Om te beginnen wil ik dan de plaats en de functie van de artikelen 13-15 (dat wil zeggen de vierde afdeling van Titel II, die uit deze drie artikelen bestaat) in het systeem van het Verdrag bezien. Allereerst is duidelijk, dat de bevoegdheidsregel van artikel 14 een lex specialis is: hiertoe behoeft men de inhoud van het artikel slechts te vergelijken met die van andere artikelen van het Verdrag met een ruimere draagwijdte. Volgens de eerste alinea van het artikel kan de verkoper op afbetaling, in afwijking van het algemene voorschrift van artikel 2, niet alleen worden opgeroepen voor de gerechten van de staat waar hijzelf woonplaats heeft, doch ook voor de gerechten van de staat waar de koper woonplaats heeft. Daarentegen is, volgens de tweede alinea van artikel 14, ingeval van een rechtsvordering van de verkoper tegen de koper alleen het gerecht van de staat waar de koper woonplaats heeft bevoegd: dit voorschrift komt overeen met de bevoegdheidsregel van artikel 2, doch met uitsluiting van andere voorschriften, zoals artikel 5, sub 1, betreffende de bevoegdheid ten aanzien van verbintenissen, en artikel 6, sub 1, indien er meer dan één verweerder is. Het bijzondere karakter van artikel 14 wordt nog eens bevestigd door de in artikel 15 vervatte beperkingen van de mogelijkheid om bij overeenkomst van deze bevoegdheidsregels af te wijken.

Deze eerste bevinding maant tot voorzichtigheid bij de uitlegging van de artikelen 13-15. Zoals bekend, dienen uitzonderingsbepalingen immers restrictief te worden geïnterpreteerd. De voorzichtigheid moet hierin bestaan, dat een uitlegging wordt gekozen, die zoveel mogelijk rekening houdt met de ratio van de vierde afdeling van Titel II en die het toepassingsgebied van de bepalingen dezer afdeling nauwkeurig afstemt op deze ratio. Nu bestaat er omtrent de ratio van de artikelen 13-15 geen enkele twijfel: deze voorschriften beogen de zwakste partij te beschermen, dat wil zeggen de koper bij de verkoop op afbetaling van roerende lichamelijke zaken, en de lener bij leningen met gespreide terugbetaling die rechtstreeks dienen ter financiering van dergelijke verkoopovereenkomsten. Dit volgt duidelijk uit het feit, dat de eerste alinea van artikel 14 aan deze personen een keuzemogelijkheid biedt tussen twee rechterlijke instanties, waarvoor de verkoper of de uitlener kunnen worden gedaagd, terwijl de tweede alinea, die het geval van een rechtsvordering van de verkoper tegen de koper of van de uitlener tegen de lener betreft, de algemene bevoegdheidsregel van artikel 2 bij uitsluiting geldig verklaart. Voorts zij opgemerkt dat volgens het rapport over het Verdrag — het zogenaamde „rapport-Jenard” — de bescherming van bepaalde categorieën personen — de kopers en leners — het eigenlijke oogmerk van de bepalingen van de vierde afdeling was (vgl. in dezelfde zin Weser, Convention communautaire sur la compétence judiciaire et l'exécution des décisions, Brussel 1975, blz. 291).

Uit het voorgaande vloeien derhalve twee elementen voort die men bij de uitlegging van het begrip „verkoop op afbetaling” in artikel 13 van het Verdrag in het oog zal moeten houden: a) een restrictieve interpretatie verdient de voorkeur boven een ruime interpretatie; b) de betrokken overeenkomst moet als essentieel kenmerk een tussen de partijen bestaande economische onevenwichtigheid vertonen: zij is gesloten tussen een „zwakke” en een „sterke” partij. Volgens criterium a) mag, voor de toepassing van het Verdrag, de verkoop op afbetaling niet uitsluitend op grond van de wijze van betaling, met afzien van alle objectieve of subjectieve elementen, als zodanig worden gekenmerkt, in die zin dat iedere verkoopovereenkomst waarbij de prijs in twee of meerdere termijnen wordt voldaan, als „verkoop op afbetaling” wordt aangemerkt. Ik ben het dan ook niet eens met de stelling van Bertrand dat de gemeenschapsrechtelijke definitie ruim genoeg moet zijn om de definities van alle nationale rechtsstelsels te dekken, des dat iedere verkoop op krediet waarbij de prijs in gespreide betalingen wordt voldaan, een „verkoop op afbetaling” zou zijn. Anderzijds waren overeenkomstig criterium b) de verkoop op afbetaling aldus op te vatten dat de koper zich darbij typisch in een economisch zwakkere positie bevindt, zodat men kan zeggen, dat deze tot de aankoop is overgegaan dank zij de mogelijkheid van termijnbetaling, daar een contante betaling hem economische moeilijkheden zou hebben bezorgd. In dit verband heeft de Britse regering mijns inziens terecht opgemerkt dat het onjuist is aan te nemen dat alle kopers met een gespreide betalingsverplichting bescherming behoeven, en dat veeleer ware te spreken van een dergelijke bescherming ten behoeve van de verbruikers. Inderdaad is het eerst dan mogelijk een groep kopers te onderscheiden die kan worden geacht zich typisch in een economisch zwakkere positie te bevinden, wanneer men het oog richt op de categorie verbruikers wier bescherming immers zowel in het gemeenschapsrecht als in tal van nationale wettelijke regelingen een algemeen voorwerp van zorg vormt. Deze overwegingen met betrekking tot de betekenis van de artikelen 13-15 in het systeem van het Verdrag van Brussel leiden derhalve tot een uitlegging van het begrip verkoop op afbetaling als een verkoop door een (produktie- of handels)onderneming aan een verbruiker — en derhalve als een verkoop van verbruiksgoederen — waarbij de betaling van de koopprijs wordt gespreid over een bepaald aantal achtereenvolgende termijnbetalingen.