Conclusie van de Advocaat-Generaal K. Roemer

van 1 juni 1967 ( 1 )

Mijnheer de President, mijne heren Rechters,

Het onderhavige geding, aanhangig gemaakt bij beschikking van het Gerechtshof van het Groothertogdom Luxemburg, rechtdoende als Hof van Cassatie, geeft mij voor de eerste maal de gelegenheid om inzake de sociale zekerheid der migrerende werknemers, weinig overzichtelijk en moeilijk toegankelijk rechtsgebied, een conclusie te formuleren.

Zij heeft betrekking op de navolgende feiten :

Verzoeker in het proces voor de Luxemburgse rechter was achtereenvolgens als handelsvertegenwoordiger in Duitsland, België en Luxemburg werkzaam en in elk dezer landen bij. het stelsel van ouderdomsverzekering aangesloten. Toen hij op 24 januari 1958 — alstoen woonachtig en werkzaam in het Groothertogdom (Bertrange) — 65 jaar oud was geworden en daarmede de volgens de regelingen der drie genoemde Lid-Staten vereiste leeftijdsgrens had bereikt, kon hij zich niet met een verzoek om toekenning van ouderdomsrente tot de Luxemburgse Caisse de pension des employés privés wenden, aangezien hij het voor hem geldende minimum-verzekeringstijdvak (10 jaar) niet had vervuld; dit laatste was eerst het geval nadat hij nog enige tijd zijn beroep was blijven uitoefenen, te weten op 1 juli 1959. Toen vervolgens tot vaststelling van zijn ouderdomsrente moest worden overgegaan, beriepen de bevoegde verzekeringsorganen der drie Lid-Staten zich op 's Raads Verordening no. 3 inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers. In dit verband diene, dat verzoeker ook zonder samen-telling van de in de verschillende Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken zowel naar Luxemburgs recht als naar Belgisch recht aanspraak op uitkering had, doch op grond van de Duitse voorschriften op het stuk der sociale verzekering, waarin een minimum-verzekeringsduur van 15 jaar is voorzien, in de Bondsrepubliek zodanige aanspraak slechts kon doen gelden wanneer de in de andere Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken mede in aanmerking konden worden genomen. — Met toepassing van artikel 28, paragraaf 1, sub b), van Verordening no. 3 berekende het Luxemburgse verzekeringsorgaan (vergelijk de beschikking van de „sous-commission des pensions” van 24 oktober 1962) eerst het bedrag dat naar Luxemburgs recht verschuldigd zou zijn, wanneer alle verzekeringstijdvakken in Luxemburg waren vervuld. Vervolgens werd op grond van dit theoretisch bedrag de Luxemburgse uitkering vastgesteld „naar gelang van de verhouding van de duur der tijdvakken welke vóór het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd volgens de Luxemburgse rechtsvoorschriften zijn vervuld tot de duur van de tijdvakken welke krachtens de wettelijke regelingen van alle betrokken Lid-Staten zijn vervuld”. Deze wijze van berekening — ik heb haar vrijwel woordelijk uit artikel 28 van Verordening no. 3 aangehaald — noemt men gewoonlijk „Proratisierung” (berekening pro rata).

Zij leidde er in casu toe, dat verzoeker in Luxemburg voor een lagere Luxemburgse verzekeringsuitkering in aanmerking kwam dan waarop hij aanspraak zou hebben gehad wanneer alleen de Luxemburgse tijdvakken van verzekering in aanmerking waren genomen en uitsluitend Luxemburgs recht ware toegepast, immers het ouderdomspensioen aldaar bestaat uit een vaste som („part fondamentale”), welke niet van de verzekeringsduur afhankelijk is gesteld benevens een naar gelang van de verzekeringsduur berekend bedrag.

Begrijpelijkerwijze was verzoeker met dit resultaat niet tevreden en voorzag hij zich bij de Conseil arbitral des assurances sociales (Scheidsgerecht voor de sociale verzekering); hij vorderde allereerst, dat uitsluitend naar Luxemburgs recht en met inaanmerkingneming van de Luxemburgse verzekeringstijdvakken zou worden beslist, aangezien te zijnen aanzien samentelling van de in de andere Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken als bedoeld in artikel 27 van Verordening no. 3 achterwege kan blijven, waarmede tevens berekennig pro rata onmogelijk is geworden. Ware dit anders, dan zou nochtans niet — in voege als in artikel 28, patagraaf 1, sub e), van Verordening no. 3 bedoeld — met Belgische verzekeringstijdvakken en uitkeringen rekening mogen worden gehouden, aangezien het voor rekening van Belgische verzekeringsorganen komende gedeelte der uitkering ingevolge de aldaar geldende wet van 12 juli 1957 (zoals die sinds 3 april 1962 luidt), óók wanneer de vereiste leeftijdsgrens is bereikt en alle overige voorwaarden zijn vervuld, niet kan worden uitbetaald zolang betrokkene, als in casu, een beroep blijft uitoefenen.

De Conseil arbitral stelde bij uitspraak van 27 november 1963 verzoeker in het gelijk en wijzigde de beschikking van de Caisse de pension; deze ging evenwel in beroep, waarna bij uitspraak van de Conseil supérieur des assurances sodales van 19 november 1964 de oorspronkelijke beslissing van de Subcommissie voor ouderdomspensioenen werd bekrachtigd. De Conseil supérieur wees er met name op, dat het op grond van artikel 28, paragraaf 1, van Verordening no. 3 niet mogelijk is de Belgische verzekeringstijdvakken buiten beschouwing te laten, omdat naar Belgisch recht de voorwaarden voor het verkrijgen van de aanspraak zijn vervuld, doch alleen de uitbetaling van het pensioen was opgeschort in verband met het feit, dat betrokkene een beroep bleef uitoefenen.

Ten slotte werd de zaak door verzoeker aan de hoogste Luxemburgse instantie, het Gerechtshof, rechtdoende als Hof van Cassatie, voorgelegd. Het Gerechtshof constateerde, dat de beoordeling in casu afhankelijk was van de beantwoording van vragen betreffende het communautaire recht. Op dienovereenkomstige vordering van de Procureur-Generaal schorste het Gerechtshof bij arrest van 5 januari 1967 de behandeling en verzocht het overeenkomstig artikel 177 van het E.E.G.-Verdrag het Europees Gerechtshof om een uitspraak inzake de navolgende vragen :

„Is artikel 28, paragraaf 1, aanhef en sub b), van Verordening no. 3 van de Raad der E.E.G. inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers van 25 september 1958 van toepassing bij de bepaling van het bedrag der door de Caisse de pension des employés privés te Luxemburg verschuldigde ouderdomsrente, zelfs wanneer zodanige toepassing niet tot het verkrijgen, het behoud of herstel op uitkeringen als bedoeld in artikel 27, paragraaf 1, van bedoelde verordening zou leiden; subsidiair :

Verdraagt artikel 28 van genoemde Verordening no. 3 — indien zonder onderscheid van toepassing ook wanneer van het verkrijgen, het behoud of het herstel van het recht op uitkeringen geen sprake is — zich met de daaraan ten grondslag liggende bepaling van artikel 51 van het Verdag.” ( 2 )

Overeenkomstig artikel 20 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen werd aan partijen in het geding voor de nationale rechter, aan de Lid-Staten, aan de Commissie en aan de Raad de gelegenheid gegeven zich over deze vragen uit te spreken. Schriftelijke opmerkingen werden ingediend door de Luxemburgse pensioenkas en door de Commissie. Tijdens de mondelinge behandeling heeft bovendien verzoeker (namelijk in het geding voor de Luxemburgse rechter) enige opmerkingen gemaakt. Gezien deze opmerkingen en de tot nu toe door het Hof van Justitie met betrekking tot Verordening no. 3 gewezen arresten, zal ik thans pogen de gestelde vragen te beantwoorden.

De beantwoording der gestel de vragen

1. De door verzoeker in het geding voor de Luxemburgse rechter naar voren gebrachte bezwaren

Wij moeten thans wel in de eerste plaats stilstaan bij enkele bezwaren, die door de oorspronkelijke verzoekende partij in haar opmerkingen zijn ontwikkeld. Verzoeker meent, dat het Hof van Justitie zich tot kennisneming der gestelde vragen onbevoegd moet verklaren, aangezien niet het gemeenschapsrecht, doch de uitlegging van Belgisch recht in het geding is. Ook meent hij, dat een casuspositie als de onderhavige niet onder de doelstellingen van artikel 15 van het Verdrag valt, aangezien het hier gaat om een bij de totstandkoming van het E.E.G.-Verdrag bijna 65 jaar oude verzekerde, die niet meer als migrerende werknemer van de door het Verdrag gewaarborgde vrijheden gebruik kon maken noch ook aanvullende aanspraken op uitkering kon verkrijgen.

Ik acht deze bezwaren evenwel niet steekhoudend.

Wat al dadelijk de laatste vraag betreft: de Commissie heeft er tijdens de mondelinge behandeling op gewezen, dat Verordening no. 3 blijkens de redactie van verschillende harer bepalingen kennelijk niet slechts bedoeld is voor migrerende werknemers, die na het inwerkingtreden van de verordening aanspraken hebben verkregen, doch ook voor bij haar inwerkingtreding reeds beëindigde arbeidsverhoudingen. Zulks blijkt met name uit de bepalingen van de artikelen 4, 27 en 28 (in het hoofdstuk over ouderdom en overlijden) alsmede uit artikel 53. De door ons voorgestane uitlegging kan derhalve van groot belang zijn voor de bij het Luxemburgse Gerechtshof aanhangige zaak, welke naar gemeenschapsrecht zal moeten worden beoordeeld; en bij deze beoordeling moeten ook factoren in aanmerking worden genomen welke niet meer tot het verkrijgen van aanspraken leiden, wanneer het tenminste volgens een der toepasselijke nationale wetgevingen om zodanige aanspraken gaat. De gestelde interpretatievragen kunnen derhalve voor de beslissing van het geschil niet irrelevant worden geacht.

Het eerste bezwaar van verweerster in het geding voor de Luxemburgse rechter heeft kennelijk niet op alle prejudiciële vragen betrekking; het betreft mijns inziens slechts het tweede gedeelte, te weten de uitlegging van artikel 28, sub e) en f), van Verordening no. 3. Uw Hof zal zich derhalve in ieder geval hebben uit te spreken over de vraag, of een berekening pro rata ingevolge artikel 28 geoorloofd is, wanneer een samentelling van verschillende verzekeringstijdvakken voor het ontstaan van een aanspraak op uitkering in één der Lid-Staten niet noodzakelijk is. — Intussen moet het Hof van Justitie ook wat de tweede gestelde vraag betreft tot uitlegging bevoegd worden geacht. Weliswaar mag ervan uit worden gegaan, dat de vraag of verzoeker naar Belgisch recht een aanspraak op uitkering heeft verworven, doch deze in verband met het feit dat hij een beroep is blijven uitoefenen tijdelijk niet kan doen gelden, als probleem betreffende de interpretatie van buitenlands recht door de Luxemburgse Gerechten in eerste en tweede aanleg definitief is beslist, dat wil zeggen dat het Hof van Cassatie er niet meer op kan ingaan. Daarmede is evenwel in het geheel niet gezegd, in hoeverre deze consequenties van de toepassing van Belgische rechtsvoorschriften zich ook in het kader van het gemeenschapsrecht moeten doen gelden. Het gaat in zoverre kennelijk om de uitlegging van communautaire rechtsbepalingen en het Hof van Justitie der Europese Gemeenschappen is te dien aanzien uiteraard bevoegd.

Ten slotte zij nog terloops vermeld, dat in de procedure voor de Luxemburgse rechter enkele problemen aan de orde zijn gesteld via een door de Caisse de pension gedane, tegen het verzoek om een prejudiciële beslissing gerichte, restitutievordering. Deze vragen zijn evenwel voor Uw Hof niet van belang, aangezien het Luxemburgse Gerechtshof niet om schorsing van de behandeling der prejudiciële vragen heeft verzocht. Zulks leidt tot de conclusie, dat genoemd Gerechtshof de gestelde vragen in ieder geval als voor haar beslissing relevant beschouwt, welk lot voormelde vordering ook beschoren moge zijn.

Er bestaat derhalve generlei aanleiding het verzoek om een prejudiciële uitspraak af te wijzen. Gaan wij dan thans na, welke uitleggingsvragen in het verzoek aan de orde worden gesteld.

2. De beantwoording van de eerste vraag

Ik behoef deze vraag hier wel niet te herhalen. Zij stelt het probleem aan de orde, of de in artikel 28, paragraaf 1, sub b), voorziene berekening „pro rata” van het door een verzekeringsorgaan verschuldigde bedrag ook mogelijk is, wanneer samentelling der in de verschillende Lid-Staten vervulde verzekeringstijdvakken, als bedoeld in artikel 27, niet noodzakelijk is om een recht op uitkering te doen ontstaan.

De Commissie heeft er echter terecht op gewezen, dat deze algemeen gestelde vraag enigszins nader moet worden gepreciseerd; het gaat immers om een verzekerde, die om zijn Luxemburgse aanspraken te kunnen doen gelden nièt, doch met het oog op zijn recht op uitkering ingevolge de Duitse ouderdomsverzekering wèl op totalisering van verzekeringstijdvakken is aangewezen. Zulks leidt tot de vraag, of artikel 28 bij aanspraken op uitkering van een verzekerde steeds toepassing moet vinden, ook wanneer voor het ontstaan van het recht op uitkering slechts in één Lid-Staat een samen-telling van verzekeringstijdvakken noodzakelijk is.

Zou men ten deze slechts op de tekst van Verordening no. 3 behoeven af te gaan, dan zou haar uitlegging mijns inziens nauwelijks moeilijkheden kunnen opleveren. Voor de toepassing van artikel 28 wordt immers slechts verwezen naar verzekerden „als bedoeld in artikel 27” — in welke laatste bepaling sprake is van verzekerden, die „achtereenvolgens of afwisselend aan de wettelijke regeling van twee of meer Lid-Staten onderworpen zijn geweest”. Het zou dan de doorslag moeten geven, of voor een tot uitkering gerechtigde de rechtsvoorschriften van verschillende Lid-Staten hebben gegolden en het zou niet ter zake doen, of voor het verkrijgen van een recht op uitkering de verzekeringstijdvakken in de verschillende Lid-Staten moeten worden samengeteld. In het omgekeerde geval zou in ieder geval de aanhef van artikel 28 waarschijnlijk anders zijn geredigeerd.

Wij hebben er evenwel reeds herhaaldelijk op gewezen, dat zulk een methode van uitlegging van communautaire rechtsbepalingen niet kan bevredigen. Het Hof van Justitie ging dan ook in vroegere gedingen betreffende de uitlegging van Verordening no. 3 in de eerste plaats na, welke doeleinden de Raad, gezien het Verdrag zelve, bij het uitvaardigen van verordeningen inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers voor ogen moeten hebben gestaan om zich vervolgens af te vragen welke het doel en de strekking zijn die aan die verordening moeten worden toegekend.

In de door de Centrale Raad van Beroep aanhangig gemaakte zaak 100-63 heeft het Hof van Justitie deze laatste vraag in dien zin beantwoord, dat artikel 51 van het Verdrag beoogt migrerende werknemers door samen-telling van alle in de verschillende Lid-Staten vervulde tijdvakken aanspraak op uitkering te verschaffen. „Dit doel zou niet worden bereikt, indien de werknemer, om van de hem gewaarborgde vrijheid van verkeer gebruik te maken, zich in het verlies van reeds in een der Lid-Staten verkregen rechten zou moeten schikken”. Zo kwam het Hof van Justitie voor wat de onderlinge verhouding van de artikelen 28 en 27 van Verordening no. 3 betreft tot de opvatting, dat „artikel 28, paragraaf 1, aanhef, van toepassing is in de gevallen bedoeld in artikel 27”; alleen wanneer de voor het recht op uitkering gestelde voorwaarden zijn vervuld door samentelling der verzekeringstijdvakken van verschillende Lid-Staten, kan men tot berekening der uitkeringen naar verhouding van gewerkte tijdvakken komen; artikel 28 kan derhalve slechts worden toegepast wanneer het verkrijgen, het behoud of het herstel van een recht op uitkering, als bedoeld in artikel 27 van Verordening no. 3, aan de orde is.

Het ware evenwel onjuist daaruit te concluderen, dat de vraag welke ons thans bezighoudt reeds in hoofdzaak is beantwoord. Allereerst mag niet worden voorbijgezien aan het bijzondere aspect van deze zaak, waarin men zich immers kan afvragen, of het enkele feit, dat voor het doen ontstaan van aanspraken in één der Lid-Staten artikel 27 moet worden toegepast, voldoende grond oplevert voor een berekening pro rata van aanspraken, welke in een andere Lid-Staat zonder samentelling van verschillende verzekeringstijdvakken werden verkregen. De Commissie heeft aangetoond, dat (afgezien van het Belgische recht dat wij nog zullen bespreken) zelfs bij bevestigende beantwoording van voormelde vraag, dat wil zeggen wanneer moet worden aangenomen, dat tussen artikel 28 en artikel 27 een minder nauw verband bestaat dan uit het arrest 100-63 schijnt te moeten worden afgeleid, in een geval als het onderhavige het gevaar kan worden vermeden, dat aan een migrerende werknemer uitkeringen in uitzicht worden gesteld, welke lager zijn „dan het totaal der uitkeringen, waarop hij, los van de toepassing der genoemde artikelen, op grond van de wetgeving van ieder der betrokken Lid-Staten reeds aanspraak heeft” ( 3 ), en wel zulks door middel van het stelsel van aanvullingen, in artikel 28, paragraaf 3, van Verordening no. 3 voorzien. Voorts heeft het Hof van Justitie in een later geding (zaak 4-65), waarin dezelfde vragen aan de orde waren, een nadere overweging noodzakelijk geacht ten einde rekening te houden met doel en strekking van Verordening no. 3. Door U is toen overwogen, dat weliswaar ingevolge uitlegging van Verordening no. 3, juncto artikel 51, van het Verdrag een werk-, nemer niet op grond van migratie binnen de Gemeenschap van zijn rechten op sociale zekerheid mag worden beroofd, doch dat zulks anderzijds niet inhoudt, „dat hij, door een samenloop van verschillende nationale wetgevingen, noodzakelijkerwijze er in zou hebben te slagen een totaalbedrag aan voordelen te verkrijgen, hetwelk de bepaling van artikel 28, paragraaf 3, te boven gaat”. In dit artikel wordt bepaald :

„Indien het bedrag van de uitkering waarop de belanghebbende zonder toepassing van artikel 27 en uitsluitend op grond van de krachtens de wettelijke regeling van een Lid-Staat vervulde tijdvakken van verzekering … aanspraak kan maken, hoger is dan het totaalbedrag van de uit de toepassing van de vorige leden van dit artikel voortvloeiende uitkeringen, heeft hij van de zijde van het orgaan van deze Staat recht op een aanvulling gelijk aan het verschil”.

Daarmede heeft het Hof van Justitie, voor wat de uitlegging van Verordening no. 3 betreft, kennelijk het beginsel aanvaard, dat een ongerechtvaardigde cumulatie van verzekeringsuitkeringen moet worden vermeden, hetgeen wel niet in de laatste plaats zal moeten worden verklaard uit het ervaringsfeit, dat de verhouding tussen de bij de sociale verzekering betrokken partijen niet overwegend op gelijkwaardigheid der wederzijdse prestaties berust en dat zij goeddeels uit openbare middelen wordt gefinancierd.

Naar ons door de Commissie werd aangetoond, bestaat het gevaar van een, met de geest van Verordening no. 3 (artikel 11) niet te verenigen, ongerechtvaardigde cumulatie vooral bij verzekeringsstelsels als het Luxemburgse, welke slechts een korte of in het geheel geen mi-nimum-verzekeringsduur kennen en waarin de aanspraken (in ieder geval voor zoveel voornoemde „part fondamentale” betreft) niet van de duur der verzekering afhankelijk zijn gesteld. Zou een migrerende werknemer na gedurende langere tijd aangesloten te zijn geweest bij de sociale verzekering van een Lid-Staat, waarin de duur der verzekering beslissend is, later voor slechts korte tijd werk aanvaarden in een Lid-Staat, waar één van voormelde bijzondere systemen van kracht is, dan zou eenvoudige cumulatie van aanspraken op uitkering voor de verzekerde een voordeel betekenen, dat onrechtvaardig moet worden geacht, omdat ervan mag worden uitgegaan, dat de bijzondere systemen zijn ontworpen met het oog op het normale geval van een werknemer, die zijn gehele loopbaan in het kader van één bepaald verzekeringsstelsel volbrengt. De gerechtigde heeft in vorenbedoeld geval immers voor één en dezelfde verzekeringsperiode een dubbele aanspraak op uitkering.

Wil men zodanige cumulatie vermijden, dan biedt Verordening no. 3 in haar huidige vorm — waarin een verzekerde niet het recht is toegekend zijn keuze op één uit meerdere in beginsel toepasselijke verzekeringsstelsels te bepalen in dier voege, dat hij zijn aanspraken jegens de organen van andere verzekeringsinstellingen verliest (artikel 28, paragraaf 4) — geen andere mogelijkheid dan terug te gaan tot het beginsel van berekening pro rata. Dit wil evenwel — ook volgens de Commissie — niet zeggen, dat dat beginsel nu over de gehele linie moet worden toegepast, zolang het nieuw ontworpen stelsel, met zijn uitgebreide voorzieningen ter vermijding van verlies van rechten, nog niet in werking is getreden. Wel mag artikel 28 in gevallen als het onderhavige waarin verlies van rechten niet behoeft te worden gevreesd, in betrekkelijk ruime zin worden uitgelegd. Zulk een uitlegging komt ook het meest in aanmerking in verband met de noodzaak van uniforme toepassing van Verordening no. 3 op gevallen, waarin de aanspraken mede aan verschillende elders geldende stelsels worden ontleend. In zekere zin vormen immers voor een migrerende werknemer de verschillende aanspraken krachtens de onderscheidene sociale verzekeringen een eenheid. Het ware derhalve onjuist om wanneer hij achtereenvolgens in verschillende Lid-Staten werkzaam is geweest zijn loopbaan verschillend te beoordelen in dien zin, dat met betrekking tot het ene land slechts een deel van zijn arbeidstijd, voor een ander land — met toepassing van artikel 27 — de gehele loopbaan in aanmerking wordt genomen. Komen derhalve — via artikel 27 — een migrerende werknemer de voordelen van Verordening no. 3 ten goede — met als noodzakelijke consequentie berekening pro rata ingevolge artikel 28 — , dan kan dit laatste artikel in een andere Lid-Staat op dezelfde werknemer niet anders worden toegepast. Deze uitlegging vindt voorts steun in de uitkomst van een vergelijkende interpretatie van het gestelde letter f) en g) van artikel 28. Wordt namelijk in letter f) voor degene die in de termen van de wettelijke regelingen van een Lid-Staat valt zónder dat behoeft te worden acht geslagen op volgens de rechtsvoorschriften van andere Lid-Staten volbrachte tijdvakken het bedrag der uitkering slechts bepaald op grond van de wettelijke regeling volgens welke aanspraak is verkregen — en wel aldus, dat alleen de volgens die regeling vervulde perioden in aanmerking worden genomen —, letter g) schrijft voor, dat de volgens letter f) berekende uitkeringen overeenkomstig letter b) moeten worden herzien „naar gelang aan de voorwaarden gesteld door een of meer andere wettelijke regelingen is voldaan, de in het vorig artikel bedoelde samentelling van tijdvakken in aanmerking genomen”.

De eerste vraag moet derhalve als volgt worden beantwoord: Bij de berekening van ouderdomspensioen volgens Verordening no. 3 moet artikel 28, paragraaf 1, letter b), ook worden toegepast ten aanzien van het verzekeringsorgaan van een Lid-Staat welks wettelijke regeling ongeacht de in een andere Lid-Staat vervulde verzekeringstijdvakken aanspraak op uitkering geeft, wanneer zodanige samentelling voor het verkrijgen van een aanspraak op uitkering volgens het recht van een andere Lid-Staat noodzakelijk is.

Dit antwoord brengt mede, dat ook op de tweede vraag zal moeten worden ingegaan; zij zou, meen ik, slechts buiten beschouwing kunnen blijven wanneer de vraag, of in casu tot berekening pro rata kan worden overgegaan, in ontkennende zin ware te beantwoorden.

3. De beantwoording van de tweede vraag

De strekking van de tweede vraag is of artikel 28 van Verordening no. 3 met artikel 51 van het Verdrag in overeenstemming is en mitsdien reeds geldig, wanneer men het wil toepassen in andere gevallen dan zodanige, waarin het om het verkrijgen van aanspraken door samentelling van meerdere verzekeringstijdvakken gaat. De Commissie heeft voorts, onder verwijzing naar bepaalde formuleringen van de renvooibeschikking en de redactie van de conclusie van de Luxemburgse Procureur-Generaal, de prealabele vraag opgeworpen, of het Gerechtshof in feite de geldigheid van genoemde bepaling wenst beoordeeld te zien dan wel het voorschrift slechts wenst te zien uitgelegd.

Deze vraag behoeft mijns inziens echter niet te worden gesteld, zolang men zich slechts afvraagt welke strekking aan de beschikking van het Luxemburgse Hof naar de bedoeling van dat College moet worden toegekend; vooral de laatste prejudiciële vraag is te dien aanzien immers volkomen duidelijk; voormelde vraag kan hoogstens rijzen bij een objectieve beoordeling van alle te onzer kennis gekomen feiten. Wij hebben namelijk geconstateerd, dat de twijfel welke door het Gerechtshof ten aanzien van de geldigheid van artikel 28 van Verordening no. 3 aan de dag wordt gelegd, berust op een bepaalde — door haar blijkbaar onaantastbaar geachte — uitlegging van bedoeld voorschrift, waartoe het College kwam op grond van de redactie van enige bepalingen van het Belgische recht inzake de sociale verzekering, betreffende de grondslag der aanspraken en de opschorting van uitkeringen bij voortgezette uitoefening van een beroep. Het gaat hier evenwel niet slechts om de — het Gerechtshof te Luxemburg in zijn hoedanigheid van Cassatierechter bindende — interpretatie van Belgisch recht door de Luxemburgse rechters in eerste aanleg en in hoger beroep, doch ook om de uitlegging van het gemeenschapsrecht met het oog op de vaststaande consequenties aan de toepassing van Belgisch recht verbonden. Wij moeten ons derhalve afvragen, of in dit geding zonder meer van de door het Luxemburgse Gerechtshof juist geachte opvatting van het gemeenschapsrecht mag worden uitgegaan dan wel of wij bevoegd zijn tot beantwoording van de in bedoelde vraag schuilgaande uitleggingsvraag, beantwoording welke onderzoek naar de geldigheid der bepaling overbodig kan maken. Het lijdt mijns inziens geen twijfel, dat het Hof van Justitie laatstgenoemde weg mag bewandelen en dat wij ons derhalve in de eerste plaats zullen hebben bezig te houden met de ten aanzien van artikel 28 implicite gestelde uitleggingsvraag.

Zij heeft betrekking op de letters e) en f), luidende als volgt :

„e) indien de belanghebbende, de in het vorige artikel bedoelde samentelling van tijdvakken in aanmerking genomen, op een bepaald tijdstip niet aan de voorwaarden, door alle op hem van toepassing zijnde wettelijke regelingen gesteld, voldoet, doch slechts voldoet aan de door een of meer wettelijke regelingen gestelde voorwaarden, wordt het bedrag van de uitkering vastgesteld overeenkomstig alinea b) van dit lid; indien echter op deze wijze recht wordt verkregen ten opzichte van ten minste twee wettelijke regelingen en het niet noodzakelijk is een beroep te doen op de tijdvakken welke zijn vervuld krachtens wettelijke regelingen aan welker voorwaarden niet is voldaan, wordt voor de toepassing van alinea b) van dit lid met deze tijdvakken geen rekening gehouden;

f) indien de belanghebbende op een bepaald tijdstip niet aan de voorwaarden, door alle op hen van toepassing zijnde wettelijke regelingen gesteld, voldoet, doch wel voldoet aan de voorwaarden van een dezer wettelijke regelingen zonder dat het noodzakelijk is een beroep te doen op de tijdvakken welke zijn vervuld onder een of meer der andere wettelijke regelingen, wordt het bedrag van de uitkering vastgesteld uitsluitend krachtens de wettelijke regeling waaraan recht kan worden ontleend, waarbij alleen rekening wordt gehouden met de tijdvakken welke krachtens die wettelijke regeling zijn vervuld.”

Zoals U weet acht het Luxemburgse Gerechtshof toepassing dezer bepalingen in casu niet mogelijk aangezien er in feite een aanspraak op uitkering naar Belgisch recht bestaat, zij het dat zij, nu betrokkene een beroep bleef uitoefenen, voorshands niet kan worden gerealiseerd. Het gaat er dus in werkelijkheid om, in welke zin de woorden „wettelijke regelingen aan welke voorwaarden niet is voldaan” zijn te verstaan. Is hier slechts gedacht aan voorwaarden welke door tijdsverloop worden vervuld, derhalve aan een wettelijke minimum-verzekeringstijd (voorwaarde waaraan door verzoeker voor wat het Belgisch recht betreft is voldaan) of zijn hier bedoeld alle wettelijke voorwaarden, waarvan de uitbetaling der verzekeringsuitkering afhangt (derhalve ook de door het Belgisch recht gestelde voorwaarde, dat betrokkene na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd geen beroep meer zal uitoefenen) ?

Men zou, alleen afgaande op de tekst der voorschriften, geneigd kunnen zijn de vraag in dezelfde zin te beantwoorden als de Luxemburgse Gerechten in eerste en hoger beroep en derhalve te verklaren, dat voor de toepassing van de letters e) en f) alleen beslissend is of, gezien de vervulde verzekeringstijdvakken, de aanspraak in beginsel gegrond is. Daartegenover kan evenwel, afgezien nog van het principiële bezwaar, dat men bij de uitlegging der gemeenschapsverordeningen aan de letter niet te veel betekenis moet hechten, worden opgemerkt, dat voor wat Verordening no. 3 betreft op de doeleinden van artikel 51 van het Verdrag moet worden gelet. Het verdient dan de voorkeur de verordening zo uit te leggen, dat de verwezenlijking dezer doeleinden wordt verzekerd, zodat zij als geldig kan worden beschouwd. Men denke met name aan het in 's Hofs Jurisprudentie herhaaldelijk tot uitdrukking gebrachte beginsel, dat een uitlegging van verordeningen inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers welke voor verzekerden tot verkorting van rechten zou leiden, moet worden vermeden. Daartoe behoeft in casu aan de tekst van artikel 28, welke niet geheel ondubbelzinnig is geredigeerd, geen geweld te worden aangedaan. Immers in de letters e) en f) wordt niet met de door het Luxemburgse Gerechtshof gehanteerde subtiele onderscheiding tussen de grondslag van het recht op uitkering en de opschorting der betaling gewerkt; er is slechts geheel in het algemeen sprake van vervulling der voorwaarden van bepaalde wettelijke voorschriften. Tot deze voorwaarden mag stellig het uit de Belgische wet van 12 juli 1957 bekende beding worden gerekend, dat men na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd geen beroep meer zal uitoefenen; een beslissing in andere zin zou inhouden dat men, langs de weg van berekening pro rata als bedoeld in artikel 28, een aan de Belgische wetgeving verbonden nadeel gevolgen zou willen toekennen voor de bepaling van Luxemburgse verzekeringsaanspraken, dat wil zeggen een Luxemburgse verzekerde zou in het nadeel komen alleen wegens de omstandigheid, dat hij migrerende werknemer is geweest.

Met de Commissie ben ik derhalve van mening, dat artikel 28, paragraaf 1, sub e), aldus mag worden verstaan, dat verzekeringstijdvakken vervuld krachtens de wettelijke regeling van een Lid-Staat, ingevolge welke, uit welke hoofde dan ook, uitkering van het ouderdomspensioen voorlopig of definitief moet worden geweigerd, buiten beschouwing mogen worden gelaten.

Uit het vorenstaande blijkt tevens, dat de vraag naar de geldigheid van artikel 28 geen zelfstandige betekenis heeft.

4. Samenvatting en conclusie

Ik concludeer thans als volgt :

De eerste gestelde vraag moet in dien zin worden beantwoord, dat — bij de berekening van ouderdomspensioenen ingevolge Verordening no. 3 — artikel 28, paragraaf 1, sub b) ook van toepassing is op het verzekeringsorgaan van een Lid-Staat krachtens welke wettelijke voorschriften een aanspraak op uitkering bestaat ongeacht de in een andere Lid-Staat vervulde verzekeringstijdvakken, wanneer voor het verkrijgen van de aanspraak zodanige samentelling volgens de voorschriften van een andere Lid-Staat noodzakelijk is.

De tweede vraag, strekkende tot toetsing van de geldigheid van artikel 28, houdt implicite een verzoek om uitlegging van dit voorschrift in. Zij moet in dien zin worden beantwoord, dat volgens artikel 28, paragraaf 1, sub e), bij de berekening van het ouderdomspensioen, zowel voor wat de berekening van het theoretische bedrag als voor wat de berekening pro rata betreft, verzekeringstijdvakken, vervuld volgens de wettelijke voorschriften van een andere Lid-Staat, buiten beschouwing kunnen blijven, wanneer krachtens het recht van deze Staat de uitkering, uit welken hoofde ook, achterwege blijft.

Uw Hof behoeft zich niet over de kosten uit te spreken; het Luxemburgse Gerechtshof zal daaromtrent uitspraak hebben te doen.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.

( 2 )

( 3 ) Vergelijk zaak 100-63, Jurisprudentie, Deel X, bh. 1180.