CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

N. EMILIOU

van 7 april 2022 ( 1 )

Zaak C‑19/21

I,

S

tegen

Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

[verzoek van de rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem (Nederland), om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Grenscontroles, asiel en immigratie – Asielbeleid – Criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming – Verordening (EU) nr. 604/2013 (Dublin III-verordening) – Artikel 8, lid 2 – Niet-begeleide minderjarige die stelt een familielid te hebben die zich legaal in een andere lidstaat ophoudt – Artikel 27 – Weigering van de bevoegde autoriteiten van die andere lidstaat om verzoeker over te nemen – Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Artikel 47 – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte”

I. Inleiding

1. Tijdens wat doorgaans de „vluchtelingencrisis” van 2015 wordt genoemd, hebben meer dan 95000 niet-begeleide minderjarigen een verzoek om internationale bescherming ingediend, wat neerkomt op 7 % van alle in de Europese Unie ingediende verzoeken om internationale bescherming. ( 2 ) De komst van niet-begeleide minderjarigen is een aanhoudend fenomeen, waarmee vooral Griekenland wordt geconfronteerd. In 2020 ontving het land meer dan 20 % van alle als niet-begeleide minderjarigen beschouwde asielzoekers in de Europese Unie en moest het van alle lidstaten het grootste aantal verzoeken behandelen. ( 3 )

2. Met dit verzoek om een prejudiciële beslissing heeft de rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem (Nederland), het Hof vragen gesteld over de uitlegging van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening ( 4 ), dat asielzoekers het recht geeft tegen „overdrachtsbesluiten” van de lidstaten een daadwerkelijk rechtsmiddel in te stellen, en van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), volgens hetwelk „eenieder wiens door het recht van de Unie gewaarborgde rechten en vrijheden zijn geschonden” recht heeft op een doeltreffende voorziening in rechte.

3. Het hoofdgeding betreft een asielzoeker, I (hierna: „verzoeker”), die een niet-begeleide minderjarige was toen hij in Griekenland zijn verzoek om internationale bescherming indiende. Indien een dergelijke minderjarige een familielid heeft dat zich legaal in een andere lidstaat ophoudt en voor hem kan zorgen, is die andere lidstaat overeenkomstig artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening verantwoordelijk voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming, mits dit in het belang van die minderjarige is.

4. In de onderhavige zaak stelt verzoeker een dergelijk familielid te hebben, te weten zijn veronderstelde oom, S, die in Nederland verblijft. De Griekse autoriteiten hebben daarom een overnameverzoek ingediend bij de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Nederland; hierna: „Staatssecretaris”) zodat zijn verzoek om internationale bescherming in Nederland kon worden behandeld en hij tijdens de gehele behandeling ervan bij S kon wonen. De procedure bij de verwijzende rechter, die door verzoeker en zijn oom is aangespannen tegen de Staatssecretaris, betreft de afwijzing van dat overnameverzoek door de Staatssecretaris.

5. In dit kader wenst de verwijzende rechter te vernemen of en zo ja op welke rechtsgrondslag (artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening of artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, apart of samen) verzoeker en zijn oom een rechtsmiddel moeten kunnen instellen tegen de afwijzing door de Staatssecretaris.

6. In de onderhavige zaak wordt, nogmaals ( 5 ), de kwestie aan de orde gesteld van het delicate evenwicht tussen twee doelstellingen die in de Dublin III-verordening besloten liggen, te weten ten eerste de doelstelling om via een snelle procedure te kunnen bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van verzoeken om internationale bescherming en, ten tweede, de doelstelling om de grondrechten van de betrokkenen te beschermen, vooral wanneer lidstaten te maken hebben met niet-begeleide minderjarigen, die als een bijzonder kwetsbare groep asielzoekers worden beschouwd.

7. Zoals ik hieronder zal uiteenzetten, ziet artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening mijns inziens niet op een situatie als die in de onderhavige zaak, maar moet een niet-begeleide minderjarige op grond van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest bij de rechterlijke instanties van een lidstaat een rechtsmiddel ten aanzien van de feiten en het recht kunnen instellen tegen de weigering van de bevoegde autoriteiten van die lidstaat om hem over te nemen krachtens artikel 8, lid 2, van die verordening.

II. Toepasselijke bepalingen

8. In de overwegingen 13, 14, 16, 19 en 39 van de Dublin III-verordening staat het volgende te lezen: „(13) Overeenkomstig het Verdrag van de Verenigde Naties van 1989 inzake de rechten van het kind en het Handvest [...], dient voor de lidstaten bij de toepassing van deze verordening het belang van het kind voorop te staan. Bij het beoordelen van het belang van het kind dienen de lidstaten met name het welzijn en de sociale ontwikkeling van de minderjarige, overwegingen van veiligheid en de opvattingen van de minderjarige, in overeenstemming met zijn leeftijd en maturiteit alsmede diens achtergrond, terdege in aanmerking te nemen. Voorts dienen voor niet-begeleide minderjarigen vanwege hun kwetsbaarheid specifieke procedurele waarborgen te worden vastgelegd. (14) Overeenkomstig het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden en het Handvest [...], dient voor de lidstaten bij de toepassing van deze verordening de eerbiediging van het familie- en gezinsleven voorop te staan. [...] (16) Om ervoor te zorgen dat het beginsel van de eenheid van het gezin en het belang van het kind volledig worden nageleefd, dient het bestaan van een afhankelijkheidsrelatie tussen een verzoeker en zijn kind, broer of zus of ouder vanwege zwangerschap of moederschap, de gezondheidssituatie of de hoge leeftijd van de verzoeker, een bindend verantwoordelijkheidscriterium te worden. Indien de verzoeker een niet-begeleide minderjarige is, dient de aanwezigheid van een gezins- of familielid in een andere lidstaat die voor de niet-begeleide minderjarige kan zorgen, eveneens een bindend verantwoordelijkheidscriterium te worden. [...] (19) Teneinde de rechten van de betrokkenen daadwerkelijk te beschermen, dienen, overeenkomstig met name de rechten die zijn erkend in artikel 47 van het Handvest [...], juridische waarborgen te worden ingebouwd en dient een daadwerkelijk rechtsmiddel tegen besluiten tot overdracht aan de verantwoordelijke lidstaat te worden gewaarborgd. [...] [...] (39) Deze verordening is opgesteld met inachtneming van de grondrechten en de beginselen die met name in het Handvest [...] worden erkend. Deze verordening is met name gericht op volledige waarborging van het recht op asiel dat wordt gegarandeerd door artikel 18 van het Handvest, en van de rechten die worden erkend bij de artikelen 1, 4, 7, 24 en 47 daarvan. Deze verordening dient derhalve dienovereenkomstig te worden toegepast.”

9. Artikel 8 van die verordening, met als opschrift „Minderjarigen”, bepaalt in lid 2: „Indien de verzoeker een niet begeleide minderjarige[ ( 6 )] is met een familielid[ ( 7 )] dat zich wettig in een andere lidstaat ophoudt, en het op basis van een individueel onderzoek vaststaat dat dat familielid voor hem kan zorgen, verenigt die lidstaat de minderjarige met zijn familielid en is die lidstaat de verantwoordelijke lidstaat, mits dit in het belang van de minderjarige is.”

10. Deel II („Procedures voor overnameverzoeken”) van hoofdstuk VI („Over- en terugnameprocedures”) van de Dublin III-verordening, omvat de artikelen 21 en 22, waarin de verplichtingen zijn vastgesteld die de lidstaten moeten nakomen bij de indiening en beantwoording van een overnameverzoek. Artikel 21, lid 1, luidt, voor zover relevant: „De lidstaat waarbij een verzoek om internationale bescherming is ingediend en die van mening is dat een andere lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van dit verzoek, kan die andere lidstaat zo spoedig mogelijk en in ieder geval binnen drie maanden na de indiening van het verzoek [...] om overname verzoeken. [...]”

11. Artikel 22, lid 1, bepaalt: „De lidstaat die om overname wordt verzocht, verricht de nodige naspeuringen en reageert op het verzoek tot overname van een verzoeker binnen twee maanden nadat hij het heeft ontvangen.”

12. Deel IV („Procedurele waarborgen”) van hoofdstuk VI van de Dublin III-verordening omvat artikel 27, waarvan lid 1 het volgende bepaalt: „De verzoeker [...] heeft het recht tegen het overdrachtsbesluit bij een rechterlijke instantie een daadwerkelijk rechtsmiddel in te stellen, in de vorm van een beroep of een bezwaar ten aanzien van de feiten en het recht.”

III. Feiten, nationale procedure en prejudiciële vragen

13. Verzoeker is een in 2002 geboren Egyptisch staatsburger. Op 23 december 2019, toen hij de leeftijd van 18 jaar nog niet had bereikt, heeft hij in Griekenland een verzoek om internationale bescherming ingediend.

14. Tijdens de door de Griekse autoriteiten gevoerde procedure om, op grond van de criteria in de Dublin III-verordening, te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming (hierna: „Dublinprocedure”), heeft hij bij de Griekse autoriteiten aangegeven dat hij verenigd wenste te worden met S, die naar hij stelt zijn oom is en in Nederland verblijft.

15. Op 10 maart 2020 hebben de Griekse autoriteiten overeenkomstig artikel 21 van de Dublin III-verordening bij de bevoegde Nederlandse autoriteiten, te weten de Staatssecretaris, een overnameverzoek ingediend. Het verzoek was gebaseerd op het in artikel 8, lid 2, van die verordening geformuleerde verantwoordelijkheidscriterium.

16. Bij brief van 8 mei 2020 heeft de Staatssecretaris het overnameverzoek afgewezen op grond dat de familieband tussen verzoeker en S niet kon worden aangetoond.

17. Op 28 mei 2020 hebben de Griekse autoriteiten de Staatssecretaris verzocht zijn besluit te heroverwegen overeenkomstig artikel 5, lid 2, van verordening (EG) nr. 1560/2003 ( 8 ) (hierna: „uitvoeringsverordening”).

18. Bij brief van 11 juni 2020 heeft de Staatssecretaris zijn conclusie met betrekking tot het ontbreken van voldoende bewijs van de familieband tussen verzoeker en S herhaald en het verzoek tot heroverweging afgewezen.

19. Op 24 juni 2020 hebben verzoeker en S bezwaar gemaakt tegen de weigering van de Staatssecretaris om verzoeker over te nemen. Bij brief van 26 juni 2020 is dat bezwaar door de Staatssecretaris kennelijk niet-ontvankelijk verklaard, en hij heeft daarbij opgemerkt dat de Dublin III-verordening geen bepaling bevat op grond waarvan personen die om internationale bescherming verzoeken kunnen opkomen tegen de afwijzing van een overnameverzoek.

20. Diezelfde dag zijn verzoeker en S bij de verwijzende rechter opgekomen tegen het in die brief vervatte besluit. ( 9 )

21. Voor de verwijzende rechter voert verzoeker ( 10 ) aan dat de Staatssecretaris, door het overnameverzoek af te wijzen, in strijd met artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening heeft nagelaten zijn belangen in aanmerking te nemen. Op grond van artikel 27, lid 1, van deze verordening en artikel 47, eerste alinea, van het Handvest moet hij daarom een daadwerkelijk rechtsmiddel kunnen instellen tegen de afwijzing van het verzoek door de Staatssecretaris.

22. Verzoeker voert tevens aan dat na de arresten Ghezelbash ( 11 ) en Karim ( 12 ) van het Hof de rechtsbescherming van asielzoekers in de Europese Unie is versterkt, zodat zij doorgaans het recht hebben om op te komen tegen de onjuiste toepassing van de criteria die in hoofdstuk III van de Dublin III-verordening zijn vastgesteld om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van hun verzoek om internationale bescherming.

23. De Staatssecretaris stelt zich op het standpunt dat verzoeker niet het recht heeft om bij een rechterlijke instantie een rechtsmiddel in te stellen tegen zijn afwijzing van het overnameverzoek. In dit verband voert de Staatssecretaris aan dat artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening slechts voorziet in een rechtsmiddel wanneer een „overdrachtsbesluit” in de zin van die bepaling is vastgesteld. Hij wijst erop dat de procedure om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is, uitsluitend op het niveau van de bevoegde autoriteiten van de lidstaten wordt gevoerd en dat deze procedure asielzoekers geen enkel recht geeft om op te komen tegen een afwijzing van een overnameverzoek door de bevoegde autoriteiten van een lidstaat. ( 13 )

24. De verwijzende rechter wijst erop dat de Griekse autoriteiten, volgens de informatie waarover hij beschikt, hebben besloten om het verzoek om internationale bescherming van verzoeker niet te behandelen zolang het hoofdgeding aanhangig is.

25. Hij wijst er tevens op dat de kwestie of al dan niet in een rechtsmiddel moet worden voorzien wanneer een asielzoeker wil opkomen tegen de weigering van een lidstaat om hem „over te nemen”, op zeer uiteenlopende wijze is aangepakt in de lidstaten (meer in het bijzonder in Duitsland, Oostenrijk, Zweden en, voorheen, het Verenigd Koninkrijk).

26. De verwijzende rechter is voorts van oordeel dat het begrip „overdrachtsbesluit” in artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening ruim moet worden uitgelegd, ongeacht of het al dan niet in samenhang met artikel 47, eerste alinea, van het Handvest wordt gelezen. Een restrictieve uitlegging van artikel 27, lid 1, van deze verordening zou volgens hem leiden tot willekeur, oftewel tot een arbitraire en ongerechtvaardigde situatie. Aangezien alleen de bevoegde autoriteiten van de lidstaten de „bemiddelingsprocedure” in de zin van artikel 37, lid 2, van de Dublin III-verordening kunnen inleiden, kan bovendien niet worden geconcludeerd dat deze bepaling reeds een doeltreffende voorziening in rechte in de zin van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest biedt ten gunste van asielzoekers.

27. Ten slotte betwijfelt de verwijzende rechter of het „familielid” van een niet-begeleide minderjarige zelf het recht heeft op te komen tegen een weigering van de lidstaat waar hij zich legaal ophoudt, om die niet-begeleide minderjarige over te nemen op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening.

28. Daarop heeft de rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof de volgende prejudiciële vragen voorgelegd: „1) Moet artikel 27 van de [Dublin III-verordening] zo worden uitgelegd dat het de aangezochte lidstaat verplicht om, al dan niet in samenhang met artikel 47 van het Handvest, [ten gunste van] de verzoeker die in de verzoekende lidstaat verblijft en overdracht wenst op grond van [artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening], dan wel het familielid van de verzoeker als bedoeld in [dat artikel], in een daadwerkelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie te voorzien tegen de afwijzing van het overnameverzoek? 2) Indien de eerste vraag negatief wordt beantwoord en artikel 27 van de [Dublin III-verordening] geen grondslag biedt voor een effectief rechtsmiddel, moet artikel 47 van het Handvest zo worden uitgelegd – in samenhang met het fundamentele recht op de eenheid van de familie en het belang van het kind (zoals neergelegd in de artikelen 8 tot en met 10 en overweging 19 van de [Dublin III-verordening]) – dat het de aangezochte lidstaat verplicht om [ten gunste van] de verzoeker die in de verzoekende lidstaat verblijft en overdracht wenst op grond van [artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening], dan wel het familielid van de verzoeker als bedoeld in [dat artikel], in een daadwerkelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie te voorzien tegen de afwijzing van het overnameverzoek? 3) Indien vraag 1 of vraag 2 [...] bevestigend wordt beantwoord, op welke wijze en door welke lidstaat dient de weigeringsbeslissing van de aangezochte lidstaat en het recht om daartegen een rechtsmiddel in te dienen kenbaar gemaakt te worden aan de verzoeker, dan wel het familielid van de verzoeker?”

29. Het verzoek om een prejudiciële beslissing van 12 januari 2021 is bij de griffie van het Hof ingekomen op 13 januari 2021. Verzoeker en S, de Griekse, de Franse, de Nederlandse en de Zwitserse regering alsmede de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Verzoeker en S en de Griekse, de Nederlandse en de Belgische regering alsmede de Commissie waren vertegenwoordigd ter terechtzitting van 11 januari 2021.

IV. Beoordeling

30. De Dublin III-verordening bevat criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat in de Europese Unie wordt ingediend door een derdelander of een staatloze. Zoals blijkt uit artikel 3, lid 1, van die verordening, beoogt zij te waarborgen dat elk verzoek om internationale bescherming wordt behandeld, maar ook dat het door slechts één lidstaat wordt behandeld (de lidstaat die volgens de in hoofdstuk III van de Dublin III-verordening genoemde criteria als verantwoordelijke lidstaat wordt aangewezen). Indien een lidstaat waarin een verzoek om internationale bescherming is ingediend, op basis van die criteria van oordeel is dat een andere lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling ervan, verzoekt de eerste lidstaat („de verzoekende lidstaat”) de tweede lidstaat („de aangezochte lidstaat”) om de asielzoeker over te nemen (door een overnameverzoek in te dienen). ( 14 )

31. In casu hebben de Griekse autoriteiten bij de Nederlandse autoriteiten een dergelijk verzoek ingediend. Dit verzoek was gebaseerd op artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening, dat een „bindend verantwoordelijkheidscriterium” ( 15 ) bevat dat tot doel heeft niet-begeleide minderjarigen te beschermen door hen met hun „familieleden” te herenigen. ( 16 ) De Staatssecretaris heeft dit verzoek afgewezen op grond dat de familieband tussen verzoeker en zijn veronderstelde oom S niet kon worden aangetoond. Beiden wensen bij de rechterlijke instanties in Nederland op te komen tegen deze afwijzing, in de hoop dat verzoeker aan die lidstaat wordt overgedragen en met S wordt herenigd.

32. In deze omstandigheden heeft de verwijzende rechter het Hof drie vragen gesteld. De eerste twee vragen betreffen het bestaan van een daadwerkelijk rechtsmiddel tegen deze afwijzing en de rechtsgrondslag van dat rechtsmiddel. De derde vraag, die afhangt van het antwoord op de eerste twee vragen, betreft de praktische regelingen in verband met dat rechtsmiddel.

33. In de hiernavolgende delen zal ik deze vragen onderzoeken in de volgorde waarin zij zijn gesteld. Eerst zal ik uiteenzetten waarom de werkingssfeer van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening mijns inziens niet zodanig kan worden verruimd dat het ook voorziet in een rechtsmiddel wanneer een asielzoeker opkomt tegen de afwijzing door de aangezochte lidstaat (in casu Nederland) van het verzoek om hem over te nemen (A). Vervolgens zal ik aantonen dat wanneer deze afwijzing betrekking heeft op een overnameverzoek krachtens artikel 8, lid 2, van die verordening, die lidstaat niettemin op grond van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, gelezen in samenhang met artikel 7 en artikel 24, lid 2, ervan (recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven respectievelijk bescherming van de „belangen” van het kind), verplicht is ten gunste van de niet-begeleide minderjarige te voorzien in een doeltreffende voorziening in rechte (B). Tot slot zal ik de praktische gevolgen van deze verplichting voor de algemene opzet van de Dublin III-verordening onderzoeken (C).

A. Artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening (eerste vraag)

34. Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat het de lidstaat die een overnameverzoek op grond van artikel 8, lid 2, van die verordening heeft ontvangen en dat verzoek afwijst, verplicht om ten gunste van de betrokken niet-begeleide minderjarige en/of zijn veronderstelde familielid in een daadwerkelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie te voorzien.

35. Anders dan verzoeker en S, ben ik – net als alle andere belanghebbenden in de procedure bij het Hof – van mening dat artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening die lidstaat niet een dergelijke verplichting oplegt.

36. Volgens die bepaling heeft „de verzoeker” of „een andere persoon als bedoeld in artikel 18, lid 1, onder c) of d)” (in wezen ook een persoon die om internationale bescherming verzoekt) namelijk het recht om tegen het „overdrachtsbesluit” bij een rechterlijke instantie een daadwerkelijk rechtsmiddel in te stellen, in de vorm van een beroep of een bezwaar ten aanzien van de feiten en het recht.

37. Uit deze bewoordingen volgt, ten eerste, dat deze bepaling zich niet uitstrekt tot het veronderstelde familielid van een persoon die om internationale bescherming verzoekt: alleen aan de verzoeker zelf komt dat recht toe.

38. Ten tweede ziet artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening op een specifieke situatie. Het begrip „overdrachtsbesluit” in de zin van die bepaling, gelezen in het licht van artikel 26, lid 1, en artikel 29, lid 1, van de Dublin III-verordening ( 17 ), ziet op een besluit dat i) is genomen door de lidstaat waar een asielzoeker aanwezig is en ii) tot doel heeft deze persoon „over te dragen” aan de lidstaat die volgens de criteria van die verordening verantwoordelijk is voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming. ( 18 ) Een dergelijk besluit wordt genomen zodra de autoriteiten van de eerste lidstaat (de verzoekende lidstaat) een overnameverzoek (of, in voorkomend geval, een terugnameverzoek ( 19 )) hebben ingediend bij de autoriteiten van de tweede lidstaat (de aangezochte lidstaat) en die autoriteiten met dat verzoek hebben ingestemd. ( 20 )

39. Hieruit volgt dat artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening niet aldus kan worden uitgelegd dat het voorziet in een rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie van de aangezochte lidstaat (in casu Nederland) tegen een besluit van de autoriteiten van die lidstaat tot afwijzing van een overnameverzoek, dat tot gevolg heeft dat de verzoeker niet wordt overdragen aan de tweede lidstaat. Situaties waarin een asielzoeker stelt dat hij aan een bepaalde lidstaat zou moeten worden overgedragen, maar deze lidstaat weigert om hem over te nemen (of terug te nemen), vallen eenvoudigweg niet binnen de werkingssfeer van deze bepaling.

40. Hoewel het Hof artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening ruim heeft uitgelegd ( 21 ), en ook al moet deze bepaling worden gelezen in het licht van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest ( 22 ), lijkt het mij duidelijk dat een uitlegging van artikel 27, lid 1, van die verordening in die zin dat een weigering van de aangezochte lidstaat om een verzoeker over te nemen vatbaar moet zijn voor rechterlijke toetsing, erop zou neerkomen dat de werkingssfeer van deze bepaling verder wordt uitgebreid dan de bewoordingen ervan toestaan. ( 23 )

41. Mijn opvatting in dit verband vindt steun in het feit dat de Commissie, in een poging om de Dublin III-verordening te hervormen, had voorgesteld om een nieuwe bepaling in te voegen die voorziet in een daadwerkelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie wanneer een verzoeker niet wordt overgedragen, terwijl hij stelt een „gezinslid” of, in het geval van niet-begeleide minderjarigen, een „familielid” te hebben dat zich legaal ophoudt in een andere lidstaat. ( 24 )

42. Dit voorstel is sindsdien ingetrokken. ( 25 ) Niettemin geeft dit naar mijn mening aan dat artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening, in zijn huidige vorm, in dergelijke gevallen expliciet noch impliciet enig recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel inhoudt. ( 26 )

43. Dit gezegd zijnde, zal ik nu onderzoeken of dit recht kan worden ontleend aan alleen artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, gelezen in samenhang met artikel 7 en artikel 24, lid 2, ervan.

B. Artikel 47, eerste alinea, van het Handvest (tweede vraag)

44. Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, gelezen in samenhang met artikel 7 en artikel 24, lid 2, ervan, aldus moet worden uitgelegd dat het de lidstaat die een overnameverzoek op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening heeft ontvangen, verplicht om een niet-begeleide minderjarige asielzoeker en/of zijn gestelde familielid een daadwerkelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie te bieden tegen de afwijzing van dat verzoek.

45. Vooraf zij eraan herinnerd dat in artikel 47 van het Handvest, met als opschrift „Recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op een onpartijdig gerecht”, het algemene beginsel van daadwerkelijke rechterlijke bescherming is gecodificeerd dat eerder gestalte kreeg in de rechtspraak van het Hof. ( 27 ) Het in de eerste alinea van deze bepaling gewaarborgde recht op een doeltreffende voorziening in rechte komt overeen met het in artikel 13 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) verankerde recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel. ( 28 )

46. Volgens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest heeft eenieder wiens „door het recht van de Unie gewaarborgde rechten en vrijheden zijn geschonden, recht op een doeltreffende voorziening in rechte”. Volgens vaste rechtspraak van het Hof volstaat die bepaling op zichzelf om het recht op een doeltreffende voorziening in rechte te kunnen inroepen, zonder dat de inhoud ervan hoeft te worden gepreciseerd door andere bepalingen van het Unierecht of van het interne recht van elke lidstaat. ( 29 )

47. Niettemin veronderstelt het bestaan van dit recht, in een bepaald geval, zoals blijkt uit artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, dat de persoon die dit recht inroept, zich beroept op een of meer „door het Unierecht gewaarborgde rechten of vrijheden”. ( 30 ) Dit betekent dat niet alleen de betrokken situatie binnen het toepassingsgebied van het Unierecht moet vallen, omdat anders het Handvest in zijn geheel niet van toepassing is ( 31 ), maar aan degene die het beroep instelt ook een door het Unierecht gewaarborgd concreet recht of een dito vrijheid moet toekomen. ( 32 )

48. Wat nu de toepassing van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest betreft in een situatie als die in het hoofdgeding, zal ik om te beginnen uiteenzetten dat, wanneer een lidstaat een op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening tot hem gericht overnameverzoek afwijst, deze afwijzing niet alleen kennelijk binnen de werkingssfeer van het Unierecht valt, aangezien de autoriteiten van de aangezochte lidstaat bij het nemen van een dergelijk besluit de regels van de Dublin III-verordening toepassen ( 33 ), maar ook enkele concrete „door het recht van de Unie gewaarborgde rechten” die de niet-begeleide minderjarige toekomen, beïnvloedt (en deze zelfs kan schenden). Derhalve moet de minderjarige (maar niet zijn gestelde familielid) krachtens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest tegen deze afwijzing een daadwerkelijk rechtsmiddel kunnen instellen bij de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat (1). Vervolgens zal ik nader ingaan op de redenen waarom ik van mening ben dat de Dublin III-verordening in haar geheel niet in de weg staat aan de erkenning van een dergelijk rechtsmiddel ( 34 ) en hoe deze verordening en artikel 47, eerste alinea, van het Handvest niet met elkaar in strijd zijn (2). Tot slot zal ik uiteenzetten waarom een dergelijke uitlegging – anders dan de belanghebbenden in de procedure bij het Hof vrezen – naar mijn mening niet zal leiden tot een herziening van het Dublinsysteem (3).

1. „Door het recht van de Unie gewaarborgde rechten” waarvoor een doeltreffende voorziening in rechte moet worden geboden

49. Zoals ik in punt 31 heb aangegeven, voert artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening een „bindend verantwoordelijkheidscriterium” in dat ertoe strekt te bepalen welke lidstaat een verzoek om internationale bescherming moet behandelen dat is ingediend door een niet-begeleide minderjarige met een volwassen familielid dat zich legaal in de Unie ophoudt. Dit criterium heeft voorrang boven alle andere criteria van deze verordening. ( 35 ) Voor zover aan de in artikel 8, lid 2, genoemde voorwaarden is voldaan, legt deze bepaling twee duidelijke, nauwkeurige en onvoorwaardelijke verplichtingen op aan de lidstaat waar het familielid woont: die lidstaat „verenigt [...] de minderjarige met zijn familielid” en „is [...] de verantwoordelijke lidstaat” voor de behandeling van het asielverzoek van de minderjarige. ( 36 )

50. Mijns inziens zijn deze twee verplichtingen het logische gevolg van bepaalde „door het recht van de Unie gewaarborgde rechten” in de zin van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest die toekomen aan niet-begeleide minderjarigen die om internationale bescherming verzoeken op het grondgebied van de Unie.

1) Om welke „door het recht van de Unie gewaarborgde rechten” gaat het hier?

51. De gedachte dat aan asielzoekers bepaalde individuele materiële rechten toekomen, is inherent aan de Dublin III-verordening. Deze verordening is met name gericht op „volledige waarborging” van bepaalde in het Handvest vastgelegde rechten die bij de toepassing van de verordening van bijzonder belang zijn. ( 37 ) Deze rechten zijn omgeven met verschillende procedurele waarborgen ( 38 ) die ervoor moeten zorgen dat asielzoekers worden betrokken bij de procedure waarin wordt bepaald welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van hun asielverzoek. ( 39 ) Zij komen ook tot uiting in de opzet zelf van (ten minste een deel van) de regels die de Uniewetgever in dat rechtsinstrument heeft opgenomen. ( 40 )

52. In die context is artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening vastgesteld met het uitdrukkelijke doel om „ervoor te zorgen dat het beginsel van de eenheid van het gezin en het belang van het kind volledig worden nageleefd” ( 41 ) en dus om uitvoering te geven aan de grondrechten van artikel 7 en artikel 24, lid 2, van het Handvest, die beide voor de lidstaten dienen „voorop te staan” bij de toepassing van de in de Dublin III-verordening vastgelegde regels. ( 42 )

53. In dit verband herinner ik er in de eerste plaats aan dat artikel 7 van het Handvest het grondrecht op „eerbiediging van het familie- en gezinsleven” waarborgt. Dit recht komt overeen met dat van artikel 8, lid 1, EVRM. Bijgevolg moet het worden uitgelegd in het licht van de relevante rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). ( 43 ) Volgens deze rechtspraak is het bestaan van een „familie- en gezinsleven” een feitelijke kwestie. Dit begrip vindt zijn oorsprong in de bescherming van het gezin (of de meest directe familie). Evenwel is erkend dat de naaste „familieleden” buiten dat gezin ook een rol kunnen spelen en aan het familie- en gezinsleven kunnen bijdragen. ( 44 ) Vanuit dit oogpunt kan het begrip „familie- en gezinsleven” de banden tussen een kind en zijn „familielid” omvatten die ten grondslag liggen aan het in artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening geformuleerde verantwoordelijkheidscriterium (bijvoorbeeld de banden tussen een kind en zijn oom).

54. In de tweede plaats wordt in artikel 24, lid 2, van het Handvest erkend dat bij alle handelingen betreffende kinderen, ongeacht of deze worden verricht door overheidsinstanties of particuliere instellingen, de belangen van het kind de eerste overweging vormen. Dit tweede grondrecht moet worden gelezen in samenhang met het eerste. ( 45 ) Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat uit de overwegingen 14 tot en met 16 van de Dublin III-verordening en onder meer uit artikel 6, lid 3, onder a) ( 46 ), en artikel 6, lid 4 ( 47 ), alsook uit artikel 8, lid 2, ervan blijkt dat de eerbiediging van het familie- en gezinsleven en, meer in het bijzonder, het behoud van de eenheid van het gezin in beginsel in het belang van het kind is. ( 48 ) Met andere woorden, op grond van het beginsel van het „belang” van het kind is het vaak noodzakelijk dat lidstaten volledig uitvoering geven aan het recht van de minderjarige op eerbiediging van het familie- en gezinsleven door de eenheid van zijn gezin te behouden en, in bepaalde omstandigheden, door hem te herenigen met gezins- of familieleden.

55. Met de vaststelling van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening heeft de Uniewetgever, in de lijn van de rechtspraak van het EHRM ( 49 ), mijns inziens dus erkend dat niet-begeleide minderjarigen bijzonder kwetsbare personen zijn ( 50 ), wier welzijn afhangt van de noodzakelijke bescherming en verzorging door volwassenen en van aangepaste opvangvoorzieningen. Niettegenstaande de waarborgen waarin de opvangrichtlijn voorziet ( 51 ), is het duidelijk dat over het algemeen het best in de behoeften van niet-begeleide minderjarigen wordt voorzien en hun „sociale ontwikkeling” en „veiligheid” ( 52 ) worden gewaarborgd indien, bij gebreke van een „gezinslid” op het grondgebied van de Unie ( 53 ), voor hen wordt gezorgd door een volwassen „familielid” ( 54 ) en zij tijdens de behandeling van hun verzoek om internationale bescherming niet worden ondergebracht in een pleeggezin of (nog erger) een opvangcentrum in een andere lidstaat dan die waar een dergelijk „familielid” zich ophoudt.

56. Hieruit volgt dat, anders dan wordt aangevoerd door de Commissie en de regeringen van de lidstaten die aan de onderhavige procedure hebben deelgenomen, artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening niet louter een organisatorische regel is die de verdeling van verantwoordelijkheden tussen de lidstaten regelt. De verplichting die het de lidstaten oplegt om niet-begeleide minderjarigen te herenigen met hun familieleden, heeft tot doel de volledige eerbiediging van de grondrechten van deze minderjarigen op een „familie- en gezinsleven” (artikel 7 van het Handvest) te waarborgen en hun „belangen” te beschermen (artikel 24, lid 2, van het Handvest). Overeenkomstig de in die bepaling opgesomde precieze voorwaarden komen deze verplichtingen mijns inziens dus neer op concrete rechten voor dergelijke personen.

57. Volledigheidshalve voeg ik hier in de eerste plaats aan toe dat ik niet overtuigd ben door het argument van de Commissie en van de Belgische en de Nederlandse regering dat de Uniewetgever in andere rechtsinstrumenten van de Unie, zoals de richtlijn inzake gezinshereniging ( 55 ), reeds bepalingen inzake de eenheid van het gezin heeft vastgesteld, zodat hij de hereniging van niet-begeleide minderjarigen met hun familieleden niet heeft willen aanmoedigen in het kader van de Dublin III-verordening. Volgens hen heeft deze verordening vooral tot doel om een snelle behandeling van verzoeken om internationale bescherming te waarborgen en niet om gezinnen te herenigen. Indien het verzoek om internationale bescherming van een niet-begeleide minderjarige wordt ingewilligd en hij de „vluchtelingenstatus” verkrijgt, staat het hem krachtens de kwalificatierichtlijn ( 56 ) bovendien hoe dan ook vrij om zich naar andere lidstaten te begeven en zich bij zijn familieleden te voegen.

58. Eerlijk gezegd begrijp ik niet hoe het feit dat een niet-begeleide minderjarige bepaalde rechten ontleent aan respectievelijk de richtlijn inzake gezinshereniging en de kwalificatierichtlijn eraan in de weg zou staan dat hij zich in het kader van de toepassing van de Dublin III-verordening beroept op de bescherming van zijn in het Handvest neergelegde rechten op een „familie- en gezinsleven” en op de bescherming van zijn „belangen”.

59. Al deze instrumenten zijn immers op verschillende tijdstippen relevant. In het hoofdgeding kan verzoeker zich op de kwalificatierichtlijn of de richtlijn inzake gezinshereniging beroepen om zich bij zijn oom in Nederland te voegen of om het mogelijk te maken dat andere gezinsleden van hem (bijvoorbeeld zijn moeder of vader) ( 57 ) zich bij hem voegen in Griekenland, nadat (en indien) hij de vluchtelingenstatus heeft verkregen. Tijdens de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming door de Griekse autoriteiten zijn die twee richtlijnen voor hem echter irrelevant en kan alleen artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening voorkomen dat hij gescheiden blijft van een familielid dat voor hem kan zorgen, een situatie die indruist tegen zijn belangen. ( 58 )

60. In dit verband wil ik benadrukken dat niet mag worden voorbijgegaan aan de negatieve gevolgen die een niet-begeleide minderjarige ondervindt indien hij tijdens de behandeling van zijn verzoek gescheiden is van zijn „gezinsleden” of „familieleden”. Bij mijn weten kan die behandelingsprocedure in theorie al wel zes maanden duren vanaf de indiening van het verzoek ( 59 ), en duurt zij in de praktijk soms nog veel langer ( 60 ). Vanuit het oogpunt van een minderjarige kan deze termijn, afhankelijk van zijn leeftijd, zeer lang en zelfs eindeloos lijken. ( 61 )

61. In de tweede plaats zie ik evenmin in hoe deze uitlegging zou betekenen dat niet-begeleide minderjarigen het recht krijgen te kiezen in welke lidstaat hun verzoek wordt behandeld – hetgeen in strijd zou zijn met de algemene opzet van de Dublin III-verordening en forumshopping zou bevorderen. Die uitlegging houdt alleen in dat de niet-begeleide minderjarige, mits dit in zijn belang is ( 62 ), juist op grond van de door de Uniewetgever vastgestelde regel, het recht heeft herenigd te worden met een familielid dat voor hem kan zorgen in een andere lidstaat, en daar zijn asielverzoek te laten behandelen, zodat zijn welzijn zo goed mogelijk wordt verzekerd.

62. In de derde plaats ben ik niet overtuigd door het argument dat aan artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening geen enkel materieel recht ten gunste van niet-begeleide minderjarigen kan worden ontleend omdat artikel 17, lid 1, van die verordening (de zogenoemde „soevereiniteitsclausule”) de lidstaat waarbij een verzoek om internationale bescherming wordt ingediend, altijd de mogelijkheid biedt om af te wijken van de criteria van die verordening en te besluiten om het verzoek zelf in behandeling te nemen.

63. Het is inderdaad juist dat de soevereiniteitsclausule de lidstaten een zekere speelruimte laat bij de toepassing van de regels van de Dublin III-verordening. Zoals blijkt uit overweging 17 van die verordening, is het evenwel de bedoeling dat deze clausule hoofdzakelijk om humanitaire redenen wordt gebruikt en als waarborg tegen eventuele schendingen van de grondrechten van asielzoekers, bijvoorbeeld om familieleden bijeen te kunnen brengen – niet om hen van elkaar gescheiden te houden.

64. Hoe dan ook wordt de toepassing van deze clausule, die is opgenomen in een instrument van afgeleid recht, noodzakelijkerwijs afgebakend door de door het Handvest gewaarborgde grondrechten. ( 63 ) De (hypothetische) belangen die een lidstaat (bij wijze van uitzondering) kan inroepen om af te wijken van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening, kunnen derhalve niet zwaarder wegen dan het belang dat een niet-begeleide minderjarige erbij heeft om op grond van die bepaling te worden herenigd met zijn familielid. ( 64 ) Hieruit volgt dat ofschoon het Hof heeft geoordeeld dat het beginsel van het „belang” van het kind voor de lidstaten niet de verplichting kan scheppen om gebruik te maken van de „soevereiniteitsclausule” ( 65 ), het hun in veel omstandigheden wel kan beletten om er gebruik van te maken ( 66 ).

65. Tot slot wil ik opmerken dat er mijns inziens in een situatie als die in het hoofdgeding een ander door het recht van de Unie gewaarborgd recht in de zin van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest bestaat, te weten het recht van een niet-begeleide minderjarige op een behoorlijke, onpartijdige en eerlijke behandeling van het hem aangaande overnameverzoek.

66. De Dublin III-verordening (en de uitvoeringsverordening) legt de autoriteiten van de lidstaten immers bepaalde verplichtingen op, met name wat betreft de toepassing van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening. In het bijzonder moet de lidstaat die om overname wordt verzocht, de„nodige naspeuringen” verrichten alvorens op het verzoek tot overname te reageren. Die lidstaat „onderzoekt [...] uitvoerig en objectief en met inachtneming van alle inlichtingen waarover hij direct of indirect beschikt” ( 67 ), of aan de vereisten van die bepaling is voldaan ( 68 ) en daarbij moet hij een hele reeks andere materiële ( 69 ), procedurele ( 70 ) en bewijsregels ( 71 ) in acht nemen die in die beide instrumenten zijn opgenomen.

67. Naar mijn mening vereisen deze verplichtingen en de verplichtingen die inherent zijn aan artikel 7 (recht op een familie- en gezinsleven) en artikel 24, lid 2 („belangen van het kind”), van het Handvest niet alleen dat de bevoegde autoriteiten van de aangezochte lidstaat in de omgang met een niet-begeleide minderjarige proactief vaststellen wat in zijn belang is en dat zij onderzoeken of aan de voorwaarden van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening is voldaan, maar doen zij voor een dergelijk minderjarige ook een overeenkomstig recht ontstaan op een onpartijdige en eerlijke behandeling van het overnameverzoek, in overeenstemming met die belangen. ( 72 )

2) Noodzaak van een doeltreffende voorziening in rechte

68. Uit de uiteenzetting in het vorige deel volgt dat een lidstaat die om welke reden dan ook besluit om een op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening ingediend overnameverzoek af te wijzen, mogelijk inbreuk maakt op de door het Unierecht beschermde rechten van een niet-begeleide minderjarige indien die afwijzing niet wordt gemotiveerd, ongegrond is of, meer in het algemeen, onrechtmatig is. Dat besluit heeft immers als concreet gevolg dat de verzoeker niet wordt overgenomen en dus niet met zijn familielid wordt herenigd. Bijgevolg moet deze minderjarige overeenkomstig artikel 47, eerste alinea, van het Handvest over een doeltreffende voorziening in rechte tegen dat besluit beschikken. ( 73 )

69. De veronderstelde oom van een niet-begeleide minderjarige daarentegen ontleent mijns inziens geen recht aan de toepassing van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening. In deze bepaling gaat het namelijk om de niet-begeleide minderjarige alsook om de bescherming van zijn recht dat zijn „belangen” (artikel 24, lid 2, van het Handvest) en zijn „familie- en gezinsleven” (artikel 7 van het Handvest) worden beschermd. Zij ziet niet op zijn „gezinsleden” of „familieleden” en verleent hun ook geen rechten.

70. Ook wil ik benadrukken dat indien een niet-begeleide minderjarige niet mag opkomen tegen de weigering van de autoriteiten van de aangezochte lidstaat om hem over te nemen, hij in een situatie als die in het hoofdgeding geen enkele mogelijkheid heeft om zijn rechten voor een rechterlijke instantie te doen gelden, aangezien de autoriteiten van de verzoekende lidstaat hoe dan ook geen overdrachtsbesluit in de zin van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening zullen vaststellen. ( 74 )

71. Bovendien lijkt het mij duidelijk dat de aangezochte lidstaat (in casu Nederland) moet voorzien in een dergelijk rechtsmiddel bij een rechterlijke instantie van die lidstaat (zoals de verwijzende rechter). Dit rechtsmiddel kan immers onmogelijk worden geboden door de verzoekende lidstaat bij zijn eigen nationale rechterlijke instanties. Hoewel het Dublinsysteem op onderling vertrouwen berust ( 75 ), is het momenteel geen volledig geïntegreerd systeem, waarbij de rechterlijke instanties van lidstaat A een besluit van de administratieve autoriteiten van lidstaat B kunnen toetsen en uitspraken kunnen doen die voor die autoriteiten bindend zijn.

2. Geen strijdigheid tussen artikel 47, eerste alinea, van het Handvest en de Dublin III-verordening

72. Na te hebben vastgesteld dat een persoon die om internationale bescherming verzoekt in een situatie als die in het hoofdgeding, recht heeft op een doeltreffende voorziening in rechte krachtens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest, gelezen in samenhang met artikel 7 en artikel 24, lid 2, ervan, zal ik nu onderzoeken of de tekst van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening en de algemene opzet en doelstellingen van die verordening indruisen tegen de toekenning van het recht op een dergelijke voorziening in rechte.

73. Mocht dat het geval zijn, dan zouden de Dublin III-verordening en artikel 47, eerste alinea, van het Handvest met elkaar in strijd zijn. De Dublin III-verordening zou in dat geval het in het Handvest gewaarborgde recht beperken. ( 76 ) Die beperking zou slechts toelaatbaar zijn indien zij voldoet aan de strikte eisen van artikel 52, lid 1, van het Handvest, namelijk ten eerste dat zij „bij wet wordt gesteld”, ten tweede dat zij de „wezenlijke inhoud” van het recht eerbiedigt en ten derde dat zij het evenredigheidsbeginsel in acht neemt. Een niet-begeleide minderjarige in een situatie als die in het hoofdgeding elke doeltreffende voorziening in rechte ontzeggen, betekent mijns inziens dat afbreuk wordt gedaan aan de „wezenlijke inhoud” van zijn recht op een dergelijke voorziening in rechte. Het Hof zou dan geen andere keuze hebben dan artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening (of, in voorkomend geval, die verordening in haar geheel) ongeldig te verklaren.

74. Verschillende redenen brengen mij er echter toe een dergelijk drastisch resultaat van de hand te wijzen en tot de conclusie te komen dat de Dublin III-verordening en artikel 47, eerste alinea, van het Handvest in werkelijkheid niet met elkaar in strijd zijn.

75. In de eerste plaats wijst naar mijn mening niets in de bewoordingen van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening erop dat deze bepaling uitsluit dat in casu een daadwerkelijk rechtsmiddel zou kunnen worden geboden louter omdat daarin slechts is voorzien in een rechtsmiddel tegen „overdrachtsbesluiten”. ( 77 ) Die bepaling is immers uitdrukkelijk door de Uniewetgever vastgesteld om de rechterlijke bescherming van asielzoekers te versterken ( 78 ), en niet om ervoor te zorgen dat zij als „troefkaart” kan worden gebruikt om hun een daadwerkelijk rechtsmiddel te ontzeggen in andere gevallen, die niet binnen de werkingssfeer ervan vallen. Zelfs indien de bewoordingen van artikel 27, lid 1, op dit punt dubbelzinnig zouden worden geacht, dan nog zou het mijns inziens niet mogelijk zijn om deze bepaling als uitputtend aan te merken. Het is immers vaste rechtspraak dat wanneer een bepaling van afgeleid Unierecht voor meer dan één uitlegging vatbaar is, de uitlegging die ervoor zorgt dat de bepaling in overeenstemming is met het primaire recht (met inbegrip van de in het Handvest vervatte rechten en vrijheden), de voorkeur verdient boven de uitlegging die met zich meebrengt dat die bepaling in strijd is met dat recht. ( 79 )

76. Wat thans in de tweede plaats de algemene opzet en doelstellingen van de Dublin III-verordening betreft, merk ik op dat het merendeel van de argumenten die de Commissie en de regeringen van de lidstaten zowel ter terechtzitting als in hun schriftelijke opmerkingen hebben aangevoerd, berustte op de (mijns inziens onjuiste) premisse dat de toekenning van een daadwerkelijk rechtsmiddel onverenigbaar zou zijn met de in deze verordening besloten liggende doelstelling om „verzoeken om internationale bescherming snel te behandelen” en „snel [te] kunnen [vaststellen] welke lidstaat verantwoordelijk is” alsook met de daartoe gestelde strikte termijnen. De Franse regering betoogt in het bijzonder dat het in de praktijk onmogelijk is om een rechtsmiddel in te stellen, aangezien deze termijnen blijven lopen en eventueel van invloed zijn op het bepalen van de voor de behandeling van het verzoek verantwoordelijke lidstaat. ( 80 )

77. Mijns inziens gaat deze redenering voorbij aan het feit dat deze termijnen door de Uniewetgever vooral zijn ingevoerd „teneinde de daadwerkelijke toegang tot de procedures voor het verlenen van internationale bescherming te waarborgen” ( 81 ) en teneinde de rechten van asielzoekers te beschermen, zoals die zijn verankerd in het Unie-acquis inzake asiel en in het Handvest ( 82 ).

78. Indien wordt erkend, zoals het Hof heeft gedaan in het arrest Shiri ( 83 ), dat de in de Dublin III-verordening vastgestelde termijnen uitdrukkelijk tot doel hebben asielzoekers te beschermen, moet eveneens worden erkend dat niet met die termijnen kan worden geschermd om te verhinderen dat asielzoekers een daadwerkelijk rechtsmiddel kunnen instellen, met name wanneer wordt gesteld dat hun (andere) in het Handvest verankerde rechten zijn geschonden (in casu het recht op een „familie- en gezinsleven” en het recht van minderjarigen op bescherming van hun „belangen”, op grond van artikel 7 en artikel 24, lid 2, van het Handvest).

79. De tegenovergestelde conclusie zou leiden tot de vrij absurde situatie waarin een asielzoeker een daadwerkelijk rechtsmiddel zou worden ontzegd omdat het wellicht in zijn belang is dat de procedures van de Dublin III-verordening snel worden uitgevoerd en dat de bevoegde autoriteiten van de lidstaten daardoor op dit punt over een onbegrensde discretionaire bevoegdheid beschikken. Het is op dit punt ongetwijfeld beter ervan uit te gaan dat ingeval een asielzoeker besluit zijn recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel uit te oefenen, hij dat doet omdat hij van mening is dat de rechterlijke bescherming van zijn rechten en belangen belangrijker is dan een snelle bepaling van de lidstaat die verantwoordelijk is voor de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming. ( 84 )

80. Het Hof heeft in het kader van de uitlegging van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening erkend dat vertragingen bij het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat een onvermijdelijk gevolg zijn van de verplichting voor de lidstaten om te voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel. ( 85 ) Dit heeft het Hof niet belet te oordelen dat het bij de vaststelling van de Dublin III-verordening niet de bedoeling van de Uniewetgever is geweest om „de rechtsbescherming van asielzoekers op te offeren aan het vereiste dat asielverzoeken snel worden afgehandeld”. ( 86 ) Ik zie niet in waarom een dergelijke uitlegging in casu onmogelijk zou zijn. ( 87 )

81. Voorts merk ik op dat artikel 12, lid 2, van de uitvoeringsverordening bepaalt dat een overschrijding van de vastgestelde termijnen voor de beantwoording van een overnameverzoek of voor de uitvoering van de overdracht van een niet-begeleide minderjarige niet noodzakelijk een belemmering vormt voor de voortzetting van de procedure of voor de uitvoering van de overdracht. Zoals ik het begrijp, bevestigt deze bepaling dat bij niet-begeleide minderjarigen de doelstelling om de strikte termijnen van de Dublin III-verordening of de uitvoeringsverordening in acht te nemen, ondergeschikt is aan de doelstelling om een juiste toepassing van de in die instrumenten vervatte regels en een passende bescherming van de betrokkenen te verzekeren. Kortom, men kan niet zomaar met deze termijnen schermen om te verhinderen dat een niet-begeleide minderjarige opkomt tegen een weigering van de autoriteiten van de aangezochte lidstaat om hem over te nemen, nadat de verzoekende lidstaat tot de slotsom is gekomen dat de aangezochte lidstaat op basis van het „verantwoordelijkheidscriterium” in artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening de verantwoordelijke lidstaat is.

82. Er bestaat in elk geval een eenvoudige oplossing voor het probleem dat gerechtelijke procedures de bepaling van de verantwoordelijke lidstaat vertragen. Mijns inziens vereist de doelstelling van een snelle behandeling van verzoeken – die in de Dublin III-verordening besloten ligt –, in het belang zowel van de niet-begeleide minderjarigen als van de goede werking van het bij deze verordening ingestelde systeem, dat het rechtsmiddel waarin ten gunste van niet-begeleide minderjarigen krachtens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest is voorzien, zelf snel is. ( 88 )

83. In dit verband lijkt het mij ook duidelijk dat de instelling van dit rechtsmiddel een opschortende werking moet hebben met betrekking tot de procedure voor het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat. Indien de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat uiteindelijk beslissen dat de bevoegde autoriteiten van die lidstaat een vergissing hebben begaan door te weigeren een niet-begeleide minderjarige, zoals verzoeker, over te nemen, zou hun besluit nietig worden verklaard (of worden gewijzigd) en zouden die autoriteiten een nieuw antwoord moeten meedelen binnen de gestelde termijnen, die dan opnieuw beginnen te lopen. ( 89 ) De gevolgen in geval van niet-inachtneming van deze termijnen zouden dus ongewijzigd blijven.

84. In de derde plaats ben ik van mening dat de verplichting voor de lidstaten om in casu te voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel in overeenstemming is met de doelstelling van de Uniewetgever om niet-begeleide minderjarigen te betrekken bij de procedure voor het bepalen van de lidstaat die verantwoordelijk is voor de behandeling van hun verzoek. Deze doelstelling komt misschien het best tot uiting in artikel 6, lid 2, van de Dublin III-verordening en in artikel 12, lid 3, van de uitvoeringsverordening, alsook in de specifieke verplichtingen die daarin voor de lidstaten zijn opgenomen. ( 90 )

85. Mijns inziens kunnen diezelfde verplichtingen ertoe bijdragen dat in casu wordt verzekerd dat het gaat om een daadwerkelijk en niet louter om een illusoir rechtsmiddel van de niet-begeleide minderjarige. Aangezien deze bepalingen in voldoende algemene en ruime bewoordingen zijn gesteld, kan bijvoorbeeld zeer goed worden geconcludeerd dat zij voor de verzoekende lidstaat in de praktijk een concrete en precieze verplichting inhouden om de vertegenwoordiger van de niet-begeleide minderjarige ervan in kennis te stellen dat de autoriteiten van die lidstaat een overnameverzoek op grond van artikel 8, lid 2, van die verordening hebben ingediend bij een andere lidstaat (de aangezochte lidstaat) en vervolgens dat de autoriteiten van die andere lidstaat dat verzoek hebben afgewezen. Met een dergelijke verplichting zou de niet-begeleide minderjarige op de hoogte zijn van de inhoud van het besluit van de aangezochte lidstaat en zou hij daartegen, desgewenst, kunnen opkomen.

86. In de vierde plaats, en allerbelangrijkst, kan de verplichting voor de lidstaten om in casu te voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel effectief bijdragen tot een correcte en doeltreffende toepassing van de regels van de Dublin III-verordening en de uitvoeringsverordening. Het is duidelijk dat de „verantwoordelijkheidscriteria” en de hele reeks andere materiële, procedurele en bewijsregels die in deze twee instrumenten ( 91 ) worden genoemd om niet-begeleide minderjarigen te beschermen, tot op zekere hoogte nutteloos zouden worden en/of hun nuttig effect zouden verliezen, indien de autoriteiten van de lidstaten bij de beoordeling van overnameverzoeken over een onbegrensde beoordelingsmarge zouden beschikken inzake de toepassing ervan en indien zij in alle andere gevallen dan die waarin wordt besloten de minderjarige aan een andere lidstaat over te dragen (gevallen die onder artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening vallen), aan rechterlijke toetsing zouden ontsnappen. Algemeen beschouwd zou de doelstelling om te verzekeren dat op basis van „objectieve, eerlijke criteria” ( 92 ) wordt vastgesteld welke lidstaat verantwoordelijk is, kunnen worden ondermijnd. Verschillen in de toepassing van deze regels en criteria zouden de goede werking van de Dublin III-verordening, die berust op de beginselen van administratieve samenwerking ( 93 ), solidariteit ( 94 ) en onderling vertrouwen ( 95 ), in gevaar kunnen brengen. Door onverzoenbare verschillen kunnen lidstaten zelfs in een patstelling terechtkomen die mogelijk niet kan worden doorbroken door de bemiddelingsprocedure van artikel 37, lid 2, van deze verordening ( 96 ). Extreem gesteld zou een lidstaat, indien hij dat wenst, systematisch elk tot hem gericht overnameverzoek kunnen afwijzen. ( 97 )

87. Gelet op het bovenstaande betwijfel ik of het nog veel zin heeft om een onderscheid te handhaven tussen de situatie waarin een niet-begeleide minderjarige moet worden overgedragen (en op grond van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening over een rechtsmiddel beschikt) en de situatie waarin de aangezochte lidstaat weigert hem op grond van artikel 8, lid 2, van die verordening over te nemen zodat hij in de lidstaat moet blijven waar hij verblijft (en volgens de belanghebbenden in de procedure bij het Hof niet over een rechtsmiddel beschikt). Het is namelijk helemaal niet ondenkbaar dat een niet-begeleide minderjarige in Griekenland aankomt en daarna op een of andere wijze zelf Nederland weet te bereiken, waar zijn veronderstelde oom woont. Die minderjarige zou dan precies ondernemen wat deze verordening beoogt te ontmoedigen, te weten een „secundaire beweging” (indiening van opeenvolgende verzoeken om internationale bescherming in verschillende lidstaten). Indien Nederland in dit scenario dan een terugnameverzoek aan Griekenland richt en uiteindelijk besluit om de niet-begeleide minderjarige naar Griekenland terug te zenden, valt een dergelijk besluit echter wel binnen de werkingssfeer van artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening en kan de minderjarige zich voor de Nederlandse rechterlijke instanties verdedigen. Volgens de belanghebbenden in de procedure bij het Hof zou diezelfde minderjarige niet over een rechtsmiddel beschikken wanneer hij, zoals in casu is gebeurd, de regels naleeft en in Griekenland blijft en Nederland eenvoudigweg het verzoek om hem over te nemen afwijst. ( 98 )

88. Volgens mij beloont een dergelijke benadering in feite degenen die in strijd met de regelgeving een niet-toegestane secundaire beweging ondernemen en vormt zij voor niet-begeleide minderjarigen een extra aantrekkende factor om illegaal – met gevaar voor hun veiligheid en welzijn – naar de lidstaat te reizen waar hun „gezinslid” of „familielid” woont.

89. Ter afsluiting van dit deel wil ik benadrukken dat het niet de eerste keer zou zijn dat het Hof oordeelt dat artikel 47, eerste alinea, van het Handvest de lidstaten verplicht te voorzien in een doeltreffende voorziening in rechte in een situatie waarin de toepasselijke Unieregeling daarin niet uitdrukkelijk voorziet. Om maar een voorbeeld te geven: het Hof heeft recent in die zin geoordeeld in zijn arrest in de zaak Minister van Buitenlandse Zaken ( 99 ), die betrekking had op de uitlegging van de Visumcode.

3. Naar een herziening van het Dublinsysteem?

90. Een groot deel van de bedenkingen die de regeringen van de lidstaten in de loop van de onderhavige procedure hebben geuit, lijkt mij op zijn minst gedeeltelijk voort te vloeien uit het feit dat, mocht het Hof tot de conclusie komen dat in casu moet worden voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel, daarin ook in tal van andere gevallen zou moeten worden voorzien, hetgeen uiteindelijk zou kunnen leiden tot een herziening van het Dublinsysteem.

91. Mijns inziens leidt de door mij voorgestelde oplossing daar echter niet toe, en wel om drie belangrijke redenen.

92. In de eerste plaats mag niet uit het oog worden verloren dat in de praktijk een aanzienlijk deel, zo niet het merendeel, van de verzoeken tot terugname of overname betrekking heeft op asielzoekers die zich ophouden in de lidstaat waar zij hun verzoek om internationale bescherming behandeld willen zien en die trachten te voorkomen dat zij worden overgedragen aan een andere lidstaat [op grond van artikel 13 of artikel 18, lid 1, onder c) tot en met d), van de Dublin III-verordening]. Voor dergelijke situaties voorziet artikel 27, lid 1, van deze verordening reeds in een rechtsmiddel en behandelt het uitputtend de vraag of en, in voorkomend geval, wanneer dit rechtsmiddel open moet staan. ( 100 ) Zoals het Hof in het arrest M.A. e.a. ( 101 ) heeft benadrukt, volstaat het ter bescherming van de individuele rechten van een persoon die om internationale bescherming verzoekt, dat op een of ander moment tijdens de Dublinprocedure is voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel.

93. In de tweede plaats beperkt de oplossing die ik voorstel zich tot specifieke scenario’s. Concreet gaat het om de toepassing van een zeer specifieke bepaling van de Dublin III-verordening (artikel 8, lid 2), die verband houdt met een bijzondere categorie asielzoekers (niet-begeleide minderjarigen) en de volledige eerbiediging van bepaalde grondrechten (artikel 7 en artikel 24, lid 2, van het Handvest) beoogt te waarborgen. Een dergelijk rechtsmiddel hoeft niet aan alle asielzoekers ter beschikking te worden gesteld in verband met alle criteria van die verordening.

94. De vaststellingen die mij tot de conclusie hebben gebracht dat in casu een daadwerkelijk rechtsmiddel moet worden geboden, kunnen mijns inziens ongetwijfeld evenzeer toepasselijk zijn ingeval een niet-begeleide minderjarige die op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening wenst te worden overgedragen, aanvoert dat zijn grondrechten (artikel 7 en artikel 24, lid 2, van het Handvest) worden aangetast, niet door een besluit van de aangezochte lidstaat (in casu Nederland), maar als gevolg van een handelen of nalaten van de autoriteiten van de lidstaat waar die verzoeker verblijft (in casu Griekenland). ( 102 )

95. Een niet-begeleide minderjarige kan dus, voor alle duidelijkheid, diverse redenen hebben om zijn recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel uit te oefenen: omdat de autoriteiten van die lidstaat geen overnameverzoek op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening hebben ingediend of de termijnen (voor de indiening van dat verzoek of voor de overdracht van de minderjarige) niet in acht hebben genomen of zelfs omdat zij de soevereiniteitsclausule van artikel 17, lid 1, van die verordening onjuist hebben toegepast. Wat de reden ook is, het resultaat is altijd dat die lidstaat uiteindelijk verantwoordelijk wordt voor de behandeling van het verzoek van de minderjarige. Een dergelijk besluit heeft uiteraard wezenlijke gevolgen voor die minderjarige, omdat hij niet wordt overgebracht naar een andere lidstaat, maar tijdens de behandeling van zijn verzoek om internationale bescherming moet blijven waar hij is.

96. In de derde plaats is het echter duidelijk dat, zelfs indien het recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel in een dergelijk geval en in casu moet worden erkend, een besluit van een lidstaat, ongeacht of dat door de aangezochte lidstaat dan wel de verzoekende lidstaat wordt genomen, slechts vatbaar wordt voor beroep mits en wanneer het onherroepelijk is geworden.

97. In dit verband is het duidelijk dat opeenvolgende overnameverzoeken door de verzoekende lidstaat slechts kunnen worden ingediend zolang de daartoe in artikel 21, lid 1, van de Dublin III-verordening gestelde dwingende termijn niet is overschreden. ( 103 ) Na het verstrijken van deze termijn wordt het eventuele verzuim van die lidstaat om een overnameverzoek op grond van artikel 8, lid 2, van de Dublin III-verordening in te dienen onherroepelijk en is het naar mijn mening dus vatbaar voor beroep. Vóór die datum dient er echter geen enkele betwisting mogelijk te zijn. Evenzo wordt de weigering van de aangezochte lidstaat onherroepelijk, en derhalve voor toetsing vatbaar, wanneer de termijn voor de beantwoording van het definitieve overnameverzoek van de verzoekende lidstaat verstrijkt ( 104 ) (of, in voorkomend geval, zodra de termijn van twee weken voor de beantwoording van een verzoek tot heroverweging is verstreken) ( 105 ). Elke vóór die datum meegedeelde weigering dient echter slechts te kunnen worden betwist mits en wanneer zij wordt samengevoegd met of de vorm krijgt van een onherroepelijk besluit.

98. Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat indien het Hof de door mij voorgestelde oplossing volgt en oordeelt dat in casu krachtens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest een doeltreffende voorziening in rechte moet worden geboden, dit niet zou leiden tot een herziening van het systeem, zoals de regeringen van de lidstaten vrezen.

C. Enkele overwegingen over de praktische regelingen in verband met het rechtsmiddel (derde vraag)

99. Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen welke praktische regelingen gelden voor het rechtsmiddel waarin naar mijn mening krachtens artikel 47, eerste alinea, van het Handvest moet worden voorzien ten gunste van een asielzoeker zoals verzoeker. Meer in het bijzonder wenst hij te vernemen op welke wijze en door welke lidstaat het besluit van de aangezochte lidstaat en het recht om daartegen een rechtsmiddel in te stellen kenbaar moeten worden gemaakt aan de asielzoeker. Mijn opmerkingen in antwoord op deze vraag zijn vrij kort, aangezien ik er reeds op heb gewezen dat i) dit rechtsmiddel moet worden ingediend bij de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat en ii) die lidstaat ervoor moet zorgen dat een dergelijke asielzoeker over een snel rechtsmiddel beschikt. ( 106 )

100. In dit verband wijs ik op de vaste rechtspraak, volgens welke het, bij gebreke van harmonisatie van nationale procedures, krachtens het beginsel van procedurele autonomie een zaak van de interne rechtsorde van iedere lidstaat is om gedetailleerde voorschriften voor het recht van beroep vast te stellen, op de enkele voorwaarde dat die regels niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke situaties naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en, bovenal, dat zij de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten niet in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel). ( 107 )

101. Deze vereisten van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid geven uitdrukking aan de algemene verplichting van de lidstaten om de bescherming in rechte te waarborgen van de rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen. Zij gelden zowel voor de aanwijzing van de rechterlijke instanties die bevoegd zijn om kennis te nemen van vorderingen die op die rechten zijn gebaseerd als voor de vaststelling van de procedurevoorschriften. ( 108 )

102. Het lijkt mij duidelijk dat het in casu aan de verwijzende rechter staat – die bij uitsluiting bevoegd is om het nationale recht uit te leggen – om vast te stellen of, en zo ja in welke mate, het toetsingsstelsel in Nederland aan die vereisten voldoet en of hij bevoegd is om een besluit van de Staatssecretaris tot afwijzing van een overnameverzoek te toetsen. ( 109 ) Na deze precisering wil ik benadrukken dat de bevoegde rechter, opdat een echt daadwerkelijk rechtsmiddel wordt geboden, mijns inziens een volledige rechterlijke toetsing van dat besluit moet verrichten, ten aanzien van de feiten en het recht, om na te gaan of de rechten ( 110 ) van de verzoeker al dan niet zijn geschonden, en in voorkomend geval het betrokken besluit nietig te verklaren of te wijzigen.

103. Voorts volgt eveneens uit vaste rechtspraak dat de doeltreffendheid van de voorziening in rechte (in de zin van artikel 47, eerste alinea, van het Handvest) vereist dat de belanghebbende kennis kan nemen van de gronden waarop het tegen hem genomen besluit is gebaseerd, hetzij door lezing van het besluit zelf, hetzij doordat de gronden hem op zijn verzoek worden meegedeeld. ( 111 )

104. In dit verband ben ik van mening dat het uiteindelijk aan de bevoegde autoriteiten van de verzoekende lidstaat (in casu de Griekse autoriteiten) staat, die als enige in contact staan met de niet-begeleide minderjarige, om hem in kennis te stellen van de weigering van de autoriteiten van de aangezochte lidstaat en van zijn recht om tegen die weigering beroep of een bezwaar in te stellen. ( 112 )

105. Mijns inziens zijn hiervoor twee redenen. Ten eerste heeft de Uniewetgever met de vaststelling van de Dublin III-verordening het belang beklemtoond van administratieve samenwerking ( 113 ) en lijkt hij voorstander te zijn geweest van de invoering van een „éénloketsysteem”, zodat asielzoekers alles met de autoriteiten van één lidstaat kunnen afhandelen en alle administratieve formaliteiten op één plaats kunnen vervullen. Ten tweede ben ik van mening dat, in de onderhavige zaak, deze verplichting een niet-begeleide minderjarige, zoals verzoeker, de moeite zou besparen om contacten te moeten onderhouden met de bevoegde autoriteiten van zowel de verzoekende als de aangezochte lidstaat (die elk andere regels hanteren), tenminste totdat hij beslist of hij zijn recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel al dan niet wenst uit te oefenen. In het geheel beschouwd zou hij dan dus meer bescherming genieten, hetgeen in overeenstemming is met de doelstellingen van het Dublinsysteem. ( 114 )

106. Bovendien impliceert het beginsel van administratieve samenwerking mijns inziens noodzakelijkerwijs dat wanneer een niet-begeleide minderjarige, zoals verzoeker, bij de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat (in casu Nederland) beroep instelt tegen een afwijzing van een overnameverzoek door de bevoegde autoriteiten van die lidstaat, die autoriteiten de autoriteiten van de verzoekende lidstaat (in casu Griekenland) ervan in kennis moeten stellen dat een dergelijk beroep is ingesteld. ( 115 )

107. Mijns inziens is dit noodzakelijk om de autoriteiten van de verzoekende lidstaat in staat te stellen de procedure voor de bepaling van de verantwoordelijke lidstaat op te schorten zolang de beroepsprocedure aanhangig is. ( 116 ) Die opschortende werking is immers noodzakelijk om te voorkomen dat die autoriteiten besluiten dat zij verantwoordelijk zijn voor de behandeling van het verzoek om internationale bescherming van de niet-begeleide minderjarige en daardoor overgaan tot de beoordeling van de gegrondheid van zijn asielverzoek.

V. Conclusie

108. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van de rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem, als volgt te beantwoorden: „1) Artikel 27, lid 1, van verordening (EU) nr. 604/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend, kan niet aldus worden uitgelegd dat het de lidstaten verplicht te voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel tegen een afwijzing door hun bevoegde autoriteiten van een overnameverzoek in de zin van artikel 22, lid 1, ervan gelezen in samenhang met artikel 8, lid 2, van die verordening. 2) Evenwel verplicht in een dergelijke situatie artikel 47, eerste alinea, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, gelezen in samenhang met artikel 7 en artikel 24, lid 2, ervan, de lidstaat waarvan de bevoegde autoriteiten het overnameverzoek hebben afgewezen, om ten gunste van de betrokken niet-begeleide minderjarige (maar niet zijn gestelde familielid) te voorzien in een doeltreffende voorziening in rechte bij de nationale rechterlijke instanties van die lidstaat. 3) De gedetailleerde voorschriften over de wijze waarop gebruik kan worden gemaakt van een dergelijke doeltreffende voorziening in rechte zijn krachtens het beginsel van procedurele autonomie een zaak van de interne rechtsorde van iedere lidstaat, met dien verstande dat de beginselen van doeltreffendheid en gelijkwaardigheid in acht moeten worden genomen en de autoriteiten van de lidstaat die het overnameverzoek heeft ingediend, verplicht zijn om i) de betrokken niet-begeleide minderjarige in kennis te stellen van het antwoord van de bevoegde autoriteiten in de aangezochte lidstaat en ii) de procedure voor het bepalen van de lidstaat die verantwoordelijk is voor de behandeling van het verzoek om internationale bescherming van de minderjarige, op te schorten zolang diens beroepsprocedure aanhangig is.”

( 1 ) Oorspronkelijke taal: Engels.

( 2 ) Zie het jaarverslag van het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken (EASO) over de asielsituatie in de Europese Unie, 2015, 2016, blz. 109.

( 3 ) Zie https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20210423‑1

( 4 ) Verordening (EU) nr. 604/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend (PB 2013, L 180, blz. 31; hierna: „Dublin III-verordening”).

( 5 ) Zie onder meer arresten van 7 juni 2016, Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409); 23 januari 2019, M.A. e.a. (C‑661/17, EU:C:2019:53), en 19 maart 2019, Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218).

( 6 ) Overeenkomstig artikel 2, onder i) en j), van de Dublin III-verordening wordt voor de toepassing van die verordening onder „minderjarige” verstaan „een onderdaan van een derde land of een staatloze die jonger is dan 18 jaar”, respectievelijk onder „niet-begeleide minderjarige”„een minderjarige die zonder begeleiding van een [...] voor hem verantwoordelijke volwassene op het grondgebied van een lidstaat aankomt, zolang hij niet daadwerkelijk onder de hoede van een dergelijke volwassene staat”.

( 7 ) Overeenkomstig artikel 2, onder h), van de Dublin III-verordening wordt onder „familielid” verstaan „de volwassen tante of oom of grootouder van de verzoeker die op het grondgebied van een lidstaat aanwezig is [...]”.

( 8 ) Verordening van de Commissie van 2 september 2003 houdende uitvoeringsbepalingen van verordening (EG) nr. 343/2003 van de Raad tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat door een onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt ingediend (PB 2003, L 222, blz. 3), zoals gewijzigd bij uitvoeringsverordening (EU) nr. 118/2014 van de Commissie van 30 januari 2014 (PB 2014, L 39, blz. 1).

( 9 ) In zijn verzoek om een prejudiciële beslissing geeft de verwijzende rechter nog aan dat de Griekse autoriteiten op 2 juli 2020 de Staatssecretaris nogmaals hebben verzocht om verzoeker over te nemen. De Staatssecretaris heeft dit verzoek op 9 juli 2020 afgewezen. Deze afwijzing maakt geen deel uit van het beroep bij de verwijzende rechter.

( 10 ) Zoals ik in punt 20 supra heb aangegeven, is zowel verzoeker als S partij in de procedure bij de verwijzende rechter. In zijn verzoek om een prejudiciële beslissing heeft de verwijzende rechter evenwel enkel de argumentatie van verzoeker uiteengezet.

( 11 ) Arrest van 7 juni 2016 (C‑63/15, EU:C:2016:409).

( 12 ) Arrest van 7 juni 2016 (C‑155/15, EU:C:2016:410).

( 13 ) De Staatssecretaris geeft aan dat, terwijl asielzoekers slechts in de in artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening uitdrukkelijk vermelde gevallen recht hebben om een rechtsmiddel in te stellen, de autoriteiten van de verzoekende lidstaat in alle gevallen waarin de bevoegde autoriteiten in de aangezochte lidstaat weigeren een asielzoeker over te nemen het recht hebben om te vragen dat het overnameverzoek opnieuw wordt onderzocht (overeenkomstig artikel 5, lid 2, van de uitvoeringsverordening) of om een bemiddelingsprocedure in te leiden zoals uiteengezet in artikel 37, lid 2, van de Dublin III-verordening.

( 14 ) Zie artikel 21, lid 1, en artikel 22, lid 1, van de Dublin III-verordening (weergegeven in de punten 10 en 11 supra).

( 15 ) Zie overweging 16 van de Dublin III-verordening.

( 16 ) Ik wil erop wijzen dat alleen de datum van indiening van het verzoek om internationale bescherming relevant is voor de beoordeling of de verzoeker al dan niet „minderjarig” is [zie naar analogie arrest van 12 april 2018, A en S (C‑550/16, EU:C:2018:248, punten 39‑64)]. Bijgevolg is het irrelevant dat verzoeker in het hoofdgeding 18 jaar is geworden nadat hij zijn verzoek om internationale bescherming in Griekenland had ingediend.

( 17 ) Artikel 26, lid 1, van de Dublin III-verordening bepaalt dat „[w]anneer de aangezochte lidstaat instemt met de overname of de terugname van een verzoeker of een andere persoon als bedoeld in artikel 18, lid 1, onder c) of d), [...] de verzoekende lidstaat de betrokkene in kennis [stelt] van het besluit om hem over te dragen aan de verantwoordelijke lidstaat en, indien van toepassing, van het besluit om zijn verzoek om internationale bescherming niet te behandelen” (cursivering van mij). Artikel 29, lid 1, ervan bepaalt dat de betrokkene wordt overgedragen „uiterlijk binnen een termijn van zes maanden vanaf de aanvaarding van het verzoek [...] om de betrokkene over of terug te nemen” (cursivering van mij).

( 18 ) Zie in dit verband ook overweging 19 van de Dublin III-verordening, waarin wordt uiteengezet dat het rechtsmiddel waarin artikel 27, lid 1, voorziet, betrekking heeft op „de juridische en feitelijke situatie in de lidstaat aan welke de verzoeker wordt overgedragen” (cursivering van mij).

( 19 ) De artikelen 23 en 24 van de Dublin III-verordening preciseren welke procedure van toepassing is op terugnameverzoeken [die alleen kunnen worden ingediend in de gevallen bedoeld in artikel 18, lid 1, onder b) tot en met d), van de Dublin III-verordening]. De onderhavige zaak betreft een overnameverzoek en niet een terugnameverzoek.

( 20 ) Zie in die zin arresten van 31 mei 2018, Hassan (C‑647/16, EU:C:2018:368, punt 60), en 4 oktober 2018, Fathi (C‑56/17, EU:C:2018:803, punt 54).

( 21 ) Zie met name arrest van 7 juni 2016, Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409, punt 53).

( 22 ) Zoals blijkt uit overweging 19 van de Dublin III-verordening is artikel 27, lid 1, ervan vastgesteld om ervoor te zorgen dat artikel 47 van het Handvest volledig wordt geëerbiedigd.

( 23 ) Een dergelijke uitlegging zou, met andere woorden, contra legem en derhalve onaanvaardbaar zijn. Zie naar analogie arrest van 24 januari 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punten 24 en 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 24 ) Zie artikel 28, lid 5, van het „Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend (herschikking)” [COM(2016) 270 final].

( 25 ) PB 2021, C 143, blz. 4.

( 26 ) Opgemerkt zij dat het meest recente voorstel van de Commissie geen vergelijkbare bepaling bevat (zie artikel 33 van het „Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende asiel- en migratiebeheer en tot wijziging van richtlijn 2003/109/EG van de Raad en de voorgestelde verordening (EU) XXX/XXX [Fonds voor asiel en migratie]” [COM(2020) 610 final]).

( 27 ) Zie over het algemene beginsel van daadwerkelijke rechterlijke bescherming arrest van 15 mei 1986, Johnston (222/84, EU:C:1986:206, punt 18). Zie later, in verband met artikel 47 van het Handvest, onder meer arresten van 13 maart 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163, punt 37), en 18 december 2014, Abdida (C‑562/13, EU:C:2014:2453, punt 45).

( 28 ) Overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest heeft het eerstgenoemde recht dus dezelfde inhoud en reikwijdte als het laatstgenoemde, hoewel het Unierecht een ruimere bescherming kan bieden.

( 29 ) Zie arrest van 6 oktober 2020, État luxembourgeois (Rechtsbescherming tegen een verzoek om inlichtingen in belastingzaken) (C‑245/19 en C‑246/19, EU:C:2020:795, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 30 ) Ibid., punt 55.

( 31 ) Zie artikel 51, lid 1, van het Handvest, zoals uitgelegd in met name het arrest van 26 februari 2013, Åkerberg Fransson (C‑617/10, EU:C:2013:105, punten 17‑23).

( 32 ) Zie de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de zaak El Hassani (C‑403/16, EU:C:2017:659, punt 76). Laatstgenoemd vereiste is echter eerder ruim uitgelegd in de rechtspraak van het Hof. Het Hof heeft bijvoorbeeld geoordeeld dat een persoon zich mag beroepen op het algemene beginsel van bescherming tegen ingrepen van het openbaar gezag in de privésfeer die willekeurig of onredelijk zouden zijn [zie onder meer arrest van 6 oktober 2020, État luxembourgeois (Rechtsbescherming tegen een verzoek om inlichtingen in belastingzaken) (C‑245/19 en C‑246/19, EU:C:2020:795, punten 57 en 58)], of op de rechten om vrij diensten te verrichten en zich vrij te vestigen, die respectievelijk aan artikel 56 en artikel 49 VWEU worden ontleend [zie arrest van 14 juni 2017, Online Games e.a. (C‑685/15, EU:C:2017:452, punt 58)].

( 33 ) Deze autoriteiten „brengen het recht van de Unie ten uitvoer” in de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest.

( 34 ) Hoewel artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening niet in een dergelijk rechtsmiddel voorziet (zie mijn analyse van de eerste vraag).

( 35 ) Met uitzondering van het criterium in artikel 8, lid 1, van de Dublin III-verordening betreffende de aanwezigheid van een „gezinslid” in een andere lidstaat.

( 36 ) Cursivering van mij. Deze verplichtingen moeten worden afgezet tegen de beoordelingsmarge waarover de lidstaten krachtens artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening beschikken om wegens humanitaire redenen of uit mededogen af te wijken van de verantwoordelijkheidscriteria om gezinsleden, familieleden of andere familierelaties bijeen te kunnen brengen en een verzoek om internationale bescherming dat bij deze lidstaat of bij een andere lidstaat is ingediend te kunnen behandelen (zie overweging 17 van deze verordening).

( 37 ) Zie overweging 39 van de Dublin III-verordening waarin in het bijzonder de grondrechten worden genoemd die worden gewaarborgd bij de artikelen 1, 4, 7, 18, 24 en 47 van het Handvest.

( 38 ) Naast de erkenning van het recht op een daadwerkelijk rechtsmiddel in bepaalde omstandigheden in artikel 27, lid 1, ervan, bevat de Dublin III-verordening regels inzake bewaring (artikel 28), regels betreffende de opslag van persoonsgegevens (artikel 38), het recht op informatie (artikel 4), het recht op toegang tot de asielprocedure (artikel 3) en het recht op een persoonlijk onderhoud (artikel 5).

( 39 ) Zie arresten van 7 juni 2016, Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409) en 7 juni 2016, Karim (C‑155/15, EU:C:2016:410), en 25 oktober 2017, Shiri (C‑201/16, EU:C:2017:805).

( 40 ) Zie in die zin overwegingen 9, 13, 14, 16 en 19 van de Dublin III-verordening.

( 41 ) Overweging 16 van de Dublin III-verordening (cursivering van mij).

( 42 ) Zie overwegingen 13 en 14 van die verordening.

( 43 ) Overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest.

( 44 ) Zie in dit verband EHRM, 13 juni 1979, Marckx tegen België (CE:ECHR:1979:0613JUD000683374, § 45). Het EHRM heeft ook bevestigd dat het „familie- en gezinsleven” niet beperkt is tot de banden tussen „gezinsleden”, zoals destijds gedefinieerd in artikel 2 van verordening (EG) nr. 343/2003 van de Raad van 18 februari 2003 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat door een onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt ingediend (PB 2003, L 50, blz. 1) (zie EHRM, 7 mei 2013, L.H. en V.S. tegen België, CE:ECHR:2013:0507DEC006742910, § 73).

( 45 ) Zie naar analogie arrest van 16 juli 2020, Belgische Staat (Gezinshereniging – Minderjarig kind) (C‑133/19, C‑136/19 en C‑137/19, EU:C:2020:577, punt 34).

( 46 ) Overeenkomstig deze bepaling moeten de lidstaten bij de vaststelling van wat in het belang van het kind is onder meer rekening houden met de mogelijkheden van gezinshereniging.

( 47 ) Volgens deze bepaling moet de lidstaat waar een niet-begeleide minderjarige een verzoek om internationale bescherming indient voor de toepassing van artikel 8 van de Dublin III-verordening zo spoedig mogelijk het nodige doen om na te gaan of er gezinsleden, broers of zussen of familieleden van de niet-begeleide minderjarige op het grondgebied van de lidstaten aanwezig zijn, waarbij het belang van de minderjarige wordt beschermd.

( 48 ) Zie arrest van 23 januari 2019, M.A. e.a. (C‑661/17, EU:C:2019:53, punt 89).

( 49 ) Het EHRM heeft geoordeeld dat minderjarigen, „wegens hun specifieke behoeften en hun extreme kwetsbaarheid”, meer bescherming verdienen dan andere asielzoekers. Overheidsinstanties zijn verplicht om hen te beschermen en passende maatregelen te nemen in het kader van hun positieve verplichtingen uit hoofde van artikel 3 EVRM. Zie met name EHRM, 19 januari 2012, Popov tegen Frankrijk (CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 91), en EHRM, 4 november 2014, Tarakhel tegen Zwitserland (CE:ECHR:2014:1104JUD002921712, §§ 118 en 119).

( 50 ) Zie overweging 13 van de Dublin III-verordening. Zie ook richtlijn 2013/33/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van normen voor de opvang van verzoekers om internationale bescherming (PB 2013, L 180, blz. 96; hierna: „opvangrichtlijn”). Krachtens deze richtlijn, die ook tijdens de Dublinprocedure van toepassing is op personen die om internationale bescherming verzoeken (zie overweging 11 van de Dublin III-verordening en artikel 3 ervan), moeten de lidstaten „rekening [houden] met de specifieke situatie van kwetsbare personen” zoals minderjarigen en niet-begeleide minderjarigen (artikel 21), met name door „ervoor [te zorgen] dat kinderen een levensstandaard hebben die past bij hun fysieke, geestelijke, spirituele, morele en sociale ontwikkeling” (artikel 23).

( 51 ) In het bijzonder mag een niet-begeleide minderjarige op grond van artikel 24, lid 2, van de opvangrichtlijn in beginsel slechts worden ondergebracht in een pleeggezin, in een opvangcentrum met speciale voorzieningen voor minderjarigen of in andere huisvesting die geschikt is voor minderjarigen, indien hij geen volwassen bloedverwant heeft.

( 52 ) Zie overweging 13 van de Dublin III-verordening.

( 53 ) Wanneer een niet-begeleide minderjarige een gezinslid in een andere lidstaat heeft, dan bepaalt artikel 8, lid 1, van de Dublin III-verordening dat zij, in beginsel, moeten worden herenigd. Evenzo bepaalt artikel 23, lid 5, van de opvangrichtlijn met name dat minderjarige verzoekers moeten worden gehuisvest bij hun ouders of bij de volwassene die voor hen verantwoordelijk is, mits het in het belang van de betrokken minderjarige is.

( 54 ) Evenzo volgt uit artikel 24, lid 2, van de opvangrichtlijn dat wanneer een niet-begeleide minderjarige asielzoeker een volwassen bloedverwant in dezelfde lidstaat heeft, hij bij die bloedverwant moet worden ondergebracht, uiteraard mits dit in het belang van de betrokken minderjarige is.

( 55 ) Richtlijn 2003/86/EG van de Raad van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging (PB 2003, L 251, blz. 12; hierna: „richtlijn inzake gezinshereniging”).

( 56 ) Zie artikel 33 („Vrij verkeer binnen de lidstaat”) van richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming (herschikking) (PB 2011, L 337, blz. 9; hierna: „kwalificatierichtlijn”).

( 57 ) Zie artikel 10, lid 3, onder a), van de richtlijn inzake gezinshereniging.

( 58 ) Bovendien lijkt het weinig waarschijnlijk dat de oom van verzoeker (die legaal in Nederland verblijft) zich op de bepalingen van de richtlijn inzake gezinshereniging kan beroepen om verzoeker (zijn neef) bij hem te laten wonen. Krachtens deze richtlijn hebben derdelanders die legaal in de Unie verblijven namelijk alleen het recht om te worden herenigd met hun echtgenoot, hun minderjarige kinderen en de kinderen van hun echtgenoot in de lidstaat waar zij verblijven. De lidstaten kunnen ook gezinshereniging mogelijk maken met een niet-gehuwde levenspartner, ten laste zijnde meerderjarige kinderen of ten laste zijnde oudere bloedverwanten (maar zijn daartoe niet verplicht).

( 59 ) Zie artikel 31, lid 3, van richtlijn 2013/32/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende gemeenschappelijke procedures voor de toekenning en intrekking van de internationale bescherming (PB 2013, L 180, blz. 60). De totale periode kan zelf wel 21 maanden in beslag nemen (zie artikel 31, lid 5, van die richtlijn). De lidstaten kunnen natuurlijk voorrang geven aan verzoeken die zijn ingediend door niet-begeleide minderjarigen (zie artikel 31, lid 7, onder b), van die richtlijn), maar zijn daartoe niet verplicht.

( 60 ) In dit verband ben ik het niet eens met het standpunt van de Griekse regering dat de Dublinprocedure slechts een tussenprocedure en niet meer dan één van de stappen in de gehele procedure is die asielzoekers moeten doorlopen vanaf het moment waarop zij om internationale bescherming verzoeken totdat over hun asielverzoek wordt beslist. Mijns inziens kunnen de gevolgen van deze procedure zeer reëel zijn voor niet-begeleide minderjarigen, vooral wanneer zij nog heel jong zijn.

( 61 ) Zie naar analogie EHRM, 19 januari 2012, Popov tegen Frankrijk (CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 100). Dit geldt des te meer wanneer de lidstaat waarin de niet-begeleide minderjarige zich bevindt, te maken heeft met een bijzonder groot aantal verzoeken om internationale bescherming en het voor deze lidstaat moeilijk is hem alle zorg te bieden die in zijn belang noodzakelijk is.

( 62 ) Zoals duidelijk blijkt uit artikel 6, lid 3, van de Dublin III-verordening moeten de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de vaststelling van het belang van de minderjarige rekening houden met een reeks factoren waarvan de standpunten van de minderjarige (in overeenstemming met zijn leeftijd en maturiteit) slechts één factor vormen.

( 63 ) Zie met name arrest van 21 december 2011, N.S. e.a. (C‑411/10 en C‑493/10, EU:C:2011:865, punten 64‑69 en 108).

( 64 ) Het EHRM heeft erkend dat op het gebied van immigratie de extreme kwetsbaarheid van het kind de bepalende factor is en prevaleert boven andere overwegingen (zie EHRM, 19 januari 2012, Popov tegen Frankrijk, CE:ECHR:2012:0119JUD003947207, § 91).

( 65 ) Zie arrest van 23 januari 2019, M.A. e.a. (C‑661/17, EU:C:2019:53).

( 66 ) Hoe dan ook kan alleen de lidstaat waarbij een asielzoeker een verzoek om internationale bescherming heeft ingediend, van deze clausule gebruikmaken. Bijgevolg heeft zij weinig van doen met de vraag of een asielzoeker een rechtsmiddel moet kunnen instellen tegen een beslissing van de aangezochte lidstaat (een lidstaat waarbij geen asielverzoek is ingediend en geregistreerd).

( 67 ) Artikel 3, lid 2, van de uitvoeringsverordening (cursivering van mij). Zie ook artikel 22, lid 1, van de Dublin III-verordening.

( 68 ) In het bijzonder of er bewezen familiebanden bestaan tussen de minderjarige en zijn verondersteld familielid, of dat familielid zich op het grondgebied van die lidstaat ophoudt, of dat familielid voor de minderjarige kan zorgen en of de hereniging in het belang van de minderjarige is.

( 69 ) Zie bijvoorbeeld artikel 6, lid 3, van de Dublin III-verordening, waarin alle relevante factoren worden genoemd waarmee rekening moet worden gehouden om vast te stellen wat het belang van een niet-begeleide minderjarige is, of artikel 3, lid 2, en artikel 5, lid 1, van de uitvoeringsverordening, die bepalen dat de aangezochte lidstaat een overnameverzoek slechts kan afwijzen wanneer deze lidstaat „na onderzoek” van oordeel is dat op grond van de voorgelegde elementen niet kan worden besloten dat hij verantwoordelijk is. Zie ook artikel 12 van de uitvoeringsverordening.

( 70 ) Bijvoorbeeld de regels betreffende de termijn waarbinnen een lidstaat een overnameverzoek moet beantwoorden (artikel 22, lid 1, van de Dublin III-verordening of artikel 5, lid 2, van de uitvoeringsverordening).

( 71 ) Zie de regels die onder meer zijn opgenomen in bijlage II, lijst A.I.1, van de uitvoeringsverordening waarin de verschillende bewijsmiddelen worden beschreven die kunnen worden aangevoerd om de aanwezigheid aan te tonen van een „gezinslid”, „familielid” of „andere familierelatie” van een niet-begeleide minderjarige verzoeker.

( 72 ) Zie in dit verband het algemeen Unierechtelijk beginsel van behoorlijk bestuur, zoals met name vermeld in het arrest van 8 mei 2014, N. (C‑604/12, EU:C:2014:302, punt 50).

( 73 ) Het lijkt mij duidelijk – en dat was ook zo voor de verwijzende rechter (zie punt 26 supra) – dat de bemiddelingsprocedure van artikel 37, lid 2, van de Dublin III-verordening geen doeltreffende voorziening in rechte is in de zin van artikel 47 van het Handvest. Hoewel die procedure ontegenzeglijk „zowel voor de lidstaten als voor de verzoekers van belang” is (zie overweging 37 van die verordening), merk ik op dat deze procedure i) uitsluitend plaatsvindt op initiatief van de lidstaten en niet openstaat voor asielzoekers (en zij er ook op geen enkele manier bij worden betrokken) en ii) niet plaatsvindt voor een onpartijdige „rechterlijke instantie” die sancties oplegt voor de onjuiste toepassing van de wet. Deze procedure is louter een dialoog tussen verschillende overheidsdiensten.

( 74 ) Zie naar analogie arrest van 14 mei 2020, Országos Idegenrendészeti Főigazgatóság Dél-alföldi Regionális Igazgatóság (C‑924/19 PPU en C‑925/19 PPU, EU:C:2020:367, punt 290).

( 75 ) Zie voetnoot 95 hieronder.

( 76 ) Het Hof moet zich echter nog uitspreken over deze kwestie, aangezien het in zijn arrest van 4 oktober 2018, Fathi (C‑56/17, EU:C:2018:803, punt 54), enkel heeft opgemerkt dat de Dublin III-verordening „niet in dergelijke specifieke procedurele waarborgen [voorziet] wanneer [...] de lidstaat die bepaalt welke lidstaat verantwoordelijk is tot de slotsom komt dat de verzoeker niet aan een andere lidstaat moet worden overgedragen” (te weten, wanneer er geen „overdrachtsbesluit” in de zin van artikel 27, lid 1, van die verordening wordt genomen).

( 77 ) Zie deel A van deze conclusie.

( 78 ) Dit blijkt duidelijk uit overweging 19 van de Dublin III-verordening, volgens welke artikel 27, lid 1, van deze verordening is vastgesteld „teneinde de rechten van de betrokkenen daadwerkelijk te beschermen”.

( 79 ) Zie arrest van 14 mei 2019, M e.a. (Intrekking van de vluchtelingenstatus) (C‑391/16, C‑77/17 en C‑78/17, EU:C:2019:403, punt 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 80 ) In het kader van de toepassing van de Dublin III-verordening vormen de termijnen immers meer dan slechts een reeks procedurele waarborgen. Indien een lidstaat de toepasselijke termijnen niet in acht neemt, kan de verantwoordelijkheid voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming bij die lidstaat komen te liggen in plaats van bij de lidstaat die anders op grond van die verordening zou worden aangewezen (zie in dit verband bijvoorbeeld artikel 21, lid 1, derde alinea, en artikel 22, lid 7, van de Dublin III-verordening).

( 81 ) Zie overweging 5 van de Dublin III-verordening.

( 82 ) Zie in dit verband overweging 21 van de Dublin III-verordening.

( 83 ) Zie arrest van 25 oktober 2017 (C 201/16, EU:C:2017:805, punt 44).

( 84 ) Ik merk op dat, in de huidige vorm ervan, de Dublin III-verordening hoe dan ook vertragingen toelaat bij het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat in situaties waarin de verzoekende lidstaat besluit om de bemiddelingsprocedure overeenkomstig artikel 37 van de Dublin III-verordening in te leiden. Anders dan in het geval waarin de asielzoeker beroep instelt bij de rechter, heeft hij in de context van die procedure evenwel op geen enkele wijze inspraak.

( 85 ) Zie arrest van 7 juni 2016, Ghezelbash (C‑63/15, EU:C:2016:409, punt 56).

( 86 ) Ibid., punt 57.

( 87 ) Het is inderdaad correct dat het Hof in zijn arrest van 23 januari 2019, M.A. e.a. (C‑661/17, EU:C:2019:53), niet heeft aanvaard dat een rechtsmiddel kan worden ingesteld tegen het besluit van een lidstaat om geen gebruik te maken van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening (ibid., punt 79), met name omdat „een vermenigvuldiging van het aantal rechtsmiddelen [moet] worden vermeden” met het oog op een snelle behandeling van verzoeken om internationale bescherming (ibid., punt 76). Het Hof heeft echter ook benadrukt dat op grond van artikel 27, lid 1, van die verordening hoe dan ook tegen een dergelijk besluit kan worden opgekomen in het kader van een rechtsmiddel tegen het uiteindelijk genomen overdrachtsbesluit (ibid., punten 78 en 79). Derhalve betwijfel ik of het Hof met dat arrest heeft bedoeld dat de toekenning van een rechtsmiddel in alle situaties moet worden ontmoedigd, met inbegrip van de situatie, zoals in casu (zie punt 70 supra), waarin er anders geen gelegenheid zou zijn om in rechte op te komen tegen de vaststellingen in enig stadium van de Dublinprocedure.

( 88 ) Zie naar analogie arrest van 25 oktober 2017, Shiri (C‑201/16, EU:C:2017:805, punt 44).

( 89 ) Te weten, binnen de in artikel 22 van de Dublin III-verordening gestelde termijn van twee maanden.

( 90 ) Tot die verplichtingen behoort de verplichting om een vertegenwoordiger aan te wijzen om de niet-begeleide minderjarige bij te staan en/of te vertegenwoordigen in alle procedures waarin in deze verordening is voorzien, om deze vertegenwoordiger toegang te verlenen tot het dossier van de minderjarige en om deze vertegenwoordiger „zoveel mogelijk” te betrekken bij de procedure voor het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat (zie in dit verband artikel 12, lid 3, van de uitvoeringsverordening).

( 91 ) Zie punt 66 supra.

( 92 ) Zie overweging 5 van de Dublin III-verordening.

( 93 ) Zie hoofdstuk VII, met als opschrift „Administratieve samenwerking”, van de Dublin III-verordening.

( 94 ) Zie overwegingen 7 tot en met 9 van de Dublin III-verordening.

( 95 ) Zie overweging 22 van de Dublin III-verordening. Zie ook Den Heijer, M., „Remedies in the Dublin Regulation: Ghezelbash and Karim”, Common Market Law Review, deel 54, 2017, blz. 869.

( 96 ) Overeenkomstig deze bepaling kan de „bemiddelingsprocedure” op verzoek van één enkele lidstaat worden ingeleid. Vastgesteld moet echter worden dat voor de leden van het comité die worden aangewezen om een geschil te beslechten, te weten lidstaten die niet bij de zaak zijn betrokken, niet dezelfde gedragsregels gelden als voor een onpartijdige rechter mocht de asielzoeker zelf over een rechtsmiddel beschikken.

( 97 ) Ik ben het volkomen eens met de Commissie en de Griekse regering dat de regels inzake „administratieve samenwerking” een aantal waarborgen bevatten teneinde te verzekeren dat de rechten van asielzoekers worden beschermd. Mijns inziens sluiten die waarborgen echter niet uit dat ten gunste van een niet-begeleide minderjarige, zoals verzoeker, wordt voorzien in een daadwerkelijk rechtsmiddel.

( 98 ) Het is juist dat het rechtsmiddel in het geval van een terugnameverzoek een beperktere strekking heeft dan het rechtsmiddel in het geval van een overnameverzoek, aangezien een terugnameverzoek slechts kan worden ingediend in de gevallen die uitdrukkelijk zijn vermeld in artikel 18, lid 1, onder b) tot en met d), van de Dublin III-verordening en de nationale rechterlijke instanties niet nagaan of de in hoofdstuk III van de Dublin III-verordening geformuleerde „verantwoordelijkheidscriteria” correct zijn toegepast door de lidstaat wa