Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Gemeenschapsrecht — Beginselen — Rechten van verdediging — Eerbiediging in administratieve procedures — (Verordeningen van de Raad nrs. 17, art. 14, en 4056/86, art. 18)

2. Mededinging — Administratieve procedure — Verificatiebevoegdheden van Commissie — Grenzen — Bescherming tegen willekeurige of onredelijke ingrepen van openbaar gezag — (Verordeningen van de Raad nrs. 17, art. 14, en 4056/86, art. 18)

3. Mededinging — Administratieve procedure — Verificatiebevoegdheden van Commissie — Omvang — Toegang tot lokalen van ondernemingen — Grenzen — Vermelding van voorwerp en doel van verificatie — Recht om zich tot gemeenschapsrechter te wenden — (Verordeningen van de Raad nrs. 17, art. 14, en 4056/86, art. 18)

4. Mededinging — Administratieve procedure — Verificatiebevoegdheden van Commissie — Toegang tot lokalen van ondernemingen — Onderneming die in verificatiebeschikking niet wordt genoemd — Voorwaarden voor toegang — (Verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 18)

5. Mededinging — Administratieve procedure — Verificatiebevoegdheden van Commissie — Vrijwillige medewerking van onderneming — Gevolgen voor mogelijkheid om onredelijk ingrijpen van openbaar gezag aan te voeren — (Verordening nr. 4056/86 van de Raad, art. 18)

6. Mededinging — Mededingingsregelingen — Onderneming — Begrip — Economische eenheid — Toerekening van inbreuken — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

7. Mededinging — Mededingingsregelingen — Machtspositie — Onderneming — Begrip — Economische eenheid — Ondernemingen met verticale betrekking — Criteria — [EG-Verdrag, art. 85 en 86 (thans art. 81 EG en 82 EG)]

8. Mededinging — Gemeenschapsregels — Materiële werkingssfeer — Gedraging opgelegd door overheidsmaatregelen — Daarvan uitgesloten — Voorwaarden — [EG-Verdrag, art. 85 en 86 (thans art. 81 EG en 82 EG)]

9. Mededinging — Mededingingsregelingen — Overeenkomsten tussen ondernemingen — Begrip — Gentlemen ' s agreement betreffende te volgen marktgedrag — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

10. Mededinging — Mededingingsregelingen — Deelneming aan vergaderingen van ondernemingen, die ertoe strekken mededinging te verstoren — Handelwijze die op zich inbreuk vormt — [EG-Verdrag, art. 85, lid 1 (thans art. 81, lid 1, EG)]

11. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Bepaling — Criteria vastgesteld in richtsnoeren van Commissie — Toepasselijkheid op inbreuken op mededingingsregels op gebied van zeevervoer — (EGKS-Verdrag, art. 65, lid 5; verordeningen van de Raad nrs. 17, art. 15, lid 2, en 4056/86, art. 19, lid 2)

12. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Verlaging van geldboete als tegenprestatie voor medewerking — Beroep tot nietigverklaring — Nieuwe beoordeling van omvang van verlaging — Uitgesloten — (Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

Samenvatting

1. In alle procedures waarin de mededingingsregels van het Verdrag worden toegepast, moet de Commissie de rechten van de verdediging zowel in de administratieve procedures die tot de oplegging van sancties kunnen leiden, als in de procedures van voorafgaand onderzoek eerbiedigen, aangezien moet worden vermeden dat die rechten onherstelbare schade lijden in het kader van een voorafgaand onderzoek, met name bij verificaties, daar deze beslissend kunnen zijn voor de totstandkoming van het bewijs van de onrechtmatigheid van gedragingen waarvoor deze ondernemingen verantwoordelijk zijn.

cf. punten 47-48

2. Wat de bij artikel 14 van verordening nr. 17 aan de Commissie toegekende verificatiebevoegdheden betreft, en de vraag in hoeverre de rechten van de verdediging de draagwijdte daarvan beperken, vormt het vereiste van bescherming tegen ingrepen van het openbaar gezag in de privé-sfeer van een persoon die willekeurig of onevenredig zouden zijn, of het nu gaat om een natuurlijke of rechtspersoon, een algemeen beginsel van gemeenschapsrecht. In de rechtsstelsels van alle lidstaten moeten ingrepen van het openbaar gezag in de privé-sfeer van iedere persoon, of het nu gaat om een natuurlijke of rechtspersoon, een wettelijke grondslag hebben en gerechtvaardigd zijn om in de wet genoemde redenen, en die rechtsstelsels bieden derhalve, zij het volgens verschillende modaliteiten, bescherming tegen ingrepen die willekeurig of onevenredig zouden zijn.

cf. punt 49

3. Zowel uit de doelstelling van verordening nr. 17 als uit de in artikel 14 van deze verordening opgesomde bevoegdheden van de inspecteurs van de Commissie blijkt dat de verificaties een zeer ruime draagwijdte kunnen hebben. Voor de uitoefening van deze ruime bevoegdheden gelden evenwel voorwaarden die de rechten van de betrokken ondernemingen beschermen.

In dat verband vormt de verplichting voor de Commissie om het voorwerp en het doel van een verificatie te vermelden, een fundamenteel vereiste, niet alleen om duidelijk te maken dat de voorgenomen ingreep in de betrokken ondernemingen gerechtvaardigd is, maar ook om hun inzicht te geven in de omvang van hun verplichting tot medewerking en tegelijk hun rechten van verdediging veilig te stellen.

De Commissie dient in de verificatiebeschikking eveneens zo nauwkeurig mogelijk aan te geven wat wordt onderzocht, en welke de elementen zijn waarop de verificatie betrekking dient te hebben. Een dergelijk vereiste beschermt de rechten van verdediging van de betrokken ondernemingen, aangezien deze rechten ernstig zouden worden aangetast indien de Commissie tegen ondernemingen bewijsmateriaal kon aanvoeren dat tijdens een verificatie is verkregen, maar dat geen verband houdt met het voorwerp en het doel daarvan.

Ten slotte kan de onderneming tot wie de beschikking is gericht, bij de gemeenschapsrechter beroep tot nietigverklaring ervan instellen. Indien dit beroep slaagt, kan de Commissie geen gebruik maken van de stukken of bewijzen die zij tijdens die verificatie heeft verzameld.

cf. punten 51, 54-56

4. De Commissie dient tijdens verificaties het beginsel van de wettigheid van het optreden van de gemeenschapsinstellingen en het beginsel van bescherming tegen arbitraire tussenkomsten door het openbaar gezag in de privé-sfeer van natuurlijke en rechtspersonen te eerbiedigen. Het zou buitensporig en strijdig met de bepalingen van verordening nr. 4056/86 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag op het zeevervoer, en de fundamentele rechtsbeginselen zijn, aan de Commissie in het algemeen, op grond van een tot een bepaalde juridische entiteit gerichte verificatiebeschikking een recht van toegang tot de lokalen van een andere juridische entiteit toe te kennen, op de enkele grond dat laatstbedoelde entiteit nauwe banden heeft met de adressaat van de verificatiebeschikking of dat de Commissie meent er documenten van de adressaat te kunnen aantreffen, alsmede het recht om op grond van deze beschikking verificaties in die lokalen te verrichten.

De Commissie overschrijdt haar onderzoeksbevoegdheid evenwel niet wanneer zij zorgvuldig handelt en ruimschoots haar plicht naleeft om zich er vóór de verificatie zo goed mogelijk van te vergewissen dat de lokalen die zij voornemens is te inspecteren, wel degelijk van de juridische entiteit zijn waarop haar onderzoek betrekking heeft. Zij blijft binnen de grenzen van de wettigheid wanneer zij vaststelt dat de lokalen die zij wil inspecteren, niet die van de in de beschikking vermelde onderneming zijn, maar toch kunnen worden beschouwd als lokalen die door de onderneming tot wie de beschikking aanvankelijk was gericht, voor haar handelsactiviteiten worden gebruikt, op grond dat de aldaar gevestigde vennootschap weliswaar een van de in de beschikking bedoelde vennootschap onderscheiden rechtspersoon is, doch als haar vertegenwoordiger en exclusief beheerder voor de onderzochte activiteiten optreedt. Het recht om alle lokalen, terreinen en vervoermiddelen der ondernemingen te betreden, is van bijzondere betekenis, aangezien dit de Commissie in staat moet stellen, het bewijs van inbreuken op de mededingingsregels te verzamelen op de plaats waar het zich normalerwijze bevindt, dat wil zeggen in de bedrijfslokalen van de ondernemingen. De Commissie mag er dus, bij de uitoefening van haar verificatiebevoegdheden, van uitgaan dat er logischerwijs een grotere kans is om bewijzen van de vermoede inbreuk te vinden indien het onderzoek plaatsvindt in de lokalen van waaruit de betrokken vennootschap gewoonlijk en de facto haar bedrijfsactiviteiten verricht.

cf. punten 76-77, 83-84, 88

5. Er kan geen sprake zijn van een onredelijk ingrijpen van het openbaar gezag in de activiteiten van een onderneming, wanneer de betrokken onderneming haar medewerking verleent aan de verificatie en niets wordt aangevoerd dat erop wijst dat de Commissie verder is gegaan dan de door de employés van de geïnspecteerde onderneming verleende medewerking.

cf. punt 94

6. Onder onderneming in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) moet worden verstaan een met betrekking tot het voorwerp van de desbetreffende overeenkomst bestaande economische eenheid, ook al bestaat deze economische eenheid uit juridisch oogpunt uit verschillende natuurlijke of rechtspersonen. Een dergelijke economische eenheid bestaat in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen, welke op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en kan bijdragen tot het begaan van een in genoemde bepaling bedoelde inbreuk. Derhalve mag de Commissie, wanneer een groep vennootschappen één onderneming vormt, de vennootschap die verantwoordelijk is voor het optreden van de groep in het kader van een inbreuk, voor deze inbreuk aansprakelijk stellen en haar een geldboete opleggen.

cf. punten 121-122

7. De situatie van twee vennootschappen met eigen rechtspersoonlijkheid die één onderneming of economische eenheid met eenzelfde marktgedrag vormen, blijft niet beperkt tot het geval van dochter- en moedervennootschappen, maar betreft ook, in bepaalde omstandigheden, het geval van een vennootschap en haar handelsvertegenwoordiger, of een opdrachtgever en zijn commissionair. Ter beantwoording van de vraag of een gedraging binnen de werkingssfeer van artikel 85 of 86 van het Verdrag (thans artikelen 81 EG en 82 EG) valt, is het namelijk van belang te weten of een opdrachtgever en zijn agent of " handelsvertegenwoordiger" een economische eenheid vormen, waarbij laatstbedoelde een hulporgaan is dat deel uitmaakt van de onderneming van de opdrachtgever. Wanneer tussen ondernemingen een verticale betrekking bestaat, zoals tussen een opdrachtgever en zijn agent of tussenpersoon, gelden ter beantwoording van de vraag of er een economische eenheid bestaat, hoofdzakelijk de twee volgende criteria: draagt de tussenpersoon een economisch risico en hebben de door de tussenpersoon verrichte diensten een exclusief karakter.

Wat de vraag betreft of hij een economisch risico draagt, is een tussenpersoon geen in de onderneming van de opdrachtgever opgenomen hulporgaan indien zijn overeenkomst met de opdrachtgever hem taken opdraagt of overlaat die in economisch opzicht die van een onafhankelijke handelaar benaderen doordat is gestipuleerd dat hij de financiële risico ' s draagt die samenhangen met de verkoop of met de uitvoering van overeenkomsten met derden.

Wat het exclusieve karakter van de door de tussenpersoon verrichte diensten betreft, wijst het feit dat de tussenpersoon, naast zijn werkzaamheden voor rekening van de opdrachtgever, als onafhankelijke handelaar op de markt van het product of de dienst in kwestie aanzienlijke transacties verricht, er eerder op dat er geen economische eenheid is.

cf. punten 124-128

8. De artikelen 85 en 86 van het Verdrag (thans artikelen 81 EG en 82 EG) hebben alleen betrekking op mededingingsverstorende gedragingen waartoe de ondernemingen op eigen initiatief hebben besloten. Indien een nationale wettelijke regeling de ondernemingen een mededingingsverstorende gedraging voorschrijft, of indien deze wettelijke regeling een rechtskader creëert dat zelf elke mogelijkheid van concurrerend gedrag door deze ondernemingen uitsluit, zijn de artikelen 85 en 86 van het Verdrag niet van toepassing. In een dergelijke situatie vindt de beperking van de mededinging, anders dan genoemde verdragsbepalingen impliceren, niet haar oorsprong in autonome gedragingen van de ondernemingen.

Daarentegen kunnen de artikelen 85 en 86 van het Verdrag wél van toepassing zijn indien blijkt dat de nationale wettelijke regeling de mogelijkheid openlaat van een mededinging die door autonome gedragingen van de ondernemingen kan worden verhinderd, beperkt of vervalst. Bovendien is de mogelijkheid om een bepaalde mededingingsverstorende gedraging van de werkingssfeer van artikel 85, lid 1, van het Verdrag uit te sluiten op grond dat zij door de bestaande nationale wettelijke regeling aan de betrokken ondernemingen is voorgeschreven of dat elke mogelijkheid om nog te concurreren door de nationale wettelijke regeling is uitgesloten, door de gemeenschapsrechter restrictief toegepast.

Daaruit volgt dat de Commissie, wanneer er geen sprake is van een dwingend voorschrift dat een mededingingsverstorende gedraging oplegt, de klachten alleen dan wegens ontbreken van autonomie van de betrokken marktdeelnemers kan afwijzen, indien uit objectieve, relevante en overeenstemmende aanwijzingen blijkt, dat de nationale autoriteiten hun deze gedraging eenzijdig hebben opgelegd door onweerstaanbare druk uit te oefenen, bijvoorbeeld door te dreigen met overheidsmaatregelen die hun aanzienlijke verliezen zouden kunnen berokkenen.

cf. punten 176-179

9. Voor het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) volstaat het dat de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op de markt op een bepaalde wijze te gedragen. Een " gentlemen ' s agreement" is een dergelijke overeenkomst.

cf. punt 207

10. Dat een overeenkomst met een mededingingsbeperkend doel niet is toegepast of nageleefd, volstaat niet om aan te nemen dat het verbod van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (thans artikel 81, lid 1, EG) er niet op van toepassing is. De deelneming aan onderhandelingen met een mededingingsbeperkend doel vormt immers op zich een inbreuk, ook indien de overeenkomst als zodanig niet wordt uitgevoerd.

cf. punt 208

11. De algemene methode voor de berekening van geldboeten, die is uiteengezet in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, geldt eveneens voor de geldboeten die worden opgelegd krachtens artikel 19, lid 2, van verordening nr. 4056/86 tot vaststelling van de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag op het zeevervoer.

Aangezien volgens deze methode de berekening van het bedrag van de geldboeten geschiedt aan de hand van de twee criteria van artikel 19, lid 2, van verordening nr. 4056/86, namelijk de zwaarte en de duur van de inbreuk, terwijl ook de in dezelfde bepaling vastgestelde bovengrens ten opzichte van de omzet van elke onderneming in acht wordt genomen, blijven de richtsnoeren binnen het rechtskader waarbinnen volgens deze bepaling sancties kunnen worden opgelegd.

cf. punten 270, 279

12. Het risico dat een onderneming, waarvan de geldboete als tegenprestatie voor de door haar verleende medewerking is verlaagd, nadien beroep tot nietigverklaring instelt tegen de beschikking waarbij de inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld en de daarvoor verantwoordelijke onderneming een sanctie wordt opgelegd, en voor het Gerecht in eerste aanleg of het Hof in hogere voorziening in het gelijk wordt gesteld, is een normale consequentie van het gebruik van de in het Verdrag en het Statuut van het Hof neergelegde beroepsmogelijkheden. Het feit alleen dat een onderneming die met de Commissie heeft meegewerkt en daarom verlaging van haar geldboete heeft gekregen, door de rechter in het gelijk wordt gesteld, kan dus niet rechtvaardigen dat de omvang van de haar verleende verlaging opnieuw wordt beoordeeld.

cf. punten 357-358