Arrest van het Gerecht van eerste aanleg (Derde kamer - uitgebreid) van 14 mei 1998. - Sarrió SA tegen Commissie van de Europese Gemeenschappen. - Mededinging - Artikel 85, lid 1, EG-Verdrag - Begrip één enkele inbreuk - Uitwisseling van informatie - Gebod - Geldboete - Bepaling van bedrag - Berekeningsmethode - Motivering - Verzachtende omstandigheden. - Zaak T-334/94.



Jurisprudentie 1998 bladzijde II-01439



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

1 Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van recht van verweer - Draagwijdte van beginsel

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 2 en 4)

2 Mededinging - Mededingingsregelingen - Deelneming aan vergaderingen van ondernemingen, die ertoe strekken mededinging te verstoren - Omstandigheid waaruit, bij gebreke van distantiëring van genomen beslissingen, kan worden geconcludeerd tot deelneming aan daaropvolgende mededingingsregeling

(EG-Verdrag, art. 85, lid 1)

3 Mededinging - Mededingingsregelingen - Instemming met oprichting en deelneming aan vergaderingen van orgaan waarvan mededingingsverstorend doel bij oprichting bekend was en door ondernemingen werd aanvaard - Omstandigheid waaruit kan worden geconcludeerd tot deelneming aan daaropvolgende mededingingsregeling

(EG-Verdrag, art. 85, lid 1)

4 Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die één enkele inbreuk opleveren - Ondernemingen aan wie inbreuk, bestaande in deelneming aan geheel kartel, ten laste kan worden gelegd - Criteria

(EG-Verdrag, art. 85, lid 1)

5 Mededinging - Administratieve procedure - Beëindiging van inbreuken - Aan ondernemingen opgelegde verplichtingen - Evenredigheid - Criteria

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 3, lid 1)

6 Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Zwaarte van inbreuken - Verzwarende omstandigheden - Verhulling van mededingingsregeling - Bewijs voortvloeiend uit ontbreken van aantekeningen betreffende vergaderingen van bij mededingingsregeling betrokken ondernemingen

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

7 Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Zwaarte en duur van inbreuken - Beoordelingsfactoren - Mogelijkheid om niveau van geldboeten te verhogen ter versterking van preventieve werking

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

8 Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking waarbij aan meerdere ondernemingen geldboete wordt opgelegd wegens inbreuk op mededingingsregels

(EG-Verdrag, art. 190; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

9 Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - In aanmerking genomen omzet - Omzet welke in antwoord op verzoek om inlichtingen aan Commissie is medegedeeld

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

10 Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Berekeningsmethoden - Omrekening van omzet van ondernemingen in referentiejaar in ecu op basis van gemiddelde wisselkoers van dat jaar - Toelaatbaarheid

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)

Samenvatting

11 Ingevolge artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17, junctis de artikelen 2 en 4 van verordening nr. 99/63, moet de Commissie de punten van bezwaar die zij tegen de ondernemingen en ondernemersverenigingen doet gelden, mededelen en kan zij in haar beschikkingen slechts die punten van bezwaar in aanmerking nemen, ter zake waarvan deze laatsten de gelegenheid hebben gehad hun standpunt kenbaar te maken. Ook vereist de eerbiediging van het recht van verweer in een procedure die tot oplegging van sancties kan leiden, dat de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen reeds tijdens de administratieve procedure naar behoren hun standpunt kenbaar hebben kunnen maken met betrekking tot de juistheid en de relevantie van de door de Commissie gestelde feiten, punten van bezwaar en omstandigheden.

12 Het feit dat een onderneming zich niet houdt aan de resultaten van vergaderingen die een kennelijk mededingingsverstorend doel hebben, kan haar niet van de volle aansprakelijkheid voor haar deelneming aan het kartel ontslaan, wanneer zij zich niet publiekelijk van de inhoud van de vergaderingen heeft gedistantieerd. Zelfs indien een dergelijke onderneming zich op de markt niet op de overeengekomen wijze heeft gedragen, doet zulks dus niets af aan haar aansprakelijkheid voor een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag.

13 Het feit dat een onderneming heeft ingestemd met de oprichting en de deelneming aan de vergaderingen van een orgaan waarvan het mededingingsverstorende doel, onder meer bestaande in besprekingen over toekomstige prijsverhogingen, bij zijn oprichting bekend was en werd aanvaard door de ondernemingen, is derhalve voldoende reden om deze onderneming aansprakelijk te achten voor een heimelijke verstandhouding betreffende de prijzen.

14 Om elk van de in een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels genoemde ondernemingen gedurende een bepaalde periode aansprakelijk te kunnen stellen voor een geheel kartel dat verschillende mededingingsverstorende gedragingen omvat, moet de Commissie aantonen, dat elk van hen heeft ingestemd met de aanvaarding van een algemeen plan dat de bestanddelen van het kartel dekt, dan wel gedurende deze periode rechtstreeks aan al deze bestanddelen heeft deelgenomen. Een onderneming kan zelfs indien vaststaat dat zij slechts rechtstreeks aan een of meer van de bestanddelen van dit kartel heeft deelgenomen, voor een geheel kartel aansprakelijk worden gesteld, wanneer zij wist of noodzakelijkerwijze moest weten dat de heimelijke verstandhouding waaraan zij deelnam, deel uitmaakte van een algemeen plan, alsook dat dit algemene plan alle bestanddelen van het kartel dekte. Is zulks het geval, dan kan het feit dat de betrokken onderneming niet rechtstreeks aan alle bestanddelen van het gehele kartel heeft deelgenomen, haar niet disculperen van de aansprakelijkheid voor de inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag. Wel kan een dergelijke omstandigheid in aanmerking worden genomen bij de beoordeling van de zwaarte van de ten aanzien van haar vastgestelde inbreuk.

15 De toepassing van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 kan het verbod omvatten, zekere activiteiten, praktijken of toestanden te continueren, waarvan de onrechtmatigheid is vastgesteld, doch ook het verbod van gelijkaardige gedragingen in de toekomst. Voor zover de toepassing van deze bepaling moet zijn afgestemd op de vastgestelde inbreuk, is de Commissie bevoegd te preciseren, aan welke verplichtingen de betrokken ondernemingen moeten voldoen om een einde aan deze inbreuk te maken. Dergelijke op de ondernemingen rustende verplichtingen mogen evenwel niet verder gaan dan hetgeen passend en noodzakelijk is om het gestelde doel te bereiken, namelijk het herstel van een rechtsconforme toestand.

Een verbod dat de uitwisseling van zuiver statistische informatie dient te beletten, die niet als individuele of individualiseerbare informatie kan worden aangemerkt, voldoet niet aan de voor de toepassing van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 gestelde voorwaarden, wanneer uit de beschikking niet blijkt, dat de Commissie de uitwisseling van statistische gegevens op zichzelf als een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag heeft beschouwd, en aangezien het enkele feit dat een systeem van uitwisseling van statistische informatie met een mededingingsverstorend oogmerk kan worden gebruikt, het nog niet in strijd met deze bepaling maakt, omdat in dergelijke omstandigheden de mededingingsverstorende gevolgen daarvan in het concrete geval moeten worden vastgesteld.

16 Het feit dat de ondernemingen die bij een prijsafspraak betrokken waren, de aankondiging van de onderling afgestemde prijsverhogingen hebben gearrangeerd en dat zij werden ontmoedigd aantekeningen betreffende vergaderingen over dit onderwerp te maken, bewijst dat zij zich van de onrechtmatigheid van hun gedrag bewust waren en dat zij maatregelen hebben genomen om de afspraak te verhullen. Dergelijke maatregelen kan de Commissie bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk als verzwarende omstandigheden in aanmerking nemen.

Het ontbreken van officiële notulen en het nagenoeg volledig ontbreken van interne notities betreffende deze vergaderingen kunnen, gelet op het aantal, de duur in de tijd en de aard van de betrokken besprekingen, genoegzaam bewijs opleveren voor het feit dat degenen die de vergaderingen bijwoonden, werden ontmoedigd aantekeningen te maken.

17 Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete wegens inbreuk op de communautaire mededingingsregels moet rekening worden gehouden met de zwaarte en de duur van de inbreuk. De zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld met inachtneming van een groot aantal factoren, zoals onder meer de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context daarvan en de preventieve werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld.

Bij haar beoordeling van het algemene niveau van de geldboeten mag de Commissie rekening houden met het feit dat nog steeds betrekkelijk vaak evidente inbreuken op de communautaire mededingingsregels worden gemaakt en mag zij derhalve het niveau van de geldboeten verhogen om de preventieve werking ervan te versterken. Bijgevolg behoeft het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten van inbreuken geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, haar niet te verhinderen, dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien zulks noodzakelijk blijkt om de uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid te verzekeren.

Verder kan de Commissie bij de vaststelling van het algemene niveau van de geldboeten in het bijzonder rekening houden met de lange duur en het evidente karakter van een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag, die is gepleegd in weerwil van de waarschuwing die had moeten uitgaan van de vroegere beschikkingspraktijk van de Commissie.

18 De verplichting tot motivering van een individuele beschikking heeft tot doel, de gemeenschapsrechter in staat te stellen de wettigheid van de beschikking te onderzoeken, en de betrokkene voldoende gegevens te verschaffen om na te gaan of de beschikking gegrond is dan wel een gebrek vertoont op grond waarvan de wettigheid kan worden betwist, met dien verstande dat de omvang van de motiveringsplicht afhankelijk is van de aard der betrokken handeling en van de omstandigheden waaronder deze is vastgesteld.

Bij een beschikking waarbij aan meerdere ondernemingen een geldboete wordt opgelegd wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels, moet de omvang van de motiveringsplicht in het bijzonder worden bepaald met inachtneming van het feit dat de zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld op basis van een groot aantal factoren, zoals onder meer de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context daarvan en de preventieve werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld.

Bovendien beschikt de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van elke geldboete over een beoordelingsmarge en kan zij niet verplicht worden geacht om daartoe een precieze mathematische formule toe te passen.

Ten slotte moet de motivering van de beschikking in de beschikking zelf voorkomen en kunnen latere verklaringen van de Commissie, behoudens bijzondere omstandigheden, niet in aanmerking worden genomen.

Wanneer de Commissie in een beschikking een inbreuk op de mededingingsregels vaststelt en de ondernemingen die daaraan hebben deelgenomen een geldboete oplegt, moet zij, indien zij bepaalde basisfactoren bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten stelselmatig in aanmerking heeft genomen, deze factoren in de beschikking zelf vermelden, om de ondernemingen tot wie zij is gericht, in staat te stellen de juistheid van het niveau van de geldboete te verifiëren en na te gaan of er eventueel sprake is van discriminatie.

19 Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels mag de Commissie uitgaan van de omzet die de betrokken onderneming in antwoord op een verzoek om inlichtingen heeft medegedeeld, en niet op een later meegedeelde gecorrigeerde omzet. Een onderneming die tijdens de administratieve procedure voor de Commissie een cijfer als de omzet corrigeert, dat zij voordien aan de Commissie heeft meegedeeld in antwoord op een van haar verzoeken om inlichtingen, moet namelijk omstandig uiteenzetten waarom het aanvankelijk ter kennis gebrachte cijfer in het vervolg van de procedure niet meer in aanmerking moet worden genomen.

20 Wanneer de Commissie aan meerdere ondernemingen een geldboete oplegt wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels belet niets haar, het bedrag daarvan uit te drukken in ecu, een monetaire eenheid die in nationale munteenheden kan worden omgerekend. Dit stelt overigens de ondernemingen beter in staat om de bedragen van de opgelegde geldboeten te vergelijken. Bovendien onderscheidt de mogelijke omrekening van de ecu in nationale munteenheid deze monetaire eenheid van de "rekeneenheid", bedoeld in artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, die geen betalingseenheid is, zodat het bedrag van de geldboete noodzakelijkerwijze in nationale valuta moet worden vastgesteld.

Bij de vaststelling van de hoogte van de geldboete mag de Commissie een methode gebruiken waarbij de omzet van het referentiejaar van elke onderneming in ecu wordt omgerekend tegen de gemiddelde wisselkoers van dat jaar en niet op basis van de wisselkoers op de datum waarop de beschikking is vastgesteld.

Om te beginnen moet de Commissie normaliter één zelfde berekeningsmethode gebruiken voor de geldboeten die worden opgelegd aan ondernemingen die worden bestraft wegens deelneming aan eenzelfde inbreuk. Vervolgens moet de Commissie om de verschillende meegedeelde, in de respectieve nationale valuta van de betrokken ondernemingen uitgedrukte omzetcijfers te kunnen vergelijken, deze omzetten in één zelfde munteenheid omrekenen, zoals de ecu, waarvan de waarde op basis van de waarde van elke nationale munteenheid van de lidstaten wordt bepaald.

Enerzijds kan de Commissie, door uit te gaan van de omzet die elk der ondernemingen heeft behaald in de loop van het referentiejaar, dat wil zeggen het laatste volledige jaar van de in aanmerking genomen periode van de inbreuk, de omvang en de economische macht van elke onderneming alsmede de omvang van de door elk van hen gepleegde inbreuk beoordelen, aangezien deze factoren relevant zijn voor de beoordeling van de zwaarte van de door elke onderneming gepleegde inbreuk. Anderzijds kan de Commissie, door voor de omrekening van de betrokken omzetten in ecu uit te gaan van de gemiddelde wisselkoersen van het aangehouden referentiejaar, voorkomen dat eventuele valutaschommelingen sedert de beëindiging van de inbreuk invloed hebben op de beoordeling van de relatieve omvang en economische macht van de ondernemingen, alsmede van de omvang van de door elk van hen gepleegde inbreuk en derhalve op de beoordeling van de zwaarte van deze inbreuk. De beoordeling van de zwaarte van de inbreuk dient namelijk betrekking te hebben op de economische realiteit zoals deze was op het tijdstip waarop deze inbreuk werd gepleegd.

Met de methode van berekening van de geldboete, waarbij de gemiddelde wisselkoers van het referentiejaar wordt gebruikt, kunnen bijgevolg de willekeurige effecten van de wijzigingen van de reële waarde van de nationale munteenheden worden voorkomen, die tussen het referentiejaar en het jaar van vaststelling van de beschikking kunnen optreden en in casu ook inderdaad zijn opgetreden. Zo deze methode kan betekenen, dat een bepaalde onderneming een bedrag moet betalen dat in nationale munteenheid uitgedrukt nominaal hoger of lager is dan het bedrag dat zij had moeten betalen ingeval de wisselkoers van de datum van vaststelling van de beschikking werd toegepast, is dit slechts de logische consequentie van de schommelingen van de reële waarde van de verschillende nationale munteenheden.

Partijen

In zaak T-334/94,

Sarrió SA, vennootschap naar Spaans recht, gevestigd te Pamplona (Spanje), vertegenwoordigd door A. Creus Carreras, advocaat te Barcelona, A. Mazzoni, advocaat te Milaan, A. Tizzano en G. M. Roberti, advocaten te Napels, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van A. Lorang, advocaat aldaar, Rue Albert 1er 51,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door R. Lyal, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde, en door A. Dal Ferro, advocaat te Vicenza, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij C. Gómez de la Cruz, lid van haar juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van beschikking 94/601/EG van de Commissie van 13 juli 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/C/33.833 - Karton) (PB L 243, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG

(Derde kamer - uitgebreid),

samengesteld als volgt: B. Vesterdorf, president, C. P. Briët, P. Lindh, A. Potocki en J. D. Cooke, rechters,

griffier: J. Palacio González, administrateur

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling op 25 juni 1997-8 juli 1997,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op beschikking 94/601/EG van de Commissie van 13 juli 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/C/33.833 - Karton) (PB L 243, blz. 1), zoals gerectificeerd bij beschikking van de Commissie van 26 juli 1994 [C(94) 2135 def.] (hierna: "beschikking"). Bij de beschikking is aan negentien producenten die in de Gemeenschap karton leveren, een geldboete opgelegd wegens inbreuken op artikel 85, lid 1, EG-Verdrag.

2 De beschikking heeft betrekking op het product karton. Drie typen karton, die worden aangeduid als karton van de kwaliteiten "GC", "GD" en "SBS", worden in de beschikking vermeld.

3 Karton van de kwaliteit GD (hierna: "GD-karton") is karton dat van binnen grijs is (gerecycleerd papier) en gewoonlijk wordt gebruikt voor het verpakken van andere dan levensmiddelen.

4 Karton van de kwaliteit GC (hierna: "GC-karton") is karton met een witte buitenlaag, dat gewoonlijk wordt gebruikt voor het verpakken van levensmiddelen. GC-karton is van betere kwaliteit dan GD-karton. In de door de beschikking bestreken periode bestond tussen deze beide producten in het algemeen een prijsverschil van ongeveer 30 %. In geringere omvang wordt GC-karton van hoge kwaliteit ook gebruikt voor grafische doeleinden.

5 De afkorting SBS wordt gebruikt voor geheel wit karton (hierna: "SBS-karton"). De prijs van dit product is ongeveer 20 % hoger dan die van GC-karton. Het wordt gebruikt voor de verpakking van levensmiddelen, cosmetische producten, farmaceutische producten en sigaretten, doch voornamelijk voor grafische doeleinden.

6 Bij schrijven van 22 november 1990 diende de British Printing Industries Federation, een branchevereniging die de meerderheid van de kartonbedrukkers in het Verenigd Koninkrijk vertegenwoordigt (hierna: "BPIF"), bij de Commissie een informele klacht in. Daarin stelde zij, dat de kartonproducenten die in het Verenigd Koninkrijk leverden, een reeks gelijktijdige en uniforme prijsstijgingen hadden doorgevoerd, en verzocht zij de Commissie, te onderzoeken of eventueel inbreuk werd gemaakt op de communautaire mededingingsregels. Om ervoor te zorgen dat haar initiatief publiciteit kreeg, bracht de BPIF een perscommuniqué uit. Over de inhoud van dit communiqué is in de gespecialiseerde vakpers bericht in een nieuwsbrief van december 1990.

7 Op 12 december 1990 diende ook de Fédération française du cartonnage bij de Commissie een informele klacht in, waarin in soortgelijke bewoordingen als in de klacht van de BPIF beschuldigingen werden geuit betreffende de Franse kartonmarkt.

8 Op 23 en 24 april 1991 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB 13, blz. 204; hierna: "verordening nr. 17"), tegelijkertijd en onaangekondigd verificaties uit bij verscheidene ondernemingen en brancheverenigingen in de bedrijfstak karton.

9 Na die verificaties zond de Commissie uit hoofde van artikel 11 van verordening nr. 17 verzoeken om inlichtingen en om overlegging van documenten aan alle producenten tot wie de beschikking is gericht.

10 Op basis van het in het kader van die verificaties en die verzoeken om inlichtingen en documenten verkregen materiaal kwam de Commissie tot de conclusie, dat de betrokken ondernemingen vanaf medio 1986 tot ten minste april 1991 (in het merendeel der gevallen) hadden deelgenomen aan een inbreuk in de zin van artikel 85 van het Verdrag.

11 Zij besloot derhalve, een procedure krachtens dit laatste artikel in te leiden en deed elk van de betrokken ondernemingen bij brief van 21 december 1992 een mededeling van de punten van bezwaar toekomen. Alle geadresseerden gaven schriftelijk antwoord en negen ondernemingen verzochten mondeling te worden gehoord. Van 7 tot en met 9 juni 1993 werd een hoorzitting gehouden, tijdens welke deze laatsten werden gehoord.

12 Aan het einde van die procedure stelde de Commissie de beschikking vast, die de navolgende bepalingen bevat:

"Artikel 1

Buchmann GmbH, Cascades SA, Enso-Gutzeit Oy, Europa Carton AG, Finnboard-the Finnish Board Mills Association, Fiskeby Board AB, Gruber & Weber GmbH & Co KG, Kartonfabriek $De Eendracht' NV (handelende onder de naam $BPB de Eendracht'), NV Koninklijke KNP BT NV (voorheen Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken NV), Laakmann Karton GmbH & Co KG, Mo Och Domsjö AB (MoDo), Mayr-Melnhof Gesellschaft mbH, Papeteries de Lancey SA, Rena Kartonfabrik A/S, Sarrió SpA, SCA Holding Ltd [voorheen Reed Paper & Board (UK) Ltd], Stora Kopparbergs Bergslags AB, Tampella Española SA en Moritz J. Weig GmbH & Co KG hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag door hun deelname,

- in het geval van Buchmann en Rena, vanaf ongeveer maart 1988 tot ten minste eind 1990;

- in het geval van Enso Española, minstens van maart 1988 tot ten minste eind april 1991;

- in het geval van Gruber & Weber, vanaf ten minste 1988 tot eind 1990;

- in de andere gevallen, vanaf medio 1986 tot ten minste april 1991,

aan een overeenstemming en onderling afgestemde feitelijke gedraging die van medio [1986] stammen en waarbij de kartonleveranciers in de Gemeenschap:

- regelmatig in een reeks geheime en geïnstitutionaliseerde vergaderingen bijeenkwamen met het oog op het bespreken van en het bereiken van overeenstemming over een gemeenschappelijk beleid in de bedrijfstak ter beperking van de mededinging;

- voor elke productkwaliteit in elke nationale valuta regelmatige prijsverhogingen overeenkwamen;

- gelijktijdige en uniforme prijsverhogingen in de gehele Gemeenschap planden en ten uitvoer legden;

- een afspraak maakten over handhaving van de marktaandelen van de grote producenten op vaste niveaus die van tijd tot tijd konden worden gewijzigd;

- in toenemende mate vanaf vooraan in 1990 ter beheersing van het aanbod van het product in de Gemeenschap onderling afgestemde maatregelen namen teneinde de tenuitvoerlegging van de genoemde onderling afgestemde prijsverhogingen te waarborgen;

- ter ondersteuning van de bovengenoemde maatregelen, commerciële informatie uitwisselden over leveringen, prijzen, machinestilstand, orderportefeuilles en bezettingsgraden.

(...)

Artikel 3

De hierna vermelde ondernemingen worden met betrekking tot de in artikel 1 vastgestelde inbreuk de volgende geldboeten opgelegd:

(...)

xv) Sarrió SpA, een geldboete van 15 500 000 ECU;

(...)"

13 Volgens de beschikking vond de inbreuk plaats in het kader van een organisatie met de naam "Product Group Paperboard" (hierna: "PG Paperboard"), die bestond uit verscheidene groepen of comités.

14 In het kader van deze organisatie werd medio 1986 de zogeheten "Presidents Working Group" (hierna: "PWG") opgericht. Deze groep bestond uit leidinggevende personen van de (ongeveer acht) grootste kartonproducenten in de Gemeenschap.

15 De werkzaamheden van de PWG bestonden onder meer in bespreking van en onderlinge afstemming over markten, marktaandelen, prijzen en capaciteit. De PWG nam in het bijzonder algemene beslissingen over het tijdstip en het niveau van door de producenten door te voeren prijsverhogingen.

16 De PWG bracht verslag uit aan de "President Conference" (hierna: "PC"), die (met meer of minder grote regelmaat) werd bijgewoond door nagenoeg alle algemeen-directeuren van de betrokken ondernemingen. De PC kwam in de betrokken periode tweemaal per jaar bijeen.

17 Eind 1987 werd het "Joint Marketing Committee" (hierna: "JMC") opgericht. Dit had vooral tot taak om te bepalen of, en zo ja hoe, prijsverhogingen konden worden doorgevoerd, alsmede om per land en voor de grote afnemers de door de PWG overeengekomen prijsinitiatieven in detail uit te werken, met het doel een systeem van equivalente prijzen in Europa tot stand te brengen.

18 Het "Economic Committee" (hierna: "EC") ten slotte besprak onder meer de prijsontwikkelingen op de nationale markten en de orderportefeuilles en bracht over zijn bevindingen verslag uit aan het JMC of, tot eind 1987, het Marketing Committee. De bijeenkomsten van het EC werden bijgewoond door marketing- en verkoopmanagers van het merendeel van de betrokken ondernemingen en vonden enige malen per jaar plaats.

19 Uit de beschikking blijkt voorts, dat naar het oordeel van de Commissie de activiteiten van de PG Paperboard werden ondersteund door een systeem voor gegevensuitwisseling dat werd beheerd door de trustmaatschappij Fides, gevestigd te Zürich (Zwitserland). Volgens de beschikking stuurden de meeste leden van de PG Paperboard Fides periodieke verslagen over orders, productie, verkoop en bezettingsgraad. Die verslagen werden in het Fides-systeem centraal samengevoegd en de geaggregeerde gegevens werden aan de deelnemers toegestuurd.

20 Verzoekster Sarrió SA (hierna: "Sarrió") is ontstaan na een fusie in 1990 tussen de kartondivisie van Saffa, de belangrijkste Italiaanse producent, en de Spaanse producent Sarrió (punt 11 van de considerans van de beschikking). Sarrió nam in 1991 eveneens de Spaanse producent Prat Carton over (zelfde punt).

21 Sarrió wordt voor de betrokkenheid van Prat Carton bij het kartel aansprakelijk geacht voor de gehele periode van haar deelneming daaraan (punt 154 van de considerans van de beschikking).

22 Sarrió produceert voornamelijk GD-karton, doch ook GC-karton.

Procesverloop

23 Bij op 14 oktober 1994 ter griffie van het Gerecht neergelegd verzoekschrift heeft verzoekster onderhavig beroep ingesteld.

24 Zestien van de achttien andere ondernemingen die aansprakelijk worden gesteld voor de inbreuk, hebben eveneens beroep ingesteld tegen de beschikking (zaken T-295/94, T-301/94, T-304/94, T-308/94, T-309/94, T-310/94, T-311/94, T-317/94, T-319/94, T-327/94, T-337/94, T-338/94, T-347/94, T-348/94, T-352/94 en T-354/94).

25 Verzoekster in zaak T-301/94, Laakmann Karton GmbH, heeft haar beroep bij op 10 juni 1996 ter griffie van het Gerecht neergelegde brief ingetrokken en bij beschikking van 18 juli 1996, Laakmann Karton/Commissie (T-301/94, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie), is de zaak doorgehaald in het register van het Gerecht.

26 Vier Finse ondernemingen, leden van de handelsvereniging Finnboard, die om die reden hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld voor de betaling van de aan de vereniging opgelegde geldboete, hebben eveneens beroep tegen de beschikking ingesteld (gevoegde zaken T-339/94, T-340/94, T-341/94 en T-342/94).

27 Ten slotte is beroep ingesteld door de vereniging CEPI-Cartonboard, tot wie de beschikking niet is gericht. Bij op 8 januari 1997 ter griffie van het Gerecht neergelegde brief heeft zij haar beroep evenwel ingetrokken en bij beschikking van 6 maart 1997, CEPI-Cartonboard/Commissie (T-312/94, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie), is de zaak doorgehaald in het register van het Gerecht.

28 Bij brief van 5 februari 1997 heeft het Gerecht partijen verzocht, aanwezig te zijn bij een informele bijeenkomst, vooral om hun opmerkingen in te dienen betreffende de eventuele voeging van de zaken T-295/94, T-304/94, T-308/94, T-309/94, T-310/94, T-311/94, T-317/94, T-319/94, T-327/94, T-334/94, T-337/94, T-338/94, T-347/94, T-348/94, T-352/94 en T-354/94 voor de mondelinge behandeling. Tijdens deze bijeenkomst, die plaatshad op 29 april 1997, hebben partijen met een dergelijke voeging ingestemd.

29 Bij beschikking van 4 juni 1997 heeft de president van de Derde kamer (uitgebreid) van het Gerecht de vorengenoemde zaken overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering wegens hun verknochtheid gevoegd voor de mondelinge behandeling en heeft hij een door verzoekster in onderhavige zaak ingediend verzoek om vertrouwelijke behandeling ingewilligd.

30 Bij beschikking van 20 juni 1997 heeft hij een door verzoekster in zaak T-337/94 ingediend verzoek om vertrouwelijke behandeling van een in antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht overgelegd document ingewilligd.

31 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Derde kamer - uitgebreid) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en heeft het maatregelen tot organisatie van de procesgang genomen, waarbij het partijen heeft verzocht, een aantal schriftelijke vragen te beantwoorden en bepaalde documenten over te leggen. Partijen hebben aan deze verzoeken voldaan.

32 De partijen in de in punt 28 vermelde zaken zijn in hun pleidooien en in hun antwoorden op de vragen van het Gerecht gehoord tijdens de terechtzitting die heeft plaatsgevonden van 25 juni tot en met 8 juli 1997.

Conclusies van partijen

33 Verzoekster concludeert, dat het het Gerecht behage:

- de beschikking nietig te verklaren;

- subsidiair, artikel 2 van de beschikking nietig te verklaren, alsmede artikel 3, voor zover verzoekster daarin een geldboete wordt opgelegd van 15 500 000 ECU;

- meer subsidiair, het bedrag van deze geldboete te verlagen; - verweerster te verwijzen in de kosten.

34 De Commissie concludeert, dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster te verwijzen in de kosten.

De vordering tot nietigverklaring van de beschikking

A - Het formele middel: schending van het recht van verweer

Argumenten van partijen

35 Verzoekster stelt schending van haar recht van verweer in verband met het feit dat de Commissie als bewijs van de inbreuk een document in aanmerking heeft genomen (punt 79 van de considerans van de beschikking), dat tijdens de verificatie in april 1991 bij Finnboard (UK) Ltd is ontdekt (hierna: "prijslijst Finnboard"). Zij merkt op, dat dit document haar pas is toegezonden op 28 april 1994, dat wil zeggen geruime tijd na neerlegging van haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar en na de hoorzitting bij de Commissie. Door deze ongerechtvaardigde vertraging was haar de mogelijkheid onthouden om haar standpunt kenbaar te maken betreffende de werkelijke betekenis van het document, de context waarin het was opgesteld, alsmede de conclusies welke de Commissie daaruit heeft getrokken (arrest Hof van 13 februari 1979, Hoffmann-La Roche/Commissie, 85/76, Jurispr. blz. 461). Bovendien was deze schending niet ongedaan gemaakt door de mededeling van het document op 28 april 1994.

36 De Commissie brengt hiertegen in, dat het betrokken document aan Sarrió is toegestuurd, begeleid door een brief van 28 april 1994, waarin de inhoud van het document en de conclusies die de Commissie daaruit had getrokken, volledig waren uiteengezet. Bovendien was verzoekster bij de brief van 28 april 1994 de mogelijkheid geboden om schriftelijk haar eventuele opmerkingen in te dienen, zodat zij haar standpunt betreffende de bewijskracht van het betrokken document tijdig kenbaar had kunnen maken (zie arrest Gerecht van 17 december 1991, BASF/Commissie, T-4/89, Jurispr. blz. II-1523, punt 36).

Beoordeling door het Gerecht

37 De prijslijst Finnboard is in handen van de Commissie gekomen tijdens haar verificaties in de lokalen van Finnboard (UK) Ltd in april 1991 en is zestien maanden na de toezending van de mededeling van de punten van bezwaar met een verklarende brief ter kennis van verzoekster gebracht.

38 Volgens de rechtspraak van het Gerecht moet de Commissie ingevolge artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17, junctis de artikelen 2 en 4 van verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 127, blz. 2268), de punten van bezwaar die zij tegen de ondernemingen en ondernemersverenigingen doet gelden, mededelen en kan zij in haar beschikkingen slechts die punten van bezwaar in aanmerking nemen, ter zake waarvan deze laatsten de gelegenheid hebben gehad hun standpunt kenbaar te maken (arrest van 23 februari 1994, CB en Europay/Commissie, T-39/92 en T-40/92, Jurispr. blz. II-49, punt 47).

39 Ook vereist de eerbiediging van het recht van verweer in een procedure die tot oplegging van sancties kan leiden, zoals de procedure in de onderhavige zaak, dat de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen reeds tijdens de administratieve procedure naar behoren hun standpunt kenbaar hebben kunnen maken met betrekking tot de juistheid en de relevantie van de door de Commissie gestelde feiten, punten van bezwaar en omstandigheden (arrest Hoffmann-La Roche/Commissie, reeds aangehaald, punt 11, en arrest Gerecht van 18 december 1992, Cimenteries CBR e.a./Commissie, T-10/92, T-11/92, T-12/92 en T-15/92, Jurispr. blz. II-2667, punt 39).

40 In casu is door de toezending van het betrokken document niet een nieuw punt van bezwaar opgeworpen, vergeleken met de mededeling van de punten van bezwaar. Uit de begeleidende brief bij de prijslijst Finnboard blijkt duidelijk, dat deze lijst slechts een aanvullend bewijs oplevert van een gemeenschappelijk beleid tot vaststelling van de prijzen, een punt van bezwaar dat reeds omstandig was uiteengezet in de mededeling van de punten van bezwaar.

41 In elk geval is verzoekster in de begeleidende brief bij dit document uitdrukkelijk de mogelijkheid geboden om met betrekking tot dit bewijsstuk tijdens de administratieve procedure en binnen een termijn van tien dagen haar standpunt kenbaar te maken. Zo gezien heeft de Commissie verzoekster niet belet om tijdig haar standpunt kenbaar te maken betreffende de bewijskracht van het toegezonden document (arrest Hoffmann-La Roche/Commissie, reeds aangehaald, punt 11, en arrest Hof van 25 oktober 1983, AEG/Commissie, 107/82, Jurispr. blz. 3151, punt 27).

42 Daaruit volgt, dat dit middel dient te worden afgewezen.

B - Ten gronde

Het middel: ontbreken van onderlinge afstemming van transactieprijzen en schending van motiveringsvereisten

Argumenten van partijen

43 Verzoekster erkent, dat zij heeft deelgenomen aan een onderlinge afstemming van de aangekondigde prijzen, doch betwist dat de afstemming betrekking had op de transactieprijzen. Naast de bij haar memories overgelegde documenten, waaruit zou blijken dat de transactieprijzen de aangekondigde prijzen niet hebben gevolgd, beroept zij zich tot staving van haar verklaring op de onderhandelingsmogelijkheid van elke afnemer, de ontwikkeling van de vraag en van de productiekosten, alsmede op de specifieke kenmerken van de kartonmarkt, in het bijzonder de periodieke aankondigingen van prijsverhogingen en de grote markttransparantie.

44 Volgens haar heeft de Commissie niet duidelijk uiteengezet, of zij stelt dat er sprake was van een onderlinge afstemming van niet alleen de aangekondigde prijzen, doch ook van de transactieprijzen. Anders dan de Commissie evenwel verklaart, is het onderscheid tussen deze beide soorten van afstemming wegens hun verschillende effecten van het grootste belang (zie arrest Hof van 31 maart 1993, Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie, C-89/85, C-104/85, C-114/85, C-116/85, C-117/85 en C-125/85-C-129/85, Jurispr. blz. I-1307). Verzoekster stelt in haar repliek, dat de onzekerheden betreffende het voorwerp van de afstemming op zichzelf een schending opleveren van de vereisten betreffende de motivering en de duidelijkheid van beschikkingen waarin een inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld. Deze schending zou bijgevolg een ernstige inbreuk op de gegarandeerde rechten van de verdediging opleveren.

45 De Commissie verklaart niet te begrijpen, hoe verzoekster kan verklaren dat zij betrokken was bij een onderlinge afstemming van de prijzen, en tegelijkertijd kan stellen dat de toegepaste prijsverhogingen niet het resultaat van deze afstemming waren. Zij beklemtoont, dat de beschikking (in het bijzonder de punten 72-102 van de considerans) verwijst naar zowel documenten die de onderlinge afstemming van elke in het kader van het kartel aangekondigde prijsverhoging aantonen, als documenten waarbij elke producent de betrokken verhoging ook inderdaad heeft aangekondigd.

46 Vervolgens betoogt zij, dat het onderscheid tussen een afstemming van de aangekondigde prijzen en een afstemming van de transactieprijzen in casu niet relevant is. De onderlinge afstemming binnen de PWG en het JMC had niet alleen betrekking op de aangekondigde prijzen, doch ook op de besluiten tot periodieke prijsverhogingen voor elk type product en tot toepassing van deze gelijktijdige verhogingen binnen de gehele Gemeenschap (zie bewijsstukken vermeld in de punten 74-90, 92 en 94-96 van de considerans van de beschikking).

47 Gelet op de bewijzen van een onderlinge afstemming binnen de comités waaraan verzoekster heeft deelgenomen, kan bovendien onmogelijk worden verklaard, dat de prijsaankondigingen de onzekerheid van elke onderneming over het gedrag van haar concurrenten niet hebben weggenomen en dat verzoekster de prijsverhogingen onafhankelijk van de afstemming heeft doorgevoerd (zie arrest Gerecht van 24 oktober 1991, Rhône-Poulenc/Commissie, T-1/89, Jurispr. blz. II-867, punten 122 en 123).

Beoordeling door het Gerecht

48 Volgens artikel 1 van de beschikking hebben de in deze bepaling genoemde ondernemingen inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag door hun deelname, gedurende de relevante periode, aan een overeenstemming en onderling afgestemde feitelijke gedraging, waarbij de kartonleveranciers in de Gemeenschap in het bijzonder "voor elke productkwaliteit in elke nationale valuta regelmatige prijsverhogingen overeenkwamen" en "gelijktijdige en uniforme prijsverhogingen in de gehele Gemeenschap planden en tenuitvoerlegden".

49 Verzoekster erkent, dat zij heeft deelgenomen aan de vier organen van de PG Paperboard en noch in haar memories, noch in haar antwoorden op de vragen die het Gerecht ter terechtzitting heeft gesteld, betwist zij, dat zij vanaf 1988 heeft deelgenomen aan een onderlinge afstemming van de aangekondigde prijzen.

50 Alvorens te antwoorden op verzoeksters argument, dat de onderlinge afstemming niet betrekking had op de transactieprijzen, moet worden onderzocht, of de Commissie inderdaad in de beschikking heeft gesteld, dat de onderlinge afstemming dergelijke prijzen betrof.

51 Dienaangaande moet in de eerste plaats worden vastgesteld, dat artikel 1 van de beschikking geen enkele nadere precisering bevat omtrent de prijs waarop de onderling afgestemde verhogingen betrekking hadden.

52 In de tweede plaats blijkt uit de beschikking niet, dat de Commissie heeft gesteld, dat de producenten uniforme transactieprijzen hadden vastgesteld of zelfs hadden willen vaststellen. In het bijzonder wordt in de punten 101 en 102 van de considerans, betreffende de "effecten van de onderling afgestemde prijsinitiatieven op de prijzen", bevestigd, dat de Commissie van oordeel was, dat de prijsinitiatieven betrekking hadden op de catalogusprijzen en een verhoging van de transactieprijzen dienden op te leveren. Daarin wordt in het bijzonder verklaard: "Zelfs al bleven alle producenten standvastig op het punt van de invoering van de volledige verhoging, dan nog betekende de mogelijkheid voor de afnemers om over te schakelen op een goedkopere kwaliteit of categorie, dat een leverende producent enige concessies zou moeten doen aan zijn traditionele afnemers wat het tijdschema betreft of aanvullende stimulansen zou moeten geven in de vorm van tonnage-aftrekken of kortingen voor grote orders om de afnemer de volledige basisprijsverhoging te doen aanvaarden. De doorwerking van een prijsverhoging zou derhalve onvermijdelijk enige tijd vergen" (punt 101, vijfde alinea, van de considerans).

53 Uit de beschikking blijkt dus, dat de Commissie zich op het standpunt heeft gesteld, dat het oogmerk van de heimelijke verstandhouding tussen de producenten betreffende de prijzen was, dat de onderling afgestemde verhogingen van de aangekondigde prijzen een verhoging van de transactieprijzen zou opleveren. Dienaangaande blijkt uit punt 101, eerste alinea, van de considerans van de beschikking, dat "de producenten niet alleen de overeengekomen prijsverhogingen aankondigden, doch ook, met enkele uitzonderingen, krachtige maatregelen namen om te waarborgen dat deze aan de afnemers werden opgelegd". De situatie in onderhavige zaak verschilt derhalve van die welke door het Hof in het arrest Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie (reeds aangehaald) is onderzocht, omdat de Commissie, anders dan in de beschikking naar aanleiding waarvan dit laatste arrest is gewezen, in onderhavige beschikking niet stelt, dat de ondernemingen rechtstreeks afspraken hebben gemaakt over de transactieprijzen.

54 Deze analyse van de beschikking wordt bevestigd door de documenten die door de Commissie zijn overgelegd.

55 Zo bevat bijlage 109 bij de mededeling van de punten van bezwaar een verslag van de bijeenkomst van het JMC van 16 oktober 1989, waarin onder meer wordt vermeld:

"d) Holland

(...)

Grote problemen bij grote afnemers, in het bijzonder Imca, waar Cascades en Van Duffel nog krankzinnige prijzen hanteren en zowel KNP alsook de Finnen het leven moeilijk maken.

(...)

f) België

Vergelijkbare situatie als in Holland. Finnboard had de prijsverhogingen er reeds doorgekregen bij Van Genechten, moest evenwel wegens concessies uit België (Cascades) opnieuw overleg plegen. Men zal hard blijven en verwacht dit ook van Beghin, Cascades en KNP.

(...)

h) Italië

Saffa heeft zeer grote problemen met importprijzen van Kopparfors, Finnboard en ook Cascades.

Leveringen bij Saffa zijn sterk teruggelopen, de importen zijn sterk toegenomen.

Saffa appelleert aan de importeurs, de uitgevaardigde prijsrichtlijnen onvoorwaardelijk in acht te nemen."

56 Dit document toont duidelijk aan, dat de producenten weliswaar in het algemeen hebben aanvaard, dat elk van hen zijn transactieprijzen met zijn afnemers overeenkomt, doch elke producent, en in het bijzonder verzoekster, die in bovengenoemde bijlage uitdrukkelijk wordt vermeld, verwachtte van zijn concurrenten, dat zij transactieprijzen zouden toepassen die correspondeerden met de overeengekomen prijzen, althans in die zin dat de individuele onderhandelingen niet de overeengekomen verhogingen van de catalogusprijzen ongedaan mochten maken.

57 Bovendien heeft verzoekster ter terechtzitting erkend, dat de aangekondigde prijzen als aanvankelijke basis voor de onderhandelingen voor de transactieprijzen met de afnemers dienden, hetgeen bevestigt, dat de verhoging van de transactieprijzen het uiteindelijke doel was. Dienaangaande volstaat de opmerking, dat de tussen de producenten overeengekomen vaststelling van uniforme catalogusprijzen absoluut geen zin zou hebben, indien deze prijzen in feite geen enkel effect op de transactieprijzen zouden hebben.

58 Met betrekking tot verzoeksters argument, dat de onzekerheden omtrent het voorwerp van de onderlinge afstemming op zichzelf een schending van de motiveringsvereisten zouden opleveren, zij opgemerkt, dat in artikel 1 van de beschikking niet wordt gepreciseerd, op welke prijs de heimelijke verstandhouding betrekking had.

59 In een dergelijke situatie moet het dispositief van de beschikking overeenkomstig vaste rechtspraak worden gelezen met inachtneming van haar motivering (zie bijvoorbeeld arrest Hof van 16 december 1975, Suiker Unie e.a./Commissie, 40/73-48/73, 50/73, 54/73, 55/73, 56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punten 122-124).

60 In casu blijkt uit het voorgaande, dat de Commissie in de considerans van de beschikking toereikend heeft uiteengezet, dat de onderlinge afstemming betrekking had op de catalogusprijzen en een verhoging van de transactieprijzen ten doel had.

61 Bijgevolg dient dit middel te worden afgewezen.

Het middel: ontbreken van deelneming aan een kartel tot bevriezing van de marktaandelen en beheersing van het aanbod

Argumenten van partijen

62 Dit middel valt uiteen in drie onderdelen.

63 In het eerste onderdeel van het middel betoogt verzoekster, dat de Commissie niet over bewijzen van het bestaan van een onderlinge afstemming tot bevriezing van de marktaandelen, noch van het bestaan van een onderlinge afstemming tot beheersing van het aanbod beschikt. Gesteld al dat deze onderlinge afstemmingen rechtens genoegzaam bewezen zijn, heeft de Commissie niet bewezen, dat verzoekster aan dergelijke afstemmingen heeft deelgenomen. In het bijzonder betwist verzoekster de bewijskracht van een aantal bijlagen bij de mededeling van de punten van bezwaar, waarop de Commissie zich in de beschikking heeft gebaseerd.

64 In de eerste plaats bewijst volgens haar bijlage 73, een interne notitie van Mayr-Melnhof, enkel de onderlinge afstemming van de prijzen, zet zij de consequenties van een strikte prijspolitiek uiteen en bevestigt zij, dat door verzoekster geen druk op Mayr-Melnhof is uitgeoefend opdat deze laatste haar marktaandeel niet zou vergroten door een verlaging van haar prijzen. Dienaangaande beroept verzoekster zich op de verklaring die Mayr-Melnhof heeft verstrekt in haar brief van 23 september 1991 (bijlage 75 bij de mededeling van de punten van bezwaar).

65 In de tweede plaats had bijlage 102, een notitie van Rena, betrekking op een vergadering van het Nordic Paperboard Institute (hierna: "NPI"), een vereniging waarvan verzoekster geen lid was.

66 In de derde plaats konden de verklaringen van Stora op zichzelf geen genoegzame bewijzen opleveren. Bovendien had Stora meer dan eens gewezen op de betrekkelijke autonomie welke de verschillende ondernemingen genoten met betrekking tot in het bijzonder de productievolumes en het moment waarop tot stillegging werd besloten (zie punten 57, 59, 60, 69, 70 en 71 van de considerans van de beschikking). De verklaringen van Stora bevestigen bovendien, dat geen stelsel van controle van enig kartel betreffende de hoeveelheden was opgezet. Het ontbreken van een stelsel van controle van de ontwikkeling van de hoeveelheden weerlegt duidelijk, dat er op dit punt een kartel bestond. Overigens geven de verklaringen van Stora enkel haar persoonlijke opvatting betreffende het belang van maatregelen tot beheersing van de productie- en verkoophoeveelheden weer.

67 In een tweede onderdeel van het middel betoogt verzoekster, dat de ontwikkeling van de marktaandelen van de verschillende ondernemingen aantoont, dat er geen sprake was van een onderlinge afstemming tot bevriezing van de marktaandelen of, zo er al een afstemming tussen bepaalde ondernemingen bestond, dat zij daaraan in elk geval niet had deelgenomen.

68 Met betrekking tot de algemene ontwikkeling van de marktaandelen beklemtoont zij, dat door bepaalde producenten, in het bijzonder Iggesund (MoDo) en Mayr-Melnhof, in de loop van de relevante periode omvangrijke nieuwe capaciteit in bedrijf is genomen.

69 Ook merkt zij op, dat haar eigen totale marktaandeel in de Gemeenschap van 14,3 % in 1987 is gedaald tot 11,7 % in 1990. Volgens haar is een dergelijke daling niet te rijmen met de verklaring van de Commissie, dat zij heeft deelgenomen aan een kartel tot bevriezing van de marktaandelen van de verschillende producenten. Ook de daling van het totale aandeel van Prat Carton op de communautaire markt met ongeveer 9 % gedurende de periode van 1987 tot 1990 toont aan, dat op generlei wijze werd deelgenomen aan een onderlinge afstemming tot bevriezing van de marktaandelen.

70 In een derde onderdeel van het middel stelt verzoekster, dat haar gedrag betreffende de productiestillegging en de uitvoer naar niet-Europese landen evenmin correspondeert met de verklaringen van de Commissie.

71 Met betrekking tot het eerste onderdeel van het middel is de Commissie van oordeel, dat de door haar aangevoerde bewijzen, in het bijzonder de verklaringen van Stora (bijlagen 39 en 43 bij de mededeling van de punten van bezwaar) en de bijlagen 73 en 102 bij de mededeling van de punten van bezwaar, ruimschoots volstaan om aan te tonen, dat er een kartel tot bevriezing van de marktaandelen en beheersing van het aanbod bestond, alsmede dat verzoekster aan deze bestanddelen van het kartel heeft deelgenomen.

72 Met betrekking tot het tweede onderdeel van het middel herinnert zij eraan, dat zij zich heeft gebaseerd op bewijsstukken betreffende een kartel tot bevriezing van de marktaandelen, en zij stelt dat verzoeksters betoog betreffende de ontwikkeling van de marktaandelen van de verschillende ondernemingen derhalve niet relevant is voor de vraag, of er een dergelijk kartel bestond. Bovendien heeft zij in de beschikking uitdrukkelijk aanvaard, dat de marktaandelen van bepaalde ondernemingen langzaam omhoog kropen aangezien de besprekingen over marktaandelen elk jaar werden hervat (punten 60 en 131 van de considerans van de beschikking). Hoe dan ook verbiedt artikel 85 mededingingsregelingen die ten doel of ten gevolge hebben dat de mededinging wordt beperkt, ongeacht met hoeveel succes dit werd bekroond.

73 Wat meer in het bijzonder verzoeksters argumenten betreffende de ontwikkeling van haar eigen marktaandelen betreft, herinnert de Commissie eraan, dat de inbreuk betrekking had op de gehele communautaire markt. Verzoekster maakte deel uit van de PWG waarin over de marktaandelen werd gesproken. In 1989 was de gedelegeerd bestuurder van Saffa zelfs tot vicevoorzitter van de PG Paperboard benoemd.

74 Ten slotte merkt de Commissie op, dat verzoeksters verklaring dat zij altijd autonoom is opgetreden, niet door enig bewijs wordt gestaafd. Gesteld al dat verzoekster het kartel heeft geschonden, dan doet dit bovendien niets af aan de gepleegde inbreuk (arrest Rhône-Poulenc/Commissie, reeds aangehaald).

75 Met betrekking tot het derde onderdeel van het middel ten slotte betoogt de Commissie, dat Stora in bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar heeft bevestigd, dat de PWG een systeem had voorzien en ingevoerd om het evenwicht te herstellen en de productie te beheersen om de prijzen op een constant niveau te houden. Bijgevolg is het feit dat de marktsituatie of de goede werking van het kartel tot gevolg heeft gehad dat verzoekster naar eigen zeggen niet verplicht was om de productie stil te leggen op basis van een afstemming, van geen enkele invloed op haar aansprakelijkheid, noch op haar deelneming aan het kartel tot bevriezing van de marktaandelen en beheersing van de hoeveelheden.

Beoordeling door het Gerecht

1. Het bestaan van een onderlinge afstemming tot bevriezing van de marktaandelen en een onderlinge afstemming tot beheersing van het aanbod

76 Wat het eerste onderdeel van het middel betreft, zij eraan herinnerd, dat volgens artikel 1 van de beschikking de in deze bepaling genoemde ondernemingen inbreuk hebben gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag door hun deelname, gedurende de relevante periode, aan een overeenstemming en onderling afgestemde feitelijke gedraging, waarbij de kartonleveranciers in de Gemeenschap "een afspraak maakten over handhaving van de marktaandelen van de grote producenten op vaste niveaus die van tijd tot tijd konden worden gewijzigd" en "in toenemende mate vanaf vooraan in 1990 ter beheersing van het aanbod van het product in de Gemeenschap onderling afgestemde maatregelen namen teneinde de tenuitvoerlegging van de genoemde onderling afgestemde prijsverhogingen te waarborgen".

77 Volgens de Commissie is het initiatief voor deze beide categorieën van heimelijke verstandhoudingen, die in de beschikking worden samengevat onder de titel "beheersing van hoeveelheden", gedurende de relevante periode genomen door de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG. Uit punt 37, derde alinea, van de considerans van de beschikking blijkt namelijk, dat het werkelijke doel van de PWG, zoals omschreven door Stora, "omvatte $bespreking van en onderlinge afstemming over markten, marktaandelen, prijzen, prijsverhogingen en capaciteit'."

78 Met betrekking tot de rol van de PWG bij de heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen wordt in de beschikking (punt 37, vijfde alinea, van de considerans) opgemerkt: "In verband met maatregelen tot verhoging van de prijzen werden in de PWG gedetailleerde besprekingen gevoerd over de marktaandelen in West-Europa van de nationale groepen en de afzonderlijke producenten. Deze resulteerden in het bereiken van overeenstemming tussen de deelnemers over hun marktaandelen, met als doel ervoor te zorgen dat de onderling afgestemde prijsverhogingen niet in gevaar werden gebracht door overaanbod. De grote producentengroepen kwamen feitelijk overeen, hun marktaandelen te handhaven op het niveau dat voor elk jaar bleek uit de jaarcijfers over productie en verkoop, die via Fides in definitieve vorm in maart van het daaropvolgende jaar beschikbaar kwamen. Op elke vergadering van de PWG werd de ontwikkeling van de marktaandelen geanalyseerd op basis van de maandelijkse Fides-cijfers; als daaruit aanzienlijke schommelingen bleken, werd van de onderneming die daarvoor verantwoordelijk geacht werd, uitleg gevraagd."

79 Volgens punt 52 van de considerans omvatte "de in 1987 door de PWG bereikte overeenkomst de $bevriezing' van de West-Europese marktaandelen van de belangrijkste producenten op het destijds bestaande niveau, waarbij geen pogingen mochten worden gedaan, door een agressief prijsbeleid nieuwe afnemers te winnen of de bestaande omzet te vergroten".

80 In punt 56, eerste alinea, van de considerans wordt gesteld: "De basisafspraak tussen de voornaamste producenten over de handhaving van hun marktaandelen bleef gedurende de door deze beschikking bestreken periode bestaan." Volgens punt 57 werd "$de ontwikkeling van de marktaandelen' op iedere vergadering van de PWG geanalyseerd op basis van voorlopige statistieken". In punt 56, laatste alinea, ten slotte wordt verklaard: "Aan de besprekingen over marktaandelen namen de producenten deel die in de PWG waren vertegenwoordigd, namelijk: Cascades, Finnboard, KNP (tot 1988), [Mayr-Melnhof], MoDo, Sarrió, de twee producenten van de Stora-groep, CBC en Feldmühle, en (vanaf 1988) Weig."

81 De Commissie heeft dus op juiste wijze aangetoond, dat er tussen de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG een heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen bestond.

82 De analyse van de Commissie berust namelijk hoofdzakelijk op de verklaringen van Stora (bijlagen 39 en 43 bij de mededeling van de punten van bezwaar) en wordt bevestigd door bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar.

83 In bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar verklaart Stora: "De PWG kwam vanaf 1986 bijeen om de invoering van discipline op de markt te ondersteunen (...) Naast andere (rechtmatige) activiteiten omvatte het doel: bespreking van en onderlinge afstemming over markten, marktaandelen, prijzen en prijsverhogingen, vraag en capaciteit. Zijn rol bestond onder meer uit het beoordelen van de precieze situatie van vraag en aanbod op de markt, alsmede van de maatregelen die moesten worden genomen om te proberen orde op de markt tot stand te brengen, en om deze beoordeling voor te leggen aan de President Conference."

84 Meer in het bijzonder met betrekking tot de heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen deelt Stora mee, dat "de door nationale groepen van de Europese Gemeenschap, EFTA en andere landen behaalde marktaandelen welke door leden van de PG Paperboard waren verstrekt, binnen de PWG werden bestudeerd" en dat de PWG "de mogelijkheid besprak om de marktaandelen op hun niveau van het vorige jaar te handhaven" (bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 19). Verder deelt zij (in hetzelfde document, punt 6) mee, dat "besprekingen betreffende marktaandelen van de producenten in Europa ook gedurende deze periode plaatsvonden, waarbij de eerste referentieperiode de niveaus van 1987 waren".

85 In haar antwoord op een vraag van de Commissie van 23 december 1991, dat zij op 14 februari 1992 had verstuurd (bijlage 43 bij de mededeling van de punten van bezwaar), preciseert Stora nog: "De door de PWG-leden gemaakte afspraken betreffende de niveaus van de marktaandelen hadden betrekking op Europa in zijn geheel. Deze afspraken waren gebaseerd op de cijfers van het gehele voorgaande jaar, die gewoonlijk definitief beschikbaar waren in maart van het daaropvolgende jaar" (punt 1.1).

86 Deze verklaring wordt in hetzelfde stuk bevestigd in de navolgende bewoordingen: "(...) de besprekingen leidden tot afspraken die in de regel in maart van elk jaar tussen de leden van de PWG werden gemaakt om hun marktaandelen op het niveau van het voorgaande jaar te houden" (punt 1.4). Stora merkt op, dat "geen maatregelen werden genomen om de naleving van deze afspraken te verzekeren", en dat de leden van de PWG "zich er bewust van waren dat indien zij op bepaalde markten waarop door anderen werd geleverd, uitzonderlijke omzetten zouden maken, deze anderen het hun betaald zouden kunnen zetten op andere markten" (zelfde punt).

87 Ten slotte verklaart zij, dat Saffa heeft deelgenomen aan de besprekingen betreffende de marktaandelen (punt 1.2).

88 De verklaringen van Stora betreffende de heimelijke verstandhouding over de marktaandelen worden gestaafd door bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar. Dit bij FS-Karton aangetroffen document is een vertrouwelijke notitie van 28 december 1988 betreffende de marktsituatie, welke door de marketingmanager, verantwoordelijk voor de verkoop van de Mayr-Melnhof-groep in Duitsland (Katzner), is toegestuurd aan de algemeen directeur van Mayr-Melnhof in Oostenrijk (Gröller).

89 Volgens dit in de punten 53 tot en met 55 van de considerans van de beschikking geciteerde document, had deze nauwere samenwerking binnen de "Präsidentenkreis", waartoe in 1987 was besloten, "winnaars" en "verliezers" opgeleverd. De opsteller van de notitie deelt Mayr-Melnhof bij de categorie van verliezers in om verschillende, in het bijzonder de navolgende redenen:

"2) Overeenstemming kon slechts worden bereikt door ons "te bestraffen" - van ons werden "offers" verlangd.

3) De marktaandelen van 1987 moesten worden "bevroren", de bestaande contacten in stand blijven en geen nieuwe activiteiten of soorten door middel van de prijs worden ingepalmd (in januari 1989 zal het resultaat blijken - indien iedereen eerlijk is)."

90 Deze zinnen moeten in de meer algemene context van de notitie worden gelezen.

91 In dit verband wijst de opsteller bij wijze van inleiding op de nauwere samenwerking op Europees niveau in de "Präsidentenkreis". Deze uitdrukking is door Mayr-Melnhof aldus geïnterpreteerd, dat zij in het algemeen doelt op zowel de PWG als de PC, dat wil zeggen zonder te verwijzen naar een specifieke gebeurtenis of vergadering (bijlage 75 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 2.a), een uitlegging die in de onderhavige context niet behoeft te worden onderzocht.

92 Vervolgens deelt de opsteller mee, dat deze samenwerking heeft geleid tot de "prijsdiscipline", die "winnaars" en "verliezers" heeft opgeleverd.

93 De uitdrukking betreffende de marktaandelen die op de niveaus van 1987 moesten worden bevroren, moet dus worden gelezen in de context van deze prijsdiscipline waartoe door de "Präsidentenkreis" is besloten.

94 Bovendien is de verwijzing naar 1987 als referentiejaar in overeenstemming met de tweede verklaring van Stora (bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar; zie punt 84 supra).

95 Met betrekking tot de rol die de PWG heeft gespeeld bij de heimelijke verstandhouding betreffende de beheersing van het aanbod, welke kenmerkend was voor het onderzoek van de machinestilstand, wordt in de beschikking vermeld, dat de PWG een beslissende rol heeft gespeeld bij de tenuitvoerlegging van de machinestilstand, toen vanaf begin 1990 de productiecapaciteit toenam en de vraag afnam: "(...) begin 1990 [achtten] de leidende producenten in de bedrijfstak (...) het noodzakelijk in het kader van de PWG tot onderlinge afspraken over de noodzaak van machinestilstand te komen. De grote producenten zagen in, dat zij de vraag niet konden vergroten door de prijzen te verlagen en dat de handhaving van de productie op volle capaciteit alleen maar de prijzen zou doen dalen. Met behulp van de capaciteitsverslagen kon in theorie berekend worden hoe lang de machines moesten stilstaan om vraag en aanbod in evenwicht te brengen. (...)" (punt 70 van de considerans van de beschikking).

96 Verder wordt in de beschikking opgemerkt: "De PWG bepaalde niet formeel voor elke producent voor hoe lang diens machines moesten worden stilgelegd. Volgens Stora bestonden er praktische moeilijkheden bij het vaststellen van een gecoördineerd plan met betrekking tot een stilstand voor alle producenten. Stora verklaart, dat er om deze redenen slechts $een soepel aanmoedigingssysteem bestond'" (punt 71 van de considerans van de beschikking).

97 De Commissie heeft dus genoegzaam aangetoond, dat er tussen de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG een heimelijke verstandhouding betreffende de stilleggingen van de productie bestond.

98 De door haar overgelegde stukken staven haar analyse.

99 In de tweede verklaring (bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 24) verklaart Stora: "Met de vaststelling door de PWG van het $prijs vóór tonnage'-beleid en de geleidelijke toepassing van een equivalent systeem van prijzen vanaf 1988, hebben de leden van de PWG erkend, dat wegens een geringere toeneming van de vraag machinestilstand ($downtime') nodig was om deze prijzen te handhaven. Zonder machinestilstand door de producenten zou het wegens de steeds grotere overcapaciteit onmogelijk zijn geweest de overeengekomen prijsniveaus te handhaven."

100 In het volgende punt van haar verklaring voegt zij daaraan toe: "In 1988 en 1989 werd nagenoeg de volledige capaciteit van de bedrijfstak benut. Boven de normale stilleggingen in verband met onderhoud en vakantie was vanaf 1990 geen machinestilstand noodzakelijk. Later, toen de bestellingen afnamen, bleek machinestilstand noodzakelijk om het $prijs vóór tonnage'-beleid te handhaven. De hoeveelheid $downtime' die de producenten moesten nemen (om het evenwicht tussen productie en consumptie te handhaven), kon worden berekend op basis van de capaciteitsverslagen. De PWG had niet formeel $downtime' toegewezen, ofschoon er een soepel aanmoedigingssysteem bestond (...)"

101 Wat bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar betreft, vormen de redenen welke door de opsteller ervan worden gegeven om te verklaren waarom hij Mayr-Melnhof als "verliezer" beschouwde toen hij de notitie opstelde, belangrijke bewijzen dat er met betrekking tot de machinestilstand een heimelijke verstandhouding bestond tussen de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG.

102 De opsteller ervan stelt namelijk vast:

"4) Op dit punt beginnen de opvattingen van de betrokkenen over de doelstelling uiteen te lopen.

(...)

c) Alle verkopers en Europese vertegenwoordigers werden van hun geraamde hoeveelheden ontheven en er werd een bijna waterdichte, harde prijspolitiek verdedigd (de medewerkers verstonden vaak niet, waarom onze houding ten opzichte van de markt was gewijzigd - vroeger werd enkel een tonnage verlangd en thans enkel prijsdiscipline met het risico van machinestilstand)."

103 Volgens Mayr-Melnhof (bijlage 75 bij de mededeling van de punten van bezwaar) slaat de hierboven weergegeven passage op een interne bedrijfssituatie. Gelezen in het licht van de meer algemene context van de notitie komt in dit uittreksel evenwel tot uiting, dat op het niveau van de verkoopteams een in het kader van de "Präsidentenkreis" vastgesteld, strikt prijsbeleid werd toegepast. Het document moet dus aldus worden uitgelegd, dat het inhoudt, dat de deelnemers aan de overeenkomst van 1987, dat wil zeggen op zijn minst degenen die de vergaderingen van de PWG bijwoonden, ontegenzeglijk de consequenties hebben ingeschat, die het vastgestelde beleid zou hebben, ingeval dit strikt zou worden toegepast.

104 Het feit dat tussen de producenten tijdens de voorbereiding van de prijsverhogingen is gesproken over het onderzoek van de machinestilstand, wordt onder meer bevestigd door een notitie van Rena van 6 september 1990 (bijlage 118 bij de mededeling van de punten van bezwaar), waarin melding wordt gemaakt van de bedragen van de prijsverhogingen in verschillende landen, de data van de toekomstige aankondigingen van deze prijsverhogingen, alsmede voor verschillende producenten de stand van hun in arbeidsdagen uitgedrukte orderportefeuille.

105 De opsteller van het document merkt op, dat bepaalde producenten machinestilstand voorzagen, hetgeen hij bijvoorbeeld uitdrukt als volgt:

"Kopparfors 5-15 days 5/9 will stop for five days."

106 Op basis van het voorgaande moet worden geconcludeerd, dat de Commissie het bestaan van een heimelijke verstandhouding tussen de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG betreffende de marktaandelen, alsmede het bestaan van een heimelijke verstandhouding tussen deze zelfde ondernemingen betreffende machinestilstand rechtens genoegzaam heeft bewezen. Voor zover niet wordt betwist, dat Sarrió de vergaderingen van de PWG heeft bijgewoond, en deze onderneming uitdrukkelijk wordt genoemd in de voornaamste belastende bewijsstukken (verklaringen van Stora en bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar), heeft de Commissie verzoekster terecht aansprakelijk gesteld voor een deelneming aan deze beide heimelijke verstandhoudingen.

107 Verzoeksters kritiek op de verklaringen van Stora en op bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar, waarmee zij de bewijskracht van deze stukken betwist, kan aan deze vaststelling niet afdoen.

108 Wat om te beginnen de achtereenvolgende verklaringen van Stora tegenover de Commissie betreft, staat vast, dat zij afkomstig zijn van een van de ondernemingen die worden geacht bij de gestelde inbreuk betrokken te zijn geweest, en dat zij een gedetailleerde beschrijving bevatten van de aard van de binnen de organen van de PG Paperboard gevoerde besprekingen, van het doel dat werd nagestreefd door de daarin verenigde ondernemingen, alsmede van de deelneming van deze ondernemingen aan de vergaderingen van haar verschillende organen. Voor zover dit kernbewijsstuk door andere stukken in het dossier wordt bevestigd, worden de verklaringen van de Commissie daardoor afdoende gestaafd.

109 Met betrekking tot bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar is verzoekster verder van mening, dat daarin enkel een onderlinge afstemming van de prijzen wordt aangetoond, omdat de daarin vermelde wijzigingen in de verkopen gewoonweg als consequentie van de prijspolitiek worden beschouwd. Dienaangaande beroept zij zich op de interpretatie van dit document door Mayr-Melnhof (bijlage 75 bij de mededeling van de punten van bezwaar).

110 Deze analyse van verzoekster is evenwel niet bestand tegen een contextuele uitlegging van het document en de uitlegging die Mayr-Melnhof daaraan geeft, is van geen enkel nut.

111 Volgens bijlage 75 bij de mededeling van de punten van bezwaar is bijlage 73 "een algemeen situatieverslag van de marketingmanager van FS-Karton voor de directie van de groep, dat niets anders is dan een poging om het achterblijven van de ontwikkeling van de omzet bij FS-Karton tegenover de directie van de groep te rechtvaardigen, vooral op basis van het nieuwe commerciële beleid, dat de dochterondernemingen tot een absolute prijsdiscipline verplichtte, zelfs ten koste van een daling van de omzet". Bovendien betekende volgens Mayr-Melnhof: "$de bevriezing van de marktaandelen' (...), dat voor het behalen van een hoger prijsniveau binnen de Mayr-Melnhof-kartongroep niet moest worden geprobeerd, hogere marktaandelen te behalen door extra hoeveelheden aan nieuwe afnemers of nieuwe soorten tegen niet kostendekkende prijzen af te zetten. Het doel was veeleer, ondanks hogere prijzen de bestaande afnemerrelaties te behouden."

112 Deze algemene overwegingen zijn niet te rijmen met de verwijzing in de inleiding naar de "Präsidentenkreis" en het gehele document moet in het licht van deze verwijzing worden gelezen.

113 Voor zover de informatie in bijlage 73 betreffende de "bevriezing" van de marktaandelen en de beheersing van het aanbod overeenstemt met de informatie in de verklaringen van Stora, heeft de Commissie zich terecht op het standpunt gesteld dat deze stukken, tezamen gelezen, blijk geven van het bestaan van een wilsovereenstemming die verder gaat dan een onderlinge afstemming van enkel de prijzen.

114 Bijgevolg heeft de Commissie het bestaan van de beide betrokken heimelijke verstandhoudingen aangetoond, zodat verzoeksters kritiek op bijlage 102 bij de mededeling van de punten van bezwaar niet behoeft te worden onderzocht.

2. Het feitelijke gedrag van verzoekster

115 Het tweede en het derde onderdeel van het middel, volgens hetwelk het feitelijke gedrag van de ondernemingen niet is te rijmen met de verklaringen van de Commissie betreffende het bestaan van de beide betwiste heimelijke verstandhoudingen, kan evenmin worden aanvaard.

116 In de eerste plaats mag het bestaan van de heimelijke verstandhoudingen tussen de leden van de PWG betreffende de beide aspecten van het "prijs vóór tonnage"-beleid niet worden verward met de uitvoering daarvan. De door de Commissie verstrekte bewijzen hebben namelijk een zodanige bewijskracht, dat de inlichtingen betreffende het feitelijke gedrag van verzoekster op de markt niet kunnen afdoen aan de conclusies van de Commissie betreffende het bestaan zelf van de heimelijke verstandhoudingen betreffende de beide aspecten van het betrokken beleid. Hooguit zouden verzoeksters beweringen kunnen aantonen, dat haar gedrag niet strookte met de beleidslijn die tussen de ondernemingen in het kader van de PWG was overeengekomen.

117 In de tweede plaats zijn de conclusies van de Commissie niet in tegenspraak met de door verzoekster verstrekte inlichtingen. Beklemtoond moet worden, dat de Commissie uitdrukkelijk erkent, dat de heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen "geen formeel mechanisme van strafmaatregelen of compensatie [inhield] om de afspraak betreffende de marktaandelen af te dwingen", en dat de marktaandelen van een aantal grote producenten jaarlijks omhoogkropen (zie in het bijzonder punten 59 en 60 van de considerans van de beschikking). Bovendien geeft de Commissie toe, dat tot begin 1990 de volledige capaciteit van de bedrijfstak werd benut, zodat tot die datum vrijwel geen machinestilstand noodzakelijk was (punt 70 van de considerans van de beschikking).

118 In de derde plaats is het vaste rechtspraak, dat het feit dat een onderneming zich niet houdt aan de resultaten van vergaderingen die een kennelijk mededingingsverstorend doel hebben, haar niet van de volle aansprakelijkheid voor haar deelneming aan het kartel kan ontslaan, wanneer zij zich niet publiekelijk van de inhoud van de vergaderingen heeft gedistantieerd (zie bijvoorbeeld arrest Gerecht van 6 april 1995, Tréfileurope/Commissie, T-141/89, Jurispr. blz. II-791, punt 85). Zelfs indien verzoekster zich op de markt niet op de overeengekomen wijze heeft gedragen, doet zulks dus niets af aan haar aansprakelijkheid voor een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag.

Het middel: onjuiste beoordeling, door de Commissie, van de duur van de onderlinge afstemming van de prijzen

Argumenten van partijen

119 Verzoekster betoogt, dat een onderlinge afstemming van de aangekondigde prijzen, althans wat haar betreft, slechts vanaf 1988 heeft plaatsgevonden. De verhoging van de prijzen van januari 1987 in het Verenigd Koninkrijk was volgens haar slechts een natuurlijke reactie van de producenten op de lage wisselkoers van het Britse pond tegenover de andere Europese valuta en het uniforme karakter van deze verhoging was een gevolg van de markttransparantie. Het is marktdeelnemers niet verboden, hun gedrag aan te passen aan het vastgestelde of te verwachten gedrag van hun concurrenten (arrest Suiker Unie e.a./Commissie, reeds aangehaald). Bovendien bewijzen noch de bijlagen 44 en 61 bij de mededeling van de punten van bezwaar, noch document A-17-2 de onderlinge afstemming van de prijzen tussen de ondernemingen. In elk geval hadden deze stukken geen betrekking op verzoekster.

120 Voor het einde van de onderlinge afstemming van de prijzen heeft de Commissie volgens haar ten onrechte april 1991 aangehouden, terwijl de laatste afgestemde verhoging van de prijzen is aangekondigd in september-oktober 1990.

121 De Commissie herinnert eraan, dat verzoekster de vergaderingen van de PWG en het JMC heeft bijgewoond vanaf hun oprichting en in 1991 nog steeds lid was. Zij beklemtoont, dat documenten die zijn aangetroffen in de lokalen van een van de betrokken ondernemingen, weliswaar aantonen dat eind 1987 overeenstemming was bereikt over de problemen betreffende de hoeveelheidsbeheersing en prijsdiscipline (punt 53 van de considerans van de beschikking), doch dat hiermee niet in tegenspraak is, dat de betrokken producenten vóór dit tijdvak een aantal geheime vergaderingen hebben gehouden om een plan te bespreken dat de mededinging diende uit te schakelen (zie in het bijzonder punt 161 van de considerans van de beschikking). De bijlagen 35 en 43 bij de mededeling van de punten van bezwaar bevestigen deze verklaring. De Commissie voegt daaraan toe, dat de juistheid van haar conclusies betreffende de duur van de inbreuk eveneens wordt aangetoond door de prijsverhogingen die sedert 1987 door de producenten zijn doorgevoerd.

Beoordeling door het Gerecht

122 Volgens artikel 1 van de beschikking heeft verzoekster inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag, door haar deelname, vanaf medio 1986 tot ten minste april 1991, aan een overeenstemming en onderling afgestemde feitelijke gedraging, waarbij de kartonleveranciers in de Gemeenschap onder meer verhogingen van de kartonprijzen overeenkwamen en gelijktijdige en uniforme prijsverhogingen in de gehele Gemeenschap planden en ten uitvoer legden. In punt 74 van de considerans wordt gepreciseerd, dat het eerste onderling afgestemde prijsinitiatief waaraan verzoekster heeft deelgenomen (bijlage A bij de beschikking), voor het Verenigd Koninkrijk plaatsvond eind 1986, "terwijl het nieuwe instrument van de PG Paperboard nog in oprichting was".

123 In punt 161, tweede alinea, van de considerans wordt overigens in aanmerking genomen, dat de meeste ondernemingen tot wie de beschikking is gericht, aan de inbreuk hebben deelgenomen vanaf juni 1986, "het tijdstip waarop de PWG werd ingesteld en de heimelijke verstandhouding tussen de kartonproducenten in de PG Paperboard intensiever en geleidelijk doeltreffender werd".

124 Tot staving van haar kritiek betreffende het begin van de onderlinge afstemming van de prijzen betwist verzoekster de bewijskracht van de bijlagen 61 en 44 bij de mededeling van de punten van bezwaar, alsmede die van document A-17-2.

125 Bijlage 61 bij de mededeling van de punten van bezwaar is een notitie die werd aangetroffen bij de handelsagent van Mayr-Melnhof in het Verenigd Koninkrijk. De Commissie is van oordeel, dat het gaat om een "interne notitie van een $President Conference' [welke] het door Stora toegegeven feit dat tijdens de $President Conference' wel dergelijk besprekingen zijn gevoerd over heimelijke prijsafspraken", bevestigt (punten 41, derde alinea, en 75, tweede alinea, van de considerans van de beschikking).

126 Dit document, betreffende een vergadering te Wenen op 12 en 13 december 1986, bevat de navolgende inlichtingen:

"Prijszetting in het VK

Op de laatste vergadering van Fides verklaarde de vertegenwoordiger van Weig, dat volgens Weig 9 % te hoog was voor het Verenigd Koninkrijk en dat zij akkoord ging met 7 %! Grote teleurstelling, omdat dit neerkomt op een $onderhandelingsniveau' voor alle anderen. De prijspolitiek in het Verenigd Koninkrijk zal worden overgelaten aan RHU met steun van [Mayr-Melnhof], zelfs indien dit een tijdelijk lager tonnage betekent, terwijl wij proberen (en zullen laten blijken dat wij proberen) de doelstelling van 9 % te halen. [Mayr-Melnhof/FS] handhaven een groeibeleid in het Verenigd Koninkrijk doch de winstdaling is groot en wij moeten alles doen om de prijzen weer onder controle te krijgen. [Mayr-Melnhof] is het ermee eens dat het feit dat bekend is dat zij hun tonnage in Duitsland met 6 000 ton hebben verhoogd, niets oplost!"

127 De Fides-vergadering waarop aan het begin van de aangehaalde passage wordt gedoeld, is volgens Mayr-Melnhof (antwoord op een verzoek om inlichtingen, bijlage 62 bij de mededeling van de punten van bezwaar) waarschijnlijk de vergadering van de PC op 10 november 1986.

128 Vastgesteld moet worden, dat het onderzochte document aantoont, dat Weig heeft gereageerd door informatie te verstrekken omtrent haar toekomstig prijsbeleid in het Verenigd Koninkrijk ten opzichte van een aanvankelijk niveau van prijsverhoging.

129 Het kan evenwel niet als bewijs worden beschouwd, dat Weig heeft gereageerd ten opzichte van een bepaald niveau van prijsverhoging dat op een datum vóór 10 november 1986 was overeengekomen tussen de ondernemingen die lid waren van de PG Paperboard.

130 De Commissie voert namelijk geen enkel ander bewijs dienaangaande aan. Bovendien kan de verwijzing van Weig naar een prijsverhoging van "9 %" worden verklaard door de prijsverhoging in het Verenigd Koninkrijk die door Thames Board Ltd was aangekondigd op 5 november 1986 (bijlage A-12-1). Deze aankondiging is kort nadien bekendgemaakt, zoals blijkt uit een persknipsel (bijlage A-12-3). Ten slotte heeft de Commissie geen enkel ander document overgelegd dat een rechtstreeks bewijs kan opleveren dat tijdens vergaderingen van de PC over prijsverhogingen is gesproken. Onder deze omstandigheden kan niet worden uitgesloten, dat de uitspraken van Weig, zoals weergegeven in bijlage 61 bij de mededeling van de punten van bezwaar, zijn gedaan in de marge van de vergaderingen van de PC van 10 november 1986, zoals Weig ter terechtzitting herhaaldelijk heeft gesteld.

131 Bovendien wordt in de notulen van een bijeenkomst van het bestuur van Feldmühle (UK) Ltd van 7 november 1986 (bijlage A-17-2), waarop de Commissie zich in haar beschikking beroept (punt 74, derde alinea, van de considerans), slechts bevestigd dat de aankondiging van een prijsverhoging van ongeveer 9 % door Thames Board Ltd op een datum vóór 10 november 1986 aan deze Britse dochter van Feldmühle bekend was: "TBM and the Fins have announced price increases of approximately 9 % to be effective from February 1987 and it would appear that most other mills will be looking for the same sort of increase" ["TBM en de Finnen hebben prijsverhogingen van circa 9 % per februari 1987 aangekondigd en de meeste andere producenten zullen naar alle waarschijnlijkheid een vergelijkbare verhoging willen toepassen"] (bijlage A-17-2, door de Commissie aangehaald in punt 74 van de considerans van de beschikking).

132 Bijlage 44 bij de mededeling van de punten van bezwaar, een met de hand geschreven notitie in de bureauagenda van een personeelslid van Feldmühle, die de bladzijdes van 15, 16 en 17 januari 1987 beslaat, levert volgens de Commissie "eveneens bewijs op voor een onderlinge afstemming" (punt 75, derde alinea, van de considerans van de beschikking).

133 Deze notitie heeft evenwel niet de bewijskracht die verweerster daaraan toekent. Niet wordt vermeld, van welke vergadering in deze notitie verslag wordt gedaan, zodat niet kan worden uitgesloten, dat het een interne vergadering van de onderneming Feldmühle was. Aangezien deze notitie waarschijnlijk van midden januari 1987 dateert, bewijst zij niet, dat de toepassing van de prijsverhoging, "waaraan ook TBM meedoet", een gevolg is van een onderlinge afstemming, aangezien deze mededeling slechts een eenvoudige vaststelling kan zijn.

134 Bepaalde informatie in de notitie is zelfs in tegenspraak met de verklaring van de Commissie, dat deze notitie het bestaan van een heimelijke verstandhouding aangaande de beslissing om de prijzen in het Verenigd Koninkrijk te verhogen, zou bevestigen. In het bijzonder de opmerking dat de directeur van Feldmühle "sceptisch" stond tegenover Kopparfors en ook Mayr-Melnhof beschuldigde van "onverantwoordelijk gedrag" ("ohne Verantwortung"), kan niet worden geacht de stelling van de Commissie te staven. Hetzelfde geldt voor de vermelding "Finnboard: Preisautonomie auch f. Tako" ["Finnboard: prijsautonomie ook voor Tako"].

135 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie niet heeft aangetoond, dat de ondernemingen hebben afgesproken de prijzen in het Verenigd Koninkrijk in januari 1987 te verhogen, noch a fortiori dat verzoekster betrokken was bij de besprekingen daarover.

136 Niettemin moet verzoekster als onderneming die, zoals zij zelf heeft erkend, de vergaderingen van de PWG heeft bijgewoond vanaf de oprichting van dit orgaan van de PG Paperboard tegen medio 1986, vanaf die datum aansprakelijk worden geacht voor een heimelijke verstandhouding betreffende de prijzen.

137 De PWG is namelijk door bepaalde ondernemingen, waaronder verzoekster, opgericht met een voornamelijk mededingingsverstorend oogmerk. Zoals Stora heeft meegedeeld (bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 8), "kwam de PWG vanaf 1986 bijeen om de invoering van discipline op de markt te ondersteunen", en omvatte het doel onder meer "bespreking van en onderlinge afstemming over markten, marktaandelen, prijzen, prijsverhoging en capaciteit" (bijlage 35 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 5, sub iii).

138 De rol die de ondernemingen die lid waren van dit orgaan, hebben gespeeld met betrekking tot de heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen en die betreffende machinestilstand, is beschreven in het voorgaande middel (zie punten 78-106 supra). De ondernemingen die lid waren van dit orgaan, hebben eveneens gesproken over prijsinitiatieven. Volgens Stora (bijlage 39 bij de mededeling van de punten van bezwaar, punt 10) is "met ingang van 1987 de PWG tot overeenstemming gekomen over en heeft zij algemene besluiten genomen betreffende het tijdstip en het niveau van door de kartonproducenten door te voeren prijsverhogingen".

139 Het feit dat zij heeft ingestemd met de oprichting en de deelneming aan de vergaderingen van een orgaan waarvan het mededingingsverstorende doel, onder meer bestaande in besprekingen over toekomstige prijsverhogingen, bij zijn oprichting bekend was en werd aanvaard door de ondernemingen, is derhalve voldoende reden om verzoekster aansprakelijk te achten voor een heimelijke verstandhouding betreffende de prijzen vanaf medio 1986, het tijdstip vanaf wanneer verzoekster erkent dat zij aan de PWG heeft deelgenomen.

140 Als einde van de onderlinge afstemming van de prijzen heeft de Commissie terecht de maand april 1991 aangehouden, gedurende welke maand personeelsleden van de Commissie overeenkomstig artikel 14 van verordening nr. 17 verificaties hebben verricht in de lokalen van verschillende ondernemingen. De laatste onderling afgestemde prijsverhoging, welke door verzoekster in oktober 1990 werd aangekondigd, is toegepast met ingang van januari 1991 en het tussen de ondernemingen overeengekomen niveau van de catalogusprijzen gold nog in de maand april 1991.

141 Daaruit volgt, dat dit middel moet worden afgewezen.

Het middel: onjuiste beoordeling, door de Commissie, van de duur van het kartel tot bevriezing van de marktaandelen en de beheersing van het aanbod Argumenten van partijen

142 Verzoekster betoogt, dat zelfs indien een kartel tot bevriezing van de marktaandelen en de beheersing van het aanbod als bewezen moet worden beschouwd, de Commissie de duur ervan onjuist heeft beoordeeld, omdat uit de door haar aangevoerde bewijzen blijkt, dat er vóór eind 1988 geen kartel bestond. In haar repliek voegt zij daaraan toe, dat bijlage 102 bij de mededeling van de punten van bezwaar, een notitie van Rena die betrekking zou hebben op een vergadering van het NPI op 3 oktober 1988, aantoont dat toen deze notitie werd opgesteld, een dergelijk kartel niet bestond, aangezien de opsteller ervan enkel spreekt van de mogelijkheid om een beheersing van het aanbod te onderzoeken ingeval er moeilijkheden zouden zijn op het gebied van de prijzen.

143 De Commissie verwijst naar de argumenten die zij heeft aangevoerd in het kader van het middel betreffende een onjuiste beoordeling van de duur van de onderlinge afstemming van de prijzen (zie punt 121 supra).

Beoordeling door het Gerecht

144 Het Gerecht heeft reeds vastgesteld (zie punten 78-106 supra), dat de Commissie heeft aangetoond, dat de ondernemingen die lid waren van de PWG, hebben deelgenomen aan een heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen, alsook aan een heimelijke verstandhouding betreffende machinestilstand.

145 Uit de beschikking blijkt, dat de "bevriezing" van de marktaandelen en het onderzoek van de machinestilstand tussen de deelnemers aan de vergaderingen van de PWG met ingang van eind 1987 specifiek werden besproken om te verzekeren dat de met ingang van 1988 genomen prijsinitiatieven succes zouden hebben (zie in het bijzonder punten 51-60 van de considerans). Dienaangaande wordt in de beschikking verklaard: "Alle leden van de PWG streefden ernaar de hernieuwde prijsinitiatieven niet te laten ondermijnen door aanzienlijke verhogingen van de verkochte hoeveelheden. Dit werd door Stora aangeduid als het $prijs [vóór] tonnage'-beleid" (punt 51, eerste alinea, van de considerans). Verder overweegt de Commissie dat kenmerken voor het "prijs vóór tonnage"-beleid, waardoor de PG Paperboard van eind 1987 tot april 1991 werd gekarakteriseerd, onder meer waren: "de $bevriezing' van de marktaandelen van de grote producenten, oorspronkelijk op grond van hun posities in 1987", en "de coördinatie van $machinestilstand' ($downtime') door de grote producenten in plaats van prijsverminderingen (voornamelijk vanaf 1990)" (punt 130, tweede alinea, van de considerans).

VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER: 694A0334.1

146 Deze verklaringen van de Commissie zijn voornamelijk gebaseerd op de bijlagen 39 en 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar.

147 In het document in bijlage 39 (punt 5) preciseert Stora: "In verband met het prijsinitiatief uit 1987 was het noodzakelijk, een globaal evenwicht te handhaven tussen productie en consumptie ($prijs vóór tonnage'-beleid)."

148 Met betrekking tot het begin van de heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen volgt uit bijlage 73 bij de mededeling van de punten van bezwaar (zie punt 89 supra), dat de "Präsidentenkreis" sedert oktober of november 1987 tot een nauwere samenwerking had besloten. Het resultaat van deze samenwerking was een heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen vanaf deze datum.

149 Aangaande het begin van de heimelijke verstandhouding betreffende machinestilstand verklaart Stora: "Met de vaststelling door de PWG van het $prijs vóór tonnage'-beleid en de geleidelijke toepassing van een vergelijkbaar prijssysteem vanaf 1988, erkenden de leden van de PWG, dat in verband met een geringere toename van de vraag $downtime' diende te worden genomen om deze prijzen te handhaven. Zonder $downtime' zouden de producenten de overeengekomen prijsniveaus in verband met de steeds toenemende overcapaciteit niet hebben kunnen handhaven" (bijlage 39, punt 24).

150 Zij voegt daaraan toe: "In 1988 en 1989 werd nagenoeg de volledige capaciteit van de bedrijfstak benut. Boven de normale stillegging in verband met onderhoud en vakantie was vanaf 1990 geen machinestilstand noodzakelijk. Later, toen de orders afnamen, bleek machinestilstand noodzakelijk om het $prijs vóór tonnage'-beleid te handhaven" (bijlage 39, punt 25).

151 Gelet op deze bewijzen heeft de Commissie aangetoond, dat de ondernemingen die de vergaderingen van de PWG hebben bijgewoond, eind 1987 een zogenoemd "prijs vóór tonnage"-beleid hebben aanvaard en dat een van de aspecten van dit beleid, namelijk een heimelijke verstandhouding betreffende de marktaandelen, met onmiddellijke ingang is toegepast, terwijl het aspect betreffende de machinestilstand pas vanaf 1990 werkelijk moest worden toegepast.

152 Uit het voorgaande volgt, dat het middel moet worden afgewezen.

Het middel: onjuiste beoordeling, door de Commissie, van het Fides-systeem van informatie-uitwisseling

153 In repliek betoogt verzoekster, dat het Fides-systeem van informatie-uitwisseling niet van dien aard was, dat het heimelijke gedragingen in de hand werkte, en dat het derhalve niet onverenigbaar was met artikel 85 van het Verdrag. Volgens haar verschillen de feiten in het onderhavige geval sterk van de feiten naar aanleiding waarvan beschikking 87/1/EEG van de Commissie van 2 december 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.128 - Vetzuren) (PB 1987, L 3, blz. 17), is gegeven, welke beschikking door de Commissie wordt aangevoerd in punt 134 van de considerans van de beschikking.

154 De Commissie beklemtoont in haar dupliek, waarom zij naar vorengenoemde "Vetzuren"-beschikking heeft verwezen. Zij betoogt, dat in casu het systeem van informatie-uitwisseling ten minste tot gevolg heeft gehad dat het kartel werd vergemakkelijkt.

155 Het Gerecht herinnert eraan, dat volgens artikel 48, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering nieuwe middelen in de loop van het geding niet mogen worden voorgedragen, tenzij zij steunen op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de behandeling is gebleken.

156 Het middel betreffende een onjuiste beoordeling, door de Commissie, van het Fides-systeem van informatie-uitwisseling is door verzoekster voor het eerst in het stadium van de repliek aangevoerd en steunt niet op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de behandeling is gebleken.

157 Bijgevolg is dit middel niet-ontvankelijk.

Het middel: onjuiste beoordeling, door de Commissie, voor zover zij zich op het standpunt heeft gesteld, dat het om één enkele algemene inbreuk ging en Sarrió voor de gehele inbreuk aansprakelijk was

Argumenten van partijen

158 Verzoekster is het niet eens met de benadering van de Commissie, die concludeert dat er sprake is van één enkele inbreuk en dat verzoekster voor de gehele inbreuk aansprakelijk is.

159 In de eerste plaats baseert de Commissie zich haars inziens voornamelijk op een "accusatoir theorema", voor zover zij niet over rechtstreekse bewijzen van een volledig kartel beschikt. De Commissie dient evenwel aan te tonen of, en zo ja, in hoeverre verzoekster aan elk van de bestanddelen van één enkele inbreuk heeft deelgenomen. Bij inbreuken op het communautaire mededingingsrecht moet het beginsel van een strikt individuele aansprakelijkheid gelden, aangezien het idee van een collectieve aansprakelijkheid indruist tegen in het bijzonder het quasi-strafrechtelijke karakter van de sancties die voor dergelijke inbreuken kunnen worden opgelegd. Bijgevolg verklaart de Commissie ten onrechte, dat niet behoeft te worden aangetoond dat verzoekster actief aan elk van de bestanddelen van de inbreuk heeft deelgenomen. Integendeel moet zowel de precieze aard van de gepleegde inbreuk worden bepaald, als de eventuele individuele deelneming van elke onderneming worden onderzocht, om de individuele aansprakelijkheid en bijgevolg de passende individuele sanctie te kunnen vaststellen.

160 In de tweede plaats verklaart verzoekster, dat het eveneens in strijd is met de fundamentele beginselen van het gemeenschapsrecht, in het bijzonder het beginsel betreffende de bewijslast, om de individuele aansprakelijkheid van een onderneming voor een inbreuk enkel te baseren op haar lidmaatschap van een vereniging waarvan de activiteiten althans gedeeltelijk rechtmatig waren.

161 In de derde plaats verklaart verzoekster, dat de Commissie niet naar behoren rekening heeft gehouden met haar bijzondere positie op de markt en binnen de PG Paperboard. Vooral om beter het hoofd te kunnen bieden aan haar concurrenten heeft zij in 1986 gevraagd om de vergaderingen van de PG Paperboard te mogen bijwonen.

162 De Commissie betoogt, dat zij het bestaan van het kartel en verzoeksters actieve deelneming daaraan als "kopstuk" heeft bewezen. Zij concludeert, dat zij haar analyse bijgevolg op precieze en bewezen feiten heeft gebaseerd en dat verzoeksters argumenten betreffende een soort "collectieve aansprakelijkheid" of een "accusatoir theorema" ongefundeerd zijn.

163 Verder verklaart zij, dat zij verzoeksters aansprakelijkheid niet enkel op haar hoedanigheid van lid van de PG Paperboard heeft gebaseerd. In werkelijkheid is deze enerzijds gebaseerd op de actieve deelneming van verzoekster aan de vergaderingen van de verschillende comités van de PG Paperboard die een mededingingsverstorend doel hadden, en anderzijds op het feit dat verzoekster de tijdens deze vergaderingen overeengekomen gedragslijn later tot de hare heeft gemaakt.

Beoordeling door het Gerecht

164 Om te beginnen zij opgemerkt, dat de Commissie heeft vastgesteld, dat verzoekster inbreuk heeft gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag door haar deelname vanaf medio 1986 tot ten minste april 1991 aan een overeenstemming en onderling afgestemde feitelijke gedraging die van medio 1986 stammen, en uit meerdere afzonderlijke bestanddelen bestaan.

165 Volgens punt 116, tweede alinea, van de considerans van de beschikking "ligt de kern van de inbreuk in het feit, dat de producenten jarenlang samen onrechtmatig hebben gehandeld volgens een gemeenschappelijk plan". Deze opvatting van de inbreuk komt eveneens tot uiting in punt 128 van de considerans: "Een onderverdeling van wat duidelijk een duurzame gemeenschappelijke actie is met eenzelfde algemene doelstelling in onderscheiden afzonderlijke inbreuken, zou echter artificieel zijn: zie ook hier het arrest van het Gerecht van eerste aanleg in zaak T-13/89, [ICI/Commissie,] punt 260."

166 Zelfs indien de Commissie in de beschikking niet formeel het begrip "één enkele inbreuk" heeft gebruikt, heeft zij impliciet naar dit begrip verwezen, zoals blijkt uit de verwijzing naar punt 260 van het arrest van het Gerecht van 10 maart 1992, ICI/Commissie (T-13/89, Jurispr. blz. II-1021).

167 Bovendien getuigt het herhaalde gebruik van het woord "kartel" door de Commissie om de diverse vastgestelde mededingingsverstorende gedragingen te vatten, van een globaliserende begripsopvatting van de inbreuken op artikel 85, lid 1, van het Verdrag. Blijkens punt 117 van de considerans van de beschikking is de Commissie namelijk van oordeel: "De juiste aanpak in een zaak als deze is het bestaan en de werking alsmede de meest opvallende kenmerken van het kartel als geheel aan te tonen en vervolgens te bepalen a) of er geloofwaardig en overtuigend bewijs bestaat voor de vaststelling van de band van iedere individuele producent met het gemeenschappelijke stelsel en b) voor welke periode elke producent aan het kartel deelnam." Zij voegt (in hetzelfde punt van de considerans) daaraan toe: "De Commissie is (...) niet ertoe gehouden de verschillende bestanddelen van de inbreuk te compartimenteren door iedere afzonderlijke gelegenheid tijdens het bestaan van het kartel waarbij over één of ander punt een consensus werd bereikt of door ieder individueel voorbeeld van gedrag waaruit een heimelijke verstandhouding blijkt, te identificeren en vervolgens iedere producent wiens betrokkenheid bij die gelegenheid of bij dat specifieke aspect van het kartel niet rechtstreeks bewezen is, vrijuit te laten gaan." Zij stelt overigens (punt 118), dat "er ruimschoots rechtstreeks bewijs is van de deelname van iedere vermoede deelnemer aan de inbreuk", zonder onderscheid te maken tussen de bestanddelen van deze algemene inbreuk.

168 De ene enkele inbreuk, zoals opgevat door de Commissie, valt dus samen met "het kartel als geheel" of het "gehele kartel" en wordt gekenmerkt door een duurzame gedraging van meerdere ondernemingen die een gemeenschappelijk onrechtmatig doel nastreven. De in punt 117 van de considerans van de beschikking beschreven bewijsmethode, alsmede de unitaire aansprakelijkheid, in die zin dat elke onderneming die "een band heeft" met het gehele kartel, daarvoor aansprakelijk wordt gesteld, ongeacht de bestanddelen van de inbreuk ten aanzien waarvan bewezen is dat zij daaraan heeft deelgenomen, zijn een uitvloeisel van dit begrip één enkele inbreuk.

169 Om elk van de in een beschikking als de onderhavige genoemde ondernemingen gedurende een bepaalde periode aansprakelijk te kunnen stellen voor een geheel kartel, moet de Commissie aantonen, dat elk van hen heeft ingestemd met de aanvaarding van een algemeen plan dat de bestanddelen van het kartel dekt, dan wel gedurende deze periode rechtstreeks aan al deze bestanddelen heeft deelgenomen. Een onderneming kan zelfs indien vaststaat dat zij slechts rechtstreeks aan een of meer van de bestanddelen van dit kartel heeft deelgenomen, voor een geheel kartel aansprakelijk worden gesteld, wanneer zij wist of noodzakelijkerwijze moest weten dat de heimelijke verstandhouding waaraan zij deelnam, deel uitmaakte van een algemeen plan, alsook dat dit algemene plan alle bestanddelen van het kartel dekte. Is zulks het geval, dan kan het feit dat de betrokken onderneming niet rechtstreeks aan alle bestanddelen van het gehele kartel heeft deelgenomen, haar niet disculperen van de aansprakelijkheid voor de inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag. Wel kan een dergelijke omstandigheid in aanmerking worden genomen bij de beoordeling van de zwaarte van de ten aanzien van haar vastgestelde inbreuk.

170 In casu blijkt uit de beschikking, dat de in artikel 1 daarvan vastgestelde inbreuk bestaat in heimelijke verstandhoudingen betreffende drie verschillende onderwerpen, die evenwel een gemeenschappelijk doel hebben en die als bestanddelen van het gehele kartel moeten worden beschouwd. Uit dit artikel blijkt namelijk, dat elk van de daarin genoemde ondernemingen inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag heeft gemaakt door haar deelname aan een overeenstemming en/of onderling afgestemde feitelijke gedraging waarbij de ondernemingen a) voor elke productkwaliteit in elke nationale valuta regelmatige prijsverhogingen overeenkwamen, b) een afspraak maakten over handhaving van de marktaandelen van de grote producenten op vaste niveaus die van tijd tot tijd konden worden gewijzigd, en c) in toenemende mate vanaf vooraan in 1990 ter beheersing van het aanbod van het product in de Gemeenschap onderling afgestemde maatregelen namen teneinde de