Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Beroep tot nietigverklaring – Beroepen van lidstaten – Beroep gericht tegen beschikking van Commissie houdende vaststelling van onverenigbaarheid van steunmaatregel met gemeenschappelijke markt – Ontvankelijkheid niet afhankelijk van bewijs van procesbelang

2. Beroep tot nietigverklaring – Natuurlijke of rechtspersonen – Procesbelang – Beschikking van Commissie houdende vaststelling van onverenigbaarheid van steunmaatregel met gemeenschappelijke markt

3. Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Publieke verklaringen van lid van regering van lidstaat die doen blijken van wil van deze laatste om passende maatregelen te treffen om financiële moeilijkheden van onderneming op te lossen – Voordeel dat geen overdracht van staatsmiddelen impliceert – Daarvan uitgesloten – Voornemen om kredietlijn te openen voor onderneming

(Art. 87, lid 1, EG)

4. Steunmaatregelen van de staten – Begrip – Toekenning van met staatsmiddelen bekostigd voordeel toe te rekenen aan staat – Publieke verklaringen van lid van regering van lidstaat die doen blijken van wil van deze laatste om passende maatregelen te treffen om financiële moeilijkheden van onderneming op te lossen – Voordeel dat geen overdracht van staatsmiddelen impliceert – Daarvan uitgesloten

(Art. 87, lid 1, EG)

5. Steunmaatregelen van de staten – Beschikking van Commissie – Rechterlijke toetsing

6. Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang

(Art. 253 EG)

Samenvatting

1. Het EG-Verdrag maakt een duidelijk onderscheid tussen het recht van de instellingen en de lidstaten enerzijds en dat van natuurlijke en rechtspersonen anderzijds om een beroep tot nietigverklaring in te stellen, waarbij het recht om met een beroep tot nietigverklaring de rechtmatigheid van beschikkingen van de Commissie te bestrijden openstaat voor elke lidstaat zonder dat deze ter zake een procesbelang behoeft aan te tonen. Een lidstaat hoeft dus voor de ontvankelijkheid van zijn beroep niet aan te tonen dat de handeling van de Commissie waartegen hij opkomt, rechtsgevolgen voor hem heeft. Het procesbelang geldt alleen voor door natuurlijke personen of rechtpersonen ingestelde beroepen en niet voor beroepen ingesteld door instellingen of lidstaten.

Bovendien mag het begrip procesbelang niet worden verward met het begrip voor beroep vatbare handeling, volgens hetwelk een handeling slechts voor een beroep tot nietigverklaring vatbaar is indien zij erop is gericht rechtsgevolgen te sorteren die bezwarend kunnen zijn, hetgeen aan de hand van de inhoud van de handeling moet worden bepaald.

Een beschikking van de Commissie houdende vaststelling van de onverenigbaarheid van een steunmaatregel van de staat met de gemeenschappelijke markt sorteert dergelijke dwingende rechtsgevolgen en is voor een lidstaat dus een voor beroep vatbare handeling.

(cf. punten 118‑119)

2. Een door een natuurlijke of rechtspersoon ingesteld beroep tot nietigverklaring is slechts ontvankelijk indien de verzoeker een reëel en actueel belang heeft bij nietigverklaring van de bestreden handeling. Een dergelijk belang veronderstelt dat de nietigverklaring van die handeling op zich rechtsgevolgen kan hebben, of, anders geformuleerd, dat de uitkomst van het beroep in het voordeel kan zijn van de persoon die het heeft ingesteld. Een handeling die deze laatste volledig genoegdoening verschaft, kan per definitie niet bezwarend voor hem zijn, en deze persoon heeft er dus geen belang bij nietigverklaring van deze handeling te vorderen.

Met betrekking tot een beschikking van de Commissie houdende vaststelling van de onverenigbaarheid van een steunmaatregel van de staat met de gemeenschappelijke markt heeft een onderneming die in concurrentie staat met degene die de steun ontvangt, echter een reëel en actueel belang bij nietigverklaring van die beschikking wanneer zij aanvoert dat de staat extra steunmaatregelen heeft getroffen die de begunstigde onderneming daarvan onderscheiden voordelen opleveren en die haar marktpositie ernstiger aantasten.

Het bestaan van een steunmaatregel en de onverenigbaarheid van die steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt sluiten immers niet a priori het bestaan uit van andere met de gemeenschappelijke markt onverenigbare steunmaatregelen die, hoewel de beschikking van de Commissie daar niet op ziet, eveneens het voorwerp waren van de administratieve procedure die tot de vaststelling van die beschikking heeft geleid, en die bovendien de marktpositie van een aantal concurrenten van de begunstigde van de steun aanzienlijk kunnen aantasten.

Verder moet worden erkend dat wanneer een verzoeker aanvoert dat de bestreden handeling, ook al zou zij ten dele gunstig voor hem zijn, zijn rechtspositie onvoldoende beschermt, hij er belang bij heeft de rechtmatigheid van deze beschikking door de rechter te laten toetsen.

(cf. punten 116, 127‑128, 130‑131)

3. Een maatregel kan slechts als staatssteun in de zin van artikel 87, lid 1, EG worden aangemerkt indien enerzijds die maatregel een voordeel bevat, voordeel dat verschillende vormen kan aannemen („in welke vorm ook”), en anderzijds dat voordeel rechtstreeks of indirect voortvloeit uit overheidsmiddelen (toegekend door „de staten of [...] met staatsmiddelen bekostigd”). Het begrip voordeel impliceert dat de interventie van de staat tot een verbetering van de economische en/of financiële toestand – of zelfs tot een verrijking – van de begunstigde leidt, bijvoorbeeld doordat de lasten worden verlicht die normaliter op diens budget drukken.

Wat de impact betreft van de publieke verklaringen van een lid van de regering van een lidstaat die doen blijken van de wil van deze laatste om passende maatregelen te treffen om de financiële moeilijkheden van een onderneming op te lossen, dient te worden vastgesteld dat deze verklaringen die onderneming een aanzienlijk voordeel kunnen opleveren voor zover zij deze onderneming in staat stellen het vertrouwen van de financiële markten terug te winnen, het voor deze onderneming mogelijk, gemakkelijker of goedkoper maken de nieuwe kredieten op te nemen die zij nodig heeft voor de herfinanciering van haar kortlopende schuld en uiteindelijk bijdragen tot de stabilisatie van haar zeer hachelijke financiële situatie. Dergelijke verklaringen kunnen immers beslissend zijn voor de reactie van de ratingbureaus – en daardoor bijdragen tot het herstel van de reputatie van de onderneming bij de investeerders en de schuldeisers – en voor de houding van de spelers op de financiële markten die later aan de herfinanciering van de betrokken onderneming zullen deelnemen.

Volgens de beginselen inzake de toekenning van kredieten en de herfinanciering op de kapitaalmarkten, is het niveau van de rating van een onderneming en dus van het aan de verleende kredieten verbonden risico dat de schuldenaar niet betaalt, overigens doorslaggevend voor het bepalen van de door deze onderneming te dragen herfinancieringskosten, met name in termen van de rente die voor nieuwe obligaties moet worden betaald. Hieruit volgt dat, hoe geringer het risico is dat de schuldenaar niet betaalt, des te gemakkelijker en des te goedkoper de betrokken kredieten op de kapitaalmarkten kunnen worden geherfinancierd. Met andere woorden, elke gunstige invloed op de rating van een onderneming, zij het door middel van publieke verklaringen die bij de investeerders vertrouwen kunnen wekken of het bestaande vertrouwen kunnen versterken, heeft een onmiddellijke impact op de hoogte van de kosten die deze onderneming zal moeten dragen om zich op de kapitaalmarkten te herfinancieren.

Bovendien is de Commissie om een maatregel als staatssteun te kunnen aanmerken verplicht op basis van objectieve elementen aan te tonen dat is voldaan aan de cumulatieve voorwaarden van het begrip steun in de zin van artikel 87, lid 1, EG, daaronder begrepen het bestaan van een voordeel, en rekening te houden met de economische gevolgen van de betrokken maatregel.

Uit het feit alleen dat de staat een onderneming eenzijdig een kredietlijn van een bepaald bedrag heeft aangeboden – een aanbod waarvan geen gebruik is gemaakt – kan de Commissie niet afleiden dat dit aanbod de begunstigde een economisch voordeel oplevert, zonder daarbij rekening te houden met de voorwaarden die aan de tenuitvoerlegging van de betrokken kredietovereenkomst waren verbonden, inzonderheid de voorwaarden inzake toekenning en terugbetaling van dit krediet, vooral wanneer de begunstigde dat aanbod niet heeft aanvaard, maar zich heeft geherfinancierd tegen de op de markt geldende voorwaarden. Anders zou zelfs een kredietovereenkomst die objectief ongunstigere voorwaarden bevat, zoals een hogere rente en striktere terugbetalingstermijnen dan op de markt gangbaar is, als voordeel in de zin van artikel 87, lid 1, EG moeten worden aangemerkt om de enkele reden dat een overheidsinstantie zich bereid heeft verklaard een bepaald bedrag ter beschikking van de begunstigde te stellen.

(cf. punten 215, 231, 234, 237‑238, 253, 255)

4. Alleen de voordelen die rechtstreeks of indirect met staatsmiddelen zijn bekostigd, worden als steunmaatregelen in de zin van artikel 87, lid 1, EG beschouwd. Het in deze bepaling gemaakte onderscheid tussen „steunmaatregelen van de staten” en steunmaatregelen „met staatsmiddelen bekostigd” betekent immers niet dat alle door een staat verleende voordelen steunmaatregelen zijn, ongeacht of zij met staatsmiddelen worden gefinancierd, doch beoogt alleen te bewerken dat dit begrip zowel de voordelen omvat die rechtstreeks door de staat worden toegekend, als die welke worden toegekend via een van overheidswege ingesteld of aangewezen publiek- of privaatrechtelijk lichaam.

In dit verband is voor de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder vereist dat de door de staat ten behoeve van een onderneming getroffen maatregelen een met staatsmiddelen bekostigd voordeel verlenen.

Wat de draagwijdte van de te verrichten rechterlijke toetsing betreft, dient er overigens aan te worden herinnerd dat het begrip steun een objectief begrip is en dat de kwalificatie van een maatregel als staatssteun, die volgens het Verdrag zowel tot de bevoegdheid van de Commissie als tot die van de rechter behoort, behoudens bijzondere omstandigheden met name verband houdend met de ingewikkeldheid van de betrokken overheidsmaatregel, in beginsel dus niet de toekenning van een ruime beoordelingsvrijheid aan de Commissie rechtvaardigt. Het is immers slechts bij de toepassing van artikel 87, lid 3, EG, waarbij de Commissie in het kader van haar onderzoek of bepaalde overheidsmaatregelen verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, ingewikkelde economische, sociale, regionale en sectorale beoordelingen dient te verrichten, dat deze daadwerkelijk een ruime beoordelingsvrijheid geniet. Het begrip staatssteun, zoals omschreven in het Verdrag, is immers een juridisch begrip dat moet worden uitgelegd op basis van objectieve elementen. Om deze reden moet de rechter in beginsel en gelet op zowel de concrete gegevens van het hem voorgelegde geschil als het technische of ingewikkelde karakter van de door de Commissie gemaakte beoordelingen, volledig onderzoeken of een maatregel al dan niet binnen de werkingssfeer van artikel 87, lid 1, EG valt.

Het voordeel moet voortvloeien uit een overdracht van staatsmiddelen. Deze eis van samenhang tussen het vastgestelde voordeel en het op het spel zetten van staatmiddelen impliceert in beginsel dat het voordeel nauw verband houdt met een extra last voor de begroting van de staat of met het creëren – doordat de staat juridisch verbindende verplichtingen aangaat – van een voldoende concreet economisch risico voor deze begroting.

Met betrekking tot de publieke verklaringen van een lid van de regering van een lidstaat die doen blijken van de wil van deze laatste om passende maatregelen te treffen om de financiële moeilijkheden van een onderneming op te lossen, zou een concrete, onvoorwaardelijke en onherroepelijke toezegging van overheidsmiddelen door de lidstaat in de zin van artikel 87, lid 1, EG vereisen dat deze verklaringen uitdrukkelijk aangeven welke bedragen zouden worden geïnvesteerd of welke concrete schulden zouden worden gegarandeerd, of althans een vooraf omschreven financieel kader, zoals een kredietlijn voor een bepaald bedrag alsmede de voorwaarden voor toekenning van de voorgenomen steun, aangeven.

Het feit alleen dat de lidstaat zijn bijzondere reputatie op de financiële markten heeft uitgespeeld, volstaat niet als bewijs dat zijn middelen zozeer aan risico waren blootgesteld dat kan worden gesproken van een overdracht van staatsmiddelen in de zin van artikel 87, lid 1, EG die nauw genoeg is verbonden met het voordeel dat door de publieke verklaringen van een regeringslid van de staat aan de onderneming was toegekend. Het volstaat immers niet dat de lidstaat, in de plaats van rechtstreeks of indirect staatsmiddelen op het spel te zetten, de specifieke regels van de werking van de financiële markten aanwendt om de kortetermijnpositie van de onderneming te stabiliseren teneinde juist de financiële en bedrijfsvoorwaarden te creëren die absoluut noodzakelijk zijn om later concretere ondersteunende maatregelen te kunnen treffen.

(cf. punten 214, 217‑219, 262, 280, 282, 297)

5. In het kader van de communautaire geschillen inzake staatssteun staat de beoordeling van de feiten en de bewijzen volledig ter vrije beoordeling van het Gerecht. Bovendien behoort in dit verband de vraag of en in hoeverre een nationale rechtsregel op het concrete geval van toepassing is, tot de beoordeling van de feiten door de rechter en gelden daarvoor de regels inzake de bewijsvoering en de verdeling van de bewijslast.

(cf. punt 269)

6. De door artikel 253 EG vereiste motivering moet beantwoorden aan de aard van de betrokken handeling en moet de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, zodat de belanghebbenden kennis kunnen nemen van de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. De verplichting om de beschikkingen te motiveren is overigens een wezenlijk vormvoorschrift dat moet worden onderscheiden van de kwestie van de juistheid van de motivering, die de inhoudelijke rechtmatigheid van de omstreden handeling betreft. De motivering van een beschikking houdt immers in dat de gronden waarop deze beschikking berust, formeel tot uitdrukking worden gebracht. Indien deze gronden berusten op vergissingen, doen deze afbreuk aan de inhoudelijke rechtmatigheid van de beschikking, maar niet aan de motivering ervan, die toereikend kan zijn, ook al zijn de uiteengezette gronden onjuist.

(cf. punt 315)