CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

M. BOBEK

van 14 januari 2021 ( 1 )

Zaak C‑64/20

UH

tegen

An tAire Talmhaíochta Bia agus Mara, Éire agus an tArd-Aighne

[verzoek van de Ard-Chúirt (nationale rechter in eerste aanleg, Ierland) om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Richtlijn 2001/82/EG – Taalvereisten met betrekking tot de verpakking en etikettering van veterinaire producten – Discretionaire bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties om te weigeren een vordering toe te wijzen – Rechtstreekse werking – Voorrang – Procedurele autonomie – Effectieve rechterlijke bescherming”

I. Inleiding

1. Er is geen gebrek aan vraagstukken in de onderhavige zaak. Als die allemaal bij elkaar zouden worden genomen en tegelijkertijd zouden worden voorgelezen, dan zou er een ware constitutionele Unierechtelijke polyfonie te horen zijn: rechtstreekse werking, voorrang, procedurele autonomie, effectieve rechterlijke bescherming en de algehele doeltreffendheid van de nationale tenuitvoerlegging van het Unierecht, alle in combinatie met het (vermeende) recht op ontvangst van informatie in de eigen taal en de meertaligheid van de Unie.

2. Als er aandachtig wordt geluisterd, komt er niettemin één overheersend deuntje naar voren: verzetten die beginselen, in het bijzonder de doeltreffendheid van de nationale tenuitvoerlegging van het Unierecht, zich tegen nationale regels die de rechter de discretionaire bevoegdheid geven om, wanneer wordt betoogd dat de autoriteiten een richtlijn niet juist hebben omgezet en de betreffende vordering kennelijk gegrond is, te bepalen of i) die vordering moet worden toegewezen en ii) welke maatregel er in voorkomend geval getroffen moet worden? Dat deuntje laat een vrij bekend thema weerklinken: wat zijn de redelijke grenzen aan het vereiste van een doeltreffende tenuitvoerlegging van het Unierecht op nationaal niveau?

II. Toepasselijke bepalingen

A. Unierecht

3. Titel V van richtlijn 2001/82/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 november 2001 tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik ( 2 ), met als opschrift „Etikettering en bijsluiter”, omvat de artikelen 58 tot en met 64.

4. In artikel 58, lid 1, van richtlijn 2001/82 wordt de informatie opgesomd die, behoudens uitzonderingen, „in leesbaar schrift [...] [moet] zijn aangebracht” op de verpakking van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik. Krachtens artikel 58, lid 4, van deze richtlijn moet de in lid 1, onder f) tot en met l), van dat artikel vermelde informatie „op de buitenverpakking en op de recipiënt waarin de geneesmiddelen zich bevinden, worden vermeld in de taal of talen van het land waar het geneesmiddel voor diergeneeskundig gebruik in de handel wordt gebracht”.

5. In artikel 59, lid 1, van richtlijn 2001/82 wordt vermeld dat, wanneer het ampullen betreft, „de in artikel 58, lid 1, bedoelde informatie op de buitenverpakking [moet] worden vermeld”. Vervolgens worden de gegevens opgesomd die moeten voorkomen op de recipiënt waarin het geneesmiddel zich bevindt. In artikel 59, lid 3, van richtlijn 2001/82 wordt bepaald dat de in lid 1, derde en zesde streepje, van dat artikel bedoelde informatie „op de buitenverpakking en op de primaire verpakking van de geneesmiddelen [moet] worden vermeld in de taal of de talen van het land waar het geneesmiddel in de handel wordt gebracht”.

6. In artikel 61, lid 1, eerste alinea, van richtlijn 2001/82 wordt vermeld dat „[i]n de verpakking van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik [...] een bijsluiter [moet] zijn opgenomen, tenzij alle krachtens dit artikel vereiste informatie op de primaire verpakking en op de buitenverpakking is aangebracht. [...] De bijsluiter moet in voor het grote publiek begrijpelijke bewoordingen zijn gesteld in de officiële taal of talen van de lidstaat waar het geneesmiddel in de handel wordt gebracht.” In artikel 61, lid 2, van richtlijn 2001/82 wordt de informatie opgesomd die de bijsluiter ten minste moet bevatten.

7. De overwegingen 52 en 53 van verordening (EU) 2019/6 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 betreffende diergeneesmiddelen en tot intrekking van richtlijn 2001/82/EG ( 3 ) luiden: „(52) Om de administratieve lasten te beperken en de beschikbaarheid van diergeneesmiddelen in de lidstaten te maximaliseren, moeten vereenvoudigde regels worden vastgesteld over de presentatie van de verpakking en de etikettering. [...] (53) Bovendien moeten de lidstaten in staat zijn om de taal van de tekst te kiezen die gebruikt wordt in de samenvatting van de productkenmerken, de etikettering en de bijsluiter van diergeneesmiddelen waarvoor op hun grondgebied een vergunning is verleend.”

8. Artikel 7 van verordening 2019/6, met als opschrift „Talen”, bepaalt: „1. De taal of talen van de samenvatting van de productkenmerken en de gegevens op het etiket en in de bijsluiter is of zijn, tenzij de lidstaat anders bepaalt, een officiële taal of talen van de lidstaat waar het diergeneesmiddel op de markt wordt aangeboden. 2. Diergeneesmiddelen mogen in meerdere talen worden geëtiketteerd.”

9. Verordening 2019/6 is in overeenstemming met artikel 160 daarvan van toepassing met ingang van 28 januari 2022.

B. Nationaal recht

10. Volgens de verwijzende rechter zijn naar aanleiding van richtlijn 2001/82 tal van statutory instruments (hierna: „SI’s”) vastgesteld. Wat echter de kwestie van de taal van de verpakking betreft, die de aanleiding voor het hoofdgeding vormt, is de richtlijn in Iers recht omgezet bij SI 144/2007 en SI 786/2007. Volgens deze SI’s kan de informatie die ingevolge richtlijn 2001/82 moet worden vermeld, in het Iers of het Engels worden opgesteld.

III. Feiten, nationale procedure en prejudiciële vragen

11. Verzoeker in het hoofdgeding heeft het Iers als moedertaal. Hij heeft een hond, waarvoor hij diergeneesmiddelen koopt. Verzoeker heeft een klacht ingediend bij de Aire Talmhaíochta Bia agus Mara, Éire (minister van Landbouw, Levensmiddelen en Mariene Zaken, Ierland), waarin hij stelde dat de bijsluiter bij de veterinaire producten uitsluitend in het Engels was opgesteld en niet in de twee officiële talen van het land, namelijk het Iers en het Engels. Dit vormde volgens hem een schending van richtlijn 2001/82.

12. Op 14 november 2016 heeft verzoeker bij de Ard-Chúirt (nationale rechter in eerste aanleg, Ierland) een verzoek tot rechterlijke toetsing ingediend met betrekking tot de onjuiste omzetting van richtlijn 2001/82 door de minister in Iers recht wat de taalvereisten ervan betreft. Dit verzoek is toegewezen, waardoor er een procedure werd gestart tegen de Aire Talmhaíochta Bia agus Mara, Éire, de Ard-Aighne (procureur-generaal, Ierland) en Ierland. De zaak is op 24 en 25 juli 2018 behandeld.

13. Verzoeker vordert het volgende wegens de beweerdelijk onjuiste omzetting van de richtlijn door Ierland in Iers recht: i) een verklaring dat de toepasselijke nationale wetgeving onjuist of zelfs helemaal niet uitvoering geeft aan titel V (artikelen 58‑61) van richtlijn 2001/82; ii) een verklaring dat het Ierse recht moet garanderen dat de in titel V van richtlijn 2001/82 bedoelde passende gegevens in de officiële landstalen, dat wil zeggen zowel in het Iers als in het Engels, staan vermeld in de bijsluiters en op de verpakkingen van de in het land in de handel gebrachte diergeneesmiddelen, en iii) een verklaring dat de Ierse autoriteiten ten behoeve van de juiste omzetting van titel V van richtlijn 2001/82 het nationale recht moeten wijzigen.

14. Bij de Ard-Chúirt doet verzoeker voornamelijk een beroep op: i) de rechtstreekse werking van de bepalingen van richtlijn 2001/82 aangaande de taalvereisten (welke bepalingen duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn); ii) de voorrang van het Unierecht op het nationale recht (de nationale rechter kan dus de bepalingen van het Unierecht toepassen, waarbij hij de strijdige Ierse bepalingen buiten toepassing laat), en iii) het recht op een daadwerkelijke rechterlijke toetsing (een doeltreffende voorziening in rechte dient voor hem open te staan en de nationale rechter dient de vordering dus toe te wijzen).

15. Verweerders erkennen dat naar nationaal recht een verzoeker die door middel van een verzoek tot rechterlijke toetsing met succes opkomt tegen een beslissing van een overheidsinstantie normaliter recht heeft op toewijzing van zijn vordering. Verweerders betogen echter dat het niet gaat om een absoluut recht en dat het in het hoofdgeding gerechtvaardigd is om te weigeren de vordering toe te wijzen. Zij voeren aan dat toewijzing van de vordering in casu wel enig voordeel voor verzoeker kan opleveren, maar dat dit door de op handen zijnde inwerkingtreding van verordening 2019/6 van zeer beperkte waarde zal zijn. Bovendien voeren verweerders aan dat het in casu zeer wel mogelijk is dat toewijzing van de vordering ernstige gevolgen heeft voor derden. Indien de leveranciers en distributeurs van diergeneesmiddelen zouden besluiten zich uit de Ierse markt terug te trekken vanwege het vereiste om de tekst van de bijsluiter en de verpakking in de twee officiële talen te drukken, is het duidelijk dat dit ernstige gevolgen zou hebben voor de diergezondheid, alsmede economische gevolgen, hetgeen veel mensen zou schaden.

16. Op 26 juli 2019 heeft de Ard-Chúirt geoordeeld dat verzoeker procesbevoegdheid had, aangezien artikel 58, lid 4, artikel 59, lid 3, en artikel 61, lid 1, van richtlijn 2001/82 (hierna: „de betrokken bepalingen van het Unierecht”) duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk waren. Verzoeker kon zich tegenover verweerders dus daarop beroepen. Deze rechter heeft ook geoordeeld dat Ierland de richtlijn wat de taalvereisten betreft niet juist had omgezet voor zover het op grond van het nationale recht in kwestie (te weten SI 144/2007 en SI 786/2007) toegestaan was om de informatie uitsluitend in het Engels te vermelden in plaats van in zowel het Iers als het Engels.

17. De Ard-Chúirt heeft echter ook opgemerkt dat in de loop van de procedure verordening 2019/6 is vastgesteld, die nieuwe bepalingen bevat betreffende het gebruik van talen voor diergeneesmiddelen. Blijkens deze verordening mogen de gegevens op de verpakking vanaf het tijdstip van de inwerkingtreding van de verordening (op 28 januari 2022) in alleen het Engels worden vermeld. Tegen deze achtergrond vraagt deze rechter zich af of het gelet op deze toekomstige wijziging wel zinvol is verzoekers vordering toe te wijzen, ook al handelt Ierland in strijd met het Unierecht.

18. De Ard-Chúirt wijst erop dat er in het Ierse recht vanouds gronden bestaan op basis waarvan de rechterlijke instanties discretionaire bevoegdheid kunnen uitoefenen met betrekking tot de keuze of en, zo ja, hoe aan een in het gelijk gestelde verzoeker een passende voorziening dient te worden toegekend. Deze gronden omvatten diverse factoren, zoals: 1) ongerechtvaardigde vertraging van de procedure; 2) het niet aanwenden van andere, geschiktere rechtsmiddelen, zoals het instellen van beroep; 3) gebrek aan openheid bij verzoeker; 4) het niet te goeder trouw handelen door verzoeker; 5) schade aan derden, en 6) de omstandigheid dat het toewijzen van de vordering geen enkel doel dient.

19. Omdat de Ard-Chúirt eraan twijfelt of het Unierecht zich verzet tegen nationale procesrechtelijke regels zoals die in het hoofdgeding aan de orde zijn, heeft hij besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen. „1) Heeft een nationale rechter de discretionaire bevoegdheid om te weigeren een vordering toe te wijzen ondanks zijn beslissing dat het nationale recht geen uitvoering heeft gegeven aan een specifiek aspect van een richtlijn van de Europese Unie en, indien hij over die bevoegdheid beschikt, met welke passende elementen moet er dan rekening worden gehouden met betrekking tot de discretionaire bevoegdheid en/of mag de nationale rechter rekening houden met dezelfde elementen als die welke hij in aanmerking zou nemen bij de behandeling van een schending van het nationale recht? 2) Wordt het beginsel van rechtstreekse werking van het Unierecht geschonden indien de nationale rechter in casu weigert een vordering toe te wijzen wegens de inwerkingtreding van artikel 7 van [verordening 2019/6] (waarvan de toepassing is uitgesteld tot 28 januari 2022), ook al heeft hij beslist dat het nationale recht geen uitvoering heeft gegeven aan het in de artikel 61, lid 1, artikel 58, lid 4, en artikel 59, lid 3, van [richtlijn 2001/82] neergelegde vereiste dat erin bestaat dat de verpakking en de etikettering van veterinaire producten in de officiële talen van de lidstaten worden opgesteld, dat wil zeggen in Ierland in het Iers en in het Engels?”

20. Verzoeker, Ierland, de Poolse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.

IV. Analyse

A. Ontvankelijkheid

21. Ierland en de Poolse regering voeren aan dat de verwijzing niet-ontvankelijk is.

22. Ten eerste betoogt Ierland dat de betrokken bepalingen van het Unierecht naar behoren zijn omgezet. De tekst van richtlijn 2001/82 laat in het midden of alle officiële talen moeten worden gebruikt voor de informatie op de verpakking en de etikettering van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik als er in een lidstaat sprake is van meerdere officiële talen. De beslissing van Ierland om de bedoelde richtlijn zodanig om te zetten dat het gebruik van slechts één van de officiële landstalen wordt toegestaan, valt dan ook binnen de discretionaire bevoegdheid van dat land bij het omzetten van de richtlijn in nationaal recht.

23. Ten tweede stelt Ierland zich op het standpunt dat het op basis van het uitdrukkelijke doel van richtlijn 2001/82 duidelijk is dat de daaruit voortvloeiende rechten geen taal‑ of culturele rechten betreffen, doch veeleer rechten aangaande toegang tot informatie over geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik. Dergelijke rechten worden alleen geschonden als een verzoeker over een verpakking of etikettering beschikt die hij niet volledig kan begrijpen. Verzoeker in het hoofdgeding heeft echter niet gesteld dat hij geconfronteerd werd met een verpakking of etikettering die hij niet volledig kon begrijpen.

24. De Poolse regering betoogt dat op grond van het Unierecht niet van de nationale rechterlijke instanties wordt verlangd dat zij een vordering toewijzen die erin bestaat dat de bevoegde nationale autoriteiten worden gelast om het nationale recht te wijzigen teneinde het met het Unierecht in overeenstemming te brengen. In ieder geval stelt deze regering zich op het standpunt dat verzoekers vordering niet kan slagen. Zelfs als verondersteld wordt dat het recht om de bijsluiter bij geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik in de Ierse taal beschikbaar te hebben, uit onvoorwaardelijke en voldoende nauwkeurige bepalingen van richtlijn 2001/82 voortvloeit, dan nog kan op dat recht, gezien de aard ervan, tegenover de Ierse autoriteiten geen beroep worden gedaan. De verplichting om deze producten van een etiket in de Ierse taal te voorzien berust bij particuliere instanties, te weten de producenten en distributeurs van die producten. Verzoeker kan zijn recht op informatie in het Iers ten aanzien van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik echter niet doen gelden tegenover die producenten en distributeurs, aangezien een richtlijn niet op zichzelf verplichtingen kan scheppen zijdens een particulier, met als gevolg dat daar derhalve als zodanig tegenover die particulier geen beroep op kan worden gedaan.

25. Voor zover het de ontvankelijkheid van de onderhavige prejudiciële verwijzing betreft, overtuigen deze argumenten niet.

26. Mijns inziens hebben de argumenten van zowel Ierland als de Poolse regering betrekking op de inhoud van verzoekers vordering in het hoofdgeding op nationaal niveau. De bezwaren van Ierland hebben betrekking op een prealabel inhoudelijk aspect, dat de verwijzende rechter hoe dan ook niet aan de orde heeft gesteld. Dit geldt ook voor de bezwaren van de Poolse regering. De vraag of op grond van het Unierecht van de nationale rechter wordt verlangd dat hij een specifiek rechtsmiddel toewijst, is wederom bij uitstek een inhoudelijke kwestie in deze procedure, en geen kwestie van ontvankelijkheid. Het Hof benadrukt steeds opnieuw dat elementen die betrekking hebben op inhoudelijke aspecten, geen enkele invloed hebben op de ontvankelijkheid van de gestelde vragen. ( 4 )

27. Bovendien rust er volgens vaste rechtspraak een vermoeden van relevantie op vragen betreffende de uitlegging van Unierecht die de nationale rechter heeft gesteld binnen het onder zijn verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en wettelijke kader, ten aanzien waarvan het niet aan het Hof staat om de juistheid ervan te onderzoeken. Dat vermoeden kan niet worden weerlegd door de mogelijkheid dat verzoeker uiteindelijk in het hoofdgeding bij de nationale rechter in het ongelijk wordt gesteld, met name wanneer het Hof voor een bepaalde uitlegging van het betrokken Unierecht kiest. ( 5 )

28. Daarom richt ik mij thans op de inhoud van de twee prejudiciële vragen.

B. Inhoud

1. Opmerkingen vooraf

29. In de onderhavige zaak beroept verzoeker zich op – en vermeldt de verwijzende rechter – een aantal van de belangrijkste structurele beginselen van het Unierecht: rechtstreekse werking, voorrang, daadwerkelijke rechterlijke toetsing en procedurele autonomie. De in deze procedure aangekaarte vraagstukken lijken dan ook misschien vrij ingewikkeld, maar bij nader inzien komt de centrale vraag tamelijk duidelijk naar voren.

30. Naar ik heb begrepen, heeft verzoeker in het hoofdgeding in wezen om toewijzing van drie vorderingen verzocht: i) een verklaring dat het nationale recht onverenigbaar is met het Unierecht; ii) een verklaring dat het nationale recht aan het Unierecht dient te voldoen, en ten slotte iii) een verklaring dat de nationale autoriteiten het nationale recht dienovereenkomstig moeten wijzigen.

31. Het is mij niet geheel duidelijk of die drie vorderingen tegelijkertijd dienen te worden toegewezen of dat de verwijzende rechter vrijelijk daaruit kan kiezen. In het kader van deze conclusie neem ik aan dat de verwijzende rechter ter zake over aanzienlijke manoeuvreerruimte beschikt. De verwijzende rechter merkt immers op dat hij naar nationaal recht de discretionaire bevoegdheid heeft om de voorziening te kiezen die hij gezien de omstandigheden het passendst acht of om eventueel zelfs te weigeren om überhaupt een vordering toe te wijzen. ( 6 ) Hij vraagt zich dan ook af of dit evenzeer geldt als een verzoeker zijn rechten aan het Unierecht ontleent.

32. Tegen deze achtergrond komt het mij voor dat vanuit Unierechtelijk perspectief aan het geschil vraagstukken ten grondslag liggen met betrekking tot procedurele autonomie en effectieve rechterlijke bescherming. De twee prejudiciële vragen kunnen derhalve tezamen worden behandeld en als volgt opnieuw worden geformuleerd: verzet het Unierecht – en in het bijzonder de beginselen van procedurele autonomie en effectieve rechterlijke bescherming – zich tegen een nationale regeling of praktijk op grond waarvan de nationale rechterlijke instanties de discretionaire bevoegdheid hebben om, wanneer wordt betoogd dat de autoriteiten een richtlijn niet juist hebben omgezet en de betreffende vordering gegrond is, te bepalen of die vordering moet worden toegewezen en welke maatregel er in voorkomend geval getroffen moet worden?

33. Voor het beantwoorden van deze vraag heb ik deze conclusie als volgt ingedeeld: ik begin met het vaststellen van het relevante juridische analysekader, teneinde toe te lichten hoe de onderhavige zaak zal worden beoordeeld (2). Vervolgens ga ik kort in op de manier waarop het Hof dat kader eerder in specifieke zaken heeft toegepast (3). Op basis daarvan zet ik een aantal transversale thema’s en leidraden uiteen die de verwijzende rechter wellicht van nut zijn (4). Voor zover het uiteindelijk aan de verwijzende rechter staat om in het hoofdgeding conclusies ten aanzien van de betreffende zaak te trekken, sluit ik af met een aantal overwegingen die specifiek op de onderhavige zaak van toepassing zijn (5).

2. Relevant kader: „Rewe”-doeltreffendheid en effectieve rechterlijke bescherming ex artikel 47 van het Handvest

34. Volgens vaste rechtspraak moeten rechtstreeks toepasselijke regels van het Unierecht, die een rechtstreekse bron van rechten en verplichtingen zijn voor allen die zij betreffen, ongeacht of het gaat om lidstaten of om particulieren, vanaf de inwerkingtreding en tijdens de gehele geldigheidsduur ervan op eenvormige wijze in alle lidstaten hun volle werking ontplooien. ( 7 )

35. Het is eveneens vaste rechtspraak dat elke rechter die in het kader van zijn bevoegdheid is aangezocht, als orgaan van een lidstaat ingevolge het in artikel 4, lid 3, VEU neergelegde beginsel van loyale samenwerking verplicht is het rechtstreeks toepasselijke recht van de Unie integraal toe te passen en de door dit recht aan particulieren toegekende rechten te beschermen, door elke eventueel strijdige bepaling van de nationale wet buiten toepassing te laten. ( 8 )

36. Uit het voorgaande volgt dat met de vereisten die in de eigen aard van het Unierecht besloten liggen, elke bepaling van een nationale rechtsorde of elke wetgevende, bestuurlijke of rechterlijke praktijk onverenigbaar is die ertoe zou leiden dat aan de werking van het Unierecht wordt afgedaan, doordat aan de rechter die bevoegd is om dit recht toe te passen, de bevoegdheid wordt ontzegd om daarbij terstond al het nodige te doen om de nationale wettelijke bepalingen die de volle werking van de rechtstreeks toepasselijke regels van het Unierecht zouden kunnen verhinderen, ter zijde te stellen. ( 9 )

37. Hoe „vol” moet de volle werking van de rechtstreeks toepasselijke regels van het Unierecht echter zijn voordat zij volle werking hebben? Tenzij „vol” standaard werkelijk helemáál betekent, bestaat er feitelijk geen onafhankelijke Unierechtelijke maatstaf van volle werking. In plaats daarvan is er sprake van een beoordeling per geval, die normaliter wordt verricht door kruisverwijzing naar het in een bepaalde zaak aan de orde zijnde nationale wettelijke kader.

38. Dit is onvermijdelijk indien het standaardbeginsel van de nationale tenuitvoerlegging van de regels van het Unierecht wordt gevormd door de nationale procedurele autonomie. De oorspronkelijke verwijzingsmaatstaf blijft de gegeven nationale maatstaf. Volgens vaste rechtspraak is het bij gebreke van een Unieregeling aan elke lidstaat afzonderlijk om de bevoegde rechterlijke instanties aan te wijzen en de procedureregels vast te stellen voor vorderingen in rechte die worden ingediend ter bescherming van de rechten die de justitiabelen aan het Unierecht ontlenen. Desalniettemin mogen die regels niet ongunstiger zijn dan die voor vergelijkbare nationale vorderingen (het vereiste van gelijkwaardigheid), en mogen zij de uitoefening van de door de rechtsorde van de Unie verleende rechten niet in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken (het vereiste van doeltreffendheid). ( 10 )

39. In de onderhavige procedure doet de kwestie van gelijkwaardigheid zich uiteraard niet voor. De twijfels van de verwijzende rechter komen juist voort uit het feit dat de nationale procedureregels in kwestie niet alleen op door het nationale recht beheerste situaties van toepassing zijn, maar ook op door het Unierecht beheerste situaties.

40. De werkelijke kwestie is derhalve die van de doeltreffendheid.

41. In een zaak zoals de onderhavige valt het vereiste van doeltreffendheid, begrepen als een voorwaarde voor de toepassing van het beginsel van procedurele autonomie, en daarom soms de „Rewe-doeltreffendheid” ( 11 ) genoemd, echter in de praktijk samen met het grondrecht op een doeltreffende voorziening in rechte op grond van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). Verzoeker stelt zich hierbij op het standpunt dat hem door de toepassing van de nationale procedureregels in kwestie een passend rechtsmiddel wordt ontzegd ter waarborging van de bescherming van het (materiële) recht dat hij aan de betrokken bepalingen van het Unierecht ontleent, namelijk de opstelling van de bijsluiter bij geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik in de twee officiële landstalen (Iers en Engels).

42. Zoals ik in mijn conclusie in de zaak Banger heb opgemerkt, is de relatie tussen het doeltreffendheidsbeginsel, als een van de twee uit de procedurele autonomie van de lidstaten voortvloeiende vereisten, en het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming, als het later in artikel 47 van het Handvest verankerde grondrecht, wellicht (nog) niet geheel duidelijk. ( 12 ) Het is nauwelijks een punt van discussie dat deze twee beginselen inhoudelijk minstens in hoge mate met elkaar samenvallen.

43. Voor wat betreft de te verrichten toetsing kunnen deze beginselen voorts worden gezien als beginselen die een onderzoek van een gegeven situatie vereisen vanuit twee complementaire invalshoeken: de (Rewe-)doeltreffendheid is gericht op het structurele niveau (het bestaan, in ruimere zin, van passende rechtsmiddelen in de situatie in kwestie), terwijl effectieve rechterlijke bescherming op grond van artikel 47 van het Handvest nauwer aansluit op het individuele niveau (het bestaan, in concreto, van passende rechtsmiddelen voor de persoon in kwestie).

44. Het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming is een algemeen beginsel van het Unierecht, dat thans in artikel 47 van het Handvest is verankerd. Het vereist met name het bestaan van passende voorzieningen in rechte tegen beslissingen van nationale autoriteiten die eventueel de rechten en vrijheden schenden die justitiabelen aan het Unierecht ontlenen. ( 13 ) In dat verband moet de nationale rechter bij wie het geschil aanhangig is onder andere bevoegd zijn om alle voor het bij hem aanhangige geding relevante feitelijke en juridische kwesties te onderzoeken. ( 14 )

45. Niettemin hangen de omvang en de intensiteit van de toetsing die een nationale rechter dient te verrichten om aan artikel 47 van het Handvest te voldoen, af van de specifieke context en de relevante omstandigheden van ieder geval. ( 15 ) Zoals het Hof telkens weer benadrukt, omvatten de elementen waarmee rekening moet worden gehouden onder andere „de aard van de handeling in kwestie, de context van de vaststelling ervan en de rechtsregels die de betrokken materie regelen”. ( 16 )

46. Er bestaat natuurlijk jurisprudentie in overvloed over (de Rewe‑)doeltreffendheid, die de afgelopen tien jaar in wezen is vervangen door effectieve rechterlijke bescherming op grond van artikel 47 van het Handvest. Die jurisprudentie, die in vergaande mate specifiek op de betreffende gevallen van toepassing is, kan echter nauwelijks consequent worden geacht.

3. Eerdere rechtspraak: striktheid, soepelheid en iets daartussenin

47. De in de loop van de jaren opgebouwde jurisprudentie varieert ( 17 ) en is zó specifiek op de betreffende gevallen van toepassing dat er van generalisatie geen sprake kan zijn. Er kunnen voorbeelden worden gegeven van verschillende benaderingen, die uiteenlopen van een tamelijk lidstaatvriendelijk standpunt waarbij gelijkwaardigheid over het algemeen voldoende is, tot compromisloze bekrachtigingen van de doeltreffendheid, waarbij de lidstaat (veel) verder moet gaan dan wat normaliter op grond van zijn nationale recht mogelijk is.

48. Aan het ene uiterste zien we de zaken waarin het Hof ‐ nadat het de vervulling van de voorwaarde van gelijkwaardigheid tot kernpunt van zijn analyse maakt ‐ de aan de orde zijnde nationale procedureregels aanvaardt. Hierbij kent de beoordeling van de voorwaarde van doeltreffendheid een opmerkelijk lichte toets. ( 18 ) In dit verband heeft het Hof duidelijk gemaakt dat het beginsel van gelijkwaardigheid niet kan worden uitgelegd als een verplichting voor de lidstaten om hun gunstigste nationale procedurele regime toe te passen op alle op het Unierecht gebaseerde vorderingen. ( 19 ) Deze „soepele” toetsingsmaatstaf lijkt vooral te zijn gehanteerd ten aanzien van de procesrechtelijke concepten en mechanismen die de rechtsorden van alle lidstaten gemeen hebben, daar zij aan elk rechtsstelsel inherent zijn (zoals kracht van gewijsde en termijnen).

49. Het andere uiterste wordt ingenomen door zaken zoals Simmenthal, San Giorgio, Factortame, Cartesio, Elchinov of Klausner ( 20 ), waarin het Hof categorisch op een robuuste visie op doeltreffendheid aandringt. Deze zaken betroffen doorgaans situaties waarin de interne rechtsorde niet in een bepaald rechtsmiddel voorzag, terwijl van de nationale praktijk in kwestie werd gemeend dat deze tot systemische belemmeringen leidde voor de volle werking van het Unierecht of voor een onverwijlde en volledige bescherming van de justitiabelen wier rechten waren geschaad.

50. Wat meer in het bijzonder de context van de onderhavige zaak betreft, heeft het Hof bovendien voor een tamelijk strikte benadering gekozen in diverse zaken waarin de door de verwijzende rechter voorgelegde kwestie de gevolgen ratione temporis betrof van arresten waarin werd vastgesteld dat nationaal recht onverenigbaar was met het Unierecht. In zaken zoals Winner Wetten, Filipiak, Gutiérrez Naranjo of Association France Nature Environnement ( 21 ) heeft het Hof in wezen de mogelijkheid afgewezen dat de nationale rechterlijke instanties, waaronder de hoogste nationale rechterlijke instanties of constitutionele hoven, bevoegd waren om de gevolgen van de vaststelling van de onverenigbaarheid van een nationale maatregel met het Unierecht uit te stellen of om een voorlopige regeling in het leven te roepen, teneinde een vermeend rechtsvacuüm op te vullen. Een dergelijke beslissing komt volgens het Hof overeen met een beperking in de tijd van de gevolgen van de uitlegging van een regel van het Unierecht, een beslissing die uitsluitend het Hof toekomt. Daarentegen dient evenzeer bij wijze van context te worden erkend dat deze zaken als belangrijk element de eerbiediging of zelfs de implementatie van eerdere in deze zaken aan de orde zijnde arresten van het Hof gemeen hadden.

51. Tussen deze twee extremen in zien we ten slotte zaken waarin het Hof een soort middenweg heeft bewandeld. Het heeft dikwijls getracht om tot heuse „Salomonsoordelen” te komen, waarbij voor de nationale regels van de lidstaten is gekozen, maar tegelijkertijd hun autonomie ten aanzien van het gebruik van de desbetreffende rechtsmiddelen aan beperkingen is onderworpen. Zaken zoals Fantask, Melki en Abdeli, DEB en Lesoochranárske zoskupenie VLK zijn goede voorbeelden hiervan. ( 22 )

52. In een aantal recente arresten van het Hof lijkt te worden voortgebouwd op de laatstgenoemde deelverzameling van de betreffende rechtspraak. In die zaken heeft het Hof van de nationale rechterlijke instanties geëist dat zij gebruikmaken van het volledige door hun nationale procedureregels geboden potentieel, teneinde de door de desbetreffende bepalingen van het Unierecht nagestreefde doelen te verwezenlijken, maar uitsluitend voor zover een dergelijke uitleggingsinspanning verenigbaar was met het legaliteitsbeginsel en geen aanleiding gaf tot een eventuele schending van grondrechten. ( 23 )

53. Alles in ogenschouw genomen doet de „Rewe/Simmenthal-contradictie” ( 24 ), die verschillende kanten op werkt voor zover het om het vereiste van gelijkwaardigheid (of het verbod van discriminatie) enerzijds en het vereiste van doeltreffendheid anderzijds gaat, zich nog steeds gelden bij de toetsing van de nationale procedurele autonomie. De nationale begrenzingen aan een onbeperkte bekrachtiging van de doeltreffendheid worden echter steeds vaker uitdrukkelijk erkend als gevolg van het legaliteitsbeginsel en de bescherming van grondrechten (en wellicht ook een beetje gezond verstand). ( 25 )

4. Structureel niveau: beoordeling per geval

54. Mijns inziens leiden de beginselen van het Unierecht en de zojuist besproken jurisprudentie tot de slotsom dat er geen sprake kan zijn van een algemeen, alomvattend antwoord op de vraag of het Unierecht zich verzet tegen een nationale regeling of praktijk op grond waarvan de nationale rechterlijke instanties de discretionaire bevoegdheid hebben om, wanneer wordt betoogd dat de autoriteiten een richtlijn niet juist hebben omgezet en de betreffende vordering gegrond is, te bepalen of die vordering moet worden toegewezen en welke maatregel er in voorkomend geval getroffen moet worden.

55. Het hangt eenvoudigweg van het individuele geval af. Ik zie werkelijk niet waarom het Unierecht zich principieel tegen een dergelijke regeling of praktijk zou verzetten. Het Hof heeft consequent verklaard dat ieder geval waarin de vraag rijst of een nationale procesregel de toepassing van het Unierecht onmogelijk of uiterst moeilijk maakt, „[moet] worden onderzocht met inaanmerkingneming van de plaats van die bepaling in de gehele procedure, en van het verloop en de bijzondere kenmerken ervan, voor de verschillende nationale instanties. In voorkomend geval moet rekening worden gehouden met de beginselen die aan het nationale stelsel van rechtspraak ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van de verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure.” ( 26 )

56. Wat derhalve volgens het Unierecht nodig is, is een redelijke correlatie tussen de rechten, de schending, en het soort en de reikwijdte van de toe te kennen rechtsmiddelen of voorziening, welke correlatie is vast te stellen in het licht van de feiten en omstandigheden van een bepaald geval. Ieder geval dient binnen zijn eigen context en verhoudingen te worden beoordeeld. Dit vereiste is mijns inziens niet beperkt tot uitsluitend het Unierecht, maar is inherent aan elk modern Europees rechtsstelsel. Ik denk niet dat op de veelgeprezen doeltreffendheid van het Unierecht een beroep moet worden gedaan als route tot een de facto terugkeer – in een bij een nationale rechter aanhangig geval waarin het Unierecht mogelijk op het spel staat – naar een vaste, inflexibele en derhalve volledig disproportionele wijze van oordelen, die aan de strafrechtelijke veroordelingen in het Engeland van de zeventiende en achttiende eeuw doet denken.

57. Dientengevolge komt het mij voor dat het juist de rechtspraak van het Hof is op grond waarvan feitelijk van de nationale rechterlijke instanties wordt verlangd dat zij bij de uitoefening van hun discretionaire bevoegdheid met betrekking tot vorderingen rekening houden met de door de verwijzende rechter aangegeven elementen: ongerechtvaardigde vertraging van de procedure, het niet aanwenden van andere, geschiktere rechtsmiddelen, gebrek aan openheid bij verzoeker, het niet te goeder trouw handelen door verzoeker, schade aan derden, en de omstandigheid dat het toewijzen van de vordering geen enkel doel dient. Doordat met die elementen rekening wordt gehouden, wordt rechterlijke bescherming niet per se aan een verzoeker ontzegd en worden de materiële rechten waarvan een verzoeker bescherming vraagt niet ineffectief gemaakt.

58. Integendeel, door met de hierboven genoemde elementen rekening te houden, doet de nationale rechter niets meer dan zijn rechterlijke functie vervullen, die erop neerkomt om voor ieder geschil de geschiktste oplossing te vinden door de specifieke context en alle relevante omstandigheden in acht te nemen. De beginselen van de doeltreffendheid van het Unierecht en effectieve rechterlijke bescherming kunnen zoals gezegd niet aldus worden uitgelegd dat deze een (zinloos) automatisme aan de nationale rechterlijke instanties opleggen.

59. Opgemerkt zij dat de discretionaire bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties niet alleen de vorm van de toe te kennen voorziening betreft, maar ook de vraag of het wel zinvol is om überhaupt een voorziening toe te kennen. Het is juist dat dit zou kunnen betekenen dat – in ieder geval in een aantal gevallen – elke vorm van rechterlijke bescherming volledig aan een justitiabele wordt ontzegd en dat daarmee de werking van de desbetreffende regels van het Unierecht niet wordt gewaarborgd.

60. Desalniettemin is het opleggen van een automatisme mijns inziens geen redelijke conclusie. Naar mijn beste weten is er immers in elke rechtsorde sprake van procesrechtelijke beginselen of mechanismen die bedoeld zijn om situaties te voorkomen waarin de blinde en automatische toepassing van de regels een oneerlijke of disproportionele uitkomst zou opleveren, of tot een oplossing zou leiden die geen enkel doel dient. In dit verband denk ik bijvoorbeeld aan regels betreffende een goede rechtsbedeling en rechterlijke economie, of regels tegen misbruik van rechten of van de rechtsgang, en tegen onnodig of chicaneus procederen. Dientengevolge is er niets intrinsiek onrechtmatigs aan het feit dat een verzoeker in zeer uitzonderlijke gevallen (met de nadruk op „zeer uitzonderlijk”) eventueel zijn vordering niet toegewezen krijgt, ondanks dat hij formeel in het kader van zijn rechten handelt en zijn vordering gegrond is. Of die uitkomst gerechtvaardigd kan zijn, hangt wederom af van de omstandigheden en de context van ieder individueel geval.

61. Derhalve kom ik tot de conclusie dat de verenigbaarheid met het Unierecht van nationale proceswetgeving of ‑praktijken zoals hier aan de orde – hetzij op de (meer op het stelsel gerichte) voorwaarde van doeltreffendheid als onderdeel van het beginsel van procedurele autonomie, hetzij op het (meer op het individuele recht gerichte) beginsel van effectieve rechterlijke bescherming – normaliter per geval dient te worden beoordeeld. Naar mijn idee is het cruciaal dat het de nationale rechter in ieder geval wordt toegestaan om een redelijke (of evenredige) verhouding vast te stellen tussen de aard en het belang van het recht waarop een beroep wordt gedaan, de ernst van de schending of de omvang van de geleden schade, en de vordering. Daarbij dient dit alles in het kader van de aan de orde zijnde feitelijke en juridische situatie te worden gewogen en geëvalueerd.

62. Gelet op het bovenstaande geef ik het Hof in overweging de verwijzende rechter aldus te antwoorden dat het Unierecht – en in het bijzonder de beginselen van procedurele autonomie en effectieve rechterlijke bescherming – zich niet, en zeker niet per se, verzet tegen een nationale regeling of praktijk op grond waarvan de nationale rechterlijke instanties de discretionaire bevoegdheid hebben om, wanneer een verzoeker betoogt dat de autoriteiten een richtlijn niet juist hebben omgezet en de betreffende vordering gegrond is, te bepalen of die vordering moet worden toegewezen en welke maatregel er in voorkomend geval getroffen moet worden. Het staat aan de verwijzende rechter om zich ervan te vergewissen of er, op basis van de feiten en de context van iedere bij hem aanhangige individuele zaak, sprake is van een redelijke verhouding tussen enerzijds de aard van de rechten waarop een beroep wordt gedaan en de ernst van de schending daarvan of van de geleden schade, en anderzijds het soort ingediende vordering, en daarmee ook het soort maatregel dat hij al dan niet besluit te treffen ten behoeve van de verzoeker.

63. Dit brengt voor het geschil in kwestie in het hoofdgeding een beoordeling met zich mee die de verwijzende rechter duidelijk het best kan verrichten. Teneinde deze rechter echter van enige nuttige begeleiding te voorzien, kom ik thans met een aantal aanvullende overwegingen, waarbij ik bepaalde specifieke kenmerken van de onderhavige zaak in het achterhoofd houd.

5. Context van de onderhavige zaak: rechten, schending en rechtsmiddelen

64. In het hoofdgeding zal de verwijzende rechter in wezen moeten bepalen of verzoekers vorderingen (een of twee daarvan, of alle drie) een eerlijke en proportionele uitkomst vormen ten behoeve van de bescherming van de rechten waarop verzoeker een beroep doet.

65. Dit is vanzelfsprekend het geval als wordt aangenomen dat de betrokken bepalingen van het Unierecht rechtstreekse werking hebben. Wat de structuur van de relatie betreft, is het juist dat verweerders overheidsinstanties zijn en dat particulieren zich volgens vaste rechtspraak tegenover die instanties op de bepalingen van een richtlijn kunnen beroepen als de staat heeft nagelaten die bepalingen tijdig om te zetten. ( 27 )

66. Of de betrokken bepaling(en) van het Unierecht echter rechtstreekse werking heeft/hebben en wat de regel inzake rechtstreekse werking precies inhoudt, is weer een andere kwestie. Volgens vaste rechtspraak heeft een bepaling van het Unierecht rechtstreekse werking wanneer die bepaling inhoudelijk gezien zodanig voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk is dat daarop een beroep kan worden gedaan tegenover een strijdige nationale maatregel. Hetzelfde geldt wanneer die bepaling rechten vastlegt die particulieren tegenover de staat kunnen doen gelden. ( 28 )

67. In de onderhavige zaak lijkt de verwijzende rechter deze kwestie reeds vooraf te hebben afgehandeld, door te oordelen dat de betrokken bepalingen van het Unierecht, zoals verzoeker heeft gesteld, voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn om rechtstreekse werking te hebben. De verwijzende rechter heeft het Hof niet verzocht om die kwestie te onderzoeken. Die beslissing zal ik respecteren, ondanks dat Ierland de kwestie in het kader van de ontvankelijkheid aan de orde heeft gesteld en naar voren heeft gebracht. ( 29 ) Niettemin wil ik de twee volgende opmerkingen maken.

68. Ten eerste betekent de nauwkeurigheid van de regel, als voorwaarde voor rechtstreekse werking, dat de inhoud van de op de lidstaat rustende verplichting inderdaad duidelijk is. De werkingssfeer van een regel met rechtstreekse werking hoeft niet per se tekstueel met het volledige wetsvoorschrift samen te vallen. Het is dan ook zeker denkbaar dat uit een bredere bepaling een engere, op zichzelf staande regel wordt afgeleid die de minimaal op een lidstaat rustende verplichting weergeeft. Qua werkingssfeer en inhoud moet die regel echter wel duidelijk en nauwkeurig zijn. ( 30 )

69. Ten tweede is het bij een dergelijke analyse van een in een richtlijn vervat voorschrift nuttig om niet uit het oog te verliezen dat het grondwettelijke uitgangspunt voor de omzetting van een richtlijn standaard de eigen keuze en autonomie van de lidstaat is, mits uiteraard de richtlijn zelf die keuze niet uitsluit. Indien een dergelijke keuze en discretionaire bevoegdheid daarentegen op basis van een verordening moeten worden toegekend, moet de tekst van de verordening dit expliciet vermelden. Dit feit kan bijzonder relevant zijn bij de beoordeling van de reikwijdte van een bepaalde verplichting na een wijziging in de aard van de rechtsbron van de Unie. Dit is met name zo als het regelgevende instrument op een bepaald gebied van een richtlijn in een verordening wordt veranderd, zoals onlangs het geval was op een aantal gebieden van het Unierecht. ( 31 )

70. Hoe dan ook, er speelt nog een ander aspect dat overweging verdient. De aard van het aan de orde zijnde recht is een van de elementen waarmee normaliter rekening dient te worden gehouden ( 32 ) teneinde het passende rechtsmiddel te bepalen dat jegens de getroffen justitiabele dient te worden gewaarborgd. De nationale rechter dient zelfs al bij de uitgangspunten van de algehele beschouwing met de aard en het belang van het aan de orde zijnde recht rekening te houden. ( 33 ) Ik meen dat dit element in de onderhavige zaak enige overweging verdient, waartoe ik dan ook thans overga.

a) Welke rechten? Taalrechten in het Unierecht

71. Om te beginnen lijdt het nauwelijks twijfel dat verscheidenheid van taal in de Unie zeer hoog in het vaandel staat. Ingevolge artikel 3 VEU „eerbiedigt [de Unie] haar rijke verscheidenheid van cultuur en taal” en „ziet [zij] toe op de instandhouding en de ontwikkeling van het Europese culturele erfgoed”. Daartoe bevordert de Unie op grond van artikel 165, lid 2, VWEU onderricht in en verspreiding van de talen van de lidstaten.

72. Eerbiediging van de verscheidenheid van taal is ook verankerd in artikel 22 van het Handvest. Bovendien verbiedt artikel 21 van het Handvest iedere discriminatie op grond van onder andere taal.

73. Voorts is meertaligheid altijd een centraal beginsel geweest in het functioneren van de Unie, getuige de vaststelling, in een vroeg stadium, van verordening nr. 1 ( 34 ) in 1958.

74. Hoewel deze beginselen en de waarde ervan inderdaad van het grootste belang zijn, is ook erkend dat er in het kader van taalbeleid keuzen moeten worden gemaakt, die soms ook politiek en maatschappelijk gevoelig liggen. In het licht hiervan hebben zowel de Uniewetgever als de rechterlijke instanties van de Unie consequent voor een tamelijk terughoudende, diplomatieke en pragmatische benadering met betrekking tot talen gekozen, niet alleen op Unieniveau maar ook als er vanuit dat niveau waarschijnlijk gevolgen voortvloeien voor de lidstaten.

75. Op het niveau van de interne werking van de Unie is het gehanteerde systeem nimmer al te star geweest. Om te beginnen zijn er de laatste tijd, zelfs met betrekking tot officiële talen van de Unie, uitzonderingen gemaakt, met name ten aanzien van het Iers ( 35 ) en het Maltees ( 36 ). Nog belangrijker voor de onderhavige zaak is dat het Hof consequent niet de opvatting heeft overgenomen dat er volgens het Unierecht van absolute gelijkheid van alle officiële talen sprake moet zijn. ( 37 ) De stelregel van gelijke authenticiteit van alle taalversies of het beginsel van non-discriminatie tussen de officiële talen van de Unie betekent niet dat „alle officiële talen onder alle omstandigheden en in alle gevallen op gelijke wijze moeten worden behandeld” ( 38 ). Op Unieniveau zijn dan ook verschillende regelingen toegestaan, mits zulks voldoende kan worden gerechtvaardigd.

76. Bovendien hebben de rechterlijke instanties van de Unie, toen daarop een beroep werd gedaan ter erkenning en bevestiging van de uit het Unierecht voortvloeiende taalrechten, ernaar gestreefd te waarborgen dat het getroffen individu werd beschermd ( 39 ), waarbij zij de bevoegde (Unierechtelijke of nationale) autoriteiten evenwel ook enige manoeuvreerruimte hebben gelaten.

77. Zo heeft het Hof in het arrest Skoma-Lux geoordeeld dat een gemeenschapsverordening die niet in de officiële taal van een lidstaat werd bekendgemaakt, niet kon worden tegengeworpen aan een particulier in die lidstaat. ( 40 ) Het Hof heeft echter met betrekking tot de geldigheid of de toepasselijkheid van die handeling geen verdere conclusies getrokken uit de niet-bekendmaking ervan. Het in de (enige) taal van een lidstaat niet bekendgemaakte Unierecht bleef dus in feite geldend recht van die lidstaat. Er konden op basis van dat recht alleen geen verplichtingen aan particulieren worden opgelegd. ( 41 )

78. Deze tendens is waarschijnlijk nog duidelijker in gevallen waarin het Hof met nationale maatregelen wordt geconfronteerd waarin nationale beleidskeuzen besloten liggen. Dat taalbeleid op nationaal niveau over het algemeen binnen de bevoegdheden van de lidstaten valt, moet in dit verband niet over het hoofd worden gezien. Krachtens artikel 6 VWEU is de Unie immers uitsluitend bevoegd om op te treden ter ondersteuning of coördinatie van, of aanvulling op het optreden van de lidstaten op het gebied van cultuur en onderwijs. Taalbeleid moet per slot van rekening de geschiedenis, cultuur, tradities en samenleving van ieder land weerspiegelen.

79. Derhalve hebben de rechterlijke instanties van de Unie zich niet buitensporig met nationale keuzen willen bemoeien of in dat kader ingrijpende verplichtingen aan de lidstaten willen opleggen. Zo heeft het Hof in het arrest UTECA geoordeeld dat een nationale regeling op grond waarvan van televisieomroeporganisaties werd verlangd dat zij een specifiek gedeelte van hun inkomsten besteedden aan de voorfinanciering van Europese bioscoop‑ en televisiefilms waarvan de oorspronkelijke taal een van de officiële talen van de betreffende lidstaat was, verenigbaar was met het Unierecht. ( 42 ) In het arrest Runevič-Vardyn heeft het Hof geoordeeld dat het Unierecht zich er niet tegen verzet dat de nationale autoriteiten weigeren de voor‑ en achternamen van de betrokkenen in de geboorteakte en de huwelijksakte te wijzigen, omdat op grond van een nationale regeling de voor‑ en achternamen van natuurlijke personen in die documenten moeten worden ingeschreven overeenkomstig de regels inzake de schrijfwijze van de officiële landstaal. ( 43 ) Meer in het algemeen heeft het Hof consequent verklaard dat de bescherming en de stimulering van een officiële taal of van de officiële talen van een lidstaat eventueel afwijkingen op de regels betreffende het vrije verkeer rechtvaardigen, en heeft het nationale maatregelen die daartoe zijn genomen, alleen onverenigbaar met het Unierecht verklaard als zij niet evenredig aan dat doel werden bevonden. ( 44 )

80. Uit de bovenstaande jurisprudentiële voorbeelden trek ik twee conclusies. Hoewel het buiten kijf staat dat taalrechten binnen de Unie van het grootste belang zijn en particulieren absoluut gerechtigd zijn tot bescherming tegen schendingen daarvan, kunnen er ten eerste uit zo’n mogelijke schending niet automatisch conclusies worden getrokken. Ter zake hebben de rechterlijke instanties van de Unie over het algemeen een voorkeur gehad voor een evenwichtige en genuanceerde benadering, waarin de specifieke omstandigheden van ieder geval naar behoren in acht zijn genomen en tegen elkaar zijn afgewogen, zodat tot een billijke (en niet ontwrichtende) uitkomst kon worden gekomen.

81. Ten tweede wordt niet alleen voor deze benadering gekozen met betrekking tot het gebruik van talen ten aanzien van specifieke sectorale of gebiedsafhankelijke voorschriften (zoals in de hierboven aangehaalde voorbeelden uit de rechtspraak inzake het vrije verkeer), maar ook met betrekking tot constitutionele keuzen. Met andere woorden: als zelfs uit de structurele of constitutionele zaken een redelijke mate van flexibiliteit en afwezigheid van automatische uitkomsten qua resultaten blijkt, zou het nogal verrassend zijn om erop aan te dringen dat een bescheiden, afgeleide wettelijke regeling op een specifiek regelgevingsgebied plots een absoluut taalrecht in het leven roept.

82. Tegen deze achtergrond ga ik thans in op de overige variabelen in de vergelijking die de verwijzende rechter moet oplossen. Metaforisch gesteld: indien er aan de ene kant van de schaal sprake is van een mogelijke schending van een taalrecht, zoals het recht dat voortvloeit uit de betrokken bepalingen van het Unierecht, welke rechtsmiddelen dient de nationale rechter dan aan de andere kant van de schaal te plaatsen, zodat hij in het hoofdgeding tot een evenwichtige oplossing komt?

b) Welke voorziening?

83. Ik moet er direct op wijzen dat de onderhavige zaak niet gaat over de omstandigheden waaronder op grond van het Unierecht van het nationale recht wordt verlangd dat het andere beroepsmogelijkheden in het leven roept om daarmee een juridische leemte in de rechterlijke bescherming op te vullen ( 45 ), in tegenstelling tot wat de Poolse regering betoogt ( 46 ). Deze zaak gaat uitsluitend over de manier waarop de bestaande rechtsmiddelen, die reeds in de rechtsorde van een lidstaat voorhanden zijn, moeten worden ingezet als de zaak bij de nationale rechter over op het Unierecht gebaseerde rechten gaat. Dientengevolge is het niet nodig om te bespreken of – en, zo ja, wanneer – een lidstaat volgens het Unierecht verplicht kan worden om een voorziening in rechte vast te stellen die het de nationale rechterlijke instanties mogelijk maakt om beslissingen te nemen – zoals een rechterlijk gebod of verbod of een besluit tot onverwijlde uitvoering – die de bevoegde (wetgevende of overheids-)instanties ertoe dwingen om het nationale recht onmiddellijk te wijzigen.

84. De vraag van de verwijzende rechter is van een andere aard. Deze rechter merkt op dat er naar nationaal recht sprake is van regels die in het specifieke geval in een rechtsmiddel voorzien. Hij vraagt zich echter af of die regels op precies dezelfde manier kunnen worden gebruikt en toegepast als verzoekers vorderingen niet op het nationale recht zijn gebaseerd, maar op het Unierecht. De verwijzende rechter is er niet zeker van of die regels „in naam van” de doeltreffende tenuitvoerlegging van het Unierecht of de effectieve juridische bescherming van de justitiabelen buiten toepassing dienen te worden gelaten.

85. Dat gezegd zijnde, hoeft nauwelijks te worden benadrukt dat de verwijzende rechter in het hoofdgeding, zelfs door zowel het nationale recht buiten toepassing te laten als het Unierecht rechtstreeks toe te passen, niet de volledige en directe genoegdoening van verzoekers materiële rechten kan waarborgen. De verwijzende rechter kan de farmaceutische bedrijven immers niet gelasten te voldoen aan de verplichting die voortvloeit uit artikel 58, lid 4, artikel 59, lid 3, en artikel 61, lid 1, van richtlijn 2001/82, daar die ondernemingen niet als verweerders bij de procedure zijn betrokken.

86. Bovendien heeft een dergelijke tegen die bedrijven gerichte vordering zeer weinig kans van slagen, aangezien het Hof consequent de mogelijkheid heeft uitgesloten dat niet-omgezette richtlijnen horizontale rechtstreekse werking kunnen ontplooien en als zodanig tegenover particulieren kunnen worden ingeroepen. ( 47 ) Daarnaast heeft het Hof recenter, in het arrest Popławski, herhaald dat „een nationale rechter niet op grond van een bepaling van een richtlijn, zelfs al is deze duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk, een hiermee strijdige bepaling van zijn nationale recht buiten toepassing mag laten indien daardoor een aanvullende verplichting aan een particulier wordt opgelegd”. ( 48 )

87. Iedere vorm van bescherming van verzoekers recht in het hoofdgeding is dus noodzakelijkerwijs niet-rechtstreeks en komt pas in een later stadium aan bod. Verzoeker vordert een verklaring dat het nationale recht in kwestie onverenigbaar is met richtlijn 2001/82 en derhalve door de bevoegde nationale autoriteiten gewijzigd moet worden. Ik heb begrepen dat de farmaceutische bedrijven alleen dan, en ten gevolge van de daaruit voortvloeiende wijziging van de nationale regels, verplicht zouden kunnen worden om voortaan de nieuwe regels na te leven.

88. Welke rechtsmiddelen en – vooral – welke voorziening dient de nationale rechter gelet op het bovenstaande te bieden?

89. Enerzijds zijn het soort vermeende schending, alsmede de ernst en de gevolgen daarvan, om de redenen die in de punten 71 tot en met 82 van deze conclusie uiteen zijn gezet, waarschijnlijk niet zodanig dat zij niet anders dan tot een draconische voorziening kunnen leiden. Dientengevolge kan de verwijzende rechter zeer goed tot de slotsom komen dat het disproportioneel is om tegelijkertijd alle drie de vorderingen van verzoeker toe te wijzen. Met name het door verzoeker ingediende verzoek dat de verwijzende rechter verklaart dat de Ierse autoriteiten het nationale recht moeten wijzigen zodat een juiste omzetting van de bepalingen van titel V van richtlijn 2001/82 wordt gewaarborgd, gaat ‐ wellicht ook gelet op het beginsel van de scheiding der machten ( 49 ) ‐ verder dan wat noodzakelijk is om verzoekers recht te beschermen.

90. Anderzijds echter, mochten verzoekers vorderingen gegrond blijken te zijn, welke vaststelling niettemin aan de verwijzende rechter staat, dan begrijp ik niet hoe de uitkomst van die procedure als eerlijk en proportioneel kan worden aangemerkt als hij de rechtszaal geheel met lege handen zou verlaten.

91. Het recht op een doeltreffende voorziening impliceert noodzakelijkerwijs dat de bevoegde rechter in beginsel de betreffende klacht inhoudelijk moet behandelen en een passende voorziening moet toekennen ( 50 ), en dat die voorziening naar behoren wordt uitgevoerd ( 51 ). Het recht op toegang tot een rechter verliest zijn betekenis indien een in het gelijk gestelde partij in reactie op een schending van haar rechten elke vorm van genoegdoening wordt ontzegd, tenzij er uiteraard sprake is van een uitzonderlijke omstandigheid die zulks met zich mee zou brengen.

92. Is er in casu sprake van dergelijke uitzonderlijke omstandigheden?

93. In de onderhavige zaak geven de Ierse autoriteiten twee hoofdredenen om zich tegen toewijzing van de vordering te verzetten. De eerste reden heeft betrekking op de goede rechtsbedeling en proceseconomie: het toewijzen van de vordering dient geen enkel doel, aangezien verzoeker de informatie in het Engels begrijpt. Bovendien treedt er binnenkort een nieuwe Unierechtelijke regel in werking die verenigbaar is met de huidige bepalingen van het nationale recht. De tweede reden betreft mogelijke schade aan derden: het risico dat producenten en distributeurs van geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik tijdelijk de Ierse markt verlaten om extra kosten te voorkomen, hetgeen de diergezondheid schade kan berokkenen.

94. In beginsel ben ik het met Ierland eens dat een goede rechtsbedeling en de proceseconomie ( 52 ), en/of de noodzaak om het risico van een tekort aan geneesmiddelen voor diergeneeskundig gebruik te voorkomen ( 53 ), op zich en in ruimere zin belangen vertegenwoordigen die bescherming verdienen. Als zodanig kan de nationale rechter derhalve bij de uitoefening van zijn discretionaire bevoegdheid met deze belangen rekening houden. Het staat echter aan de verwijzende rechter om te verifiëren of het daadwerkelijke gebruik van zijn discretionaire bevoegdheid om te weigeren überhaupt een vordering toe te wijzen, in de huidige omstandigheden een betekenisvolle bijdrage zou leveren aan de bescherming van die belangen en in ieder geval niet verder zou gaan dan wat daartoe noodzakelijk is.

95. Aangezien het momenteel nog meer dan een jaar duurt voordat de nieuwe Unieverordening in werking treedt, kan deze periode moeilijk als volledig verwaarloosbaar worden gezien. Er zij wederom aan herinnerd dat bepalingen van het Unierecht „vanaf de inwerkingtreding en tijdens de gehele geldigheidsduur ervan” hun volle werking moeten ontplooien. ( 54 ) Mogelijk begrijpt verzoeker de informatie inderdaad in het Engels. Dat kan wellicht als element worden aangemerkt waaruit blijkt dat de schending minder ernstig is en dat herstel minder dringend is. Ik twijfel er daarentegen sterk aan dat dit element als (enige) grondslag kan worden aangemerkt om een weigering te rechtvaardigen om verzoeker enige vorm van bescherming van zijn rechten toe te kennen, als het voor verzoeker qua procesbevoegdheid geen problemen heeft opgeleverd en de zaak thans inhoudelijk wordt beoordeeld.

96. Bovendien zijn de vermeende nadelige gevolgen voor derden en de staat niet rechtstreeks van aard, en vloeien zij evenmin automatisch voort uit een beslissing van de verwijzende rechter in de context van de onderhavige procedure. Krachtens het beginsel van de voorrang van het Unierecht dient een nationale rechterlijke instantie collisie tussen een nationale wettelijke bepaling en een rechtstreeks toepasselijke bepaling van het Unierecht op te lossen door de laatste toe te passen en zo nodig de daarmee strijdige nationale bepaling buiten toepassing te laten. Deze overweging van het Hof is echter gemaakt en herhaald ( 55 ) in de context van gerechtelijke inter-partesprocedures, waarvan de uitkomst normaliter bindend is voor de partijen bij het geschil. Er is echter niet overwogen dat een rechtsgeschil volgens het Unierecht moet worden opgelost door de nietigheid, ongeldigheid of non-existentie van de nationale bepaling vast te stellen. ( 56 ) De bevoegdheid van de nationale rechterlijke instanties is immers een zaak van de betrokken lidstaat. Op grond van rechtstreekse werking en voorrang hebben de betrokken rechterlijke beslissingen niet noodzakelijkerwijs enige vorm van erga-omneseffect. ( 57 )

97. Gelet op het bovenstaande vraag ik mij af – ervan uitgaande dat de beoordeling van de verwijzende rechter met betrekking tot de uitlegging van de betrokken bepalingen van het Unierecht juist is – of toewijzing van de vordering middels de enkele verklaring dat de nationale bepalingen in kwestie richtlijn 2001/82 niet juist omzetten, wellicht niet de passendste voorziening vertegenwoordigt. Enerzijds wordt hiermee de mogelijke schending vastgelegd waarop een beroep wordt gedaan en een bepaalde vorm van morele genoegdoening jegens verzoeker geboden ( 58 ), terwijl hem wellicht ook de mogelijkheid wordt geboden om een vergoeding te vorderen voor eventueel geleden schade, mocht aan de voorwaarden voor aansprakelijkheid van de staat zijn voldaan. ( 59 ) Anderzijds is een dergelijke voorziening tamelijk beperkt in omvang en gevolgen, met name jegens derden, en minder ingrijpend met betrekking tot de Ierse wetgevende en overheidsinstanties.

98. Zoals echter herhaaldelijk in deze conclusie is benadrukt, staat het aan de verwijzende rechter om al deze kwesties te beoordelen en af te wegen. Alle in dit onderdeel besproken punten waren er louter op gericht om te bevestigen dat er meerdere oplossingen denkbaar zijn. Het komt er in deze conclusie in ruimere zin eenvoudigweg op neer dat mijns inziens op grond van het Unierecht, zelfs als op het Unierecht gebaseerde rechten op het spel staan, van een nationale rechter niet de discretionaire bevoegdheid wordt afgenomen die hij normaliter heeft om tot een passende en proportionele uitkomst voor een individuele zaak te kunnen komen, welke bevoegdheid de keuze omvat om aan de verzoeker een bepaalde voorziening toe te kennen, mits uiteraard diens vordering inhoudelijk gegrond is.

V. Conclusie

99. Ik geef het Hof in overweging om de prejudiciële vraag van de Ard-Chúirt te beantwoorden als volgt: – „Het Unierecht – en in het bijzonder de beginselen van procedurele autonomie en effectieve rechterlijke bescherming – verzet zich niet tegen een nationale regeling of praktijk op grond waarvan de nationale rechterlijke instanties de discretionaire bevoegdheid hebben om, wanneer een verzoeker betoogt dat de autoriteiten een richtlijn niet juist hebben omgezet en de betreffende vordering gegrond is, te bepalen of die vordering moet worden toegewezen en welke maatregel er in voorkomend geval getroffen moet worden. – Het staat aan de verwijzende rechter om zich ervan te vergewissen of er, op basis van de feiten en de context van iedere bij hem aanhangige individuele zaak, sprake is van een redelijke verhouding tussen enerzijds de aard van de rechten waarop een beroep wordt gedaan en de ernst van de schending daarvan of van de geleden schade, en anderzijds het soort ingediende vordering, en daarmee ook het soort maatregel dat hij al dan niet besluit te treffen ten behoeve van de verzoeker.”

( 1 ) Oorspronkelijke taal: Engels.

( 2 ) PB 2001, L 311, blz. 1, zoals gewijzigd; hierna: „richtlijn 2001/82”.

( 3 ) PB 2019, L 4, blz. 43.

( 4 ) Zie bijvoorbeeld arrest van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy) (C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 111).

( 5 ) Zie uitgebreider en met verdere verwijzingen bijvoorbeeld mijn recente conclusie in zaak C‑505/19, Bundesrepublik Deutschland (Red notice van Interpol) (EU:C:2020:939, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 6 ) Zie punt 18 supra.

( 7 ) Zie arresten van 9 maart 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punten 14 en 15); 19 juni 1990, Factortame e.a. (C‑213/89, EU:C:1990:257, punt 18), en 8 september 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503, punt 54).

( 8 ) Zie arresten van 9 maart 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punten 16 en 21); 19 juni 1990, Factortame e.a. (C‑213/89, EU:C:1990:257, punt 19), en 8 september 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503, punt 55).

( 9 ) Zie arresten van 9 maart 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punt 22); 19 juni 1990, Factortame e.a. (C‑213/89, EU:C:1990:257, punt 20), en 8 september 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503, punt 56).

( 10 ) Zie onder andere het recente arrest van 24 oktober 2018, XC e.a. (C‑234/17, EU:C:2018:853, punten 21 en 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 11 ) Omdat deze voor het eerst is verwoord in het arrest van 16 december 1976, Rewe-Zentralfinanz en Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188).

( 12 ) C‑89/17, EU:C:2018:225, punten 99‑107.

( 13 ) Zie onder andere arresten van 29 november 2018, Bank Tejarat/Raad (C‑248/17 P, EU:C:2018:967, punt 79), en 31 januari 2019, Islamic Republic of Iran Shipping Lines e.a./Raad (C‑225/17 P, EU:C:2019:82, punt 62).

( 14 ) Zie arresten van 6 november 2012, Otis e.a. (C‑199/11, EU:C:2012:684, punt 49), en 17 december 2015, Imtech Marine Belgium (C‑300/14, EU:C:2015:825, punt 38).

( 15 ) Zie, met verdere verwijzingen, mijn conclusie in de zaak Banger (C‑89/17, EU:C:2018:225, punt 104).

( 16 ) Zie arresten van 18 juli 2013, Commissie e.a./Kadi (C‑584/10 P, C‑593/10 P en C‑595/10 P, EU:C:2013:518, punt 102), en 26 juli 2017, Sacko (C‑348/16, EU:C:2017:591, punt 41).

( 17 ) Volgens rechtsgeleerden zou er qua benadering sprake zijn van golven of koerswijzigingen, die schommelen tussen meer en minder interventie zijdens het Hof in de loop van de tijd. Zie bijvoorbeeld Dougan, M., National Remedies Before the Court of Justice: Issues of Harmonisation and Differentiation, Hart Publishing, Oxford, 2004, blz. 227‑233, of Tridimas, T., The General Principles of EC Law, 2e druk, Oxford University Press, Oxford, 2006, blz. 420‑422.

( 18 ) Zie onder andere arresten van 14 december 1995, Van Schijndel en Van Veen (C‑430/93 en C‑431/93, EU:C:1995:441); 24 oktober 1996, Kraaijeveld e.a. (C‑72/95, EU:C:1996:404), en 17 maart 2016, Bensada Benallal (C‑161/15, EU:C:2016:175).

( 19 ) Zie arresten van 15 september 1998, Edis (C‑231/96, EU:C:1998:401, punt 36), en 1 december 1998, Levez (C‑326/96, EU:C:1998:577, punt 42).

( 20 ) Arresten van 9 maart 1978, Simmenthal (106/77, EU:C:1978:49, punten 14 en 15); 9 november 1983, San Giorgio (199/82, EU:C:1983:318); 19 juni 1990, Factortame e.a. (C‑213/89, EU:C:1990:257, punt 18); 16 december 2008, Cartesio (C‑210/06, EU:C:2008:723); 5 oktober 2010, Elchinov (C‑173/09, EU:C:2010:581), en 11 november 2015, Klausner Holz Niedersachsen (C‑505/14, EU:C:2015:742).

( 21 ) Arresten van 19 november 2009, Filipiak (C‑314/08, EU:C:2009:719); 8 september 2010, Winner Wetten (C‑409/06, EU:C:2010:503); 21 december 2016, Gutiérrez Naranjo e.a. (C‑154/15, C‑307/15 en C‑308/15, EU:C:2016:980), en 28 juli 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, ECLI:EU:C:2016:603).

( 22 ) Arresten van 2 december 1997, Fantask e.a. (C‑188/95, EU:C:1997:580); 22 juni 2010, Melki en Abdeli (C‑188/10 en C‑189/10, EU:C:2010:363); 22 december 2010, DEB (C‑279/09, EU:C:2010:881), en 8 november 2016, Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838).

( 23 ) Zie met name arresten van 5 december 2017, M.A.S. en M.B. (C‑42/17, EU:C:2017:936); 17 januari 2019, Dzivev e.a. (C‑310/16, EU:C:2019:30), en 19 december 2019, Deutsche Umwelthilfe (C‑752/18, EU:C:2019:1114).

( 24 ) Zie met name Prechal, S., „Community Law in National Court: The Lessons from Van Schijndel”, Common Market Law Review, deel 35, 1998, blz. 687.

( 25 ) Dit is mogelijk ook „rede” of „proportionaliteit” te noemen, of eenvoudigweg de „redelijke balans” die ten aanzien van de op het spel staande belangen dient te worden betracht – zie conclusie van advocaat-generaal Jacobs in de gevoegde zaken Van Schijndel en Van Veen (C‑430/93 en C‑431/93, EU:C:1995:185, punt 31) en conclusie van advocaat-generaal Jacobs in de zaak Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1994:184, punt 40).

( 26 ) Zie met name arresten van 14 december 1995, Van Schijndel en Van Veen (C‑430/93 en C‑431/93, EU:C:1995:441, punt 19), en 14 december 1995, Peterbroeck (C‑312/93, EU:C:1995:437, punt 14). Zie recenter arrest van 2 april 2020, CRPNPAC en Vueling Airlines (C‑370/17 en C‑37/18, EU:C:2020:260, punt 93).

( 27 ) Zie bijvoorbeeld arrest van 24 januari 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 28 ) Zie onder andere arresten van 19 januari 1982, Becker (8/81, EU:C:1982:7, punt 25), en 15 april 2008, Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, punten 56 en 57).

( 29 ) Zie de punten 22 en 23 supra.

( 30 ) Zie daarvoor nader en met verdere verwijzingen ook mijn conclusie in de zaak Klohn (C‑167/17, EU:C:2018:387, punten 36‑46).

( 31 ) Zie voor een recent voorbeeld mijn conclusie in de zaak Fashion ID (C‑40/17, EU:C:2018:1039, punten 45‑48).

( 32 ) Zie naar analogie uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), 20 maart 2008, Budayeva e.a. tegen Rusland (CE:ECHR:2008:0320JUD001533902, § 191).

( 33 ) Zie de punten 54‑62 supra.

( 34 ) EEG Raad: verordening nr. 1 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap (PB 1958, 17, blz. 385), zoals gewijzigd.

( 35 ) Zie artikel 2 van verordening (EG) nr. 920/2005 van de Raad tot wijziging van verordening nr. 1 van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap en verordening nr. 1 van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, alsmede tot invoering van tijdelijke afwijkingsmaatregelen met betrekking tot deze verordeningen (PB 2005, L 156, blz. 3), later wederom verlengd door verordening (EU) nr. 1257/2010 van de Raad houdende verlenging van de tijdelijke afwijkingsmaatregelen met betrekking tot verordening nr. 1 van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap en verordening nr. 1 van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, die zijn ingevoerd bij verordening (EG) nr. 920/2005 (PB 2010, L 343, blz. 5). Zie in het algemeen het verslag van de Commissie aan de Raad over de vorderingen van de instellingen van de Unie bij de uitvoering van de geleidelijke beperking van de afwijking voor het Iers, COM(2019) 318 final.

( 36 ) Verordening (EG) nr. 930/2004 van de Raad van 1 mei 2004 houdende tijdelijke afwijkingsmaatregelen met betrekking tot de redactie van een Maltese versie van de rechtsbesluiten van de instellingen van de Europese Unie (PB 2004, L 169, blz. 1).

( 37 ) Zie arresten van 9 september 2003, Kik/BHIM (C‑361/01 P, EU:C:2003:434, punten 82‑94); 12 mei 2011, Polska Telefonia Cyfrowa (C‑410/09, EU:C:2011:294, punt 38), en 26 maart 2019, Commissie/Italië (C‑621/16 P, EU:C:2019:251, punten 89‑97). Zie ook, meer in het algemeen, mijn conclusie in de zaak Commissie/Italië (C‑621/16 P, EU:C:2018:611, punten 153‑179).

( 38 ) Ik leen deze passage uit de conclusie van advocaat-generaal Jacobs in de zaak Kik/BHIM (C‑361/01 P, EU:C:2003:175, punt 50).

( 39 ) De arresten van 28 november 1989, Groener (C‑379/87, EU:C:1989:599); 24 november 1998, Bickel en Franz (C‑274/96, EU:C:1998:563); 6 juni 2000, Angonese (C‑281/98, EU:C:2000:296), en 27 maart 2014, Rüffer (C‑322/13, EU:C:2014:189), zijn goede voorbeelden hiervan.

( 40 ) Arrest van 11 december 2007 (C‑161/06, EU:C:2007:773). Nog een voorbeeld biedt het arrest van 20 mei 2003, Consorzio del Prosciutto di Parma en Salumificio S. Rita (C‑108/01, EU:C:2003:296).

( 41 ) Zie verder ook arrest van 10 maart 2009, Heinrich (C‑345/06, EU:C:2009:140). Zie echter (niet in de context van een tijdelijk gebrek aan vertaling en bekendmaking van wetgeving in de nasleep van een uitbreiding van de Unie, maar als wetgeving opzettelijk en vermoedelijk voor altijd geheim moet worden gehouden, de veel overtuigender) conclusie van advocaat-generaal Sharpston in de zaak Heinrich (C‑345/06, EU:C:2008:212).

( 42 ) Arrest van 5 maart 2009 (C‑222/07, EU:C:2009:124).

( 43 ) Arrest van 12 mei 2011 (C‑391/09, EU:C:2011:291).

( 44 ) Zie bijvoorbeeld arresten van 16 april 2013, Las (C‑202/11, EU:C:2013:239), en 21 juni 2016, New Valmar (C‑15/15, EU:C:2016:464).

( 45 ) Zie arresten van 19 juni 1990, Factortame e.a. (C‑213/89, EU:C:1990:257); 13 maart 2007, Unibet (C‑432/05, EU:C:2007:163), en 3 oktober 2013, Inuit Tapiriit Kanatami (C‑583/11 P, punten 103 en 104).

( 46 ) Zie punt 24 supra.

( 47 ) Zie onder andere arresten van 26 februari 1986, Marshall (152/84, EU:C:1986:84, punt 48); 14 juli 1994, Faccini Dori (C‑91/92, EU:C:1994:292), en 22 januari 2019, Cresco Investigation (C‑193/17, EU:C:2019:43, punt 72).

( 48 ) Arrest van 24 juni 2019 (C‑573/17, EU:C:2019:530, punt 67).

( 49 ) Een beginsel dat, zoals het Hof heeft vastgesteld, voortvloeit uit het beginsel van de democratische rechtsstaat; zie arresten van 10 november 2016, Poltorak (C‑452/16 PPU, EU:C:2016:858, punt 35), en 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy) (C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 124).

( 50 ) Zie EHRM, 30 oktober 1991, Vilvarajah e.a. tegen Verenigd Koninkrijk, CE:ECHR:1991:1030JUD001316387, § 122.

( 51 ) Zie voor een bespreking van de relevante rechtspraak van het EHRM mijn conclusie in de zaak Torubarov (C‑556/17, EU:C:2019:339, punten 60‑62).

( 52 ) Zie onder andere arrest van 12 februari 2015, Baczó en Vizsnyiczai (C‑567/13, EU:C:2015:88, punt 51).

( 53 ) Zie onder andere arrest van 16 september 2008, Sot. Lélos kai Sia e.a. (C‑468/06‐C‑478/06, EU:C:2008:504, punt 75).

( 54 ) Zie punt 34 supra.

( 55 ) Zie de punten 34‑36 supra.

( 56 ) Zie arrest van 19 november 2009, Filipiak (C‑314/08, EU:C:2009:719, punten 82 en 83).

( 57 ) Zie arrest van 4 december 2018, Minister for Justice and Equality en Commissioner of An Garda Síochána (C‑378/17, EU:C:2018:979, punten 33 en 34).

( 58 ) In dat verband merk ik op dat in de context van vorderingen op grond van niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie symbolische vormen van compensatie of de enkele vastlegging in het arrest van de onrechtmatige gebeurtenis afdoende compensatie kunnen vormen voor de toepassing van artikel 340 VWEU; zie onder andere arresten van 14 juni 1979, V./Commissie (18/78, EU:C:1979:154, punt 19); 9 juli 1981, Krecké/Commissie (59/80 en 129/80, EU:C:1981:170, punt 74), en 9 juli 1987, Hochbaum en Rawes/Commissie (44/85, 77/85, 294/85 en 295/85, EU:C:1987:348, punt 22). Deze praktijk lijkt in overeenstemming te zijn met die van het EHRM; zie onder andere de arresten van 23 november 1976, Engel e.a. tegen Nederland (CE:ECHR:1976:1123JUD000510071, §§ 10 en 11); 17 oktober 2002, Agga tegen Griekenland (CE:ECHR:2002:1017JUD005077699, §§ 65 en 66), en 30 november 2004, Vaney tegen Frankrijk (CE:ECHR:2004:1130JUD005394600, §§ 55‑57).

( 59 ) Zie arresten van 19 november 1991, Francovich e.a. (C‑6/90 en C‑9/90, EU:C:1991:428), en 5 maart 1996, Brasserie du Pêcheur en Factortame (C‑46/93 en C‑48/93, EU:C:1996:79).