelde de Commissie dat zij geen steunelement meer bevatte en deelde zij de Belgische regering bij brief van 9 maart 1987 mee dat zij de procedure had gesloten.

25. Deze beoordeling van de regeling werd bevestigd in het antwoord dat de voor concurrentie bevoegde commissaris Brittan op 24 september 1990 namens de Commissie gaf op schriftelijke vraag nr. 1735/90 van Europees Parlementslid Gijs de Vries.(11)

26. Na een discussie over belastingconcurrentie tussen de lidstaten heeft de Raad Economische Zaken en Financiën (Ecofin) een gedragscode inzake de belastingregeling voor ondernemingen(12) vastgesteld en een ad-hocgroep „gedragscode” ingesteld, belast met het opstellen van een lijst van de nationale belastingmaatregelen die schadelijke gevolgen hebben voor de gemeenschappelijke markt.

27. Na dit initiatief van de lidstaten heeft de Commissie zich ertoe verbonden richtsnoeren uit te werken voor de toepassing van de artikelen 87 EG en 88 EG op maatregelen op het gebied van de directe belastingen op ondernemingen en nauwgezet toe te zien op de strikte toepassing van de regels betreffende de betrokken steunmaatregelen. De Commissie heeft op 11 november 1998 een mededeling gepubliceerd over de toepassing van de regels betreffende steunmaatregelen van de staten op maatregelen op het gebied van de directe belastingen op ondernemingen.(13) Op basis van deze mededeling is de Commissie begonnen aan een onderzoek of heronderzoek van de belastingregelingen van de lidstaten.

28. In dit kader heeft de Commissie de Belgische autoriteiten in februari 1999 om inlichtingen verzocht over de belastingregeling voor de coördinatiecentra, die de groep gedragscode had aangemerkt als een van de 66 nationale maatregelen die mogelijk schadelijk waren voor de werking van de gemeenschappelijke markt. Het antwoord van deze autoriteiten kwam in maart 1999 binnen.

29. In juli 2000 hebben de diensten van de Commissie de Belgische autoriteiten meegedeeld dat de betrokken regeling naar hun mening staatssteun vormde. Ter inleiding van de samenwerkingsprocedure hebben de diensten van de Commissie deze autoriteiten overeenkomstig artikel 17 van verordening nr. 659/1999 verzocht binnen een maand hun opmerkingen kenbaar te maken.

30. Tijdens zijn zitting van 26 en 27 november 2000 heeft de Raad Ecofin erop gewezen dat overeenkomstig zijn resolutie van 1 december 1997 alle schadelijke maatregelen met betrekking tot directe belastingen op ondernemingen vóór 1 januari 2003 moesten worden afgeschaft. Hij heeft het voorstel van het voorzitterschap aangenomen, te weten dat voor de ondernemingen die op 31 december 2000 gebruik maakten van een schadelijke belastingregeling, de gevolgen van deze regeling uiterlijk dienden af te lopen op 31 december 2005, ongeacht of het om regelingen van bepaalde duur ging of niet. Hij behield zich de mogelijkheid voor om in concrete gevallen en teneinde rekening te houden met bijzondere omstandigheden, na rapport van de groep gedragscode de gevolgen van bepaalde schadelijke belastingregelingen tot na 31 december 2005 te verlengen.(14)

31. Na een briefwisseling met de Belgische autoriteiten heeft de Commissie hun bij brief van 11 juli 2001 op de grondslag van artikel 88, lid 1, EG verschillende dienstige maatregelen voorgesteld om de belastingregeling voor de coördinatiecentra in overeenstemming met de gemeenschappelijke markt te brengen. In deze brief heeft de Commissie hun ook meegedeeld dat de coördinatiecentra die vóór de aanvaarding van die dienstige maatregelen waren erkend, voorlopig tot 31 december 2005 van de genoemde belastingregeling gebruik konden blijven maken.(15)

32. Omdat de Belgische autoriteiten de door de Commissie voorgestelde maatregelen niet aanvaardden, heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure ingeleid bij een bij brief van 27 februari 2002 betekende beschikking die in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen van 20 juni 2002 werd bekendgemaakt.(16) Daarin heeft zij het Koninkrijk België onder meer verzocht haar het aantal coördinatiecentra dat op de datum van deze brief was erkend en voor elk van deze centra de datum van de laatste erkenning of van de lopende verlenging mee te delen. Zij heeft deze lidstaat en belanghebbende derden uitgenodigd opmerkingen te maken en dienstige gegevens te verschaffen om te kunnen bepalen of er bij de begunstigden van de betrokken regeling een gewettigd vertrouwen bestond dat ertoe noopte in overgangsmaatregelen te voorzien.(17)

33. Bij brief van 16 mei 2002 hebben de Belgische autoriteiten een nieuwe belastingregeling voor de coördinatiecentra aangemeld bij de Commissie, die deze onder nr. 351/2002 als een nieuwe steunmaatregel heeft ingeschreven.

34. Op 21 januari 2003 heeft de Raad Ecofin zich voor verlenging van de gevolgen van bepaalde schadelijke belastingregelingen tot na 2005 uitgesproken. Wat de Belgische belastingregeling voor coördinatiecentra betreft, heeft hij beslist dat de centra die op 31 december 2000 onder de regeling vielen, er verder gebruik van konden maken tot en met 31 december 2010.(18)

B – Beschikking van de Commissie

35. Op 17 februari 2003 heeft de Commissie de bestreden beschikking vastgesteld en op dezelfde dag ter kennis van het Koninkrijk België gebracht.

36. In die beschikking zet de Commissie vooraf de redenen uiteen waarom zij de belastingregeling voor coördinatiecentra als „bestaande steun” heeft gekwalificeerd en geeft zij aan op welke rechtsgrondslag de door haar gevolgde procedure berust. In de beschikking wordt uiteengezet dat artikel 1, sub b, van verordening nr. 659/1999 als rechtsgrondslag kon dienen en dat anders de artikelen 87 EG en 88 EG als eigenlijke rechtsgrondslag voor het optreden van de Commissie moesten worden beschouwd.

37. Verder wordt er in de beschikking van 17 februari 2003 op gewezen dat de beschikking, indien zij als een intrekking of wijziging van de beschikkingen van 1984 en 1987 is te beschouwen, voldoet aan de voorwaarden waaronder de Commissie het recht heeft een onwettig gunstig besluit in te trekken of te wijzigen.

38. Verderop in de beschikking zet de Commissie uiteen waarom zij van mening is dat de maatregelen waaruit de belastingregeling voor coördinatiecentra bestaat, aan de voorwaarden van artikel 87, lid 1, EG voldoen en niet onder de in de leden 2 en 3 van dat artikel bedoelde afwijkingen vallen.

39. De Commissie onderzoekt ten slotte het gewettigd vertrouwen van de coördinatiecentra. Zij erkent dat er een gewettigd vertrouwen bestaat, en acht het derhalve gerechtvaardigd om de centra die op 31 december 2000 over een erkenning beschikten, toe te staan te blijven profiteren van de belastingregeling tot het einde van hun op het moment van de kennisgeving van de beschikking van 17 februari 2003 lopende erkenningsperiode en uiterlijk tot 31 december 2010. Zij baseert haar standpunt op de navolgende gronden.

40. De door de Belgische autoriteiten verleende erkenning is een voorafgaande erkenning, dat het erkende centrum voldoet aan de voorwaarden om te kunnen profiteren van de afwijkende regeling waarin koninklijk besluit nr. 187 voor een periode van tien jaar voorziet, zonder dat het dat elk jaar hoeft bewijzen. Deze erkenning omvat er geen verplichting jegens het erkende centrum om de in het kader van de regeling verleende voordelen tien jaar lang te handhaven. Verder kan haar beschikking, omdat zij gebruik heeft gemaakt van de procedure van toezicht op bestaande steun, geen terugwerkende kracht hebben en brengt het vereiste van rechtszekerheid mee dat zij zo nodig een overgangsperiode voor de beëindiging van de gevolgen van de litigieuze regeling vaststelt.

41. De Commissie houdt rekening met de aanzienlijke investeringen die de coördinatiecentra en de groepen waarvan zij deel uitmaken, hebben gedaan in de aanleg en de ontwikkeling van de infrastructuur van de centra, en met de wijzigingen in de organisatie van de structuren, netwerken en procedures, alsook de taakverdeling binnen de groep. Zij houdt eveneens rekening met de langetermijnverbintenissen jegens het personeel en de vastg oed‑ of financieringsmaatschappijen. Ofschoon de erkenning geen garantie van het voortbestaan of het voordelige karakter van de betrokken belastingregeling vormt, geeft de Commissie toe dat de oprichting van een centrum, de gedane investeringen en de aangegane verbintenissen zijn gebeurd in de redelijke en gewettigde verwachting van een zekere continuïteit van de economische voorwaarden, met inbegrip van de belastingregeling. Zij concludeert daaruit dat zij een overgangsperiode moet toestaan, zodat de genoemde regeling voor de huidige begunstigden geleidelijk kan worden beëindigd.

42. In punt 120 van de beschikking voegt zij daar echter het volgende aan toe:

„Aangezien de erkenningen geen enkel recht inhouden inzake het voortbestaan van de regeling noch het voordelige karakter ervan, zelfs voor de erkenningsperiode, is de Commissie van oordeel dat zij in geen geval recht kunnen geven op verlenging van de regeling na de datum waarop de lopende erkenning afloopt. Gezien de uitdrukkelijke beperking van de erkenningen tot tien jaar, is het zelfs niet mogelijk dat een gewettigd vertrouwen zou zijn gesteld in een automatische verlenging, hetgeen zou zijn neergekomen op een theoretisch eeuwigdurende erkenning.”

43. Uit de voorgaande overwegingen trekt de Commissie de volgende conclusies:

„(121) De Commissie stelt vast dat de belastingregeling die van toepassing is op de coördinatiecentra in België onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt en dat aan de onverenigbaarheid van de verschillende onderdelen ervan een einde moet worden gesteld, door de afschaffing of wijziging ervan. Vanaf de datum van kennisgeving van de onderhavige beschikking mag het voordeel van deze regeling of onderdelen ervan niet meer worden toegekend aan nieuwe begunstigden, noch worden gehandhaafd door verlenging van lopende erkenningen. De Commissie neemt er nota van dat de in 2001 erkende centra sinds 31 december 2002 niet meer profiteren van de regeling.

(122) Wat de thans onder de regeling vallende centra betreft, erkent de Commissie dat de beschikking van 1984 tot goedkeuring van koninklijk besluit nr. 187, alsmede het door het voor directoraat-generaal Concurrentie verantwoordelijke lid van de Commissie gegeven antwoord op een parlementaire vraag, het gewettigde vertrouwen hebben gewekt dat deze regeling geen inbreuk vormde op de verdragsregels inzake staatssteun.

(123) Wegens de aanzienlijke investeringen die op basis daarvan werden verricht, is het bovendien op grond van de eerbiediging van het gewettigde vertrouwen en de rechtszekerheid van de begunstigden gerechtvaardigd een redelijke termijn toe te kennen voor de uitdoving van de gevolgen van de regeling voor de reeds erkende centra. De Commissie meent dat deze redelijke termijn afloopt op 31 december 2010. De centra waarvan de erkenning vóór deze datum afloopt, kunnen na de termijn van hun erkenning niet meer profiteren van deze regeling. Na de datum waarop de erkenning afloopt, en in ieder geval na 31 december 2010, zal de verlenging of de handhaving van de betrokken belastingvoordelen onwettelijk zijn.”

44. Het dispositief van de beschikking van 17 februari 2003 was aanvankelijk als volgt geformuleerd:

„Artikel 1

De belastingregeling die thans in België van kracht is ten gunste van de coördinatiecentra welke zijn erkend op grond van koninklijk besluit nr. 187, vormt een steunregeling die onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt.

Artikel 2

België is ertoe gehouden de in artikel 1 bedoelde steunregeling in te trekken of te wijzigen om deze verenigbaar te maken met de gemeenschappelijke markt.

Vanaf de datum van kennisgeving van de onderhavige beschikking mag het voordeel van deze regeling of onderdelen ervan niet meer worden toegekend aan nieuwe begunstigden, noch in stand worden gehouden door verlenging van lopende erkenningen.

Wat de reeds vóór 31 december 2000 erkende centra betreft, mag de regeling worden gehandhaafd tot de uiterste termijn van de op [deze datum] lopende individuele erkenning, en uiterlijk tot 31 december 2010. Overeenkomstig de tweede alinea mag in geval van verlenging van de erkenning vóór die datum het voordeel van de regeling die het voorwerp uitmaakt van de onderhavige beschikking, niet meer worden toegekend, zelfs niet tijdelijk.

[...]”

45. Na te hebben vastgesteld dat de woorden „op deze datum” in artikel 2, derde alinea, eerste zin, van de beschikking aanleiding konden geven tot verwarring, heeft de Commissie besloten ze te vervangen door de woorden „op de datum van kennisgeving van de onderhavige beschikking”. Zij heeft dus op 23 april 2003 een corrigendum in die zin opgesteld, dat op 25 april 2003 ter kennis van het Koninkrijk België werd gebracht.

46. Volgens dit corrigendum luidt artikel 2, derde alinea, van de beschikking van 17 februari 2003 als volgt:

„Wat de reeds vóór 31 december 2000 erkende centra betreft, mag de regeling worden gehandhaafd tot de uiterste termijn van de op de datum van kennisgeving van de onderhavige beschikking [(19) ] lopende individuele erkenning, en uiterlijk tot 31 december 2010. Overeenkomstig de tweede alinea mag in geval van verlenging van de erkenning vóór die datum het voordeel van de regeling die het voorwerp uitmaakt van de onderhavige beschikking, niet meer worden toegekend, zelfs niet tijdelijk.”

47. Gelet op dit corrigendum moet de draagwijdte van de overgangsmaatregelen waarin de beschikking van 17 februari 2003 voorziet, zoals alle partijen tijdens de procedure zijn overeengekomen, als volgt worden begrepen. Alle coördinatiecentra die op de datum van kennisgeving van de beschikking, dat wil zeggen 17 februari 2003, over een lopende individuele erkenning beschikken, kunnen ervan blijven profiteren tot zij verstrijkt en uiterlijk tot 31 december 2010. Maar vanaf 17 februari 2003 mag geen enkele erkenning nog worden verlengd.

C – De beroepen tegen de beschikking van de Commissie

48. Bij verzoekschrift van 25 april 2003 heeft het Koninkrijk België beroep tot nietigverklaring van de beschikking van 17 februari 2003, in de oorspronkelijke versie, ingesteld en verzocht om opschorting van de tenuitvoerlegging van deze beschikking.

49. Na de kennisgeving van het corrigendum aan het Koninkrijk België op 25 april 2003, heeft België op 9 mei 2003 een nieuw verzoekschrift bij het Hof ingediend, waarin het met een beroep op artikel 42, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering twee nieuwe middelen aanvoert en zijn vordering uitbreidt tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie zoals gerectificeerd.

50. Bij verzoekschrift van 28 april 2003 heeft Forum 187 bij het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie, in de oorspronkelijke versie, ingesteld, alsook verzocht om opschorting van de tenuitvoerlegging van die beschikking. Op 16 mei 2003 heeft zij een aanvullend verzoekschrift ingediend tegen de beschikking van de Commissie zoals gerectificeerd.

51. Bij beschikking van 16 mei 2003 heeft het Gerecht dit beroep en dit verzoek in kort geding naar het Hof verwezen, waar deze zaken zijn ingeschreven onder de nummers C‑217/03 en C‑217/03 R.

52. Bij afzonderlijke akte van 16 juni 2003 heeft de Commissie een exceptie van niet-ontvankelijkheid opgeworpen tegen het beroep van Forum 187, dat op 7 augustus 2003 zijn opmerkingen in antwoord op die exceptie heeft ingediend. Bij beschikking van 30 maart 2004 heeft het Hof de exceptie met de zaak ten gronde gevoegd.

53. Bij beschikking van 26 juni 2003 heeft de president van het Hof uitspraak gedaan op de verzoeken van de Belgische regering en Forum 187 om opschorting van de tenuitvoerlegging van de beschikking van de Commissie en het volgende bevolen:

„1) De tenuitvoerlegging van beschikking C (2003) 564 def. van de Commissie van 17 februari 2003 betreffende de steunregeling die in België ten uitvoer is gelegd ten gunste van in België gevestigde coördinatiecentra, wordt opgeschort voorzover het Koninkrijk België daarbij wordt verboden de op de datum van kennisgeving van die beschikking lopende erkenningen te vernieuwen.

2) De werking van eventueel op basis van de onderhavige beschikking toegestane vernieuwingen mag niet verder gaan dan tot de dag van de uitspraak in de hoofdzaak.

[...]”

54. De zaken C‑182/03 en C‑217/03 zijn gevoegd voor de mondelinge behandeling en het arrest. Partijen zijn ter terechtzitting van 14 september 2005 in hun pleidooien gehoord.

D – Feiten na de beschikking van de Commissie

55. De Commissie heeft van haar kant de nieuwe belastingregeling voor coördinatiecentra onderzocht die het Koninkrijk België bij brief van 16 mei 2002 had aangemeld.

56. Bij beschikking van 23 april 2003 heeft de Commissie de nieuwe regeling goedgekeurd voorzover deze in het bijzonder voorziet in de voorafgaande erkenning van de coördinatiecentra voor een periode van tien jaar en in de vaststelling van een belastbare grondslag die alle bedrijfskosten en een adequate winstmarge omvat. Maar aangezien deze nieuwe regeling eveneens voorziet in de vrijstelling van dergelijke centra van de roerende voorheffing en van het kapitaalrecht, alsook in de uitsluiting van de belastingheffing van aan de centra toegekende zogenoemde „abnormale of goedgunstige voordelen”, heeft de Commissie met betrekking tot deze drie maatregelen een formele onderzoeksprocedure ingeleid.

57. Na de inleiding van deze procedure heeft het Koninkrijk België zich ertoe verbonden om de betrokken vrijstellingen in te trekken en te vervangen door vrijstellings‑ of verminderingsmaatregelen geldend voor alle op zijn grondgebied gevestigde ondernemingen, alsook om alle abnormale en goedgunstige voordelen die de coördinatiecentra ontvangen te belasten.

58. Bij beschikking van 8 september 2004 heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld dat de maatregelen van de nieuwe belastingregeling voor coördinatiecentra, gelet op de door België aangegane verbintenissen, geen staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, EG vormden.(20)

59. Ter terechtzitting van 4 september 2005 heeft de vertegenwoordiger van het Koninkrijk België echter verklaard dat de Belgische autoriteiten van de diensten van de Commissie onvoldoende informatie hadden gekregen om deze nieuwe regeling te kunnen uitvoeren, en dat er uiteindelijk van de regeling was afgezien, zoals meegedeeld aan de Commissie bij brief van 28 februari 2005. Hij heeft ook uiteengezet dat het Koninkrijk België had geopteerd voor maatregelen van algemene strekking die in de zomer van 2005 waren vastgesteld.

60. Anderzijds heeft het Koninkrijk België maatregelen genomen ten gunste van de coördinatiecentra waarvan de erkenning na de beschikking van 17 februari 2003 afliep.

61. Bij brief van 20 maart 2003 heeft de minister van Financiën van het Koninkrijk België de Commissie krachtens artikel 88, lid 3, EG op de hoogte gebracht van zijn voornemen om tot en met 31 december 2005 dezelfde belastingmaatregelen als die waarin de regeling voor coördinatiecentra voorzag, toe te passen op centra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 afliep.

62. Daarnaast heeft het Koninkrijk België bij brief van dezelfde dag de Raad verzocht deze maatregelen overeenkomstig artikel 88, lid 2, derde alinea, EG verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren.

63. In een schrijven van 25 april 2003 heeft de voorzitter van de Commissie de Belgische minister van Financiën geantwoord dat de beschikking van 17 februari 2003 uitvoerbaar was, dat België de toepassing ervan niet kon opschorten en dat de brief van 20 maart 2003 niet als aanmelding van een nieuwe steunmaatregel in de zin van artikel 88, lid 3, EG kon worden beschouwd, omdat de toekenning of verlenging van het voordeel van de litigieuze belastingregeling uitdrukkelijk in de beschikking was behandeld.

64. Bij brief van 26 mei 2003 heeft het Koninkrijk België de Commissie opnieuw in kennis gesteld van het voornemen dat het had uiteengezet in zijn schrijven van 20 maart 2003. Bij brief van dezelfde dag heeft het ook de Raad opnieuw verzocht de geplande maatregelen overeenkomstig artikel 88, lid 2, derde alinea, EG verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren.

65. Tijdens zijn bijeenkomst van 3 juni 2003 heeft de Raad Ecofin in beginsel met dit verzoek ingestemd en het Comité van permanente vertegenwoordigers verzocht al het nodige te doen opdat de Raad dit besluit ten spoedigste, en in elk geval vóór eind juni 2003, zou kunnen nemen.

66. Bij brief van 17 juli 2003 heeft de Commissie in antwoord op de aanmeldingsbrief van 26 mei 2003 van het Koninkrijk België het in haar schrijven van 25 april 2003 ingenomen standpunt, onverminderd de beschikking in kort geding van 26 juni 2003, bevestigd.

E – Beschikking van de Raad

67. In zijn beschikking van 16 juli 2003 herinnert de Raad aan de juridische en feitelijke context waarin het Koninkrijk België hem heeft verzocht de geplande maatregelen voor de coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstreek, goed te keuren.

68. De Raad verklaart dienaangaande dat de Commissie in 1987 en 1990 van mening was dat de bij koninklijk besluit nr. 187 ingevoerde belastingregeling voor coördinatiecentra geen aanleiding gaf tot bezwaren. Hij gaat in op de omstandigheden die de Commissie ertoe hebben gebracht de regeling andermaal te bestuderen, en geeft een overzicht van de inhoud van de beschikking van 17 februari 2003. De Raad brengt ook in herinnering dat hij tijdens zijn zitting van 26 en 27 november 2000 conclusies heeft goedgekeurd volgens welke de ondernemingen die op 31 december 2000 gebruik maakten van een schadelijke belastingregeling, er tot 31 december 2005 van konden blijven profiteren en dat hij zich de mogelijkheid had voorbehouden, tot een verlenging ook na die datum te besluiten om rekening te houden met buitengewone omstandigheden.

69. Vervolgens zet de Raad uiteen dat de centra waarop het verzoek van het Koninkrijk België betrekking heeft, houder zijn van een tijdelijke erkenning, die krachtens koninklijk besluit nr. 187 verlengbaar was, dat zonder de geplande maatregelen de mogelijkheid bestond dat deze centra hun activiteiten in België zouden beëindigen, en dat die beëindiging van activiteiten zeer negatieve economische en sociale gevolgen voor deze lidstaat zou hebben.

70. De Raad wijst er bovendien op dat de Commissie in haar beschikking heeft bepaald dat de gevolgen van de belastingregeling voor coördinatiecentra waarvan de erkenning na 31 december 2005 verstrijkt, in stand mogen worden gehouden en dat de Commissie in andere beschikkingen voor concurrerende belastingregelingen van andere lidstaten afloopdata tot 31 december 2010 heeft toegestaan, zodat de toepassing van de door het Koninkrijk België overwogen specifieke maatregelen geen concurrentieverstoringen met zich zullen brengen die niet in verhouding staan tot de verhoopte voordelen.

71. Hieruit leidt de Raad af dat er sprake is van buitengewone omstandigheden die de inwilliging rechtvaardigen van het verzoek van het Koninkrijk België om de overwogen belastingmaatregelen tot en met 31 december 2005 te mogen toepassen op de op 31 december 2000 erkende coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstrijkt.

72. In het licht van deze overwegingen heeft de Raad het volgende besloten:

„Artikel 1

De steunmaatregel die België voornemens is tot en met 31 december 2005 te verlenen ten behoeve van ondernemingen die op 31 december 2000 houder waren van een erkenning als coördinatiecentrum uit hoofde van Koninklijk Besluit nr. 187 van 30 december 1982, en waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstrijkt, wordt beschouwd als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt, welke steunmaatregel, in afwijking van de algemene belastingregels, bestaat in:

– de toepassing van het normale tarief van de vennootschapsbelasting, maar slechts over een theoretische grondslag die overeenstemt met een variabel percentage van bepaalde exploitatiekosten (zogenaamde „cost plus”‑methode). Er wordt echter een alternatieve belastinggrondslag in aanmerking genomen wanneer die hoger ligt dan de grondslag die voortvloeit uit de toepassing van de „cost plus”‑methode; in die alternatieve belastinggrondslag zijn de abnormale en de voordelen zonder tegenprestatie die het centrum behaalt, en de niet in aanmerking komende uitgaven meegerekend;

– de toepassing van een bijzondere jaarlijkse belasting van 10 000 EUR per werknemer met een plafond van 100 000 EUR;

– de vrijstelling van de onroerende voorheffing over in België gelegen vastgoed waarvan het centrum eigenaar is en dat het voor zijn beroepsactiviteit gebruikt;

– de vrijstelling van de roerende voorheffing (Belgische bronbelasting) op door de centra uitgekeerde dividenden, rente en royalty’s, behoudens, wat rente betreft, indien de begunstigde onderworpen is aan de belasting op natuurlijke personen of aan de belasting op rechtspersonen;

– de vrijstelling van de roerende voorheffing (Belgische bronbelasting) op door de centra geïnde inkomsten uit hun deposito’s van gelden;

– de vrijstelling van het registratierecht van 0,5 % over de kapitaalinbreng en over de verhogingen van het maatschappelijk kapitaal.

[...]”

F – Het beroep tegen de beschikking van de Raad

73. Bij verzoekschrift van 24 september 2003 heeft de Commissie het Hof om nietigverklaring van de beschikking van de Raad verzocht.

74. De Raad heeft op 16 december 2003 zijn verweerschrift ingediend, de Commissie op 27 februari 2004 haar repliek, en de Raad op 18 mei 2004 zijn dupliek.

75. Na sluiting van de schriftelijke behandeling heeft het Hof het arrest van 29 juni 2004 in de zaak Commissie/Raad (21) gewezen, waarin het oordeelde dat de Raad niet meer bevoegd is om op de grondslag van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG een maatregel goed te keuren, die de begunstigden van een in een beschikking van de Commissie met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde onrechtmatige steun een bedrag toekent ter compensatie van de terugbetalingen waartoe zij ter uitvoering van genoemde beschikking gehouden zijn.(22)

76. Partijen hebben zich ter terechtzitting van 14 september 2005 uitgesproken over de consequenties die in de onderhavige beroepen uit dit arrest moeten worden getrokken.

V – Onderzoek van de beroepen

77. Ik begin met het onderzoek van het beroep dat door de Commissie tegen de beschikking van de Raad is ingesteld.

A – Beroep tegen de beschikking van de Raad (zaak C‑399/03)

1. Conclusies en middelen van partijen

78. De Commissie verzoekt de beschikking van de Raad nietig te verklaren en laatstgenoemde in de kosten te verwijzen.

79. Zij voert vier middelen aan ter ondersteuning van haar beroep: onbevoegdheid van de Raad, misbruik van bevoegdheid en procedure, schending van het Verdrag en van diverse algemene beginselen van gemeenschapsrecht, alsook, subsidiair, kennelijk onjuiste beoordeling en misbruik van bevoegdheid wat het bestaan van buitengewone omstandigheden betreft.

80. Zij betoogt dat het eerste middel gegrond is in het licht van het reeds aangehaalde arrest Commissie/Raad. Volgens haar strekt de beschikking van de Raad tot handhaving van de gevolgen van de door haar met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar verklaarde litigieuze belastingregeling en heeft zij geen betrekking op een regeling van nieuwe steun of individuele maatregelen, zoals de Raad stelt.

81. Zij voert ook aan dat de Raad rationae temporis zijn bevoegdheid had verloren om de beschikking van 16 juli 2003 vast te stellen, aangezien hij krachtens artikel 88, lid 2, EG een termijn van drie maanden had om zijn standpunt te bepalen en het Koninkrijk België de Raad op 20 maart 2003 in kennis had gesteld van de betrokken steunmaatregel.

82. De Raad concludeert primair tot verwerping van het beroep en subsidiair tot handhaving van de gevolgen van zijn beschikking tot de datum van het arrest van het Hof, met verwijzing van de Commissie in de kosten.

83. De Raad betoogt dat de oplossing van het arrest Commissie/Raad niet kan worden toegepast op het onderhavige beroep, omdat hij in casu een nieuwe steunmaatregel heeft goedgekeurd die verschilt van die welke het voorwerp van de beschikking van de Commissie is.

84. Het feit dat een steunregeling onverenigbaar is verklaard, belet volgens de Raad niet dat de betrokken lidstaat nieuwe steun toekent aan ondernemingen die gebruik hadden kunnen maken van de vorige regeling, zoals trouwens uitdrukkelijk wordt bepaald in verordening nr. 659/1999.

85. Hij voert aan dat de in zijn beschikking goedgekeurde steunmaatregel verschilt van de belastingregeling voor coördinatiecentra die door de Commissie als met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun is aangemerkt, en wel om de volgende redenen: ten eerste, de steunmaatregel is bij nieuwe wettelijke bepalingen ingevoerd; ten tweede, anders dan die belastingregeling geldt de nieuwe maatregel voor een beperkt aantal ondernemingen die alle kunnen worden geïdentificeerd, dat wil zeggen een dertigtal coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstrijkt; ten derde zijn de gevolgen van zijn beschikking beperkt in de tijd tot 31 december 2005.

86. De Raad stelt dat de omstandigheid dat de Commissie de belastingregeling voor coördinatiecentra onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt heeft verklaard, zich niet ertegen verzet dat het Koninkrijk België aan bepaalde centra belastingvoordelen toekent die vergelijkbaar zijn met die van de vorige regeling.

87. Vervolgens wijst de Raad erop dat zijn beschikking niet tot doel heeft de gevolgen van de beschikking van de Commissie teniet te doen. Aangezien laatstgenoemde heeft verklaard dat de belastingregeling voor coördinatiecentra voortaan staatssteun vormt, zijn de Raad en de Commissie bevoegd om steunmaatregelen goed te keuren indien zij dat gezien de omstandigheden gerechtvaardigd achten.

88. Wat ten slotte de termijn betreft die is verstreken tussen de indiening van het verzoek door het Koninkrijk België en de vaststelling van de beschikking van 16 juli 2003, betoogt de Raad dat de brief van de permanente vertegenwoordiger van België bij de Europese Unie van 20 maart 2003 enkel een voorbereidend document was dat was bedoeld om de vertalingen te vergemakkelijken, zodat de besprekingen over de voorgenomen maatregelen konden plaatsvinden. Het verzoek van het Koninkrijk België werd hem pas op 26 mei 2003 voorgelegd.

2. Beoordeling

89. Gelet op het in voltallige zitting gewezen arrest Commissie/Raad, waarin het Hof de bevoegdheidsverdeling inzake staatssteun tussen de Raad en de Commissie heeft onderzocht, ben ik van mening dat het middel betreffende onbevoegdheid van de Raad om de beschikking van 16 juli 2003 vast te stellen, gegrond is.

90. In dit verband wil ik eerst de feiten en de motivering van het Hof in dit arrest in herinnering brengen.

91. De Portugese Republiek had in 1994 en 1999 voor bepaalde landbouwbedrijven verschillende steunregelingen ingevoerd in de vorm van kredieten, uitstel van terugbetaling van leningen en gesubsidieerde leningen. De Commissie heeft deze steunmaatregelen geheel of gedeeltelijk onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaard en de terugvordering ervan, vermeerderd met de rente over de verschuldigde bedragen, bij de begunstigden gelast.

92. Na de beschikkingen van de Commissie heeft de Portugese Republiek de Raad verzocht haar op de grondslag van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG toe te staan om aan de Portugese varkenshouders die de bovengenoemde steun moesten terugbetalen, steun te verlenen overeenkomend met de verschuldigde bedragen.

93. De Raad heeft dat verzoek ingewilligd(23) en uiteengezet dat de terugbetaling van de door de Portugese Republiek verleende steun de economische levensvatbaarheid van veel begunstigden zou bedreigen en in bepaalde regio’s van deze lidstaat zeer grote negatieve maatschappelijke gevolgen zou hebben.(24) Hieruit heeft hij geconcludeerd dat buitengewone omstandigheden in de zin van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG de goedkeuring van de overwogen maatregel rechtvaardigden.

94. De Commissie heeft bij het Hof beroep tot nietigverklaring tegen deze beschikking ingesteld, waarbij zij met name als middel aanvoerde dat de Raad niet bevoegd was om de bestreden beschikking vast te stellen.

95. Bij zijn beoordeling van dit middel is het Hof in twee stappen te werk gegaan. Eerst heeft het de strekking van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG, waarin de bevoegdheden van de Raad op het gebied van staatssteun zijn vastgelegd, nader omschreven en opgemerkt dat deze bepaling een uitzonderingskarakter heeft, omdat de Commissie ingevolge de artikelen 87 EG en 88 EG een centrale rol bij de vaststelling van de eventuele onverenigbaarheid van een steunmaatregel speelt.

96. Uit de inhoud van artikel 88, lid 2, derde en vierde alinea, EG heeft het Hof afgeleid dat indien de Raad van de betrokken lidstaat geen verzoek uit hoofde van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG heeft ontvangen voordat de Commissie de betrokken steunmaatregel onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaart, de Raad niet langer gerechtigd is de hem in die derde alinea toegekende uitzonderlijke bevoegdheid uit te oefenen om een dergelijke steunmaatregel verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren.(25)

97. Deze uitlegging, die voorkomt dat de Commissie en de Raad ten aanzien van dezelfde steunmaatregel achtereenvolgens tegenstrijdige beslissingen geven, draagt bij tot de rechtszekerheid.

98. Ten tweede heeft het Hof geoordeeld dat de grens die aldus aan de bevoegdheid van de Raad is gesteld, inhoudt dat de Raad ook niet bevoegd is om te beslissen over een steunmaatregel waarmee aan de begunstigden van onrechtmatige steun die in een beschikking van de Commissie onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt is verklaard, een bedrag wordt toegekend ter compensatie van de terugbetalingen waartoe zij ter uitvoering van de beschikking van de Commissie zijn gehouden.

99. Volgens vaste rechtspraak, aldus het Hof, is ongedaanmaking van onrechtmatig toegekende staatssteun door middel van terugvordering het logische gevolg van de vaststelling dat de steun onwettig is, aangezien de verplichting voor de steunverlenende lidstaat om een dergelijke steunmaatregel in te trekken, tot doel heeft de vroegere toestand te herstellen, welk doel is bereikt zodra de betrokken steun, eventueel vermeerderd met vertragingsrente, door de begunstigde is terugbetaald.

100. Indien een lidstaat aan de begunstigden van onwettige steun die in een beschikking van de Commissie onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt is verklaard, nieuwe steun ten bedrage van de onwettig verklaarde steun zou mogen toekennen ter compensatie van de last van de terugbetalingen waartoe laatstgenoemden ter uitvoering van de betrokken beschikking zijn gehouden, dan zouden de door de Commissie krachtens de artikelen 87 EG en 88 EG gegeven beschikkingen volgens het Hof elk nuttig effect verliezen.

101. Zoals de Raad niet de doeltreffendheid van een beschikking teniet mag doen waarin de Commissie de onverenigbaarheid van een steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt heeft vastgesteld, door zelf de steun op grond van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG verenigbaar met die markt te verklaren, mag hij evenmin de doeltreffendheid van een dergelijke beschikking teniet doen door op grond van de genoemde bepaling verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren een steunmaatregel waarmee de begunstigden van de onrechtmatige steun die onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt is verklaard, een compensatie ontvangen voor de terugbetalingen waartoe zij ter uitvoering van die beschikking zijn gehouden.(26)

102. De toepassing van deze regels op het onderhavige geschil leidt tot de conclusie dat de Raad de beschikking van 16 juli 2003 niet geldig kon vaststellen.

103. Het Koninkrijk België heeft immers pas na vaststelling van de beschikking van 17 februari 2003 een verzoek ex artikel 88, lid 2, derde alinea, EG ingediend bij de Raad. Gelet op het voormelde arrest Commissie/Raad(27) was de Raad derhalve niet langer gerechtigd tot uitoefening van de hem bij deze bepaling toegekende uitzonderlijke bevoegdheid om verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren de nationale regeling die door de Commissie in deze beschikking onverenigbaar was verklaard. Volgens hetzelfde arrest mocht de Raad evenmin de doeltreffendheid van de genoemde beschikking tenietdoen.

104. Anders dan de Raad stelt, ben ik van mening dat hij door de beschikking van 16 juli 2003 vast te stellen deze twee regels heeft geschonden.

105. Zo blijkt uit de vergelijking van de maatregelen die zijn beschreven in artikel 1 van de beschikking van de Raad en in de brieven van het Koninkrijk België van 28 maart en 26 mei 2003, dat deze maatregelen dezelfde inhoud hebben als de belastingregeling voor coördinatiecentra die het voorwerp is van de beschikking van de Commissie. De door de Raad goedgekeurde maatregelen bestaan namelijk in de toepassing van dezelfde methode van vaststelling van de belastbare voordelen, in combinatie met dezelfde op basis van het aantal werknemers berekende belasting als waarin de belastingregeling voor coördinatiecentra voorzag. De maatregelen omvatten ook dezelfde vrijstellingen van de roerende voorheffing, de onroerende voorheffing en het kapitaalrecht.

106. Verder zijn de maatregelen waarop de beschikking van de Raad betrekking heeft, bedoeld voor de coördinatiecentra die op 31 december 2000 gebruik maakten van de onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaarde belastingregeling en waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstreek. Deze maatregelen gelden dus voor ondernemingen die profiteerden van de bij de Commissiebeschikking onverenigbaar verklaarde steunregeling en die ingevolge die beschikking geen verlenging van deze regeling konden krijgen.

107. Ten slotte blijkt duidelijk uit de motivering van de beschikking van de Raad dat deze tot doel had de gevolgen van de beschikking van de Commissie te verzachten voor de coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 afliep.(28)

108. Door het Koninkrijk België aldus toe te staan om op de coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2005 verstreek, een fiscale behandeling toe te passen identiek aan die van de regeling die de Commissie in haar beschikking van 17 februari 2003 onverenigbaar had verklaard, teneinde de gevolgen te verzachten van het ontbreken van de mogelijkheid om de regeling ten gunste van deze centra te verlengen, heeft de Raad wel degelijk geoordeeld over de verenigbaarheid van een regeling waarover de Commissie zich al had uitgesproken, en geprobeerd de gevolgen van die beschikking wat deze centra betreft teniet te doen.

109. Geen van de door de Raad aangevoerde argumenten kan mijns inziens afdoen aan die conclusie. Zo kan de omstandigheid dat de door de Raad goedgekeurde maatregelen formeel voortvloeiden uit nieuwe wettelijke bepalingen van het Koninkrijk België en niet uit een verzoek tot verlenging van de gevolgen van de bij koninklijk besluit nr. 187 ingevoerde belastingregeling, niet rechtvaardigen dat zij als verschillende maatregelen worden beschouwd. Het is duidelijk dat de door het Hof in het arrest Commissie/Raad vastgestelde bevoegdheidsverdeling tussen de Raad en de Commissie gemakkelijk zou kunnen worden omzeild en het nuttig effect van een onverenigbaarheidsbeschikking tot op grote hoogte zou kunnen worden ondermijnd, indien de betrokken lidstaat de bepalingen van een onverenigbaar verklaarde steunregeling ongewijzigd in een nieuwe tekst kon opnemen en aan de Raad voorleggen.

110. Volgens het arrest Commissie/Raad moet bij de beantwoording van de vraag of de Raad heeft gehandeld in het kader van de hem bij artikel 88, lid 2, derde alinea, EG verleende bevoegdheden, worden gekeken naar de gevolgen van de maatregelen die het voorwerp waren van de door de Commissie en vervolgens de Raad gegeven beschikkingen.

111. De stelling dat de beschikking van de Raad slechts betrekking heeft op een nauwkeurig bepaald aantal ondernemingen en in de tijd beperk te gevolgen heeft, kan evenmin de conclusie dragen dat de Raad gerechtigd was de betrokken maatregelen op de grondslag van artikel 88, lid 2, derde alinea, EG goed te keuren.

112. Zoals uit het arrest Commissie/Raad blijkt, moet de bevoegdheidsverdeling tussen Raad en Commissie op het gebied van staatssteun tot rechtszekerheid bijdragen door te voorkomen dat deze instellingen ten aanzien van een zelfde steunmaatregel achtereenvolgens tegenstrijdige beslissingen geven.(29) Wanneer de Commissie een steunmaatregel onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt heeft verklaard, moeten de lidstaat en de begunstigden van deze maatregel gebruik maken van de bij de communautaire en nationale rechter openstaande beroepsmogelijkheden om rechtstreeks of indirect op te komen tegen deze beslissing. De rechtszekerheid vereist ook dat de beschikking van de Commissie, als zij definitief is geworden, niet kan worden opgeheven door een beschikking van de Raad. Ten slotte moet ook een mogelijk conflict tussen de beschikking van de Raad en een arrest van de gemeenschapsrechter over de eerdere beschikking van de Commissie worden voorkomen.

113. In het licht van deze doelstellingen is het beslissende criterium of de beschikking van de Raad al dan niet in tegenspraak is met de beschikking van de Commissie of daar de gevolgen van tenietdoet. Het is dus van weinig belang dat de Raadsbeschikking een beperkter aantal ondernemingen betreft dan de Commissiebeschikking of dat de door de Raad goedgekeurde maatregelen van kortere duur zijn dan de door de Commissie onverenigbaar verklaarde belastingregeling. Dienaangaande kan worden volstaan met de vaststelling dat artikel 2 van de beschikking van de Commissie bepaalt dat het voordeel van de betrokken regeling vanaf de datum van kennisgeving niet meer in stand kan worden gehouden door verlenging van de lopende erkenningen (tweede alinea) en dat het voordeel van de genoemde regeling, indien de erkenning vóór 31 december 2010 verstrijkt, niet meer kan worden toegekend, zelfs niet tijdelijk (derde alinea).

114. Hieruit volgt dat de Raad niet meer bevoegd was om het Koninkrijk België toe te staan op deze centra dezelfde fiscale behandeling toe te passen als door de Commissie onverenigbaar was verklaard. Mijns inziens is het eerste middel van de Commissie, dat de Raad niet bevoegd was om de beschikking van 16 juli 2003 vast te stellen, dus gegrond en moet de beschikking bijgevolg nietig worden verklaard.

115. In het licht van het bovenstaande stel ik het Hof derhalve voor de beschikking van de Raad nietig te verklaren. Verder onderzoek van de andere middelen die de Commissie ter ondersteuning van haar beroep heeft aangevoerd, is overbodig. Als in het ongelijk gestelde partij dient de Raad in de kosten te worden verwezen.

116. De Raad vraagt om in geval van nietigverklaring van zijn beschikking van 16 juli 2003 de gevolgen van die beschikking te handhaven tot de datum van het arrest van het Hof.

117. Naar mijn mening kan dit verzoek niet worden ingewilligd, en wel om de volgende redenen. De bevoegdheidsverdeling waarin artikel 88 EG op het gebied van staatssteun voorziet, heeft zoals eerder gezegd tot doel conflicten te voorkomen, niet alleen tussen de Commissie en de Raad over dezelfde nationale maatregel, maar ook tussen de Raad en de gemeenschapsrechter, wanneer deze uitspraak doet over een beroep tot nietigverklaring van een Commissiebeschikking.

118. In dit geval zijn er twee beroepen tegen de beschikking van 17 februari 2003 ingesteld door respectievelijk het Koninkrijk België en Forum 187. Het beroep van de lidstaat strekt tot nietigverklaring van de betrokken beschikking voorzover deze hem verbiedt erkenningen te verlengen die na 17 februari 2003 verstrijken. Zoals bekend, hebben het Koninkrijk België en Forum 187 bij de beschikking in kort geding van 26 juni 2003 opschorting van de tenuitvoerlegging van de beschikking van de Commissie verkregen, voorzover deze elke verlenging van erkenningen vanaf die datum verbood. Het Koninkrijk België kon dus op grond van de kortgedingbeschikking de erkenning verlengen voor de centra waarvan de erkenning na 17 februari 2003 afliep. De bedoelde beschikking heeft dus vergelijkbare gevolgen als de beschikking van de Raad, aangezien de belastingmaatregelen waarop de laatstgenoemde beschikking betrekking heeft dezelfde zijn als waarin de belastingregeling voor coördinatiecentra voorzag.

119. Gelet op deze elementen is het verzoek van de Raad om handhaving van de gevolgen van zijn beschikking tot het Hof zijn arrest heeft gewezen, irrelevant indien het Hof de beroepen van het Koninkrijk België en Forum 187 toewijst.

120. Indien het Hof deze beroepen echter verwerpt en de gevolgen van de kortgedingbeschikking tenietdoet, zou het in strijd zijn met de bevoegdheidsverdeling van artikel 88 EG om te bepalen dat de beschikking van de Raad gevolgen heeft tot aan het arrest van het Hof. Aangezien dit arrest niet vóór 31 december 2005 kan worden gewezen, zou nietigverklaring van de Raadsbeschikking aldus zinloos worden.

B – De beroepen tegen de beschikking van de Commissie (gevoegde zaken C‑182/03 en C‑217/03)

1. Conclusies van partijen

a) Zaak België/Commissie (C‑182/03)

121. Het Koninkrijk België verzoekt het Hof om de beschikking van de Commissie nietig te verklaren voorzover zij niet toestaat de erkenning van het statuut van „coördinatiecentrum”, al is het maar tijdelijk, te verlengen voor de centra die op 31 december 2000 onder de regeling vielen.

122. Het beroep is gericht op nietigverklaring van artikel 2, tweede en derde alinea, van de beschikking van de Commissie voorzover daar wordt bepaald dat „[v]anaf de datum van kennisgeving van de [genoemde] beschikking [...] het voordeel van deze regeling of onderdelen ervan niet meer [...] in stand [mag] worden gehouden door verlenging van lopende erkenningen”, en dat „[o]vereenkomstig de tweede alinea [...] in geval van verlenging van de erkenning vóór [31 december 2010] het voordeel van de regeling die het voorwerp uitmaakt van de onderhavige beschikking, niet meer [mag] worden toegekend, zelfs niet tijdelijk”.(30)

123. De lidstaat verzoekt tevens om de Commissie in de kosten te verwijzen, met inbegrip van die van de procedure in kort geding.

124. Het Koninkrijk België heeft bij akte van 9 mei 2003, ingediend na ontvangst van het corrigendum van 23 april 2003, twee nieuwe middelen aangevoerd. Ten eerste, schending van het beginsel van rechtszekerheid wegens de uitleggingsproblemen die de uit dit corrigendum voortvloeiende nieuwe formulering van artikel 2, derde alinea, van de beschikking van 17 februari 2003 volgens hem nog altijd oplevert. Gelet op de uitleg die de Commissie in haar verweerschrift heeft gegeven met betrekking tot de betekenis van dit artikel en de draagwijdte van de erin vervatte overgangsmaatregelen, heeft het Koninkrijk België dit nieuwe middel echter bij repliek uitdrukkelijk ingetrokken.(31) Dit middel hoeft dus niet te worden onderzocht.

125. Het tweede nieuwe middel stelt de omstandigheden waarin dat corrigendum tot stand is gekomen, ter discussie en werpt ernstige twijfel op over de regelmatigheid van de voor de vaststelling van de rectificatie gevolgde procedure. Het Koninkrijk België behoudt zich tevens het recht voor, de geldigheid ervan te betwisten. Zijns inziens behoort de Commissie aan te geven volgens welke besluitvormingsprocedure zij de handeling heeft goedgekeurd en te bewijzen dat de handeling overeenkomstig artikel 18 van het Reglement van orde van de Commissie(32) als bijlage hetzij bij de korte samenvatting van de inhoud hetzij bij het dagregister was gevoegd. Slaagt zij hierin niet, zou het Hof overeenkomstig artikel 45 van zijn Reglement voor de procesvoering bij beschikking de passend geachte instructiemaatregelen moeten bevelen, met vrijwaring van de rechten van verzoeker.

126. In haar verweerschrift heeft de Commissie verklaard dat op het corrigendum van 23 april 2003 dezelfde officiële waarmerken waren aangebracht als op de oorspronkelijke versie van de beschikking van 17 februari 2003 en dat de handeling in de vergadering van het college van 23 april 2003 volgens de mondelinge procedure was goedgekeurd met strikte inachtneming van de procedurevoorschriften.

127. Ik stel vast dat het Koninkrijk België in zijn aanvullende verzoekschrift niet om nietigverklaring van het genoemde corrigendum heeft verzocht, maar zich gewoon het recht heeft voorbehouden de geldigheid ervan later te betwisten. Het heeft bij het Hof dus geen echt verzoek in de zin van artikel 38 van het Reglement voor de procesvoering ingediend.

128. Bovendien heeft het Koninkrijk België niets aangevoerd dat erop wijst dat dit corrigendum zonder inachtneming van het Reglement van orde van deze instelling zou zijn goedgekeurd en er dus sprake zou zijn van schending van wezenlijke vormvoorschriften. Het enige wat het Koninkrijk België in die zin heeft gezegd, is dat het om een rectificatie gaat. Uit de uitleg die de Commissie heeft gegeven, blijkt echter dat deze handeling volgens dezelfde procedure is goedgekeurd als de oorspronkelijke versie van de beschikking van 17 februari 2003.(33) Dit wordt bevestigd door het feit dat op de brief van de Commissie van 23 april 2003 en de gerectificeerde versie van de beschikking van 17 februari 2003 dezelfde waarmerken zijn aangebracht als op de oorspronkelijke versie van de beschikking. Ten slotte heeft de lidstaat in zijn repliek en in de mondelinge procedure de regelmatigheid van de procedure die voor de goedkeuring van de rectificatie is gevolgd, niet meer in twijfel getrokken.

129. Ik ben dus van mening dat het tweede nieuwe middel dat door het Koninkrijk België in zijn aanvullende verzoekschrift wordt voorgedragen, niet‑ontvankelijk is, aangezien het niet ter ondersteuning van een vordering wordt aangevoerd, en subsidiair dat het moet worden afgewezen.

130. Het Koninkrijk België vordert derhalve gedeeltelijke nietigverklaring van de Commissiebeschikking, voorzover die beschikking niet toestaat de erkenning, zelfs maar tijdelijk, te verlengen voor de coördinatiecentra die op 31 december 2000 onder de regeling vielen en waarvan de erkenning vóór 31 december 2010 verstrijkt.

131. De Commissie concludeert tot afwijzing van deze vordering en tot verwijzing van het Koninkrijk België in de kosten, met inbegrip van de kosten van de procedure in kort geding.

b) Zaak Forum 187/Commissie (C‑217/03)

132. Bij verzoekschrift, op 30 april 2003 neergelegd ter griffie van het Gerecht van eerste aanleg, heeft Forum 187 gehele of gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van 17 februari 2003 gevorderd.

133. Forum 187 vordert dus primair nietigverklaring van de genoemde beschikking in haar geheel, dat wil zeggen voorzover zij in artikel 1 de belastingregeling voor coördinatiecentra als met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun kwalificeert. Subsidiair vordert Forum 187 ook gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van de Commissie voorzover zij niet in passende overgangsmaatregelen voorziet.

134. In haar oorspronkelijke verzoekschrift verweet Forum 187 de Commissie dat zij geen overgangsmaatregelen had vastgesteld voor enerzijds de coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 31 december 2000 en 17 februari 2003 was verlengd, en anderzijds de coördinatiecentra waarvan de erkenning na 17 februari 2003 en in 2004 ten einde liep. Na rectificatie van de inhoud van artikel 2 van de beschikking van 17 februari 2003 heeft Forum 187 haar beroep ingetrokken voorzover het de centra betrof waarvan de erkenning tussen 31 december 2000 en 17 februari 2003 was verlengd.(34)

135. Forum 187 vraagt ten slotte de Commissie te verwijzen in de kosten in de zaken C‑217/03 en T‑276/02.(35)

136. Na het corrigendum van de beschikking van 17 februari 2003 heeft Forum 187 op 16 mei 2003 bij het Hof een aanvullend verzoekschrift ingediend, waarin zij verklaarde dat de fout die de Commissie had gemaakt in de formulering van artikel 2 van de betrokken beschikking haar ertoe had gebracht argumenten aan te voeren die niet meer relevant waren. Forum 187 vordert derhalve dat de Commissie in de daardoor veroorzaakte kosten wordt verwezen, ongeacht de uitkomst van het beroep tot nietigverklaring.

137. De Commissie verzoekt het Hof het beroep van Forum 187 als kennelijk niet-ontvankelijk en, subsidiair, als ongegrond te verwerpen. Zij verzoekt tevens om Forum 187 in de kosten te verwijzen.

138. Ik begin mijn bespreking met de exceptie van niet-ontvankelijkheid die door de Commissie tegen het beroep van Forum 187 is opgeworpen.

2. Ontvankelijkheid van het beroep van Forum 187

a) Argumenten van partijen

139. De Commissie stelt dat Forum 187 niet bevoegd is om op te komen tegen de beschikking van 17 februari 2003, die niet tot haar is gericht, omdat zij haar niet rechtstreeks en individueel raakt.

140. Zij wijst erop dat een vereniging als Forum 187, die is opgericht om de gezamenlijke belangen te behartigen van een groep burgers, niet individueel geraakt kan worden door een handeling die de algemene belangen van die groep betreft. Het beroep van Forum 187 kan slechts ontvankelijk zijn indien de vereniging aantoont dat haar eigen belangen door de beschikking van 17 februari 2003 worden geraakt, of indien zij optreedt in de plaats van sommige van haar leden die zelf procesbevoegdheid hebben.

141. Wat het eerste punt betreft, voert de Commissie aan dat Forum 187 enkel op grond van de rol die zij bij de Belgische autoriteiten heeft gespeeld en haar deelneming aan de administratieve procedure die tot de betrokken beschikking heeft geleid, niet kan stellen rechtstreeks en individueel geraakt te zijn door de beschikking van 17 februari 2003.

142. Volgens het arrest Arbeitsgemeinschaft Deutscher Luftfahrt-Unternehmen en Hapag-Lloyd/Commissie(36) volstaat de enkele omstandigheid dat Forum 187 in de loop van de procedure namens haar leden opmerkingen heeft ingediend, niet om haar procesbevoegdheid te verlenen. De Commissie betoogt dat zij Forum 187 nooit als onderhandelaar namens haar leden heeft erkend en dat de vereniging evenmin een officiële of quasi-officiële status bij de Belgische autoriteiten bezit. De positie van Forum 187 is dus niet dezelfde als die van de vereniging in de zaak die aanleiding heeft gegeven tot het arrest AIUFFASS en AKT/Commissie(37), die een heel bijzondere positie in de textielindustrie innam. De rol van Forum 187 kan evenmin worden vergeleken met die van het Landbouwschap, waarvan het beroep ontvankelijk werd verklaard in het arrest Van der Kooy e.a./Commissie(38) en dat met de Nederlandse regering had onderhandeld over het preferentieel aardgastarief voor de tuinbouw, dat als met het Verdrag onverenigbare staatssteun was aangemerkt.

143. Volgens de Commissie kan Forum 187 evenmin stellen dat de beschikking van 17 februari 2003 van invloed is op haar bestaansreden, omdat de beschikking helemaal niet de beëindiging van de activiteiten van de coördinatiecentra in België verlangt.

144. Wat het tweede punt betreft, verklaart de Commissie dat haar beschikking betrekking heeft op een steunregeling voor een groep ondernemingen en niet op een pakket van individuele steunmaatregelen voor een of verschillende bij naam genoemde ondernemingen. Haars inziens gaat het dus om een maatregel van algemene strekking die van toepassing is op objectief bepaalde situaties en die rechtsgevolgen heeft voor een algemeen en in abstracto omschreven categorie personen. Volgens de Commissie heeft de beschikking evenmin betrekking op een gesloten kring van personen, waarvan het aantal en de identiteit bekend is of kan worden vastgesteld, maar op alle ondernemingen die thans, in het verleden of in de toekomst in aanmerking kunnen komen voor de belastingregeling voor coördinatiecentra.

145. Volgens de Commissie noemt Forum 187 ook geen enkel bijzonder kenmerk op grond waarvan kan worden gesteld dat de beschikking een aantal van haar leden betreft „uit hoofde van zekere bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie die hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen daardoor individualiseert op overeenkomstige wijze als de adressaat”, zoals de formulering sinds het arrest Plaumann/Commissie(39) luidt. Iedere onderneming die momenteel een coördinatiecentrum beheert of overweegt een dergelijk centrum in de toekomst in het leven te roepen, wordt door de Commissiebeschikking slechts in haar objectieve hoedanigheid van actuele of potentiële begunstigde van de omstreden belastingreg eling geraakt. Dit betekent dat zij niet rechtstreeks en individueel wordt geraakt door de beschikking van 17 februari 2003.

146. Bovendien hebben noch de Belgische autoriteiten bij de invoering van deze regeling, noch de Commissie bij het onderzoek ervan speciale aandacht besteed aan een of meer leden van Forum 187. Volgens de Commissie is de situatie van de leden van Forum 187 niet dezelfde als van begunstigden van individuele, in het kader van een sectorale regeling toegekende steun die moet worden terugbetaald, zoals het geval was in de zaken die aanleiding hebben gegeven tot de arresten EGTM/Commissie (40), Italië en Sardegna Lines/Commissie (41), alsook Italië/Commissie.(42) In de onderhavige procedure had geen enkel lid van Forum 187 een actueel en vaststaand recht dat door de beschikking van 17 februari 2003 werd geraakt. Volgens de Commissie hebben alle coördinatiecentra – met uitzondering van die met een erkenning die pas na 31 december 2010 verstrijkt – dankzij de overgangsmaatregelen van hun lopende erkenning kunnen profiteren tot zij ten einde liep.

147. Wat meer in het bijzonder de coördinatiecentra waarvan de erkenning kort na de beschikking van 17 februari 2003 verstreek betreft, stelt de Commissie dat hun situatie niet zo verschillend was van die van de andere leden van Forum 187, dat zij daardoor als een adressaat werden geïndividualiseerd. Bij een belastingregeling die in een in de tijd beperkt voordeel voorziet, is het onvermijdelijk dat niet alle erkenningen tegelijkertijd aflopen. De afloopdatum is een objectief gegeven dat duidelijk maakt dat deze centra door een algemene maatregel worden geraakt, maar daarom niet op dezelfde manier. De Commissie wijst er bovendien op dat de bedoelde centra geen verworven recht op verlenging van hun erkenning hadden. En de vraag of zij een gewettigd vertrouwen in de verlenging van hun erkenning konden hebben, is een vraag ten gronde.

148. Ten slotte ontkent de Commissie dat de leden van Forum 187 geen enkele beroepsmogelijkheid hebben, aangezien zij bij een Belgische rechter kunnen opkomen tegen elke door de nationale autoriteiten genomen maatregel die van invloed is op hun fiscale situatie. In het kader van die procedure kunnen zij dan de geldigheid van de beschikking van 17 februari 2003 betwisten.

149. Forum 187 betwist de door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid en stelt dat haar beroep om twee redenen ontvankelijk moet worden verklaard. Ten eerste wordt een aantal van haar leden rechtstreeks en individueel geraakt door de beschikking van de Commissie. Het gaat enerzijds om dertig centra die in de loop van 2001 of 2002 een verlenging van hun erkenning hebben gekregen en die het voordeel van de betrokken belastingregeling slechts tot 31 december 2010 zullen kunnen genieten. Anderzijds zijn er acht centra waarvan de verlengingsaanvraag in behandeling was op het tijdstip van de vaststelling van de beschikking van de Commissie en die op grond van die beschikking geen verlenging kunnen krijgen.(43)

150. Forum 187 betoogt in de tweede plaats dat zij door de beschikking van de Commissie wordt geraakt omdat zij het door de Belgische autoriteiten erkende vertegenwoordigingsorgaan van de coördinatiecentra is. Zij stelt dat zij bij de Belgische overheid een quasi-officiële status heeft, zoals volgens haar blijkt uit de stukken die zij heeft overgelegd bij haar antwoord op de exceptie van niet-ontvankelijkheid. Zij wijst erop dat zij nauw heeft samengewerkt met die autoriteiten tijdens het onderzoek van de belastingregeling voor coördinatiecentra door de Commissie en de groep gedragscode en dat de Belgische regering haar geregeld heeft gevraagd haar leden op de hoogte te houden van de ontwikkeling van de situatie. Forum 187 is derhalve overeenkomstig de door het Hof in het arrest Van der Kooy e.a./Commissie geformuleerde beginselen individueel geraakt.

151. Volgens Forum 187 wordt zij bovendien individueel geraakt door de Commissiebeschikking omdat die van invloed is op haar bestaansreden. Zonder vervangende belastingregeling zal immers een aanzienlijk aantal coördinatiecentra zich afvragen of zij nog wel in België kunnen blijven.

152. Forum 187 wijst er ten slotte op dat zij een belangrijke rol heeft gespeeld in de administratieve procedure bij de Commissie en dat de Commissie haar rechtstreeks op de hoogte heeft gebracht van haar beschikking.

b) Beoordeling

153. Zoals uiteengezet ter terechtzitting en zoals blijkt uit de rechtspraak, kan een vereniging als Forum 187 die als taak heeft de collectieve belangen van ondernemingen te behartigen, in beginsel slechts in twee gevallen beroep tot nietigverklaring instellen tegen een eindbeschikking van de Commissie betreffende staatssteun. Ten eerste is het beroep ontvankelijk wanneer de ondernemingen die de vereniging vertegenwoordigt, of een aantal daarvan, individueel procesbevoegdheid hebben.(44) Er wordt dan van uitgegaan dat de vereniging in de plaats treedt van haar leden. Ten tweede is het beroep ook ontvankelijk wanneer de vereniging een eigen belang bij de voortzetting van de procedure kan stellen. Volgens de rechtspraak kan dat met name het geval zijn wanneer de onderhandelaarspositie van de vereniging wordt geraakt door de handeling waarvan de nietigverklaring wordt gevraagd.(45)

154. Deze beperking van de ontvankelijkheid van het beroep van een met de behartiging van collectieve belangen belaste vereniging bij de gemeenschapsrechter vloeit voort uit artikel 230, vierde alinea, EG. Ik breng in herinnering dat overeenkomstig dit artikel een natuurlijke of rechtspersoon slechts beroep tot nietigverklaring tegen een tot een andere persoon gerichte beschikking kan instellen, indien die beschikking hem rechtstreeks en individueel raakt. Indien de betrokken handeling niet aan die dubbele voorwaarde voldoet, is het beroep dat een natuurlijke of rechtspersoon ertegen instelt niet-ontvankelijk. Elk van deze voorwaarden is bovendien van openbare orde, zodat de gemeenschapsrechter ambtshalve de ontvankelijkheid moet toetsen.(46)

155. Een vereniging ter behartiging van collectieve belangen kan derhalve slechts nietigverklaring van een niet tot haar gerichte beschikking vorderen, indien die beschikking haarzelf of haar leden rechtstreeks en individueel raakt. Een vereniging is dus volgens vaste rechtspraak niet bevoegd om ter verdediging van algemene en collectieve belangen van de ondernemingen die zij vertegenwoordigt, beroep tegen een dergelijke handeling in te stellen.(47) Hierdoor moet worden voorkomen dat de voorwaarden van artikel 230, vierde alinea, EG door de oprichting van een dergelijke vereniging kunnen worden omzeild.(48)

156. De ontvankelijkheid van het beroep tot nietigverklaring dat door Forum 187 is ingesteld tegen de beschikking van de Commissie, moet in het licht van deze overwegingen worden onderzocht. Ik zal mij eerst buigen over de vraag of dit beroep ontvankelijk is op de grond dat de genoemde vereniging in haar eigen belangen wordt geraakt door deze beschikking.

i) Ontvankelijkheid van het beroep van Forum 187, omdat de vereniging zelf rechtstreeks en individueel wordt geraakt

157. Forum 187 stelt dat zij individueel wordt geraakt door de beschikking van de Commissie, ten eerste omdat haar positie als onderhandelaar door de beschikking ongunstig is beïnvloed, en ten tweede omdat haar bestaan zelf erdoor in gevaar komt. Mijns inziens kan de redenering van Forum 187 op geen van deze punten worden aanvaard.

158. Wat allereerst de beïnvloeding van haar onderhandelaarspositie betreft, moet ik in herinnering brengen dat het Hof dit criterium heeft geformuleerd in het arrest Van der Kooy e.a./Commissie, waaraan heel bijzondere feitelijke omstandigheden ten grondslag lagen.

159. In die zaak heeft het Hof geoordeeld dat de beschikking van de Commissie waarin de preferentiële aardgastarieven voor glastuinders als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt werden verklaard, een ongunstige invloed had op de positie als onderhandelaar van het Landbouwschap, een Nederlands publiekrechtelijk lichaam dat belast is met de behartiging van de belangen van de in de landbouwsector werkzame ondernemingen, niet alleen omdat het actief had deelgenomen aan de door de Commissie ingeleide formele onderzoeksprocedure, maar ook omdat het over deze tarieven had onderhandeld met de leverancier – zoals trouwens bleek uit zijn ondertekening van de betrokken tariefovereenkomst – en het door de beschikking van de Commissie verplicht was nieuwe onderhandelingen te voeren en een nieuw akkoord te sluiten. Het Landbouwschap was dus in zekere zin een coauteur van de betrokken nationale regeling.

160. Het Hof heeft ook in een andere zaak, de zaak CIRFS e.a./Commissie, het beroep van een vereniging ontvankelijk verklaard omdat haar positie als onderhandelaar nadelig was beïnvloed. In die zaak ging het om een beroep van het CIRFS, een vereniging van de belangrijkste internationale producenten van synthetische vezels, tegen een beschikking waarin de Commissie had verklaard dat een door een lidstaat toegekende steun niet vooraf behoefde te worden aangemeld, omdat hij niet binnen het toepassingsgebied viel van de door de lidstaten aanvaarde „code” voor steun aan de synthetische vezelindustrie in de Gemeenschap die in een mededeling van de Commissie was opgenomen.

161. Het Hof heeft in die zaak verklaard dat de positie als onderhandelaar van het CIRFS nadelig was beïnvloed omdat de vereniging, in het belang van de belangrijkste internationale producenten van synthetische vezels, een aantal acties met betrekking tot het herstructureringsbeleid in deze sector had ondernomen en in het bijzonder de gesprekspartner van de Commissie was geweest bij de invoering van de code voor het verlenen van staatssteun in deze sector, alsook bij de verlenging en aanpassing van die code. Het CIRFS had dus actief deelgenomen aan de uitwerking van de code voor de steunverlening in de betrokken sector.

162. Zoals het Hof onlangs nog in het arrest Commissie/Aktionsgemeinschaft Recht und Eigentum(49) heeft bevestigd, bewijst de deelneming aan de formele onderzoeksprocedure ter verdediging van de collectieve belangen van de ondernemingen die de vereniging vertegenwoordigt, niet dat de vereniging in haar eigen belangen wordt geraakt door de betrokken beschikking.(50) De onderhandelaarspositie van een dergelijke vereniging kan slechts worden geacht te zijn geraakt indien de vereniging actief heeft deelgenomen aan de vaststelling van de betrokken nationale maatregel, zoals het geval was in het arrest Van der Kooy e.a./Commissie, of van de rechtsregeling waar zij onder valt, zoals het CIRFS met betrekking tot de steuncode voor de betrokken bedrijfssector.

163. Forum 187 heeft geen gegevens aangevoerd die bewijzen dat haar deelneming van een dergelijk niveau was. Haar gegevens tonen weliswaar aan dat zij geregeld contact heeft gehad met de Belgische autoriteiten over de juiste toepassing van de betrokken belastingregeling. Er blijkt echter niet uit dat zij betrokken was bij de vaststelling van de inhoud van de verschillende maatregelen waarin de in het geding zijnde regeling voorzag en die door de Commissie als staatssteun werden beschouwd. Zij heeft niet onderhandeld over de overeenkomst tot invoering van de belastingregeling voor coördinatiecentra en heeft die evenmin ondertekend. Zij is ook niet verplicht geweest om voor de uitvoering van de litigieuze beschikking nieuwe onderhandelingen te voeren en een nieuwe overeenkomst over de bepalingen ervan te sluiten.(51) Ik ben derhalve van mening dat zij niet in haar „positie van onderhandelaar” kan worden geraakt door de beschikking van 17 februari 2003.

164. Het tweede argument van Forum 187, dat de beschikking van de Commissie haar bestaan zelf in gevaar brengt, zou, indien het gegrond was, kunnen leiden tot ontvankelijkheid van het beroep van deze vereniging, omdat zij dan in haar eigen belangen werd geraakt. Maar dit argument lijkt mij om de volgende redenen niet gegrond.

165. Forum 187 betoogt dat de beschikking van de Commissie tot gevolg zal hebben dat de coördinatiecentra bij gebreke van een vervangende regeling gedwongen zullen zijn hun activiteiten in België te beëindigen. De beschikking van 17 februari 2003 verbiedt echter niet, zoals de Commissie terecht opmerkt, de uitoefening van de activiteiten van deze centra in België en beperkt deze evenmin. Zij heeft enkel betrekking op de belastingregeling voor deze centra en verbiedt het Koninkrijk België niet een vervangende belastingregeling in te voeren. Bovendien stelt Forum 187 in haar tweede middel, betreffende schending van artikel 87, lid 1, EG, dat de verschillende belastingmaatregelen waarin de betrokken regeling voorziet en die door de Commissie als „staatssteun” zijn gekwalificeerd, geen economisch voordeel voor de genoemde centra betekenen. Maar dan kan men ook moeilijk beweren dat de afschaffing van deze belastingregeling alle coördinatiecentra of althans een groot deel van hen ertoe zal brengen hun activiteiten in deze lidstaat te beëindigen.

166. Ik ben dus van mening dat Forum 187 niet in haar eigen belangen en bijgevolg evenmin individueel wordt geraakt door de beschikking van 17 februari 2003.

167. Vervolgens zal ik bezien of het beroep tot nietigverklaring van Forum 187 ontvankelijk is, omdat een aantal van haar leden zelf bevoegd was om een dergelijk beroep bij de gemeenschapsrechter in te stellen.

ii) Ontvankelijkheid van het beroep van Forum 187 op grond dat zij in de plaats van een aantal van haar leden treedt

168. Forum 187 stelt dat haar beroep ontvankelijk moet worden verklaard, omdat zij twee groepen coördinatiecentra vertegenwoordigt die rechtstreeks en individueel worden geraakt door de beschikking van de Commissie. Het gaat ten eerste om dertig centra waarvan de erkenning in 2001 of 2002 is verlengd en waarvoor de beschikking de toepassingsduur van de litigieuze belastingregeling beperkt tot 31 december 2010, en ten tweede om acht centra waarvan de verlengingsaanvraag in behandeling was en die op grond van de beschikking geen verlenging van hun erkenning meer konden krijgen.

169. Zoals het Hof uitdrukkelijk heeft verklaard in het arrest Codorníu/Raad(52), sluit de omstandigheid dat een gemeenschapshandeling een algemene strekking heeft, niet uit dat zij sommige marktdeelnemers rechtstreeks en individueel kan raken en bijgevolg een beschikking ten aanzien van hen is. De omstandigheid dat de beschikking van de Commissie ten opzichte van de marktdeelnemers als een maatregel van algemene strekking is te beschouwen, voorzover zij de belastingregeling voor coördinatiecentra – dat wil zeggen voor een algemeen en in abstracto omschreven categorie van marktdeelnemers – onverenigbaar verklaart met het gemeenschapsrecht, belet dus niet dat zij sommige van die centra op basis van hun kenmerken rechtstreeks en individueel kan raken.

170. De Commissie betwist niet dat is voldaan aan de eerste voorwaarde van artikel 230, vierde alinea, EG, op grond waarvan de centra die behoren tot de twee door Forum 187 vertegenwoordigde groepen rechtstreeks geraakt moeten zijn door de beschikking van 17 februari 2003. Ook ik ben van mening dat die voorwaarde is vervuld. Uit de rechtspraak blijkt immers dat natuurlijke of rechtspersonen die door de bestreden handeling worden geraakt, er „rechtstreeks” door worden geraakt wanneer die handeling degenen tot wie zij is gericht en die met de uitvoering ervan zijn belast, geen beoordelingsbevoegdheid laat, „omdat de uitvoering zuiver automatisch is en uitsluitend op de grondslag van de communautaire regeling plaatsvindt, zonder toepassing van nadere regels”.(53)

171. Dat is hier kennelijk het geval, aangezien de beschikking van de Commissie waarin de belastingregeling voor coördinatiecentra onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard, het Koninkrijk België verbiedt de toepassing ervan te verlengen voor centra waarvan de erkenning vanaf 17 februari 2003 afloopt, en bepaalt dat de looptijd van de vóór die datum verlengde erkenningen moet worden beperkt tot uiterlijk 31 december 2010. De Belgische autoriteiten beschikken dus over geen enkele beoordelingmarge bij de uitvoering van deze bepalingen.

172. Maar de discussie draait in dit geval om de vraag of de centra die tot de twee door Forum 187 bedoelde groepen behoren, moeten worden geacht individueel geraakt te zijn door de Commissiebeschikking. Het is dus zaak vast te stellen of deze twee groepen volgens de criteria die door het Hof in het arrest Plaumann/Commissie zijn vastgesteld en die sindsdien in vaste rechtspraak zijn bevestigd(54), door de beschikking van 17 februari 2003 worden geraakt uit hoofde van bepaalde bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie die hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen daardoor op overeenkomstige wijze individualiseert als een adressaat.

173. Zoals de Commissie heeft opgemerkt, wordt aan de algemene strekking van een handeling jegens een aantal marktdeelnemers niet afgedaan door de enkele omstandigheid dat laatstgenoemden er meer of anders dan andere marktdeelnemers door worden getroffen. De aard van algemene bepaling brengt immers mee dat de uniforme toepassing ervan de belanghebbenden naargelang van hun bijzondere situatie in ongelijke mate kan raken. Op het specifieke gebied van de staatssteun kan een onderneming volgens vaste rechtspraak in beginsel niet opkomen tegen een beschikking van de Commissie die een sectorale steunregeling verbiedt, indien zij door die beschikking slechts wordt geraakt omdat zij tot die sector behoort en dus een potentiële begunstigde van de betrokken regeling is.(55)

174. Uit de rechtspraak blijkt echter ook dat als de bestreden beschikking een groep personen raakt die op het moment van de vaststelling van de beschikking waren geïdentificeerd of konden worden geïdentificeerd aan de hand van kenmerken van de leden van deze groep, die personen als individueel geraakt kunnen worden beschouwd omdat zij deel uitmaken van een beperkte kring van marktdeelnemers.(56)

175. Zo zijn beroepen van dergelijke particulieren al ontvankelijk verklaard, wanneer de bestreden beschikking hun rechten met terugwerkende kracht wijzigde. Aldus bijvoorbeeld in het arrest Toepfer/Commissie, reeds aangehaald, waarin het Hof voor het eerst aanvaardde dat een particulier individueel kan worden geraakt door een tot een lidstaat gerichte beschikking.(57) Het Hof heeft zich in dezelfde zin uitgesproken in het arrest Bock/Commissie(58) en in de arresten Agricola commerciale olio e.a./Commissie en Savma/Commissie.(59)

176. In het arrest CAM/Commissie(60) achtte het Hof eveneens een recht van beroep aanwezig, wanneer de bestreden maatregel betrekking heeft op situaties die bestaan op het moment dat de maatregel wordt vastgesteld, en de uitoefening van verkregen rechten voor toekomstige transacties in gevaar brengt.(61)

177. Hieruit volgt dat justitiabelen bij de gemeenschapsrechter kunnen opkomen tegen een communautaire handeling die hun eerder verkregen rechten aantast.

178. In het licht van deze rechtspraak ben ik van mening dat de coördinatiecentra waarvan de erkenning in de loop van 2001 en 2002 is verlengd, moeten worden geacht individueel geraakt te zijn door de beschikking van de Commissie.

179. De verlenging van hun erkenning in 2001 of 2002 verleende deze centra namelijk op grond van de in het geding zijnde belastingregeling het recht op toepassing van deze gunstige regeling gedurende een periode van tien jaar, die door de Commissiebeschikking werd beperkt tot 31 december 2010. De rechten die deze centra hadden verkregen op grond van de Belgische belastingregeling en de eerdere Commissiebeschikkingen volgens welke het gemeenschapsrecht met betrekking tot staatssteun zich niet verzette tegen deze regeling, werden dus wel degelijk beperkt door de beschikking van 17 februari 2003.

180. Bovendien was het aantal centra dat zich in die situatie bevond, bepaalbaar op het moment van de vaststelling van de beschikking en kon het niet meer stijgen. Deze centra vormden dus een beperkte of gesloten kring van marktdeelnemers in de zin van de rechtspraak, die bijzonder worden getroffen door de beschikking van de Commissie.

181. Ten slotte kan de procesbevoegdheid van deze centra naar mijn mening ook worden afgeleid uit de reeds aangehaalde arresten Italië en Sardegna Lines/Commissie en Italië/Commissie. In die arresten heeft het Hof geoordeeld dat een onderneming waaraan op grond van een sectorale regeling steun is verleend, moet worden beschouwd als individueel geraakt door een Commissiebeschikking waarbij die steunregeling onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard en terugvordering bij alle begunstigden wordt bevolen van de uit hoofde van die regeling betaalde bedragen. Volgens het Hof werd deze onderneming niet alleen in haar hoedanigheid van onderneming van de betrokken bedrijfssector en dus potentieel begunstigde van de litigieuze steunregeling geraakt door de beschikking, maar ook in haar hoedanigheid van daadwerkelijk begunstigde van een uit hoofde van deze regeling toegekende individuele steun.(62)

182. Mijns inziens kan deze rechtspraak op dit geval worden toegepast. Zoals verzoeksters in de zaken die aanleiding hebben gegeven tot de bovengenoemde arresten, worden de coördinatiecentra waarvan de in 2001 en 2002 verlengde erkenning is beperkt tot 31 december 2010, niet alleen als potentieel begunstigden van de litigieuze belastingregeling geraakt door de beschikking van de Commissie, maar ook in hun hoedanigheid van daadwerkelijk begunstigden van deze regeling na verlenging van hun individuele erkenning.

183. Om al die redenen lijkt het beroep van Forum 187 mij dus ontvankelijk voorzover de vereniging de dertig centra vertegenwoordigt die op grond van de beschikking slechts tot 31 december 2010 gebruik mogen maken van de litigieuze regeling.

184. Dat is voldoende voor de ontvankelijkverklaring van het beroep van Forum 187 tot nietigverklaring van de beschikking van 17 februari 2003 voorzover zij de belastingregeling voor coördinatiecentra als met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun aanmerkt.

185. Forum 187 vordert echter ook gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van 17 februari 2003, voorzover deze niet heeft voorzien in overgangsmaatregelen voor de centra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en eind 2004 verstreek. Welnu, van de twee door Forum 187 vertegenwoordigde groepen coördinatiecentra die volgens deze vereniging rechtstreeks beroep kunnen instellen bij de gemeenschapsrechter, hebben alleen de acht centra waarvan de verlengingsaanvraag nog hangende was bij de vaststelling van de beschikking van 17 februari 2003, belang bij een dergelijke vordering.

186. Immers, de gedeeltelijke nietigverklaring van de betrokken beschikking voorzover zij niet voorziet in overgangsmaatregelen voor de coördinatiecentra waarvan de erkenning tussen 17 februari 2003 en eind 2004 verstrijkt, kan op generlei wijze in het voordeel zijn van de centra waarvan de erkenning in 2001 of 2002 werd verlengd. Een door een natuurlijke of rechtspersoon ingesteld beroep tot nietigverklaring is echter slechts ontvankelijk indien de verzoeker belang heeft bij nietigverklaring van de bestreden handeling, wat veronderstelt dat de uitslag van het beroep in het voordeel kan zijn van de partij die het heeft ingesteld.(63) Het ontbreken van procesbelang is bovendien een niet-ontvankelijkheidsgrond van openbare orde.(64)

187. De ontvankelijkheid van de subsidiaire vordering van Forum 187 is dus afhankelijk van de voorwaarde dat ook deze acht centra procesbevoegdheid hebben. Het feit dat deze vordering tot gedeeltelijke nietigverklaring van de beschikking van de Commissie is begrepen in de vordering van het Koninkrijk België, waarvan de ontvankelijkheid niet wordt betwist en ook niet betwistbaar lijkt(65), maakt dit onderzoek niet overbodig, omdat bij eventuele verwerping van de primaire vordering van Forum 187 uitspraak zal moeten worden gedaan over de subsidiaire vordering van de vereniging.

188. Indien dat het geval zou zijn, dan ben ik ook van mening dat het beroep van Forum 187 ontvankelijk is, omdat de coördinatiecentra waarvan de verlengingsaanvraag hangende was op het moment van kennisgeving van de beschikking van de Commissie stellig bevoegd zouden zijn om bij de gemeenschapsrechter beroep tot nietigverklaring van de genoemde beschikking in te stellen.

189. Het Hof heeft de ontvankelijkheid van een beroep van leden van een groep personen die op het moment van de vaststelling van de bestreden handeling was of kon worden geïdentificeerd aan de hand van kenmerken van de leden van deze groep, aanvaard wanneer de gemeenschapsregeling die de grondslag van de betrokken rechtshandeling vormt, de instelling die de handeling heeft vastgesteld, uitdrukkelijk verplicht rekening te houden met de bijzondere situatie van de verzoekers.(66)

190. Deze rechtspraak kan naar mijn mening worden toegepast op de coördinatiecentra waarvan de aanvraag om verlenging van de erkenning hangende was bij de vaststelling van de beschikking van 17 februari 2003.

191. Enerzijds maken die centra deel uit van een gesloten kring, in de zin van de rechtspraak, waarvan de leden in het bijzonder worden getroffen door de beschikking van de Commissie. Deze beschikking bepaalt immers dat de op 31 december 2000 erkende centra waarvan de individuele erkenning op 17 februari 2003 geldig was, tot het verstrijken van die erkenning en uiterlijk tot 31 december 2010 gebruik kunnen maken van de voordelen van die erkenning. Zij bepaalt ook dat de erkenningen die vóór 31 december 2010 aflopen, niet meer kunnen worden verlengd, zelfs niet tijdelijk. De op 31 december 2000 al erkende centra waarvan de tienjarige erkenning tussen 17 februari 2003 en 31 december 2010 verstrijkt, vormen dus een groep die duidelijk kon worden geïdentificeerd op het moment van de vaststelling van de beschikking van de Commissie en die daarna niet meer groter kon worden.

192. Bovendien worden de genoemde centra bijzonder getroffen ten opzichte van andere coördinatiecentra en van alle vennootschappen die dergelijke centra hadden kunnen oprichten. Zij worden gekarakteriseerd door de omstandigheid dat zij over een tienjarige erkenning beschikten die tussen 17 februari 2003 en 31 december 2010 verstreek, en dat deze erkenning naar Belgisch recht, waarnaar in de Commissiebeschikkingen van 1984 en 1987 wordt verwezen, verlengbaar was, terwijl zij op grond van de Commissiebeschikking niet meer kon worden verlengd.

193. Anderzijds is bij de beoordeling van de vraag of particulieren die bijzonder worden getroffen door een handeling van algemene strekking, ook individueel worden geraakt door die handeling, de bescherming die zij uit hoofde van het gemeenschapsrecht genieten, een kernpunt. Dat blijkt uit het arrest Sofrimport/Commissie(67), dat door het Hof werd bevestigd in het arrest Antillean Rice Mills e.a./Commissie, reeds aangehaald.(68) Forum 187 voert het beginsel van bescherming van gewettigd vertrouwen aan en stelt dat de betrokken coördinatiecentra hadden mogen vertrouwen in de verlenging van hun erkenning.

194. Het lijdt mijn inziens geen twijfel dat een algemeen beginsel als het vertrouwensbeginsel evenzeer een bescherming kan bieden die verzoekers individualiseert, als een uitdrukkelijke gemeenschapsbepaling die de grondslag van de bestreden maatregelen vormt en die de instelling die de handeling heeft vastgesteld, verplicht rekening te houden met hun bijzondere situatie, zoals het Hof heeft aanvaard in de arresten Piraiki-Patraiki e.a./Commissie en Sofrimport/Commissie. De door een algemeen beginsel gewaarborgde bescherming lijkt zeer geschikt om een verzoeker te individualiseren en hem in staat te stellen rechtstreeks bij de gemeenschapsrechter beroep tot nietigverklaring in te stellen.(69)

195. Het is juist, zoals de Commissie opmerkt, dat de vraag of de coördinatiecentra mochten vertrouwen in de verlenging van hun erkenning, de grond van de zaak raakt. Maar mijns inziens kan in dit stadium van het onderzoek van de ontvankelijkheid van het beroep worden volstaan met de vaststelling dat de Commissie in de punten 17 tot en met 120 van haar beschikking van 17 februari 2003 heeft onderzocht welk gewettigd vertrouwen de coördinatiecentra konden aanvoeren die bij de kennisgeving van de beschikking over een geldige erkenning beschikten. Het feit dat de Commissie daar zo diep op is ingegaan, toont duidelijk aan dat deze centra uit hoofde van het vertrouwensbeginsel een bijzondere bescherming genieten ten opzichte van alle andere coördinatiecentra en de tot multinationale groepen behorende vennootschappen die eventueel de oprichting van dergelijke centra