Bij arrest van 5 december 1984 heeft het Arbeidshof te Bergen andermaal een prejudiciële vraag gesteld naar aanleiding van het geschil tussen Sinatra en het Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers (hierna: het Pensioenfonds).

Sinatra, van Italiaanse nationaliteit, appellant in het hoofdgeding, werkte als loontrekkende in Italië van 1948 tot 1956 en vervolgens als mijnwerker in België van 1957 tot 1970.

Op grond van deze werkzaamheden geniet hij

— in Italië sedert 1 december 1970 een invaliditeitspensioen krachtens de algemene verzekeringsregeling, pro rata berekend overeenkomstig artikel 46 van verordening nr. 1408/71 betreffende de toepassing van de socialezekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen (hierna: de verordening), en

— in België sedert 1 april 1971 een invaliditeitspensioen voor gehuwde ondergrondse mijnwerkers krachtens het Belgische Koninklijk Besluit van 19 november 1970 (artikelen 1 tot 4); dit is een forfaitaire uitkering, waarvan de toekenning afhangt van een minimum-verzekeringsduur van vijf of tien jaar, doch het bedrag overigens losstaat van de precieze duur van de volbrachte tijdvakken. Vanaf 10 mei 1971 werd het Belgische invaliditeitspensioen verminderd met het bedrag van een rente wegens een in België opgelopen beroepsziekte.

In het eerste prejudiciële verzoek van het Arbeidshof te Bergen van 7 januari 1981 (arrest van 2.2.1982, zaak 7/81, Jurispr. 1982, blz. 137) stond voorop de vraag, of volgens artikel 51 van de verordening het Pensioenfonds wegens een verandering in de persoonlijke situatie van Sinatra in 1976 — zijn echtgenote had werk gevonden en het Belgische invaliditeitspensioen was van een „gehuwdenpensioen” in een „alleenstaandenpensioen” omgezet — mocht overgaan tot een volledig heronderzoek van het dossier, zoals in feite was geschied. Immers, het had met toepassing van alle gemeenschapsverordeningen ter zake het bedrag van het Italiaanse pensioen voor het tijdvak 1 april 1971 tot 1 juli 1975 in mindering gebracht op de Belgische uitkering, waardoor Sinatra 38000 BFR als teveel ontvangen moest terugbetalen, en was overeenkomstig artikel 46 van de verordening overgegaan tot een herberekening van de Belgische uitkering vanaf 1 januari 1975, daarbij rekening houdend met diverse wijzigingen, zoals het wegvallen per 1 januari 1976 van de gehuwdentoeslag.

Het Hof verklaarde in zijn arrest van 2 februari 1982 dat „een herberekening overeenkomstig de bepalingen van artikel 46 van verordening nr. 1408/71 verplicht is bij elke wijziging in de door de Lid-Staat betaalde uitkeringen”, onverminderd enkele uitzonderingen, waartoe niet behoren veranderingen in de persoonlijke situatie van de sociaal verzekerde. Op 2 november 1983 oordeelde de rechter in het hoofdgeding, dat het Pensioenfonds derhalve terecht tot herberekening van de door hem verschuldigde uitkering was overgegaan; verder nodigde hij partijen uit, conclusie te nemen over andere vragen betreffende de verenigbaarheid van het toepasselijke Belgische recht — te weten artikel 23, paragraaf 1, van een Koninklijk Besluit van 19 november 1970 — met het gemeenschapsrecht, met name de artikelen 45, 46 en 12 van de verordening. Het ging erom of, en tot welk bedrag, het Italiaanse pensioen in mindering mocht worden gebracht op het Belgische pensioen. Partijen in het hoofdgeding zijn het op dit punt oneens.

Artikel 23, paragraaf 1, van voormeld Koninklijk Besluit is volgens de rechter in het hoofdgeding een extern anti-cumulatievoorschrift, waarmee wordt bedoeld dat het eveneens van toepassing is op in het buitenland verkregen uitkeringen. Vóór de wijziging bij Koninklijk Besluit van 3 augustus 1983 luidde deze bepaling als volgt:

„Het overeenkomstig dit besluit toegekend invaliditeitspensioen mag slechts met één of meerdere rust- of invaliditeitspensioenen gecumuleerd worden tot het beloop van het jaarlijkse bedrag van het in artikel 4, leden 1,2 en 4, vastgestelde pensioen, naar gelang het een gehuwde arbeider of een ongehuwde arbeider, weduwnaar, uit de echt gescheiden of feitelijk gescheiden arbeider betreft.”

Op 3 augustus 1983 werd deze bepaling in dier voege gewijzigd, dat het invaliditeitspensioen niet mag worden gecumuleerd met één of meerdere rust- of invaliditeitspensioenen „toegekend krachtens een Belgische of buitenlandse wetgeving”.

In rechtsoverweging 8 van voormeld arrest van 2 februari 1982 heeft het Hof de strekking van zijn rechtspraak in herinnering gebracht:

„Het... aan de migrerende werknemers toegekende recht op toepassing van de gunstigste socialezekerheidsregeling impliceert in beginsel dat bij elke wijziging van de onder dit stelsel toegekende uitkeringen een nieuwe vergelijking overeenkomstig artikel 46 van verordening nr. 1408/71 wordt gemaakt tussen de nationale en de samentel-lings- en prorataregeling, ten einde te bepalen welke na de ingetreden wijziging de voordeligste is.”

De twee partijen in het hoofdgeding zijn het erover eens, dat de verzekeringstijdvakken in België (14 jaar als mijnwerker) en in Italië (3 jaar — algemeen stelsel) strikt genomen niet kunnen worden samengeteld in de zin van artikel 45, lid 2, van de verordening, aangezien zij onder twee verschillende stelsels vallen.

De betrokken bepaling luidt:

„2) Indien de wettelijke regeling van een Lid-Staat de toekenning van bepaalde uitkeringen afhankelijk stelt van de voorwaarde dat de tijdvakken van verzekering uitsluitend in een aan een bijzonder stelsel voor werknemers onderwor- pen beroep of eventueel met het verrichten van bepaalde werkzaamheden zijn vervuld, wordt voor de toekenning van deze uitkeringen slechts rekening gehouden met de tijdvakken welke krachtens de wettelijke regelingen van andere Lid-Staten zijn vervuld, indien deze tijdvakken krachtens een overeenkomstig stelsel of, bij afwezigheid daarvan, in hetzelfde beroep... zijn vervuld.”

Voor het Arbeidshof te Bergen heeft appellant in het hoofdgeding echter met een beroep op rechtsoverweging 8 van 's Hofs arrest van 2 februari 1982 gesteld, dat deze uitspraak geen enkele zin zou hebben indien niet werd overgegaan tot samentelling en proratisatie als voorzien in artikel 46; het Pensioenfonds van zijn kant betoogde onder verwijzing naar de arresten van 13 oktober 1977 (zaak 22/77, Mura, Jurispr. 1977, blz. 1699) en 13 oktober 1977 (zaak 37/77, Greco, Jurispr. 1977, blz. 1711), dat de samentelling die volgens deze rechtspraak zou moeten geschieden, ingevolge artikel 45, lid 2, van de verordening onmogelijk is. Bijgevolg zou het in het Belgische recht vervatte anti-cumulatievoorschrift onverkort van toepassing zijn.

Het Arbeidshof heeft in de motivering van zijn verwijzingsarrest erop gewezen, dat „moet worden uitgemaakt of het Belgische bevoegde orgaan, waar het niet moet overgaan tot samentelling en proratisatie om een recht op een invaliditeitspensioen voor mijnwerkers te verlenen, overeenkomstig artikel 46 van verordening nr. 1408/71 een vergelijking moet maken tussen de in artikel 46, leden 1 tot 3, neergelegde gemeenschapsregeling en de nationale regeling met inbegrip van de anti-cumulatieregel, ten einde uit te maken welke de voor de migrerende werknemer gunstigste regeling is.”

De prejudiciële vraag van het Arbeidshof luidt als volgt:

„Dient verordening nr. 1408/71, inzonderheid de artikelen 12, 45 en 46, aldus te worden uitgelegd, dat, wanneer de wettelijke regeling van een Lid-Staat van de Gemeenschap het recht op een invaliditeitspensioen ingevolge een bijzonder stelsel voor mijnwerkers afhankelijk stelt van de vervulling van een welbepaald minimum-verzekeringstijdvak, zonder dat het betrokken bedrag samenhangt met de totale duur van de verzekeringstijdvakken (die niet worden samengeteld), en wanneer bedoelde wettelijke regeling een externe anti-cumulatieregel bevat, het bevoegde orgaan van deze Lid-Staat in het geval van een werknemer die binnen de werkingssfeer van deze wettelijke regeling valt, doch daarnaast ook krachtens de wettelijke regeling van een andere Lid-Staat ingevolge het aldaar geldende algemene stelsel een pro rata berekend pensioen geniet, moet overgaan tot een vergelijking van de communautaire uitkering — berekend op basis van artikel 46, lid 1, zonder toepassing van de nationale anti-cumulatiebepalingen, en van artikel 46, lid 3, dat het hoogste theoretische pensioenbedrag als plafond neemt — met de uitsluitend op de toepassing van de nationale wettelijke regeling (de externe anti-cumulatieregel daaronder begrepen) gebaseerde uitkering, ten einde te bepalen welke de voor de migrerende werknemer gunstigste (dat wil zeggen het hoogste pensioenbedrag opleverende) regeling is ?”