De beide gedaagde instellingen beroepen zich ten exceptieve op niet-ontvankelijkheid van punt 1 van het petitum, omdat Granaria de in artikel 175 van het EEG-Verdrag gestelde voorwaarden niet zou hebben vervuld. Volgens dat artikel kan ieder natuurlijk persoon, na de Commissie of de Raad behoorlijk in gebreke te hebben gesteld, zich bij het Hof van Justitie beklagen over het feit dat de instellingen hebben „nagelaten te zijnen aanzien een andere handeling te verrichten dan het geven van een aanbeveling of een advies.” Nu het Hof in zijn voormeld arrest, gewezen in de gevoegde zaken 117/76 en 16/77, verordening 1125/74 van de Raad niet onrechtsgeldig had verklaard — zodat de vroegere regeling van artikel 11 van verordening 120/67 niet kon herleven —, hadden Raad en Commissie, indien zij Granaria's verzoek hadden willen inwilligen en haar over de tijd na 1 augustus 1974 restituties hadden willen uitkeren, niet rechtsgeldig een individueel besluit van die strekking kunnen nemen. Slechts door wijziging van de situatie rechtens, dat wil zeggen door de vaststelling van een nieuwe verordening, had aan Granaria's verlangens kunnen worden voldaan; het uitblijven van een verordening zou evenwel niet — in de zin van artikel 175 — door de betrokken natuurlijke of rechtspersoon kunnen worden aangevochten. In ieder geval zou dus, afgezien van de mogelijkheid van een nieuwe algemene regeling, een voor Granaria gunstige beslissing ook op het beginsel ener gelijke behandeling hebben moeten afsluiten, want anders zou Granaria ten onrechte bij andere quellmehlfabrikanten zijn voorgetrokken.

Verzoekster brengt hiertegen in, dat het haar alleen maar begonnen was om een individueel besluit, waarbij haar restituties zouden zijn toegekend voor na 1 augustus 1974 door haar gefabriceerd quellmehl. Op die restituties meent zij, uitgaande van de veronderstelling dat 's Hofs voormeld arrest in de gevoegde zaken 117/76 en 16/77 de aan verordening 1125/74 anterieure rechtstoestand heeft doen herleven, aanspraak te mogen maken: 's Hofs uitspraak dat die verordening met het gelijkheidsbeginsel niet te verenigen viel, betekende dat zij ex tunc buiten werking trad, waarmede de wijziging van artikel 11 van verordening 120/67 kwam te vervallen.

Ik acht deze opvatting onjuist.

In de elfde rechtsoverweging van voornoemd arrest van 19 oktober 1977 is met zoveel woorden verklaard dat de vastgestelde onwettigheid van verordening 1125/74 niet per se een ongeldigverklaring inhield. Het Hof heeft zich daarbij door drie overwegingen laten leiden. In de eerste plaats (r.o. 12) lag de vastgestelde schending van het gelijkheidsbeginsel veeleer in een omissie dan in een bepaling van verordening 1125/74 besloten: in artikel 5 der verordening heeft men de quellmehlrestituties niet met zoveel woorden geschrapt, doch de oude tekst van artikel 11 van verordening 120/67 vervangen door een nieuwe, waarin niet langer van het produkt werd gerept. In de tweede plaats (r.o. 13) was er, om deze onwettigheid weg te nemen meer nodig dan „een uitspraak van het Hof in het kader van een procedure krachtens artikel 177, waarbij de litigieuze bepaling … ongeldig zou worden verklaard.” Ofschoon mijns inziens niet vooruitlopend op een beslissing inzake het moeilijke probleem in hoeverre een prejudiciële uitspraak geschikt is de gevolgen van nietrechtsgeldig verklaarde algemene handelingen erga omnes weg te nemen, houdt deze passage stellig in dat de onwettigheid niet reeds is verholpen wanneer de gevolgen der onwettige handeling zijn opgeheven. De bevoegde communautaire instellingen behoren dan opnieuw maatregelen te nemen; en de derde reden om die weg te bewandelen is dat „er verscheidene mogelijkheden bestaan om weer tot de gelijke behandeling van de twee betrokken produkten te komen en de eventueel aan belanghebbenden berokkende schade te herstellen, en het aan de ter zake van het gemeenschappelijk landbouwbeleid bevoegde instellingen staat om na beoordeling van de relevante economische en politieke factoren een keuze uit die mogelijkheden te maken” (r.o. 13, in fine).

In zijn arrest van 19 oktober 1977 heeft het Hof er zich dus voor gewacht aan de onwettigheid der verordening haar ongeldigverklaring — i.e. haar ongeldigheid ex tunc — te verbinden. Dit laatste had ik in mijn conclusie in de zaken 117/76 en 16/77 (vgl. Jurispr. 1977, blz. 1773) bepleit, ofschoon ik in ieder geval maatregelen van de Raad noodzakelijk heb geacht „ter bepaling van de modaliteiten en het bedrag van de produktierestitutie voor de quellmehlproducenten gedurende het tijdvak vanaf de inwerkingtreding van verordening 1125/74 …”; het Hof heeft evenwel gemeend de taak maatregelen te treffen om de door de verordening geschapen onrechtmatige situatie te verhelpen, geheel op de Raad te moeten afwentelen. En het verdient opmerking dat ook de door het Hof gebezigde bewoordingen — betreffende de onverenigbaarheid van de door artikel 5 van verordening 1125/74 geschapen rechtstoestand met het gelijkheidsbeginsel — erop wijzen dat er niet één enkele bepaling op het spel stond en dat de zaak met het ongedaan maken van de gevolgen en het automatisch doen herleven van de eerder bestaande rechtstoestand niet was afgedaan, doch dat de communautaire instellingen dienden te worden verplicht om, wat de quellmehlrestituties betreft, de gehele situatie opnieuw te bezien en algemene maatregelen — in de lijn van het geschonden beginsel — te nemen.

In principe behoeft er wel nauwelijks aan te worden herinnerd dat de onrechtmatigheid van een — tegen een hogere rechtsregel indruisend — besluit niet noodzakelijkerwijze medebrengt dat het ophoudt te gelden. De onrechtmatigheid kan worden verholpen, wanneer hetzelfde gezagsorgaan dat het onrechtmatig besluit had genomen een nader besluit neemt, teneinde een situatie te scheppen welke zich wel met de hogere rechtsregel verdraagt — onverminderd de eventuele aansprakelijkheid voor schaden, door de onrechtmatige handeling veroorzaakt —. Nu verordening 1125/74 door het Hof niet ongeldig werd verklaard, behoeft er niet te worden gediscussieerd over de vraag of aan een prejudiciële uitspraak waarin zulk een ongeldigverklaring wel voorkomt, dezelfde gevolgen verbonden zijn als aan een uitspraak houdende nietigverklaring, en ook niet over de vraag of zo'n uitspraak kan worden ingeroepen door een particulier die buiten het geding stond waarin de prejudiciële uitspraak werd gedaan.

Ik geloof dat het er op grond van een en ander voor mag worden gehouden, dat Granaria niet gerechtigd was van Commissie en Raad maatregelen te verlangen waarbij haar met ingang van 1 augustus 1974 restituties werden toegekend, zodat het uitblijven van die maatregelen niet als schending van het gemeenschapsrecht is te beschouwen (noch ook als strijdig met het dictum van het arrest van 19 oktober 1977). Dit brengt evenwel mede dat het beroep „wegens stilzitten” der instellingen ongegrond — en niet: niet-ontvankelijk — moet worden verklaard. Voor de ontvankelijkheid van het beroep was het voldoende dat artikel 175, derde alinea, werd nageleefd — dat wil zeggen dat betrokkene, alvorens de zaak aanhangig te maken, aan de instellingen om een bepaalde maatregel te zijnen aanzien had verzocht, zoals in casu is geschied —. Dat de instellingen tot het treffen van zo'n maatregel niet bevoegd waren en — in de lijn van het reeds meermaal aangehaalde arrest — een algemene voorziening moesten treffen, regardeert de zaak ten principale en niet de ontvankelijkheid; en de stelling dat betrokkene in wezen om een verordening vroeg, omdat zijn bedoeling alleen op die manier te realiseren was, houdt een miskenning in van het feit dat hij in werkelijkheid om een individueel besluit gevraagd heeft. De op artikel 175 van het EEG-Verdrag gebaseerde vordering zal mijns inziens dan ook ontvankelijk, doch ongegrond moeten worden verklaard.