Arrest van het Gerecht van eerste aanleg (Vierde kamer) van 20 maart 2002. - LR AF 1998 A/S, voorheen Løgstør Rør A/S tegen Commissie van de Europese Gemeenschappen. - Mededinging - Mededingingsregeling - Buizen voor afstandsverwarming - Artikel 85 EG-Verdrag (thans artikel 81 EG) - Voortgezette inbreuk - Boycot - Toegang tot dossier - Geldboete - Richtsnoeren voor berekening van geldboeten - Geen terugwerkende kracht - Gewettigd vertrouwen. - Zaak T-23/99.



Jurisprudentie 2002 bladzijde II-01705



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

1. Mededinging - Mededingingsregelingen - Deelneming aan vergaderingen van ondernemingen, die ertoe strekken mededinging te verstoren - Omstandigheid waaruit, bij gebreke van distantiëring van genomen beslissingen, kan worden geconcludeerd tot deelneming aan daarop volgende mededingingsregeling

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

2. Mededinging - Mededingingsregelingen - Bewijs - Antwoord van onderneming op verzoek om inlichtingen van Commissie - Bewijskracht - Beoordeling - Invloed van afwezigheid op betrokken vergadering van degene die namens onderneming gegeven antwoord heeft ondertekend, of van feit dat betrokkene op dat ogenblik niet tot onderneming behoorde - Geen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 11)

3. Mededinging - Mededingingsregelingen - Aantasting van mededinging - Beoordelingscriteria - Mededingingverstorend doel - Vaststelling toereikend

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Deelneming vermeendelijk onder dwang - Geen rechtvaardigingsgrond voor onderneming die geen gebruik heeft gemaakt van mogelijkheid van aangifte bij bevoegde autoriteiten

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG); verordening nr. 17 van de Raad, art. 3]

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Boycot - Toerekening aan onderneming - Invloed van ontbreken van daadwerkelijke uitvoering van boycot - Geen - Aansprakelijkheid voor gedragingen van andere ondernemingen in kader van zelfde inbreuk - Toelaatbaarheid - Criteria

[EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

6. Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van rechten van verdediging - Toegang tot onderzoeksdossier vergemakkelijkt door organisatie door Commissie van uitwisseling van documenten tussen beschuldigde ondernemingen - Toelaatbaarheid - Voorwaarde

7. Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van rechten van verdediging - Mededeling van punten van bezwaar - Overlegging van aanvullende bewijsstukken na toezending van mededeling van punten van bezwaar - Toelaatbaarheid - Voorwaarde

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 2 en 4)

8. Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van rechten van verdediging - Mededeling van punten van bezwaar - Noodzakelijke inhoud - Aanwijzingen omtrent methode voor bepaling van hoogte van voorgenomen geldboete - Voortijdige aanwijzingen - Gevolgen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 2 en 4)

9. Gemeenschapsrecht - Algemene rechtsbeginselen - Niet-terugwerkende kracht van strafrechtelijke bepalingen - Werkingssfeer - Mededinging - Administratieve procedure - Draagwijdte van beginsel

(Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens, art. 7; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

10. Mededinging - Geldboeten - Rechtskader - Bepaling - Invloed van vroegere beslissingspraktijk van Commissie - Geen

(Verordening nr. 17 van de Raad)

11. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Beoordelingsmarge van Commissie - Gevolg - Onmogelijkheid voor marktdeelnemers om te vertrouwen op handhaving van bestaande situatie

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

12. Exceptie van onwettigheid - Draagwijdte - Handelingen ten aanzien waarvan exceptie van onwettigheid mogelijk is - Richtsnoeren van Commissie voor berekening van wegens inbreuk op mededingingsregels opgelegde geldboeten - Daaronder begrepen

[EG-Verdrag, art. 184 (thans art. 241 EG)]

13. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Criteria - Zwaarte en duur van inbreuken - Beoordeling - Noodzaak omzet van betrokken ondernemingen in aanmerking te nemen - Geen - Noodzaak onderscheid te maken tussen bij zelfde inbreuk betrokken ondernemingen naar gelang van hun totale omzet of hun omzet op markt van betrokken product - Geen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

14. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Maximumbedrag - Berekening - Onderscheid tussen eindbedrag en tussenbedrag van geldboete - Gevolgen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

15. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Maximumbedrag - Berekening - In aanmerking te nemen omzet

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

16. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Criteria - Zwaarte van inbreuken - Verzwarende of verzachtende omstandigheden - Voortzetting of beëindiging van inbreuk na optreden van Commissie - Beoordeling van geval tot geval

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

17. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Criteria - Zwaarte van inbreuken - Verzachtende omstandigheden - Verplichting voor Commissie om zich aan haar vroegere beschikkingspraktijk te houden - Geen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

18. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Mededeling van Commissie betreffende niet opleggen of verlagen van geldboeten in ruil voor medewerking van beschuldigde ondernemingen - Invloed op beoordeling van medewerking van deze ondernemingen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

19. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Bepaling - Onmogelijkheid voor onderneming om zich op beginsel van gelijke behandeling te beroepen om onwettige verlaging te verkrijgen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

20. Mededinging - Geldboeten - Betaling - Vertragingsrente - Vaststelling door Commissie van rentevoet die hoger is dan gemiddelde marktrentevoet - Toelaatbaarheid

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

Samenvatting

1. Wanneer een onderneming, zelfs zonder daarin een actief aandeel te hebben, deelneemt aan ondernemersvergaderingen die tot doel hebben de mededinging te verstoren, en zich niet publiekelijk van de inhoud ervan distantieert, waardoor zij bij de andere deelnemers de indruk wekt dat zij instemt met het resultaat van de vergaderingen en dat zij zich daaraan zal houden, kan als bewezen worden beschouwd dat zij deelneemt aan de uit deze vergaderingen resulterende mededingingsregeling.

( cf. punt 39 )

2. De bewijskracht van het antwoord van een onderneming op het verzoek om inlichtingen van de Commissie op grond van artikel 11 van verordening nr. 17 wordt geenszins aangetast door het feit dat degene die deze verklaring heeft ondertekend, niet aanwezig was op de vergadering die het voorwerp uitmaakt van het onderzoek van de Commissie, en op dat ogenblik evenmin tot het personeel van deze onderneming behoorde. Zodra dit antwoord is gegeven in naam van de onderneming als zodanig, is het geloofwaardiger dan wanneer het afkomstig ware geweest van een personeelslid, ongeacht diens ervaring of persoonlijke mening.

( cf. punt 45 )

3. Voor de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) behoeven de concrete gevolgen van een overeenkomst niet in aanmerking te worden genomen wanneer eenmaal is gebleken dat de overeenkomst ten doel had de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Het feit dat een onderneming die samen met andere ondernemingen deelneemt aan vergaderingen waarop beslissingen inzake prijzen worden genomen, zich niet houdt aan de overeengekomen prijzen, kan het mededingingbeperkend doel van deze vergaderingen, en derhalve de deelneming van de onderneming aan de mededingingsregelingen, niet ontkrachten; daaruit zou hooguit kunnen worden afgeleid dat zij de betrokken overeenkomsten niet heeft uitgevoerd.

( cf. punt 47 )

4. Een onderneming die met andere ondernemingen aan mededingingverstorende activiteiten deelneemt, kan zich niet beroepen op het feit dat zij dit doet onder dwang van de andere deelnemers. Zij kan immers de op haar uitgeoefende druk bij de bevoegde autoriteiten aanbrengen en bij de Commissie een klacht indienen krachtens artikel 3 van verordening nr. 17, in plaats van aan de betrokken activiteiten deel te nemen.

( cf. punt 142 )

5. Een boycot kan een onderneming worden toegerekend zonder dat zij werkelijk aan de uitvoering ervan heeft deelgenomen of zelfs maar heeft kunnen deelnemen. Het tegenovergestelde standpunt zou tot gevolg hebben dat ondernemingen die boycotmaatregelen hebben goedgekeurd, maar zelf niet de gelegenheid hebben gehad om maatregelen ter uitvoering van deze boycot te nemen, aan elke aansprakelijkheid voor hun deelneming aan het akkoord zouden ontsnappen.

Een onderneming die aan een veelvoudige inbreuk op de mededingingsregels heeft deelgenomen door eigen gedragingen die een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging met een mededingingbeperkend doel in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1 EG) vormen en die een bijdrage aan de verwezenlijking van de inbreuk in zijn geheel beogen te leveren, kan voor de gehele duur van haar deelneming aan die inbreuk tevens aansprakelijk zijn voor de gedragingen van andere ondernemingen in het kader van diezelfde inbreuk, wanneer vaststaat dat de betrokken onderneming de onrechtmatige gedragingen van de andere deelnemers kende of redelijkerwijs kon voorzien en bereid was het risico ervan te aanvaarden.

( cf. punten 157-158 )

6. Wanneer de Commissie de betrokken ondernemingen voorstelt via een uitwisseling van de documenten de toegang tot deze documenten te vergemakkelijken, maar zelf het recht op toegang tot het volledige onderzoeksdossier waarborgt, is naar behoren rekening gehouden met het in de rechtspraak van het Gerecht geformuleerde vereiste dat een uitwisseling van documenten tussen de ondernemingen de Commissie geenszins ontheft van haar verplichting om tijdens het onderzoek van een schending van het mededingingsrecht zelf de eerbiediging van de rechten van de verdediging van de betrokken ondernemingen te waarborgen. De verdediging van een onderneming mag immers niet afhangen van de goede wil van een andere onderneming die wordt geacht haar concurrent te zijn, waartegen de Commissie soortgelijke bezwaren heeft ingebracht en waarvan de economische en procedurele belangen vaak tegengesteld zijn aan de hare.

( cf. punt 184 )

7. Ingevolge artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17, junctis de artikelen 2 en 4 van verordening nr. 99/63, moet de Commissie de punten van bezwaar die zij tegen de ondernemingen en ondernemersverenigingen doet gelden, meedelen en kan zij in haar beschikkingen slechts die punten van bezwaar in aanmerking nemen waarover deze laatsten hun standpunt kenbaar hebben kunnen maken. Geen enkele bepaling verbiedt de Commissie evenwel, de partijen na het toesturen van de mededeling van de punten van bezwaar nieuwe stukken mee te delen waarvan zij meent dat deze haar stelling ondersteunen, mits aan de ondernemingen de nodige tijd wordt gegeven om hun standpunt dienaangaande kenbaar te maken.

( cf. punten 188, 190 )

8. Wanneer de Commissie in haar mededeling van de punten van bezwaar uitdrukkelijk verklaart dat zij zal onderzoeken of aan de betrokken ondernemingen geldboeten dienen te worden opgelegd en zij de voornaamste gegevens, feitelijk en rechtens, vermeldt op grond waarvan een boete kan worden opgelegd, zoals de ernst en de duur van de veronderstelde inbreuk en de omstandigheid dat deze opzettelijk of uit onachtzaamheid" is begaan, voldoet zij aan haar verplichting tot eerbiediging van het recht van de ondernemingen om te worden gehoord. Daardoor verstrekt de Commissie deze ondernemingen de nodige gegevens om zich niet alleen tegen de vaststelling van een inbreuk, maar ook tegen de oplegging van geldboeten te verdedigen. In deze omstandigheden behoeft de Commissie niet nader uit te leggen op welke wijze zij elk van deze gegevens bij de vaststelling van de hoogte van de geldboete zal gebruiken. Zolang de ondernemingen niet in staat zijn gesteld hun opmerkingen te maken omtrent de tegen hen in aanmerking genomen punten van bezwaar, zou het geven van aanwijzingen omtrent de hoogte van de beoogde geldboeten er immers op neerkomen dat de Commissie vooruitloopt op haar beslissing, hetgeen onjuist zou zijn. Bijgevolg is de Commissie evenmin verplicht de betrokken ondernemingen tijdens de administratieve procedure mee te delen dat zij van plan is een nieuwe methode voor de berekening van de geldboeten toe te passen. In het bijzonder is de Commissie niet gehouden de ondernemingen op de hoogte te stellen van haar voornemen het algemene niveau van de geldboeten te verhogen.

( cf. punten 199, 206-208 )

9. Het beginsel dat strafbepalingen geen terugwerkende kracht mogen hebben, dat in artikel 7 van het Europees Verdrag tot bescherming van de mens als grondrecht is erkend, is een beginsel dat de rechtsstelsels van alle lidstaten gemeen hebben en is een van de algemene rechtsbeginselen waarvan de gemeenschapsrechter de eerbiediging verzekert.

Ook al hebben beschikkingen waarbij de Commissie geldboeten oplegt wegens schending van het mededingingsrecht, blijkens artikel 15, lid 4, van verordening nr. 17 geen strafrechtelijk karakter, toch moet de Commissie tijdens de gehele administratieve procedure die tot de oplegging van een sanctie op grond van de mededingingsregels van het Verdrag kan leiden, de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht, in het bijzonder het verbod van terugwerkende kracht, in acht nemen. Dit veronderstelt dat de sancties die wegens inbreuk op de mededingingsregels aan een onderneming worden opgelegd, overeenstemmen met die welke ten tijde van de inbreuk waren bepaald.

De invoering door de Commissie van een nieuwe methode voor de berekening van geldboeten, die in bepaalde gevallen tot hogere geldboeten kan leiden, zonder dat hierbij evenwel de in deze verordening vastgelegde bovengrens wordt overschreden, kan niettemin - gelet op de beoordelingsvrijheid waarover de Commissie volgens verordening nr. 17 beschikt - niet worden beschouwd als een verhoging met terugwerkende kracht van de bij artikel 15 van verordening nr. 17 rechtens vastgelegde geldboeten; dit laatste zou immers in strijd zijn met het legaliteits- en het rechtszekerheidsbeginsel.

( cf. punten 219-221, 235 )

10. De vroegere beschikkingspraktijk van de Commissie fungeert zelf niet als rechtskader voor de geldboeten in mededingingszaken, aangezien dit kader uitsluitend in verordening nr. 17 is vastgelegd.

( cf. punt 234 )

11. Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten voor inbreuken op het mededingingsrecht oefent de Commissie haar bevoegdheid uit binnen de grenzen van de haar bij verordening nr. 17 verleende beoordelingsvrijheid. De marktdeelnemers mogen evenwel niet vertrouwen op de handhaving van een bestaande situatie die in het kader van de beoordelingsvrijheid van de gemeenschapsinstellingen kan worden gewijzigd. Bijgevolg kunnen de ondernemingen die zijn betrokken bij een administratieve procedure die tot de oplegging van een geldboete kan leiden, er niet op vertrouwen dat de Commissie het niveau van de vroeger opgelegde geldboeten niet zal overschrijden.

( cf. punten 241, 243 )

12. In artikel 184 van het Verdrag (thans artikel 241 EG) komt een algemeen beginsel tot uitdrukking, krachtens hetwelk iedere procespartij met het oog op de nietigverklaring van een beschikking die haar rechtstreeks en individueel raakt, de rechtsgeldigheid van eerdere handelingen van de instellingen mag aanvechten die, hoewel zij geen verordening in formele zin zijn, aan de bestreden beschikking ten grondslag liggen, wanneer zij niet het recht had om krachtens artikel 173 van het Verdrag (thans, na wijziging, artikel 230 EG) een rechtstreeks beroep in te stellen tegen die handelingen, zodat zij, zonder nietigverklaring te kunnen vorderen, de gevolgen ervan heeft te dragen. Aangezien artikel 184 van het Verdrag niet tot doel heeft het een partij mogelijk te maken bij de behandeling van ieder door haar ingesteld beroep de toepasselijkheid van welke handeling van algemene strekking dan ook te betwisten, moet de handeling van algemene strekking waarvan de onwettigheid wordt opgeworpen, rechtstreeks of indirect van toepassing zijn op de in het beroep aan de orde gestelde casuspositie, en moet er een rechtstreeks juridisch verband bestaan tussen de bestreden individuele beschikking en de betrokken algemene handeling.

De richtsnoeren van de Commissie voor de berekening van geldboeten die op grond van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, vormen weliswaar niet de rechtsgrondslag van de beschikking waarbij een geldboete aan een marktdeelnemer wordt opgelegd, aangezien deze op de artikelen 3 en 15, lid 2, van verordening nr. 17 is gebaseerd, maar bepalen op algemene en abstracte wijze de methode die de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van de bij een beschikking opgelegde geldboete dient te volgen, en waarborgen derhalve de rechtszekerheid van de ondernemingen. Verder bestaat er een rechtstreeks juridisch verband tussen de omstreden individuele beschikking en de door deze richtsnoeren gevormde algemene handeling, wanneer de Commissie de aan de marktdeelnemer opgelegde geldboete daadwerkelijk heeft vastgesteld volgens de algemene methode die zij ingevolge haar richtsnoeren diende te volgen. Aangezien de betrokken marktdeelnemer niet de mogelijkheid heeft gehad de nietigverklaring van de richtsnoeren als algemene handeling te vorderen, kan tegen deze richtsnoeren een exceptie van onwettigheid worden opgeworpen.

( cf. punten 272-276 )

13. De Commissie is niet verplicht bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten op basis van de zwaarte en de duur van de betrokken inbreuk uit te gaan van bedragen die op de omzet van de betrokken ondernemingen zijn gebaseerd, en behoeft evenmin, wanneer zij geldboeten oplegt aan verschillende bij eenzelfde inbreuk betrokken ondernemingen, ervoor te zorgen dat het definitieve bedrag van deze geldboeten elk verschil tussen de betrokken ondernemingen op het gebied van hun totale omzet of hun omzet op de markt van het betrokken product weerspiegelt.

( cf. punt 278 )

14. Artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, waarin wordt bepaald dat de Commissie geldboeten kan opleggen tot een bedrag van ten hoogste 10 % van de omzet van elk der betrokken ondernemingen in het voorafgaande boekjaar, eist dat de geldboete die uiteindelijk aan een onderneming zal worden opgelegd, wordt verlaagd wanneer zij 10 % van de omzet van de onderneming overschrijdt, ongeacht de tussenstappen in de berekening waarbij de zwaarte en de duur van de inbreuk in aanmerking worden genomen. Bijgevolg staat deze bepaling niet eraan in de weg dat de Commissie bij haar berekening uitgaat van een tussenbedrag dat 10 % van de omzet van de betrokken onderneming overschrijdt, voorzover de uiteindelijk aan de onderneming opgelegde geldboete dit maximum niet overschrijdt. In een dergelijk geval kan haar niet worden verweten dat bepaalde bij de berekening in aanmerking genomen factoren, zoals de duur of verzachtende of verzwarende omstandigheden, niet in het eindbedrag van de geldboete tot uitdrukking komen, aangezien dit het gevolg is van het bij artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 opgelegde verbod om 10 % van de omzet van de betrokken onderneming te overschrijden.

( cf. punten 286-288, 290 )

15. De in artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 bedoelde omzet wordt geacht betrekking te hebben op de totale omzet van de betrokken onderneming, de enige die een benaderende indruk geeft van het belang en de invloed van deze onderneming op de markt. Binnen de bij deze bepaling vastgestelde grens kan de Commissie vrij kiezen op basis van welke omzet zij de geldboete bepaalt, dat wil zeggen welk geografisch gebied of welke producten zij in aanmerking neemt.

( cf. punt 306 )

16. Dat de stopzetting van een inbreuk op de mededingingsregels na de eerste acties van de Commissie als verzachtende omstandigheid in aanmerking kan worden genomen, betekent niet dat de voortzetting van een inbreuk in een dergelijke situatie niet als een verzwarende omstandigheid kan worden beschouwd. De reactie van een onderneming op de instelling van een onderzoek naar haar activiteiten moet worden beoordeeld met inachtneming van de specifieke context van het concrete geval. Aangezien de Commissie in de regel dus niet gehouden is om de voortzetting van de inbreuk als verzwarende omstandigheid of de stopzetting ervan als verzachtende omstandigheid te beschouwen, kan het feit dat zij de stopzetting in een specifiek geval als verzachtende omstandigheid kan aanmerken, haar niet het recht ontnemen om de voortzetting in een ander geval als verzwarende omstandigheid in aanmerking te nemen.

( cf. punt 324 )

17. Uit het feit alleen dat de Commissie in haar vroegere beschikkingspraktijk bij de vaststelling van het bedrag van de wegens een inbreuk op de mededingingsregels op te leggen geldboete bepaalde factoren als verzachtende omstandigheid in aanmerking heeft genomen, kan niet worden afgeleid, dat zij verplicht is, dit in een latere beschikking eveneens te doen.

( cf. punt 337 )

18. Een mededeling van de Commissie betreffende het niet opleggen of verlagen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen doet een gewettigd vertrouwen ontstaan, waarop ondernemingen zich beroepen wanneer zij het bestaan van een mededingingsregeling aan de Commissie kenbaar willen maken. Gelet op het gewettigde vertrouwen dat deze mededeling kan doen ontstaan bij ondernemingen die met de Commissie wensen samen te werken, dient de Commissie deze mededeling in acht te nemen bij de beoordeling van de samenwerking in het kader van de vaststelling van het bedrag van de aan een onderneming op te leggen geldboete.

( cf. punt 360 )

19. Ook al zou de Commissie aan een onderneming een te grote verlaging van de wegens een inbreuk op de mededingingsregels opgelegde geldboete hebben toegekend, de eerbiediging van het beginsel van gelijke behandeling moet zich verdragen met de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, volgens hetwelk niemand zich ten eigen voordele kan beroepen op een onwettigheid waarvan anderen hebben kunnen profiteren.

( cf. punt 367 )

20. Ook al mag de toepasselijke vertragingsrente voor geldboeten die worden opgelegd aan ondernemingen die een inbreuk plegen op de mededingingsregels, niet zo hoog zijn dat ondernemingen hierdoor feitelijk worden verplicht de geldboeten te betalen, zelfs al menen zij goede juridische gronden te hebben om de geldigheid van de beschikking van de Commissie te betwisten, mag de Commissie een referentiepunt hanteren dat hoger ligt dan het gemiddelde op de markt geldende rentepercentage voor leningen, voorzover dit noodzakelijk is om vertragingsmanoeuvres tegen te gaan.

( cf. punt 398 )

Partijen

In zaak T-23/99,

LR AF 1998 A/S, voorheen Løgstør Rør A/S, gevestigd te Løgstør (Denemarken), vertegenwoordigd door D. Waelbroeck en H. Peytz, advocaten, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door P. Oliver en É. Gippini Fournier als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg,

verweerster,

betreffende, primair, een verzoek tot nietigverklaring van beschikking 1999/60/EG van de Commissie van 21 oktober 1998 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/35.691/E-4 - Kartel voor voorgeïsoleerde buizen) (PB 1999, L 24, blz. 1), en, subsidiair, een verzoek tot vermindering van de bij deze beschikking aan verzoekster opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Vierde kamer),

samengesteld als volgt: P. Mengozzi, kamerpresident, V. Tiili en R. M. Moura Ramos, rechters,

griffier: G. Herzig, administrateur,

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling op 25 oktober 2000,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

Feiten

1 LR AF 1998 A/S, voorheen Løgstør Rør A/S, is een Deense vennootschap die ten tijde van de feiten voorgeïsoleerde buizen, die met name voor afstandsverwarming worden gebruikt, vervaardigde en verkocht.

2 Bij afstandverwarmingssystemen wordt op een centrale plaats water verwarmd dat via ondergrondse buizen naar de te verwarmen gebouwen wordt geleid. Omdat de temperatuur van het water (of de stoom) zeer hoog is, is het noodzakelijk dat de buizen geïsoleerd zijn om een efficiënte en veilige distributie te waarborgen. De gebruikte buizen zijn voorgeïsoleerd en bestaan gewoonlijk uit stalen buizen die door plastic buizen worden omsloten, waartussenin zich een laag schuimisolatie bevindt.

3 De handel in buizen voor afstandsverwarming tussen de lidstaten is aanzienlijk. De grootste nationale markten van de Europese Unie zijn Duitsland, dat 40 % van het verbruik in de Gemeenschap voor zijn rekening neemt, en Denemarken, goed voor 20 %. Denemarken, het belangrijkste productiecentrum in de Europese Unie, beschikt over ongeveer 50 % van de EU-capaciteit en levert het product aan alle lidstaten waar afstandsverwarming wordt gebruikt.

4 Bij brief van 18 januari 1995 diende de Zweedse onderneming Powerpipe AB een klacht in bij de Commissie; zij wees erop dat de overige fabrikanten en leveranciers van buizen voor afstandsverwarming een kartel hadden gevormd waarbij zij de Europese markt onder elkaar verdeelden, en dat zij onderling afgestemde maatregelen hadden genomen om de activiteiten van Powerpipe te schaden of haar activiteiten tot de Zweedse markt te beperken of haar volledig uit de bedrijfstak te werken.

5 Op 28 juni 1995 voerden ambtenaren van de Commissie en vertegenwoordigers van de nationale mededingingsautoriteiten van de betrokken lidstaten op grond van een beschikking van de Commissie van 12 juni 1995 tegelijkertijd en onaangekondigd verificaties uit bij tien ondernemingen of verenigingen uit de sector van de afstandsverwarming, onder meer bij verzoekster (hierna: verificaties").

6 Vervolgens richtte de Commissie krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB 1962, 13, blz. 204), verzoeken om inlichtingen tot verzoekster en de meeste andere betrokken ondernemingen.

7 Op 20 maart 1997 zond de Commissie een mededeling van de punten van bezwaar aan verzoekster en de andere betrokken ondernemingen. Vervolgens werden de betrokken ondernemingen op 24 en 25 november 1997 gehoord.

8 Op 21 oktober 1998 gaf de Commissie beschikking 1999/60/EG inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/35.691/E-4 - Kartel voor voorgeïsoleerde buizen) (PB 1999, L 24, blz. 1), die nog vóór de bekendmaking ervan werd gerectificeerd bij beschikking van 6 november 1998 [C(1998) 3415 def.] (hierna: beschikking" of bestreden beschikking"), waarbij de deelneming van verschillende ondernemingen, waaronder verzoekster, aan een geheel van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de zin van artikel 85, lid 1, EG-Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) (hierna: kartel") werd vastgesteld.

9 Volgens de beschikking werd eind 1990 tussen de vier Deense producenten van buizen voor afstandsverwarming een beginselakkoord gesloten over een algemene samenwerking op hun binnenlandse markt. Partijen bij deze overeenkomst waren verzoekster, ABB IC Møller A/S, de Deense dochtermaatschappij van de Zwitsers-Zweedse groep ABB Asea Brown Boveri Ltd (hierna: ABB"), Dansk Rørindustri A/S, ook bekend onder de naam Starpipe (hierna: Dansk Rørindustri"), en Tarco Energi A/S (hierna: Tarco") (de vier partijen samen worden hierna aangeduid als de Deense producenten"). Een van de eerste maatregelen bestond erin om zowel voor de Deense markt als voor de exportmarkten een prijsstijging te coördineren. Met het oog op de verdeling van de Deense markt werd een quotaregeling vastgesteld, die vervolgens werd uitgevoerd en gecontroleerd door een contactgroep", samengesteld uit de verkoopdirecteuren van de betrokken ondernemingen. Voor elk handelsproject (hierna: project") gaf de onderneming waaraan het contract door de contactgroep was toegewezen, de prijs die zij zou opgeven, door aan de andere deelnemers, die vervolgens tegen een hogere prijs inschreven teneinde de door het kartel aangewezen leverancier te beschermen.

10 Volgens de beschikking namen vanaf de herfst van 1991 twee Duitse producenten, de groep Henss/Isoplus (hierna: Henss/Isoplus") en Pan-Isovit GmbH, deel aan de regelmatig gehouden bijeenkomsten van de Deense producenten. Tijdens deze bijeenkomsten werd onderhandeld over de verdeling van de Duitse markt, hetgeen in augustus 1993 leidde tot de vaststelling van verkoopquota voor elke deelnemende onderneming.

11 Nog steeds volgens de beschikking bereikten al deze producenten in 1994 een akkoord over de vaststelling van quota voor de gehele Europese markt. Dit Europese kartel had een tweetrapsstructuur. De club van directeuren", die bestond uit de voorzitters of algemene directeuren van de deelnemende ondernemingen, stelde voor elke onderneming quota vast, zowel voor de gehele markt als voor de verschillende nationale markten, waaronder die van Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland, Italië, Nederland en Zweden. Voor bepaalde nationale markten werden contactgroepen" opgericht, samengesteld uit de lokale verkoopdirecteuren, die tot taak hadden de overeenkomsten toe te passen door de projecten toe te wijzen en de inschrijvingen op aanbestedingen te coördineren.

12 Wat de Duitse markt betreft, wordt in de beschikking verklaard dat de eerste bijeenkomst van de contactgroep voor Duitsland op 7 oktober 1994 werd gehouden na een bijeenkomst van de zes belangrijkste Europese producenten (ABB, Dansk Rørindustri, Henss/Isoplus, Pan-Isovit, Tarco en verzoekster) en Brugg Rohrsysteme GmbH (hierna: Brugg") op 18 augustus 1994. De bijeenkomsten van deze groep zijn nog lang na de verificaties van de Commissie eind juni 1995 doorgegaan, zij het vanaf dat ogenblik buiten de Europese Unie, te Zürich, waar tot 25 maart 1996 bijeenkomsten hebben plaatsgevonden.

13 Een van de oogmerken van het kartel was volgens de beschikking de vaststelling en uitvoering van onderling afgestemde maatregelen om de enige belangrijke onderneming die niet aan het kartel deelnam, Powerpipe, uit te schakelen. De Commissie verklaart dat sommige leden van het kartel sleutelposities innemende werknemers van Powerpipe aanwierven en deze onderneming te kennen gaven dat zij zich uit de Duitse markt diende terug te trekken. Nadat in maart 1995 een belangrijk Duits project aan Powerpipe was gegund, zou te Düsseldorf een vergadering van de zes bovengenoemde producenten en Brugg hebben plaatsgevonden, waarop volgens de Commissie werd beslist de klanten en leveranciers van Powerpipe collectief te boycotten. Deze boycot werd vervolgens doorgevoerd.

14 In de beschikking wordt uiteengezet waarom niet alleen de eind 1990 tussen de Deense producenten gesloten expliciete marktverdelingsovereenkomst, maar ook de vanaf oktober 1991 overeengekomen regelingen in hun geheel genomen als een door artikel 85, lid 1, van het Verdrag verboden overeenkomst" kunnen worden aangemerkt. Verder benadrukt de Commissie dat de Deense" en Europese" kartels slechts de uitdrukking waren van één enkel kartel, dat in Denemarken is begonnen, maar dat vanaf het begin de doelstelling op lange termijn had, de controle van de deelnemers tot de gehele markt uit te breiden. Volgens de beschikking had de voortgezette overeenkomst tussen de producenten belangrijke gevolgen voor de handel tussen de lidstaten.

15 Om deze redenen heeft de Commissie de volgende beschikking gegeven:

Artikel 1

ABB Asea Brown Boveri Ltd, Brugg Rohrsysteme GmbH, Dansk Rørindustri A/S, Henss/Isoplus Group, Ke-Kelit Kunststoffwerk Ges mbH, Oy KWH Tech AB, Løgstør Rør A/S, Pan-Isovit GmbH, Sigma Tecnologie di Rivestimento Srl en Tarco Energie A/S hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag door op de wijze en in de mate als uiteengezet in de overwegingen, deel te nemen aan een complex geheel van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen dat omstreeks november/december 1990 tussen de vier Deense producenten tot stand kwam, vervolgens werd uitgebreid tot andere nationale markten en Pan-Isovit en Henss/Isoplus als nieuwe leden [kreeg], zodat het tegen eind 1994 in een alomvattend kartel bestond dat de gehele gemeenschappelijke markt bestreek.

De duur van de inbreuken bestreek het tijdvak:

- in het geval van [...] Løgstør [...], van omstreeks november/december 1990 tot ten minste maart of april 1996,

[...]

De voornaamste kenmerken van de inbreuk zijn:

- het onder elkaar verdelen van nationale markten, en uiteindelijk van de gehele Europese markt, op basis van quota's;

- de toewijzing van nationale markten aan bepaalde producenten en het zo regelen dat andere producenten zich uit die markten terugtrokken;

- het overeenkomen van prijzen voor het product en voor individuele projecten;

- het toewijzen van individuele projecten aan vooraf aangeduide producenten, waarbij de inschrijvingsprocedure voor die projecten werd gemanipuleerd om er zeker van te zijn dat het betrokken contract aan de door het kartel aangeduide producent werd toegekend;

- teneinde het kartel te beschermen tegen concurrentie door Powerpipe AB, de enige belangrijke niet bij het kartel aangesloten onderneming, het overeenkomen en uitvoeren van onderling afgestemde maatregelen om de commerciële activiteiten van Powerpipe te belemmeren, haar schade te berokkenen of zelfs haar volledig uit de markt te verdrijven.

[...]

Artikel 3

Aan de in artikel 1 genoemde ondernemingen worden wegens de bij dat artikel vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

[...]

g) [Løgstør]: een boete van 8 900 000 ECU;

[...]"

16 De beschikking is aan verzoekster betekend bij brief van 12 november 1998, die verzoekster de volgende dag heeft ontvangen.

Procesverloop en conclusies van partijen

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 21 januari 1999, heeft verzoekster het onderhavige beroep ingesteld.

18 Zeven van de negen overige ondernemingen die voor de inbreuk aansprakelijk zijn gesteld, hebben eveneens beroep tegen de beschikking ingesteld (zaken T-9/99, T-15/99, T-16/99, T-17/99, T-21/99, T-28/99 en T-31/99).

19 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Vierde kamer) besloten tot de mondelinge procedure over te gaan en als maatregel tot regeling van de procesgang de partijen verzocht, een aantal schriftelijke vragen te beantwoorden en bepaalde stukken over te leggen. De partijen hebben aan deze verzoeken voldaan.

20 Ter terechtzitting van 25 oktober 2000 hebben partijen pleidooi gehouden en geantwoord op de mondelinge vragen van het Gerecht.

21 Verzoekster concludeert dat het het Gerecht behage:

- de bestreden beschikking nietig te verklaren voorzover deze tot haar is gericht;

- subsidiair, de haar opgelegde geldboete aanzienlijk te verlagen;

- verweerster te verwijzen in de kosten.

22 Verweerster concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster te verwijzen in de kosten.

Ten gronde

23 Verzoekster voert in wezen vijf middelen aan: dwaling ten aanzien van de feiten bij de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag, schending van de rechten van de verdediging, schending van algemene beginselen en dwaling ten aanzien van de feiten bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete, niet-nakoming van de motiveringsplicht bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete en, ten slotte, toepassing van een buitensporige rentevoet op de geldboete in geval van niet-onmiddellijke betaling.

I - Eerste middel: dwaling ten aanzien van de feiten bij de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag

A - Compensatieregeling in het kader van het Deense kartel

1. Argumenten van partijen

24 Verzoekster stelt dat in punt 35 van de beschikking ten onrechte wordt verklaard dat zij eind 1991 aan een compensatieregeling heeft deelgenomen. Nadat Tarco om compensatie voor het verloren gegane marktaandeel had verzocht, heeft verzoekster naar eigen zeggen enkel voorgesteld om een op de IJslandse markt gedane offerte, waarvan zij wist dat zij reeds door de IJslandse klant was afgewezen, ten voordele van Tarco in te trekken. Hoewel andere vormen van compensatie zijn besproken, heeft verzoeker uiteindelijk nooit iets aan Tarco betaald. Dit wijst erop dat zij niet van plan was aan een compensatieregeling deel te nemen en dit de facto ook niet heeft gedaan.

25 Verweerster acht de uitleg van verzoekster ontoereikend, aangezien deze zelf toegeeft met Tarco over compensaties te hebben gesproken en te hebben voorgesteld zich uit een aanbestedingsprocedure terug te trekken. Het argument dat nooit een financiële compensatie is betaald, is niet in tegenspraak met de analyse van de compensatieregeling in de beschikking.

2. Beoordeling door het Gerecht

26 Volgens punt 35 van de beschikking van de Commissie bestaat er, wat het kartel op de Deense markt betreft, geen enkele twijfel over dat eind 1991 een compensatieregeling in werking is getreden, maar zijn de exacte details over de wijze waarop de compensatie is betaald, onduidelijk. Dienaangaande wordt verwezen naar de verklaring van Tarco, dat in baar geld werd betaald op basis van facturen voor niet-bestaande leveranties van buizen, en naar verzoeksters antwoord van 2 oktober 1997 op het verzoek om inlichtingen van 26 augustus 1997, volgens hetwelk verzoekster aan Tarco's verzoek om compensatie heeft voldaan door de door haar reeds bij Tarco geplaatste bestellingen in aanmerking te nemen en door haar aandeel in een gezamenlijk project in IJsland af te staan aan Tarco (punt 35, tweede alinea, van de beschikking). Wat in 1991 ook de exacte procedure voor de compensatieregeling moge zijn geweest, besloten werd - zo concludeert de Commissie - dat voor 1992 een nieuw systeem van toepassing zou zijn: het teveel aan marktaandelen zou worden doorgegeven" en opnieuw worden verdeeld over de producenten die hun quotum niet hadden bereikt (punt 35, derde alinea, van de beschikking).

27 Vaststaat dat verzoekster erkent dat zij na het verzoek van Tarco om compensatie voor de verloren gegane projecten, tijdens de besprekingen met laatstgenoemde aan dit verzoek heeft kunnen voldoen door te verklaren dat zij haar offerte voor een IJslands project zou intrekken.

28 Ook al wist verzoekster dat de opdracht hoe dan ook niet aan haar zou worden gegund en al is na de besprekingen met Tarco niets betaald, niet kan worden betwist dat verzoekster ten gunste van Tarco van een project heeft afgezien om te voldoen aan een verzoek om compensatie dat berustte op de in het kader van het kartel overeengekomen regeling.

29 Bijgevolg heeft de Commissie terecht als vaststaand aangenomen dat een compensatieregeling is toegepast, ook al zijn de exacte details over de wijze waarop de compensatie is betaald, onduidelijk.

30 Bijgevolg dient verzoeksters grief te worden afgewezen.

B - Het bestaan van een van 1990 tot 1996 voortgezet kartel

31 Verzoekster betwist dat zij van november/december 1990 tot ten minste maart of april 1996" ononderbroken aan een inbreuk op artikel 85 van het Verdrag heeft deelgenomen. Volgens haar waren er twee afzonderlijke kartels: het eerste was beperkt tot de Deense markt en bestond van januari 1991 tot april 1993; het tweede, dat de Europese markt bestreek, bestond van maart 1995 tot en met november/december 1995 en werd voor Denemarken en Duitsland aangevuld met sporadische samenwerking vanaf eind 1994 tot maart 1996.

32 Om te beginnen moeten de argumenten betreffende verzoeksters deelneming aan de activiteiten van het kartel buiten de Deense markt tijdens de periode 1990-1993 worden onderzocht, vervolgens de argumenten betreffende de schorsing van haar deelneming in 1993 en de vorming van een Europees kartel in 1994, en ten slotte de argumenten betreffende de duur en continuïteit van het kartel.

1. Deelneming aan het kartel buiten de Deense markt tijdens de periode 1990-1993

- Argumenten van partijen

33 Verzoekster stelt dat, zo de betrokken ondernemingen in de periode 1991-1993 al een aantal pogingen hebben ondernomen om tot samenwerking in Duitsland te komen, deze pogingen zijn mislukt en de mededinging tijdens deze periode niet is vervalst. Verzoekster wenste geen marktverdelingsakkoord omdat zij zichzelf in staat achtte haar marktaandeel te vergroten. Tijdens de vergaderingen waaraan zij heeft deelgenomen, heeft zij naar eigen zeggen een passieve houding aangenomen zonder enige verplichting aan te gaan.

34 In de eerste plaats heeft zij niet deelgenomen aan een overeenkomst over een verhoging van de prijzen - daaronder begrepen de prijzen op de exportmarkten - in 1991. De Commissie verwijst dienaangaande ten onrechte naar de nota die tijdens de vergadering van het subcomité van de Deense raad voor de afstandsverwarming (een vereniging die geen lid was van het kartel) van 22 november 1990 was opgesteld, aangezien de op dat ogenblik door de producenten aangekondigde prijsverhogingen eenzijdig waren vastgesteld. Voor de door verzoekster met ingang van 12 november 1990 toegepaste prijsverhogingen blijkt dit uit het feit dat de nieuwe prijzen reeds vóór deze vergadering waren bekendgemaakt. De producenten konden onmogelijk prijsverhogingen coördineren" die reeds door elk van hen waren vastgesteld. De andersluidende verklaring van Tarco, waarop ook de Commissie zich baseert, is onjuist. De persoon die deze verklaring heeft ondertekend, behoorde overigens toentertijd niet tot Tarco's personeel en was niet aanwezig op de vergadering.

35 De enige inbreuken buiten de Deense markt tijdens de periode 1991-1993 waren een overeenkomst tot verhoging van de brutoprijzen in Duitsland vanaf 1 januari 1992 en een samenwerkingsakkoord van 14 oktober 1991 met betrekking tot het project van Turijn in Italië. De overeenkomst over de brutoprijzen is pas gesloten op de vergadering van 10 december 1991. Tijdens deze vergadering is evenwel geen akkoord bereikt over gemeenschappelijke prijzen en evenmin over een programma van maandelijkse vergaderingen. De overeenkomst over de brutoprijzen heeft waarschijnlijk geen rechtstreekse invloed gehad op de Duitse markt, aangezien de verkopen van verzoekster daar plaatsvonden via een onafhankelijke dealer die zijn eindprijzen zelf vaststelde, en de overeenkomstig de prijslijsten doorgevoerde verhogingen werden gecompenseerd door de door verzoekster aan haar Duitse dealer verleende kortingen. Het project van Turijn was een op zichzelf staand geval van samenwerking, dat de markt niet heeft beïnvloed.

36 In de tweede plaats heeft verzoekster, anders dan in de punten 50 en 51 van de beschikking van de Commissie is verklaard, niet deelgenomen aan een overeenkomst betreffende de verdeling van de Duitse markt in 1994. Zij herinnert zich niets van de vergaderingen die volgens de punten 49 en 50 van de beschikking op 30 juni 1993 te Kopenhagen en op 18 en 19 augustus 1993 te Zürich zouden zijn gehouden. Zij is evenmin akkoord gegaan met de opstelling van een eenvormige prijslijst of met de uitwerking van een sanctiestelsel. Het door de Commissie als bewijs van een dergelijke overeenkomst overgelegde stuk, dat is opgenomen in bijlage 7 bij de opmerkingen van verzoekster op de mededeling van de punten van bezwaar, is slechts een later voorstel van ABB aan verzoekster (hierna: voorstel van ABB"). De weigering van verzoekster om een dergelijke overeenkomst te ondertekenen, was niet in tegenspraak met het feit dat zij instemde met een door de leden van het kartel voorgestelde en door een Zwitsers accountantskantoor uitgevoerde audit ter becijfering van de totale omvang van de Duitse markt, en evenmin met het feit dat Pan-Isovit de indruk had dat verzoekster een akkoord nastreefde. Verzoekster had immers belangstelling geveinsd voor een akkoord terwijl zij wist dat de voorwaarden ervan onaanvaardbaar waren voor de Duitse leden van het kartel. Tijdens een korte vergadering op 8 september 1993, waaraan verzoekster heeft deelgenomen, heeft zij verklaard geen overeenkomst over de Duitse markt te willen sluiten. Tijdens een vergadering van 29 september 1993 wees zij het voorstel van ABB opnieuw af. Kortom, verzoekster heeft niet alleen een overeenkomst betreffende de verdeling van de Duitse markt afgewezen, maar heeft zelfs de pogingen om een dergelijke overeenkomst te bereiken, doen mislukken.

37 Volgens verzoekster kan haar deelneming aan vergaderingen met een mededingingsverstorend doel alleen niet leiden tot aansprakelijkheid als lid van het kartel, aangezien zij de andere deelnemers vaak te kennen heeft gegeven geen belangstelling te hebben voor de voortzetting van de beoogde samenwerking en zich aldus publiekelijk" heeft gedistantieerd van de inhoud van de tijdens deze vergaderingen gevoerde gesprekken. Bovendien hebben deze besprekingen nergens toe geleid en geen invloed gehad op de markt.

38 Verweerster stelt dat, wat de samenwerking buiten de Deense markt in de periode van 1991 tot 1993 betreft, uitdrukkelijke overeenkomsten zijn gesloten, eerst door de Deense producenten over een verhoging van de exportprijzen begin 1991, en vervolgens over een prijsverhoging in Duitsland vanaf januari 1992, over de vaststelling van de prijzen en de verdeling van de projecten in Italië en over de marktquotaregeling voor 1994. Deze overeenkomsten kunnen niet als op zichzelf staande gevallen worden aangemerkt. Verzoekster heeft immers deelgenomen aan tal van vergaderingen die op geregelde tijdstippen zijn gehouden in het kader van een kartel dat vanaf de herfst van 1991 de formele samenwerking van de Deense producenten heeft uitgebreid tot de Duitse markt.

- Beoordeling door het Gerecht

39 Het is vaste rechtspraak dat wanneer een onderneming, zelfs zonder daarin een actief aandeel te hebben, deelneemt aan ondernemersvergaderingen die tot doel hebben de mededinging te verstoren, en zich niet publiekelijk van de inhoud ervan distantieert, waardoor zij bij de andere deelnemers de indruk wekt dat zij instemt met het resultaat van de vergaderingen en dat zij zich daaraan zal houden, als bewezen kan worden beschouwd dat zij deelneemt aan de uit deze vergaderingen resulterende mededingingsregeling (zie arresten Gerecht van 17 december 1991, Hercules Chemicals/Commission, T-7/89, Jurispr. blz. II-1711, punt 232; 10 maart 1992, Solvay/Commissie, T-12/89, Jurispr. blz. II-907, punt 98, en 6 april 1995, Tréfileurope/Commissie, T-141/89, Jurispr. blz. II-791, punten 85 en 86).

40 Tegen deze achtergrond dienen het door de Commissie voor de periode van oktober 1991 tot oktober 1993 verzamelde bewijsmateriaal en de conclusies die daaruit worden getrokken in de punten 38 en volgende van de beschikking, te worden beoordeeld.

41 In de eerste plaats dient te worden vastgesteld dat de Commissie in de punten 31, 38 en 135 van de beschikking terecht concludeert dat verzoekster heeft deelgenomen aan de door de Deense producenten onderling afgestemde prijsverhogingen op de exportmarkten.

42 Verzoekster betwist immers niet dat zij heeft deelgenomen aan de vergadering van 22 november 1990; het verslag hiervan (bijlage 19 bij de mededeling van de punten van bezwaar) bevat een lijst van prijsverhogingen, waarin voor iedere Deense producent, zowel in een kolom met als opschrift Denemarken" als in een kolom Export", een of twee percentages met de bijhorende datum zijn vermeld. De door de Commissie uit dit stuk getrokken conclusie dat de deelnemers aan deze vergadering zijn overeengekomen een verhoging van hun prijzen op de exportmarkten te coördineren, wordt bevestigd door de verklaring van Tarco dat de deelnemers aan deze vergadering een akkoord hebben bereikt over onderling afgestemde verhogingen van de basisprijzen, zowel voor de binnenlandse verkopen als voor de uitvoer (antwoord van Tarco van 26 april 1996 op het verzoek om inlichtingen van 13 maart 1996; hierna: antwoord van Tarco").

43 Verzoekster kan deze conclusie van de Commissie niet weerleggen door te stellen dat tijdens deze vergadering niet is overeengekomen" de exportprijzen te verhogen. De Commissie heeft immers enkel vastgesteld dat de Deense producenten hun exportprijsverhogingen hebben gecoördineerd", hetgeen betekent dat de deelnemers op zijn minst overeenstemming hebben bereikt over de wijze waarop de voorgenomen prijsverhogingen zouden worden doorgevoerd, zonder dat evenwel is vereist dat de deelnemers tijdens de betrokken vergadering ook een beginselakkoord over prijsverhogingen of het precieze percentage ervan hebben bereikt. Uit het verslag van de vergadering van 22 november 1990 blijkt evenwel dat de deelnemers in elk geval hebben aangekondigd op welke data zij de prijzen zouden verhogen alsook, in voorkomend geval, in welke mate. De Commissie heeft dus terecht vastgesteld dat er sprake was van onderling afgestemde prijsverhogingen.

44 Verzoeksters argument dat zij reeds vóór de vergadering van het comité van 22 november 1990 een lijst van prijsverhogingen had bekendgemaakt, is niet ter zake dienend. Verzoekster heeft immers niet aangegeven in hoeverre de op 12 november 1990 in het Deens gepubliceerde prijslijst ook voor de uitvoer gold; tijdens de vergadering van 22 november 1990 werd het immers noodzakelijk geacht de exportprijzen en de prijzen op de Deense markt afzonderlijk te behandelen. Verder stemt de datum waarop deze lijst van kracht is geworden (12 november 1990), overeen met de datum waarop volgens het verslag van de vergadering van 22 november 1990 verzoeksters prijzen op de Deense markt zijn verhoogd, terwijl alle in de kolom Export" aangekondigde prijsverhogingen op een latere datum dienden in te gaan (op 1 december 1990 voor Dansk Rørindustri en op 1 januari 1991 voor Tarco en verzoekster). Verzoekster kan dus niet volhouden dat zij haar exportprijzen heeft verhoogd zonder te weten dat de andere producenten hetzelfde van plan waren.

45 Verder wordt, anders dan verzoekster stelt, de bewijskracht van het antwoord van Tarco geenszins aangetast door het feit dat degene die deze verklaring heeft ondertekend, niet aanwezig was op de vergadering van 22 november 1990 en op dat ogenblik evenmin tot het personeel van Tarco behoorde. Aangezien dit antwoord is gegeven in naam van de onderneming als zodanig, is het geloofwaardiger dan wanneer het afkomstig ware geweest van een personeelslid, ongeacht diens ervaring of persoonlijke mening. De vertegenwoordigers van Tarco hebben in hun antwoord overigens uitdrukkelijk verklaard dat dit antwoord het resultaat is van een door de onderneming gevoerd intern onderzoek.

46 In de tweede plaats erkent verzoekster te hebben deelgenomen aan een overeenkomst over de verhoging van de brutoprijzen in Duitsland vanaf 1 januari 1992 en aan een samenwerkingsakkoord van oktober 1991 betreffende het project van Turijn.

47 Dienaangaande is het argument dat de betrokken overeenkomsten geen invloed op de markt hebben gehad, niet ter zake dienend. Het argument dat, nadat de overeenkomst over de verhoging van de brutoprijzen was gesloten, er op de markt hevige concurrentie is geweest die tot een prijsdaling heeft geleid, treft evenmin doel. Voor de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag behoeven de concrete gevolgen van een overeenkomst immers niet in aanmerking te worden genomen wanneer eenmaal is gebleken dat de overeenkomst ten doel had de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen (arresten Hof van 13 juli 1966, Consten en Grundig/Commissie, 56/64 en 58/64, Jurispr. blz. 450, 516; 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni, C-49/92 P, Jurispr. blz. I-4125, punt 99, en Hüls/Commissie, C-199/92 P, Jurispr. blz. I-4287, punt 178; arrest Gerecht van 23 februari 1994, CB en Europay/Commissie, T-39/92 en T-40/92, Jurispr. blz. II-49, punt 87). Wat de overeenkomst over de verhoging van de brutoprijzen in Duitsland betreft, dient te worden opgemerkt dat het feit dat een onderneming die samen met andere ondernemingen deelneemt aan vergaderingen waarop beslissingen inzake prijzen worden genomen, zich niet houdt aan de overeengekomen prijzen, het mededingingsbeperkend doel van deze vergaderingen, en derhalve de deelneming van de betrokken onderneming aan de mededingingsregelingen, niet kan ontkrachten; daaruit zou hooguit kunnen worden afgeleid dat zij de betrokken overeenkomsten niet heeft uitgevoerd (arrest Gerecht van 6 april 1995, Tréfilunion/Commissie, T-148/89, Jurispr. blz. II-1063, punt 79).

48 Verder kan de geldigheid van de beschikking, voorzover deze betrekking heeft op de overeenkomst inzake de verhoging van de brutoprijzen in Duitsland, niet worden aangetast door verzoeksters verklaring dat deze overeenkomst niet alle in punt 44, tweede alinea, van de beschikking genoemde punten omvatte. De cruciale punten van de overeenkomst, waarover volgens het antwoord van ABB van 4 juni 1996 op het verzoek om inlichtingen van 13 maart 1996 (hierna: antwoord van ABB") op een vergadering van 9 of 10 oktober 1991 een beginselakkoord is bereikt, zijn immers terug te vinden in verzoeksters beknopte, handgeschreven notities over de vergadering van 10 december 1991 (bijlage 36 bij de mededeling van de punten van bezwaar), waarin met name melding wordt gemaakt van een Lijst van minimumprijzen voor de klanten", van Prijzen af fabriek + 7 %", van Maandelijkse vergadering(en)" en van Lijst 13.1.92". Zelfs indien alleen een overeenkomst over de verhoging van de brutoprijzen is gesloten, wordt de beschikking hierdoor niet ongeldig, aangezien de Commissie blijkens punt 137, derde alinea, van de beschikking voor de betrokken periode alleen de overeenkomst over de verhoging van de prijzen in Duitsland vanaf 1 januari 1992 als een overeenkomst in de zin van artikel 85 van het Verdrag heeft beschouwd. Ook het feit dat deze overeenkomst is gesloten op de vergadering van 10 december 1991 en niet op die van 9 of 10 oktober 1991, doet geen afbreuk aan de door de Commissie uit deze opeenvolgende vergaderingen getrokken conclusie dat het Deense kartel, waaraan verzoekster op dat ogenblik deelnam, op een bepaald ogenblik in de herfst van 1991 is aangevuld met een overeenkomst over de verhoging van de brutoprijzen op de Duitse markt. Overigens wordt niet betwist dat met het oog op deze overeenkomst, die hoe dan ook uiterlijk in december 1991 is gesloten, reeds op de vergadering van 9 of 10 oktober 1991 besprekingen zijn gevoerd.

49 In de derde plaats heeft de Commissie naar behoren aangetoond dat verzoekster eind 1993 heeft deelgenomen aan een overeenkomst over de verdeling van de Duitse markt.

50 Dienaangaande heeft ABB erkend dat de producenten op 18 augustus 1993, na een audit waarbij de inkomsten van elke producent voor 1992 waren vastgesteld, zijn overeengekomen om de Duitse markt overeenkomstig de marktaandelen in 1992 te verdelen, een nieuwe uniforme prijslijst voor te bereiden en later een sanctieregeling uit te werken (antwoord van ABB). Volgens ABB is tijdens de vergaderingen van 8 of 9 september 1993 te Kopenhagen en later te Frankfurt verder over de toewijzing van de marktaandelen onderhandeld (antwoord van ABB).

51 Wat de audit ter vaststelling van de inkomsten voor 1992 betreft, stemt de verklaring van ABB overeen met de conclusies die moeten worden getrokken uit een nota van ABB IC Møller van 19 augustus 1993 (bijlage 53 bij de mededeling van de punten van bezwaar), die een tabel bevat waarin voor de Deense producenten, alsook voor Pan-Isovit en Henss/Isoplus, de omzet en het marktaandeel voor 1992 worden genoemd, en het marktaandeel voor 1994 in cijfers wordt uitgedrukt. Volgens ABB zijn de gegevens inzake omzet en marktaandeel van de betrokken ondernemingen door een Zwitsers auditkantoor verstrekt (antwoord van ABB van 4 juni 1996). Op bladzijde 36 van haar opmerkingen over de mededeling van de punten van bezwaar heeft verzoekster evenwel erkend dat een Zwitsers auditkantoor een audit van de verkopen heeft uitgevoerd. Wat het doel van deze audit betreft, kan de geloofwaardigheid van de uitleg van ABB niet worden aangetast door de verklaring van verzoekster dat zij alleen om een audit van de verkopen van haar Duitse dealer heeft verzocht om correcte gegevens over de totale omvang van de Duitse markt te kunnen verstrekken. Het is immers moeilijk aan te nemen dat een onderneming alleen maar met een auditkantoor samenwerkt en aan dit kantoor haar verkoopcijfers meedeelt om haar eigen marktaandeel ten opzichte van de totale markt te kunnen bepalen, terwijl de overige ondernemingen die met dezelfde audit hebben ingestemd, verlangen dat hun alle informatie inzake de marktaandelen wordt verstrekt.

52 Wat verder het beginselakkoord over de verdeling van de markt betreft, wordt de in het antwoord van ABB verkondigde stelling dat de ondernemingen in augustus 1993 een akkoord over de verdeling van de Duitse markt hadden bereikt, ook al werd er tijdens de daaraanvolgende vergaderingen nog onderhandeld over het precieze marktaandeel van iedere deelnemer, niet alleen bevestigd door de vermelding van de marktaandelen voor 1994 in bovengenoemde nota van ABB IC Møller, maar ook door een nota van Pan-Isovit van 18 augustus 1993 (bijlage 52 bij de mededeling van de punten van bezwaar) en door het voorstel van ABB, die samengenomen aantonen dat er in augustus en september 1993 verder is onderhandeld over de toewijzing van de marktaandelen in Duitsland.

53 Dat dergelijke onderhandelingen hebben plaatsgevonden, wordt bevestigd door bovengenoemde, door Pan-Isovit voor haar moedermaatschappij opgestelde nota van 18 augustus 1993 over een op 3 augustus 1993 aan verzoekster gebracht bezoek, waaruit blijkt dat deze laatste aan Pan-Isovit heeft meegedeeld dat zij in beginsel belangstelling had voor prijsakkoorden, maar alleen indien [haar] marktaandeel voldoende groot was" en dat zij in overeenstemming met ABB in Denemarken en Duitsland controle over Tarco trachtte te verwerven".

54 Verder blijkt uit het voorstel van ABB dat, wat de verdeling van de markt betreft, in september 1993 alleen het bedrag van de individuele quota nog diende te worden besproken. Het voorstel van ABB over een systeem van verdeling van de Duitse markt op basis van de audit betreffende de inkomsten, over de betalingen die in geval van overschrijding van de toegewezen quota moesten worden verricht, en over een gemeenschappelijke prijslijst, heeft verzoekster blijkens haar opmerkingen over de mededeling van de punten van bezwaar in september 1993 bereikt, en werd gesteund door Pan-Isovit en Henss/Isoplus. De in dit voorstel genoemde procentuele marktaandelen stemmen overeen met de cijfers in bovengenoemde nota van ABB IC Møller (26" voor Pan-Isovit, 25" voor ABB Isolrohr, 12" voor verzoekster, 4" voor Dansk Rørindustri/Starpipe), behalve voor Tarco en Henss/Isoplus, waaraan in deze nota 17" respectievelijk 16" zijn toegewezen, terwijl in het voorstel van ABB sprake was van 17,7 %" en 15,3 %". Wat de verhoging van het aandeel van Tarco betreft, weerspiegelen volgens het antwoord van ABB de in de nota van ABB IC Møller genoemde cijfers voor 1994 het tijdens de vergadering van 18 augustus [1993] tot stand gekomen akkoord om deze marktaandelen voor 1994 te handhaven met lichte aanpassingen op basis van de tijdens deze vergadering gevoerde besprekingen"; verder wordt in dat antwoord verklaard dat de vergadering van 8 of 9 september 1993 tot doel lijkt te hebben gehad de onderhandelingen over de toewijzing van de marktaandelen voort te zetten op basis van het rapport van [het Zwitserse auditkantoor]: Tarco heeft er blijkbaar op aangedrongen dat zij 18 % van de Duitse markt zou krijgen". Gelet op de overeenstemming tussen de verklaringen van ABB en de in september 1993 door ABB, Pan-Isovit en Henss/Isoplus voorgestelde verhoging van het aandeel van Tarco ten opzichte van het in augustus 1993 in de nota van ABB IC Møller genoemde aandeel, dient te worden geconcludeerd dat er aan het eind van de in augustus en september 1993 gehouden vergaderingen een akkoord bestond over de verdeling van de Duitse markt, ook al werden de besprekingen over de quota nog voortgezet.

55 Verzoeksters argument dat zij niet heeft ingestemd met de regeling zoals deze in het voorstel van ABB is beschreven, is niet ter zake dienend. De opeenvolgende vergaderingen waarop de ondernemingen de verdeling van de marktaandelen hebben besproken, hadden immers niet kunnen plaatsvinden indien de deelnemers aan deze vergaderingen toentertijd niet de gemeenschappelijke wil hadden om door de toewijzing van marktaandelen aan elke ondernemer de verkopen op de Duitse markt te beperken.

56 Volgens vaste rechtspraak kan het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen (zie bijvoorbeeld arresten Hof van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punt 112; 29 oktober 1980, Van Landewyck/Commissie, 209/78-215/78 en 218/78, Jurispr. blz. 3125, punt 86, en arrest Commissie/Anic Partecipazioni, reeds aangehaald, punt 130; arrest Gerecht van 24 oktober 1991, Rhône-Poulenc/Commissie, T-1/89, Jurispr. blz. II-867, punt 120).

57 Bijgevolg heeft de Commissie uit de voortzetting van de vergaderingen over de toewijzing van de marktaandelen in augustus en september 1993 terecht afgeleid dat de deelnemers aan deze vergaderingen althans een beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt hebben gesloten.

58 De Commissie heeft weliswaar niet aangetoond dat er een dergelijk beginselakkoord bestond over het systeem van de in geval van overschrijding van de toegewezen quota te verrichten betalingen en over de gemeenschappelijke prijslijst, maar dit kan de conclusies van de beschikking niet ontkrachten, aangezien in punt 137, derde alinea, van de beschikking alleen de in augustus 1993 gesloten overeenkomst over de marktquotaregeling als overeenkomst in de zin van artikel 85 van het Verdrag is aangemerkt.

59 Wat verzoeksters deelneming aan dit beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt betreft, dient te worden opgemerkt dat verzoeksters aanwezigheid op de vergaderingen van 30 juni en 18 of 19 augustus 1993 - waarvan verzoekster zich naar eigen zeggen niets herinnert - door ABB in haar antwoord wordt bevestigd en dat verzoekster zelf erkent aanwezig te zijn geweest op de vergadering van 8 of 9 september 1993.

60 Al zou verzoekster niet aanwezig zijn geweest op de vergaderingen van 30 juni en 18 of 19 augustus 1993, uit de stukken blijkt dat zij betrokken was bij de onderhandelingen in het kader waarvan deze twee vergaderingen zijn gehouden. Door in de zomer van 1993 in te stemmen met een audit van haar verkopen op de Duitse markt heeft verzoekster zich immers gevoegd naar de beslissing die hierover op de vergadering van 30 juni 1993 was genomen. Verder heeft verzoekster erkend dat tijdens een vergadering met ABB in juni 1993 over de verdeling van de Duitse markt is gesproken en dat zij hierbij heeft verklaard niet akkoord te gaan met een verdeling van deze markt tussen de Duitse en de Deense ondernemingen in een verhouding van minder dan 60-40" (opmerkingen over de mededeling van de punten van bezwaar). Tegelijkertijd had ABB een verdeling volgens deze verhouding voor ogen, zoals blijkt uit haar nota van 2 juli 1993 ter voorbereiding van de vergadering met verzoekster (bijlage 48 bij de mededeling van de punten van bezwaar), waarin wordt verklaard dat verzoekster in feite een groter marktaandeel wenste. Uit deze nota en uit de nota van Pan-Isovit van 18 augustus 1993 blijkt dat, ook al was er vóór de vergadering van 18 of 19 augustus 1993 nog geen akkoord over de verdeling van de Duitse markt, verzoekster een van de ondernemingen was die een dergelijk akkoord nastreefden.

61 Bijgevolg kan verzoekster haar aansprakelijkheid voor het beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt niet ontlopen door te stellen dat zij tijdens de vergadering van 8 of 9 september 1993 heeft verklaard dat zij geen overeenkomst in Duitsland wilde sluiten, en dat zij het voorstel van ABB op een vergadering op 29 september 1993 heeft afgewezen.

62 Met haar houding op de vergaderingen van 8 of 9 en 29 september 1993 heeft verzoekster zich niet publiekelijk gedistantieerd van het beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt, waarover in augustus en september 1993 was onderhandeld. Dat de overeenkomst over de verdeling van de Duitse markt uiteindelijk niet schriftelijk is vastgelegd en vervolgens op een totale mislukking is uitgedraaid, was weliswaar vooral te wijten aan het gedrag van verzoekster, zoals in het antwoord van ABB wordt erkend, doch voorzover er op een bepaald ogenblik een beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt bestond, heeft verzoekster niet genoegzaam bewezen dat zij op dat ogenblik een houding heeft aangenomen waaruit voor de andere deelnemers aan de onderhandelingen duidelijk bleek dat zij zich principieel van een dergelijke verdeling distantieerde. Uit het samenstel van de hierboven in de punten 52 tot en met 54 genoemde stukken blijkt immers dat andere deelnemers, zoals Pan-Isovit en ABB, in de maanden augustus en september uit de houding van verzoekster niet hebben afgeleid dat zij zich principieel van een marktverdeling distantieerde.

63 Door deel te nemen aan de onderhandelingen van augustus en september 1993, met name door aanwezig te zijn op de vergadering van 8 of 9 september 1993 zonder zich publiekelijk van de inhoud hiervan te distantiëren, heeft verzoekster bij de andere deelnemers de indruk gewekt dat zij instemde met het resultaat van de vergadering en zich hieraan zou houden, zodat als bewezen kan worden beschouwd dat zij heeft deelgenomen aan de uit deze vergadering resulterende overeenkomst (zie de hierboven in punt 39 aangehaalde rechtspraak).

64 Aangezien de Commissie verzoekster niet verwijt, een overeenkomst in de zin van artikel 85 van het Verdrag over een compensatieregeling en een gemeenschappelijke prijslijst te hebben gesloten, en evenmin stelt dat de overeenkomst over de verdeling van de Duitse markt daadwerkelijk is uitgevoerd, is verzoeksters argument dat zij zich tegen het sluiten van een schriftelijke overeenkomst over compensaties en over een gemeenschappelijke prijslijst heeft verzet en dat het marktverdelingsakkoord niet is uitgevoerd, niet ter zake dienend.

65 Gelet op het voorgaande heeft de Commissie voor de periode van november 1990 tot september 1993 rechtens genoegzaam bewezen dat verzoekster heeft deelgenomen aan de overeenkomsten over de verhoging van de prijzen buiten Denemarken in 1990, over de verhoging van de prijzen in Duitsland vanaf 1 januari 1992, over de vaststelling van prijzen en de verdeling van de projecten in Italië en over de marktquotaregeling in augustus 1993.

66 Bijgevolg dient verzoeksters betoog betreffende haar deelneming aan mededingingsverstorende activiteiten buiten de Deense markt in de periode 1990-1993 te worden afgewezen.

2. De opschorting van de deelneming aan het kartel in 1993 en de deelneming aan het kartel vanaf 1994

- Argumenten van partijen

67 Verzoekster stelt dat zij het kartel in april 1993 heeft verlaten. De Commissie stelt volgens haar dan ook ten onrechte dat de prijsdaling in Denemarken [in die tijd] het resultaat [was] van een machtsspel binnen het kartel en niet van het prijsgeven van het kartel". Dat zij het kartel heeft verlaten, wordt bevestigd door verschillende interne memoranda van ABB, waarin sprake is van verzoeksters agressieve" gedrag in strijd met de overeenkomst" en van de sterke wijziging van de verdeling van de Deense markt als gevolg van verzoeksters eis dat haar marktaandeel zou worden vergroot.

68 Wat Duitsland vóór 1994 en Denemarken van april 1993 tot 1994 betreft, mogen de spanningen binnen het kartel niet worden gebagatelliseerd, aangezien deze ertoe hebben geleid dat verzoekster het kartel in 1993 heeft verlaten. Voor de periode van 1993 tot 1994 heeft de Commissie geenszins het bewijs geleverd van parallelle gedragingen op de relevante markt, waarop integendeel een prijzenoorlog woedde.

69 Verzoekster betwist niet dat zij in 1993 en 1994 aan occasionele vergaderingen heeft deelgenomen. Zo heeft zij op 5 en 6 juli 1993 deelgenomen aan een vergadering met ABB, waarop zij de voorstellen van ABB voor haar wederopname in het kartel heeft verworpen. Volgens verzoekster vormt een dergelijke deelneming evenwel niet het bewijs van een voortgezette parallelle gedraging tijdens de betrokken periode. Dat een aantal betrokken ondernemingen heeft deelgenomen aan occasionele vergaderingen die enkel betrekking hadden op de Duitse markt, is niet ter zake dienend aangezien al deze ondernemingen, en verzoekster in het bijzonder, hun houding op de relevante markt onafhankelijk van elkaar hadden bepaald. Het feit dat de ondernemingen gesprekken hebben gevoerd zonder overeenstemming te bereiken over een marktverdelingsakkoord, volstaat dus niet als bewijs van onderling afgestemde gedragingen. Uit de situatie op de relevante markt vóór 1995 blijkt immers duidelijk dat er geen sprake was van parallelle gedragingen.

70 Wat het Europese kartel betreft, erkent verzoekster dat zij aanwezig is geweest op de vergadering van 3 mei 1994, waarop de prijzen op de Duitse markt zijn besproken; zij betwist evenwel dat zij in deze periode enige prijslijst zou hebben gebruikt. Verder herinnert zij zich niet aan de vergadering van 18 augustus 1994 te Kopenhagen te hebben deelgenomen, en heeft zij naar eigen zeggen voor het eerst op 30 september 1994 aan een multilaterale bijeenkomst deelgenomen. In de beschikking wordt evenwel ten onrechte verklaard dat er reeds in de herfst van 1994 een globaal akkoord over de verdeling van de Europese markt bestond. Pas op 20 maart 1995 is een definitieve regeling voor deze markt overeengekomen en pas rond deze datum zijn er pogingen ondernomen om deze overeenkomst uit te voeren. Wat de Duitse markt betreft, heeft de eerste vergadering van de contactgroep, op 7 oktober 1994, niet tot een akkoord geleid. De eerste vergadering waarop individuele projecten aan de deelnemers zijn toegewezen, dateert van januari 1995. Voor de Deense markt was zelfs in maart 1995 nog geen formeel marktverdelingsakkoord van kracht geworden.

71 Volgens verweerster heeft verzoekster het kartel in april 1993 niet verlaten. Tijdens de gehele periode van de inbreuk heeft zij verder deelgenomen aan de op geregelde tijdstippen gehouden vergaderingen. Al haar bedreigingen waren er in feite op gericht haar een groter marktaandeel te doen toewijzen door ABB. Verder heeft zij deelgenomen aan de vergaderingen van augustus en september 1993 en heeft zij zich in de herfst van 1993 of begin 1994 op verzoek van ABB bereid verklaard om een deel van de bezoldiging van de door Powerpipe aangeworven persoon te dragen.

72 Verzoeksters pogingen om aan te tonen dat het kartel in de periode 1993-1994 was opgeschort, zijn nutteloos, aangezien de Commissie in de beschikking zelf erkent dat ondanks de voortzetting van de bilaterale contacten tussen de leden van het kartel de verschillende regelingen van eind 1993 tot begin 1994 waren opgeschort.

- Beoordeling door het Gerecht

73 Het betoog van verzoekster dient aldus te worden begrepen dat zij, na in april 1993 het kartel te hebben verlaten, pas vanaf maart 1995, nadat een definitieve overeenkomst over de verdeling van de Europese markt was gesloten, deel heeft genomen aan een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging in de zin van artikel 85 van het Verdrag.

74 In de eerste plaats kan, anders dan verzoekster stelt, uit de wijziging van het Deense kartel omstreeks april 1993 niet worden geconcludeerd dat zij in die periode haar deelneming aan mededingingsverstorende activiteiten in de sector van de afstandsverwarming heeft stopgezet.

75 Dienaangaande kan worden volstaan met de vaststelling dat, ook al begonnen in maart-april 1993 de prijzen op de Deense markt te dalen en werden vanaf dat ogenblik de afspraken over de toewijzing van de projecten niet meer in acht genomen, de Deense producenten alsook Pan-Isovit en Henss/Isoplus de onderhandelingen over de verdeling van de Duitse markt hebben voortgezet tijdens de vergaderingen van 30 juni 1993 te Kopenhagen, 18 of 19 augustus 1993 te Zürich en 8 of 9 september 1993 te Kopenhagen en te Frankfurt, en dat deze onderhandelingen in augustus 1993 hebben geleid tot een beginselakkoord, dat vervolgens tijdens vergaderingen in september 1993 verder is uitgewerkt. Zoals hierboven in de punten 59 tot en met 63 is gezegd, heeft de Commissie rechtens genoegzaam aangetoond dat verzoekster - met name door haar aanwezigheid op de vergadering van 8 of 9 september 1993 - aan deze onderhandelingen heeft deelgenomen.

76 Zo gezien wordt in punt 37 van de beschikking van de Commissie dus terecht verklaard dat de prijsdaling in Denemarken in die tijd het resultaat was van een machtsspel binnen het kartel en niet van het prijsgeven van het kartel.

77 In de tweede plaats wordt, met betrekking tot de periode na de wijziging, in september-oktober 1993, van het akkoord over de verdeling van de Duitse markt, in de bestreden beschikking van de Commissie zelf erkend dat gedurende een bepaalde periode geen mededingingsverstorende activiteiten van enige betekenis op de markt zijn verricht en in elk geval niet zijn aangetoond.

78 In punt 52 van de beschikking van de Commissie wordt immers verklaard dat de prijzen op de belangrijkste nationale markten destijds in een paar maanden met 20 % zijn gedaald, maar dat de producenten bleven bijeenkomen, ook al werden de multilaterale bijeenkomsten gedurende een bepaalde periode door bilaterale en trilaterale contacten vervangen. De Commissie acht het zeer waarschijnlijk dat ABB tijdens deze contacten heeft getracht over een nieuwe regeling te onderhandelen teneinde de orde" op deze markten te herstellen (punt 52, vijfde alinea, van de beschikking). Volgens de beschikking is verzoekster op 28 januari, 23 februari en 11 maart 1994 bijeengekomen met ABB, en op 8 januari en 19 maart 1994 met Tarco (punt 52, zesde en zevende alinea). Over deze vergaderingen zijn evenwel geen details bekend, afgezien van verzoeksters verklaring dat Tarco zonder succes van haar een compensatie had geëist als voorwaarde voor de vredesgesprekken" (punt 52, zevende alinea, van de beschikking).

79 Verder zijn volgens punt 53 van de beschikking van de Commissie de vergaderingen van de zes producenten opnieuw begonnen op 7 maart, 15 april en 3 mei 1994. Op de vergaderingen in maart en april kwamen onder meer de prijsstijgingen aan bod, maar de gesprekken lijken geen resultaat te hebben opgeleverd. Na de vergadering op 3 mei 1994, waaraan verzoekster, ABB, Henss en Pan-Isovit hebben deelgenomen, zou evenwel een prijslijst zijn opgesteld die als basis voor alle leveranties op de Duitse markt zou worden gebruikt (punt 54, eerste alinea, van de beschikking). Volgens de Commissie zijn de zes belangrijkste ondernemingen en Brugg op een vergadering van 18 augustus 1994 naar alle waarschijnlijkheid overeengekomen, een nieuwe gemeenschappelijke prijslijst op te stellen en de kortingen tot een bepaald niveau te beperken (punt 56, derde alinea, van de beschikking).

80 Hieruit volgt dat de Commissie met betrekking tot het tijdvak na september-oktober 1993 heeft erkend dat, ook al zijn de gesprekken tussen de ondernemingen voortgezet, niet is aangetoond dat er sprake is van een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging in de zin van artikel 85 van het Verdrag in de periode tot aan de onderhandelingen over een prijsverhoging voor de Duitse markt. Wat deze laatste onderhandelingen betreft, wordt in de beschikking erkend dat zij pas na de vergadering van 3 mei 1994 tot een akkoord hebben geleid.

81 In het deel van de beschikking dat betrekking heeft op de juridische beoordeling van de feiten, heeft de Commissie tevens aangenomen dat er een opschorting" van de mededingingsregelingen is geweest. Om te beginnen heeft de Commissie bij de vaststelling van de aard van de betrokken inbreuk erkend dat, ook al was er sprake van continuïteit tussen het Deense en het Europese kartel zodat het om één enkele voortgezette inbreuk ging, de regelingen gedurende korte tijd waren opgeschort (punt 145, derde alinea, van de beschikking). Meer in het bijzonder heeft de Commissie hierover in punt 141, derde alinea, van de beschikking verklaard dat voor de periode van september 1993 tot maart 1994 elke leemte [...] als een opschorting van de normale regelingen en betrekkingen [kon] worden beschouwd: de producenten zagen snel in dat een langdurige machtsstrijd destructief zou zijn en keerden terug naar de onderhandelingstafel". Verder heeft de Commissie bij de beoordeling van de duur van de inbreuk vastgesteld dat de regelingen [...] voor de periode tussen oktober 1993 en maart 1994 als opgeschort [kunnen] worden beschouwd, [maar dat] de bilaterale en trilaterale bijeenkomsten [...] volgens ABB [bleven] plaatsvinden", en dat tegen mei 1994 [...] de heimelijke afspraken in Duitsland opnieuw [opdoken] met de uitvoering van de euro-prijslijst" (punt 152, eerste alinea, van de beschikking).

82 In deze omstandigheden kan verzoekster niet volhouden dat de Commissie haar in de beschikking heeft verweten dat zij in de periode na haar weigering om de overeenkomst over de verdeling van de Duitse markt te ondertekenen, namelijk van september-oktober 1993 tot maart 1994, aan een mededingingsverstorende activiteit heeft deelgenomen.

83 Wat de hervatting van het kartel betreft, heeft de Commissie verder terecht vastgesteld dat verzoekster na de vergadering van 3 mei 1994 aan een overeenkomst over een prijslijst voor de Duitse markt heeft deelgenomen en vervolgens, vanaf de herfst van 1994, aan een overeenkomst over een quotaregeling voor de Europese markt.

84 Wat om te beginnen de prijslijst voor de Duitse markt betreft, dient te worden vastgesteld dat er volgens het antwoord van ABB een prijslijst bestond die na een vergadering van 3 mei 1994 te Hannover voor alle leveringen aan Duitse leveranciers diende te worden gebruikt. Dit wordt bevestigd door de brief van 10 juni 1994 waarbij de heer Henss en de directeuren van verzoekster, ABB, Dansk Rørindustri, Pan-Isovit en Tarco door de coördinator van het kartel voor een vergadering op 18 augustus 1994 werden uitgenodigd (bijlage 56 bij de mededeling van de punten van bezwaar), en die luidt als volgt:

De vergadering over de marktsituatie in de BRD is thans vastgesteld op

donderdag 18 augustus 1994 om 11 uur [...]

Aangezien de lijst van 9 mei 1994 voor bepaalde posten hiaten vertoont, hetgeen bij de vergelijking van de offertes tot heftige discussies en ernstige meningsverschillen heeft geleid, vul ik bij deze de ontbrekende posten aan door middel van bijgevoegde lijst."

85 Blijkens deze brief bestond er een prijslijst die bij de indiening van offertes diende te worden toegepast, en die ook reeds werd gevolgd, zij het niet zonder problemen. Het bestaan van een dergelijke lijst wordt bevestigd door Tarco in haar tweede antwoord, van 31 mei 1996, op het verzoek om inlichtingen van 13 maart 1996, waarin wordt verwezen naar een prijslijst die vermoedelijk in mei 1994" door de coördinator van het kartel aan de directeuren zou zijn meegedeeld. Blijkens het antwoord van ABB zijn vervolgens op de vergadering van 18 augustus 1994 te Kopenhagen maatregelen ter verbetering" van het prijsniveau in Duitsland besproken.

86 Wat verzoeksters deelneming aan deze overeenkomst over een gemeenschappelijke prijslijst betreft, dient te worden vastgesteld dat verzoekster erkent aanwezig te zijn geweest op de vergadering van 3 mei 1994, waarop de prijssituatie op de Duitse markt is besproken, en dat haar vervolgens daadwerkelijk een prijslijst is toegezonden. Verder staat vast dat verzoekster aan de vergadering van 18 augustus 1994 heeft deelgenomen, ook al heeft zij voor het Gerecht verklaard dat haar verkoopdirecteur van plan was aan deze vergadering deel te nemen, maar dit uiteindelijk niet heeft gedaan. Dat een vertegenwoordiger van verzoekster aan deze vergadering heeft deelgenomen, blijkt immers niet alleen uit de lijst van de door haar verkoopdirecteur beroepshalve gemaakte reizen, die door verzoekster zelf bij haar antwoord van 25 april 1996 op het verzoek om inlichtingen van 13 maart 1996 is gevoegd, maar ook uit de antwoorden van ABB en Brugg (lijst in bijlage 2 bij het antwoord van Brugg van 9 augustus 1996 op het verzoek om inlichtingen). Gelet op de brief waarbij verzoekster voor de vergadering van 18 augustus 1994 werd uitgenodigd en waarin wordt verwezen naar de haar toegezonden prijslijst, heeft de Commissie uit verzoeksters aanwezigheid op de vergaderingen van 3 mei en 18 augustus 1994 terecht afgeleid dat zij aan de overeenkomst over de prijslijst heeft deelgenomen.

87 Verzoekster kan zich niet beroepen op het feit dat zij een dergelijke overeenkomst nooit heeft toegepast, aangezien het feit alleen dat een onderneming die samen met andere ondernemingen deelneemt aan vergaderingen waarop beslissingen inzake prijzen worden genomen, zich niet houdt aan de overeengekomen prijzen, het mededingingsbeperkend doel van deze vergaderingen, en derhalve de deelneming van de betrokken onderneming aan de mededingingsregelingen, niet kan ontkrachten; daaruit zou hooguit kunnen worden afgeleid dat zij de betrokken overeenkomsten niet heeft uitgevoerd (zie de in punt 47 aangehaalde rechtspraak).

88 Wat de overeenkomst over de verdeling van de Europese markt betreft, erkent verzoekster verder dat op de vergaderingen van 30 september, 12 oktober en 16 november 1994 is gesproken over de verdeling van de Europese markt; een akkoord zou evenwel pas in maart 1995 zijn bereikt.

89 Dienaangaande moet worden vastgesteld dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen dat op de vergadering van 30 september 1994 een beginselakkoord is bereikt over de invoering van een algemene quotaregeling voor de Europese markt, waarbij gedetailleerde cijfers voor elke nationale markt dienden te worden vastgesteld die voor uitvoering aan vergaderingen van de contactgroepen op het lagere marketingniveau dienden te worden doorgegeven (punt 59, vierde alinea, van de beschikking).

90 Om te beginnen wordt in het antwoord van ABB immers erkend dat het beginselakkoord over een algemene verdeling van de Europese markt reeds op de vergadering van september 1994 is gesloten, en dat later, op de vergadering van 16 november 1994, een akkoord is bereikt over de toewijzing van de individuele marktaandelen. Verder stelt verzoekster weliswaar dat er op de vergadering van 30 september 1994 geen enkele overeenkomst is gesloten en dat daarvoor de deelneming van Brugg en van een andere Europese producent, KWH, nodig was, maar zij erkent dat er op deze vergadering een consensus bestond om de procedure voort te zetten, dat werd overeengekomen dat verzoekster het voorstel van ABB in overweging zou nemen, dat ABB alle ondernemingen, daaronder begrepen KWH en Brugg, zou bezoeken om een definitieve oplossing uit te werken, en dat de marktaandelen zouden worden vastgesteld indien en zodra ABB erin zou slagen KWH bij het akkoord te betrekken. Deze verklaring van verzoekster doet geen afbreuk aan de door de Commissie uit het antwoord van ABB getrokken conclusie dat de deelnemers aan de vergadering van 30 september 1994 een beginselakkoord over de verdeling van de Europese markt hadden gesloten. Door ABB op te dragen een akkoord met alle betrokken ondernemingen uit te werken, hebben de deelnemers aan deze vergadering immers uiting gegeven aan hun gezamenlijke wil om hun marktgedrag te coördineren via de toewijzing van marktaandelen aan elke deelnemer, ook al hing de vaststelling van ieders aandeel af van de eventuele toewijzing van marktaandelen aan Brugg en KWH.

91 De Commissie heeft dus terecht aangenomen dat het beginselakkoord over de verdeling van de Europese markt op de vergadering van 30 september 1994 is gesloten, ook al zouden de individuele aandelen pas later worden vastgesteld. In elk geval kan 20 maart 1995 niet worden beschouwd als de datum waarop voor het eerst een akkoord over de toewijzing van Europese marktaandelen is bereikt, aangezien volgens de overeenstemmende antwoorden van ABB en Pan-Isovit (antwoord van deze laatste van 17 juni 1996 op het verzoek om inlichtingen) een dergelijke overeenkomst is gesloten op de vergadering van 16 november 1994.

92 Aangezien verzoeksters deelneming aan de algemene overeenkomst betreffende de verdeling van de Europese markt uit haar aanwezigheid op de vergaderingen van 30 september, 12 oktober en 16 november 1994 blijkt, is het ten slotte niet ter zake dienend dat deze overeenkomst pas later - nadat binnen de nationale contactgroepen overeenkomsten waren gesloten - op de verschillende nationale markten is uitgevoerd.

93 Bijgevolg dient verzoeksters betoog te worden verworpen voorzover het is gericht tegen de vaststelling in de beschikking dat verzoekster haar deelneming aan het kartel eind 1993 heeft opgeschort en vanaf begin 1994 opnieuw hieraan heeft deelgenomen.

94 Aangezien verzoekster evenwel ook de beoordeling van de duur en de continuïteit van de inbreuk betwist, dient ook haar standpunt dienaangaande te worden onderzocht.

3. Duur en continuïteit van de aan verzoekster verweten inbreuk

- Argumenten van partijen

95 Verzoekster stelt dat aangezien er sprake was van twee afzonderlijke kartels, zij niet voortdurend, van omstreeks november/december 1990 tot ten minste maart of april 1996", hetzij gedurende in totaal 5 jaar en 5 maanden, aan een inbreuk op artikel 85 van het Verdrag heeft deelgenomen. In plaats daarvan dient voor het oorspronkelijke Deense kartel een duur van 2 jaar en 3 maanden, en voor het latere Europese kartel, naar gelang van het land, een duur van 4 tot 16 of, in het geval van Duitsland, tot maximaal 18 maanden in aanmerking te worden genomen.

96 Voorzover verweerster stelt dat zij rekening heeft gehouden met het feit dat de regelingen in de aanvangsperiode onvolledig waren en buiten de Deense markt beperkte gevolgen hadden", dient volgens verzoekster te worden opgemerkt dat een minder ruim omschreven inbreuk als minder zwaar in plaats van als van geringere duur had moeten worden aangemerkt.

97 Volgens verweerster bestond het kartel niet uit een reeks veelvuldige, maar afzonderlijke regelingen, maar ging het wel degelijk om één algemene inbreuk, die tot de lente van 1996 en niet tot de herfst van 1995 heeft geduurd en werd de samenwerking naar het einde toe nog intenser.

- Beoordeling door het Gerecht

98 Volgens artikel 1, tweede alinea, van de beschikking duurde de aan verzoekster verweten inbreuk van omstreeks november/december 1990 tot ten minste maart of april 1996".

99 Verder wordt in punt 153, vierde alinea, van de beschikking overwogen dat de onderscheiden ondernemingen als volgt aan de inbreuk [hebben] deelgenomen: a) ABB, [verzoekster], Tarco en [Dansk Rørindustri] vanaf omstreeks november 1990 in Denemarken, met een geleidelijke uitbreiding tot de gehele Gemeenschap, tot ten minste maart of april 1996, met uitzondering van de opschorting van de regelingen van oktober 1993 tot omstreeks maart 1994".

100 De Commissie heeft de duur van de aan verzoekster verweten inbreuk correct berekend.

101 In de eerste plaats kan niet worden betwist dat verzoekster vanaf november-december 1990" aan het kartel op de Deense markt heeft deelgenomen en dat zij haar deelneming aan het Europese kartel pas in maart of april 1996" heeft stopgezet. In de punten 42 tot en met 45 hierboven is vastgesteld dat verzoekster in november 1990 heeft deelgenomen aan de op de vergadering van 22 november 1990 afgesproken prijsverhogingen. Verder kan met betrekking tot het einde van verzoeksters deelneming aan het kartel worden volstaan met de vaststelling dat verzoekster erkent, nog op 4 maart 1996 aan een vergadering van de club van directeuren en tot 25 maart 1996 aan de vergaderingen van de Duitse contactgroep te hebben deelgenomen.

102 In de tweede plaats betoogt verzoekster ten onrechte dat de Commissie had moeten vaststellen dat er sprake was van twee verschillende kartels en rekening had moeten houden met het feit dat verzoekster haar deelneming aan het Deense kartel in april 1993 had stopgezet en pas vanaf maart 1995 aan het Europese kartel had deelgenomen. In de punten 50 tot en met 65 en 84 tot en met 88 hierboven is immers vastgesteld dat verzoekster nog in augustus of september 1993 aan een beginselakkoord over de verdeling van de Duitse markt heeft deelgenomen en vervolgens, vanaf mei 1994, heeft deelgenomen aan de overeenkomst over de gemeenschappelijke prijslijst in Duitsland. Blijkens punt 153 van de beschikking heeft de Commissie bij de beoordeling van de duur van de aan verzoekster verweten inbreuk juist rekening gehouden met de opschorting van de mededingingsregelingen van oktober 1993 tot omstreeks maart 1994.

103 Dat de Commissie rekening heeft gehouden met een periode waarin het kartel was opgeschort, blijkt verder uit de berekening van de aan verzoekster opgelegde geldboete. Uit punt 175, derde alinea, van de beschikking blijkt immers dat bij de vaststelling van de geldboete dezelfde duur in aanmerking is genomen als voor ABB. Met betrekking tot deze laatste wordt in punt 170 van de beschikking verklaard dat het feit dat de regelingen van eind 1993 tot begin 1994" waren opgeschort, samen met de omstandigheid dat de regelingen in de aanvangsperiode onvolledig waren, buiten de Deense markt beperkte gevolgen hadden en hun meest ontwikkelde vorm pas bereikten met het in 1994-1995 gecreëerde Europese kartel, een van de factoren is waarmee de Commissie rekening heeft gehouden om een verhogingscoëfficiënt van 1,4 toe te passen op de geldboete voor een inbreuk die langer dan vijf jaar heeft geduurd.

104 Het feit dat verzoekster pas vanaf mei 1994 opnieuw aan het kartel heeft deelgenomen, terwijl in de beschikking alleen rekening wordt gehouden met een opschorting tot omstreeks maart 1994", neemt niet weg dat de Commissie de duur van de inbreuk juist heeft beoordeeld, aangezien blijkens punt 170 van de beschikking de opschorting van het kartel gedurende een aantal maanden in elk geval slechts één van meerdere factoren is geweest voor het bepalen van de gevolgen van de bij de berekening van de geldboete in aanmerking te nemen duur van de inbreuk, zodat deze gevolgen niet afhingen van het precieze aantal maanden gedurende welke de kartelregelingen waren opgeschort.

105 Aangezien bij de beoordeling van de duur van het kartel rekening is gehouden met de opschorting van de activiteiten van het kartel, kan verzoekster evenmin een argument ontlenen aan het feit dat de Commissie het betrokken kartel als één enkele voortgezette inbreuk heeft gekwalificeerd.

106 Voorzover de Commissie het betrokken kartel als één enkele voortgezette inbreuk heeft gekwalificeerd, heeft zij immers het tijdens de administratieve procedure met name door verzoekster aangevoerde argument afgewezen dat het Deense" en het Europese" kartel twee volkomen verschillende, los van elkaar staande inbreuken vormden. In deze context heeft de Commissie benadrukt dat vanaf het begin van het kartel in Denemarken de doelstelling op lange termijn was, de controle tot de gehele markt uit te breiden (punt 140, derde alinea, van de beschikking), dat in de periode van september 1993 tot maart 1994 elke leemte als een opschorting van de normale regelingen en betrekkingen kon worden beschouwd (punt 141, derde alinea, van de beschikking), en dat wat methode en praktijk betreft, duidelijk sprake was van continuïteit tussen het nieuwe systeem dat eind 1994 voor de Europese markt als geheel is goedgekeurd, en de eerdere regelingen (punt 142, eerste alinea, van de beschikking).

107 Bijgevolg heeft de Commissie, door in de beschikking aan te nemen dat het eind 1994 gevormde Europese kartel slechts de voortzetting was van het vroegere kartel tussen de producenten op de markt van de afstandsverwarming, niet geoordeeld dat verzoekster tijdens de periode van november 1990 tot maart 1996 voortdurend aan een kartel heeft deelgenomen. Dit klemt te meer daar de Commissie uitdrukkelijk heeft erkend dat, ofschoon de inbreuk één enkele voortdurende schending vormde, de intensiteit en de doeltreffendheid ervan varieerde gedurende de periode waarin zij bestond: de regelingen, die in 1991 voornamelijk Denemarken betroffen, verspreidden zich (afgezien van een korte periode tijdens welke de regelingen in onbruik waren) naar andere markten en tegen 1994 vormden zij een pan-Europees kartel waaraan vrijwel alle handel in het product was onderworpen" (punt 145, derde alinea, van de beschikking).

108 Bijgevolg faalt verzoeksters betoog betreffende de duur en de continuïteit van de inbreuk.

109 De grief betreffende een voortgezet kartel vanaf 1990 tot 1996 dient dan ook in zijn geheel te worden afgewezen.

C - De deelneming aan het Europese kartel met betrekking tot de Italiaanse markt

1. Argumenten van partijen

110 Verzoekster verwijt de Commissie dat zij in haar geval ten onrechte de Italiaanse markt heeft meegerekend, waarop zij niet aanwezig was. Zij kan niet aansprakelijk worden gehouden voor de inbreuken die haar plaatselijke dealer, Socologstor, op deze markt heeft begaan, aangezien zij slechts 49 % van deze onderneming in handen had.

111 Dienaangaande is er haars inziens geen reden om de situatie van Socologstor anders te behandelen dan die van KE KELIT Kunstoffwerk GmbH (hierna: KE KELIT"), die ook producten van verzoekster heeft verdeeld, maar aan wie een zelfstandige geldboete is opgelegd. Zelfs al zou verzoekster door haar deelneming aan de vergaderingen betreffende de Italiaanse markt inbreuk hebben gemaakt op de mededingingsregels, de Commissie heeft niet aangetoond dat verzoekster in staat was haar wil aan Socologstor op te leggen om de mededinging te beperken.

112 Verweerster verwijst naar de stukken waaruit blijkt dat aan alle producenten, verzoekster daaronder begrepen, quota voor Italië zijn toegewezen, en naar verzoeksters aanwezigheid op een vergadering van de contactgroep voor Italië en op een andere, op 9 juni 1995 gehouden vergadering, die eveneens betrekking had op dit land. Verzoekster zou niet de moeite hebben gedaan hieraan deel te nemen indien zij geen werkelijk belang in Italië had gehad. Verder neemt het feit dat de Commissie rechtstreeks een procedure tegen Socologstor had kunnen instellen, verzoeksters schuld aan de door het kartel in Italië gevoerde acties niet weg.

2. Beoordeling door het Gerecht

113 Verzoekster betwist niet dat zij op 21 maart 1995 heeft deelgenomen aan de eerste vergadering van de contactgroep voor Italië te Milaan, en op 9 juni 1995 aan een andere vergadering over Italië te Zürich.

114 Verder blijkt uit een aantal nota's die de Commissie bij de betrokken ondernemingen heeft verzameld, dat verzoekster betrokken was bij de toewijzing van quota en projecten voor de Italiaanse markt (bijlagen 64, 111 en 188 bij de mededeling van de punten van bezwaar), hetgeen wordt bevestigd door Pan-Isovit (antwoord van deze laatste van 17 juni 1996 op het verzoek om inlichtingen).

115 Bijgevolg beschikte de Commissie over voldoende gegevens om te kunnen concluderen dat de deelneming van verzoekster aan het Europese kartel zich ook uitstrekte tot de Italiaanse markt, en behoeft niet te worden nagegaan in hoeverre verzoekster controle had over het gedrag van haar dealer op deze markt.

116 De grief van verzoekster dient dan ook te worden afgewezen.

D - De samenwerking op het gebied van kwaliteitsnormen

1. Argumenten van partijen

117 Verzoekster verklaart dat zij niet heeft deelgenomen aan de aan de buizenproducenten verweten inbreuk bestaande in het gebruik van kwaliteitsnormen om de prijzen hoog te houden en de invoering van nieuwe kostenbesparende technologie uit te stellen. Zij is integendeel het slachtoffer geworden van dergelijke gedragingen, die in de eerste plaats tegen de door haar ontwikkelde technologie waren gericht.

118 Dienaangaande stelt verweerster ten onrechte dat een dergelijke inbreuk geen deel uitmaakt van de bij de beschikking bestrafte gedragingen. Hoewel deze gedraging niet als een van de voornaamste kenmerken" van de inbreuk wordt genoemd, vormt zij volgens punt 2 van de beschikking een afzonderlijke, met name aan verzoekster toegerekende inbreuk. Bij de omschrijving van de betrokken inbreuk in artikel 1 van de beschikking wordt uitdrukkelijk naar de considerans van de beschikking verwezen.

119 Verweerster wijst erop dat in artikel 1 van de beschikking het gebruik van kwaliteitsnormen niet als een van de voornaamste kenmerken van de inbreuk wordt genoemd. De vraag of verzoekster, die over een doeltreffender technologie beschikte, het slachtoffer is geweest van de samenwerking op het gebied van kwaliteitsnormen, dient volgens haar te worden onderzocht bij de beoordeling van de verzachtende omstandigheden die bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete in aanmerking worden genomen.

2. Beoordeling door het Gerecht

120 Het gebruik van kwaliteitsnormen om de prijzen hoog te houden en het uitstellen van de invoering van een nieuwe kostenbesparende technologie maken deel uit van de in punt 2 van de beschikking genoemde kenmerken van de betrokken inbreuk. Volgens de punten 113 tot en met 115 van de beschikking van de Commissie, waarin de rol van de beroepsvereniging European District Heating Pipe Manufacturers Association" (hierna: EuHP") in het kartel wordt onderzocht, beoogde ABB door middel van kwaliteitsnormen te verhinderen dat verzoekster een continu-productieprocédé zou aanwenden, waardoor een besparing op de productiekosten en derhalve lagere prijzen konden worden bereikt. Verder wordt in punt 147, laatste streepje, van de beschikking als een van de door het kartel veroorzaakte beperkingen van de mededinging genoemd: het gebruiken van normen en standaarden om de invoering van nieuwe technologie die tot prijsvermindering zou leiden, te vertragen of te verhinderen (de leden van de EuHP)".

121 De samenwerking op het gebied van kwaliteitsnormen wordt evenwel in artikel 1, derde alinea, van de bestreden beschikking, zoals gerectificeerd, niet als een van de voornaamste kenmerken van het kartel genoemd. In het dispositief van de Deense versie van de beschikking, die op 21 oktober 1998 aan verzoekster is betekend, wordt de samenwerking op het gebied van kwaliteitsnormen wel als een van de voornaamste kenmerken van het kartel genoemd. Juist door deze passage uit het dispositief te schrappen bij de rectificatiebeschikking van 6 november 1998, heeft de Commissie duidelijk aangegeven dat zij deze samenwerking niet als een bestanddeel van de aan verzoekster verweten inbreuk wenste aan te merken.

122 Ook al blijft er enige incoherentie bestaan, aangezien de samenwerking op het gebied van kwaliteitsnormen in het dispositief van de beschikking niet als een van de kenmerken van de betrokken inbreuk wordt genoemd, maar niettemin in de considerans meermaals wordt beschreven, lijdt het na de verduidelijking bij bovengenoemde rectificatie