Op 27 mei 1970 deelde de Belgische regering via haar Permanente Vertegenwoordiging bij de Europese Gemeenschappen aan de Commissie mede dat de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (NMBS) van plan was de Staat te verzoeken om een financiële compensatie voor de economische nadelen welke zij naar haar zeggen ondervond door de toepassing van de directe internationale tarieven voor het vervoer per spoor van onder het EGKS-Verdrag vallende goederen.

Op basis van de elementen, omschreven in artikel 11, lid 1, van de — krachtens de artikelen 75 en 94 EEG-Verdrag vastgestelde — verordening nr. 1191/69 van de Raad van 26 juni 1969, betreffende het optreden van de Lid-Staten ten aanzien van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB 1969, L 156, blz. 1), schatte de NMBS dit nadeel voor 1971 op 500 miljoen Belgische franken.

De betrokken internationale tarieven werden ingevoerd bij Overeenkomst van 21 maart 1955 tussen de vertegenwoordigers van de Regeringen van de Lid-Staten der EGKS, in het kader van de Raad bijeen (PB 1955, blz. 701), welke later werd gewijzigd bij drie aanvullende overeenkomsten, in werking getreden op respectievelijk 1 mei 1956, 1 mei 1959 en 1 maart 1974. Deze Overeenkomst was gebaseerd op artikel 70 EGKS-Verdrag en op paragraaf 10 van de bij dit Verdrag gevoegde Overeenkomst met betrekking tot de overgangsbepalingen.

De Belgische regering baseerde haar verzoek kortweg op verordening nr. 1191/69. Men moet dit echter zien als een beroep op het karakter van „met het begrip openbare dienst verband houdende verplichting” in de zin van deze verordening; volgens haar bracht de toepassing van deze internationale EGKS-spoorwegtarieven een zodanige verplichting met zich mee.

Daar de Belgische regering aannam dat dergelijke aanvragen ook in de overige Lid-Staten zouden worden ingediend, verzocht zij de Commissie deze Staten te raadplegen, „opdat in de zes landen terzake een zelfde standpunt zou worden ingenomen”.

Tijdens een bijeenkomst van een groep regeringsdeskundigen te Brussel op 10 september 1970 werd vooral onderzocht of de toepassing van de directe internationale EGKS-tarieven een openbare dienstverplichting en inzonderheid een tariefplicht in de zin van artikel 2, lid 5, van verordening nr. 1191/69 opleverde en, zo ja, of een dergelijke verplichting economische nadelen als bedoeld in artikel 5, lid 2, dezer verordening meebracht.

Daar de standpunten van de verschillende nationale delegaties tijdens de bijeenkomst aanzienlijk uiteenliepen, werd overeengekomen voor het einde van 1970 wederom een bijeenkomst aan dit probleem te wijden.

Het vervolg kan worden gereconstrueerd uit de briefwisseling tussen de directeur-generaal Vervoer van de Commissie en de Belgische Permanente Vertegenwoordiging.

De diensten van de Commissie namen de zaak diepgaand in studie, waarna de directeur-generaal op 2 juli 1973 aan de Permanente Vertegenwoordiging mededeelde dat „de gemeenschapsrechtelijke en intergouvernementele bepalingen … geen verplichting inhielden om prijzen toe te passen welke op grond van bijzondere tariefmaatregelen waren opgelegd, en dat zij derhalve geen tariefplicht in de zin van artikel 2, lid 5, van verordening nr. 1191/69 opleverden, welke tot compensatie uit hoofde van deze verordening aanleiding zou kunnen geven.”

Nadat de Commissie had vastgesteld dat de Belgische regering krachtens deze verordening aan de NMBS compensatie had toegekend ad BF 410 miljoen in 1971 en BF 520 miljoen in 1972, verzocht zij — bij brief van de directeur-generaal vervoer — de Belgische regering om mededeling van „alle nodige gegevens over de redenen op grond waarvan zij deze compensaties had toegekend”.

Bij de Raad had in de tussentijd, op 11 oktober 1973, de Nederlandse delegatie een verzoek ingediend tot herziening van de Overeenkomst van 21 maart 1955 ten einde deze aan te passen aan de gewijzigde omstandigheden, waaronder de uitbreiding van de Gemeenschappen.

Naar aanleiding hiervan gaf de Raad tijdens zijn zitting van 22 november 1973 het Comité van Permanente Vertegenwoordigers opdracht dit verzoek in studie te nemen.

Op 7 december 1973 deelde de Belgische Permanente Vertegenwoordiging, in antwoord op haar verzoek van 2 juli, aan de Commissie mee dat het voor het begrotingsjaar 1971 definitieve en voor de begrotingsjaren 1972 en 1973 geraamde overzicht van de in het kader van de normalisatie van de rekeningstelsels aan de NMBS toegekende bedragen, de compensaties voor de EKGS-tarieven vermeldde als steunmaatregelen krachtens de (op grond van de artikelen 75, 77 en 94 EEG-Verdrag vastgestelde) verordening nr. 1107/70 van de Raad van 4 juni 1970 betreffende de steunmaatregelen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB 1970, L 130, blz. 1).

„Deze beslissing” — aldus de Permanente Vertegenwoordiging — „leek haar in overeenstemming met de opvatting van de Commissie terzake”. Zo had de Belgische regering voor het begrotingsjaar 1971 besloten, en overwoog zij voor de begrotingsjaren 1972 en 1973, de compensatie uit hoofde van verordening nr. 1191/69 te vervangen door een gelijkwaardige uit hoofde van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 1107/70.

Deze laatste bepaling zegt:

„… door de Lid-Staten worden slechts in de hierna genoemde gevallen en onder de volgende voorwaarden met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen opgelegd die de toekenning van steun uit hoofde van artikel 77 van het Verdrag ten gevolge hebben:

…

2) voor zover het de vergoeding van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen betreft: tot de inwerkingtreding van communautaire voorschriften daaromtrent, wanneer de uitkeringen worden gedaan aan vervoerondernemingen die vervoer per spoor … verrichten, ter compensatie van de openbare dienstverplichtingen die hun werden opgelegd door de Staat of door openbare lichamen, en die betrekking hebben: — … op tariefplichten die niet zijn genoemd in artikel 2, lid 5, van verordening (EEG) nr. 1191/69 …”

Na deze nieuwe maatregel grondig te hebben laten onderzoeken door haar diensten, in samenwerking met Belgische deskundigen en met het bij verordening nr. 1107/70 Raadgevend Comité voor steunmaatregelen op het gebied van het vervoer, deelde de Commissie bij een door de directeur-generaal ondertekende brief van 24 juni 1974 aan de Permanente Vertegenwoordiging mee dat, „gelet op artikel 3, lid 2, van verordening nr. 1107/70, een steun die dezelfde lasten beoogde te compenseren”, — namelijk de lasten welke voortvloeien uit een beweerde tariefplicht in de zin van artikel 2, lid 5, van verordening nr. 1191/69 — „niet in overeenstemming met de gemeenschappelijke markt kon worden geacht”.

Overigens gaf de Commissie te kennen dat „een krachtens artikel 3, lid 2, van verordening nr. 1107/70 toegekende steun … in elk geval overeenkomstig artikel 93, lid 3, EEG-Verdrag bij de Commissie moet worden aangemeld”.

Op deze datum wordt voor het eerst van deze verdragsbepaling melding gemaakt.

Ten slotte verzocht de Commissie aan de Belgische regering haar, zo mogelijk voor eind juli 1974 in kennis te stellen van haar standpunt en van de bepalingen die zij dacht vast te stellen om de toestand te regulariseren.

Op 29 november 1974 — bijna zes maanden later — deelde de Belgische Permanente Vertegenwoordiging, in antwoord op bovengenoemde brief van 24 juni, aan de directeur-generaal mee „dat men inderdaad tot de conclusie kan komen dat niet alle voorwaarden voor een toepassing, naar de letter' van verordening nr. 1191/69 zijn vervuld” en dat „dit standpunt door België is aanvaard”; dat het anderzijds de mening is toegedaan „dat het wel een openbare dienstverplichting van tarifaire aard betreft, doch geen tariefplicht als bedoeld in verordening nr. 1191/69, hetgeen de toepassing rechtvaardigt van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 1107/70”. Anders gezegd, verleende de Belgische regering de compensatie dus niet meer op grond van de eerste verordening, doch verleende zij deze voortaan op grond van dit artikel 3, lid 2, van de tweede verordening.

Tot staving van deze stelling verwees de Permanente Vertegenwoordiging naar het arrest van de Franse Conseil d'Etat van 22 december 1961, SNCF/Ministère des Travaux publics, des Transports et du Tourisme, waarbij zij opmerkte dat de Overeenkomst van 21 maart 1955„verder gaat dan artikel 70 van het EGKS-Verdrag” en dat de Lid- Staten ingevolge artikel 17 van de Overeenkomst een herziening ervan konden uitlokken.

Aangaande de opmerking van de Commissie dat een uit hoofde van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 1107/70 toegekende steun overeenkomstig artikel 93, lid 3, EEG-Verdrag bij haar moet worden aangemeld, verklaarde de Vertegenwoordiger, dat aan deze formaliteit was voldaan bij brief nr. 28.103/ G.12.123 van 21 januari 1974, „… die door mijn voorganger tot U werd gericht; deze brief vermeldde onder andere voor het jaar 1974 steunmaatregelen, in de zin van verordening nr. 1107/70 van 4 juni 1970, ad BF 530 miljoen onder het hoofd EGKS-tarieven”. De Permanente Vertegenwoordiger bracht ten slotte aan de Commissie het verzoek van de Belgische regering over haar standpunt te herzien.

In het dossier heb ik geen spoor van deze brief kunnen vinden, maar uit de latere correspondentie blijkt dat de Commissie erkent te zijn ingelicht dat de door de Belgische regering toegekende steun voor 1971 BF 410 miljoen beliep, voor 1972 BF 441,5 miljoen, voor 1973 BF 489 miljoen, en dat deze bedragen voor 1974 en 1975 respectievelijk op BF 530 miljoen en BF 525 miljoen werden geraamd.

Op het eerste gezicht moet derhalve deze datum van 21 januari 1974 worden aangehouden bij het onderzoek of de Commissie van het voornemen tot invoering van een steunmaatregel welke volgens artikel 92 of artikel 77 EEG-Verdrag als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd, overeenkomstig artikel 93, lid 3 „tijdig op de hoogte (is) gebracht om haar opmerkingen te kunnen ma ken” en of de Commissie „indien zij meende dat zulk een voornemen volgens artikel 92 onverenigbaar was met de gemeenschappelijke markt onverwijld de in artikel 93, lid 2, bedoelde procedure heeft aangevangen”.