Conclusie van advocaat-generaal Van Gerven van 28 januari 1992. - J. M. MULDER EN ANDEREN EN OTTO HEINEMANN TEGEN RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN EN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - EXTRA HEFFING OP MELK - NIET-CONTRACTUELE AANSPRAKELIJKHEID. - GEVOEGDE ZAKEN C-104/89 EN C-37/90.



Jurisprudentie 1992 bladzijde I-03061

Zweedse bijz. uitgave bladzijde I-00055

Finse bijz. uitgave bladzijde I-00099



Conclusie van de advocaat generaal

Toepasselijke voorschriften en feiten van de zaak

De bestreden verordeningen

1 Bij verordening (EEG) nr. 1078/77 van de Raad van 17 mei 1977 tot invoering van een stelsel van premies voor het niet in de handel brengen van melk en zuivelproducten en voor de omschakeling van het melkveebestand(1), is een stelsel ingevoerd van premies voor het gedurende een periode van vijf jaar niet in de handel brengen van melk of zuivelproducten (artikelen 1 en 2).

2 Bij verordening (EEG) nr. 856/84 van de Raad van 31 maart 1984 tot wijziging van verordening (EEG) nr. 804/68 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector melk en zuivelproducten(2), is een extra heffing ingevoerd, die wordt geheven over de geleverde hoeveelheden melk die een bepaalde referentiehoeveelheid overschrijden (zie artikel 1, waarbij een nieuwe bepaling, artikel 5 quater, wordt ingevoegd in de basisverordening van 1968). Deze referentiehoeveelheid wordt vastgesteld op basis van de bepalingen van verordening (EEG) nr. 857/84 van de Raad van 31 maart 1984 houdende algemene voorschriften voor de toepassing van de in artikel 5 quater van verordening (EEG) nr. 804/68 bedoelde heffing in de sector melk en zuivelproducten.(3) De referentiehoeveelheid is ten hoogste gelijk aan de hoeveelheid melk of melkequivalent die gedurende het kalenderjaar 1981 door een producent is geleverd of door een koper is gekocht, vermeerderd met 1 % (artikel 2, lid 1). De lidstaten kunnen evenwel bepalen, dat op hun grondgebied de referentiehoeveelheid gelijk is aan de hoeveelheid melk of melkequivalent geleverd of gekocht gedurende het kalenderjaar 1982 of het kalenderjaar 1983, met aanwending van een percentage dat zodanig wordt vastgesteld dat de aan elke lidstaat gegarandeerde hoeveelheid, die in lid 3 van artikel 5 quater uitdrukkelijk wordt vermeld, niet wordt overschreden (artikel 2, lid 2). De uitvoeringsbepalingen betreffende deze heffing, ten slotte, zijn vastgesteld bij verordening (EEG) nr. 1371/84 van de Commissie van 16 mei 1984.(4)

3 In zijn arresten van 28 april 1988, Mulder(5) en Von Deetzen(6), heeft het Hof verordening nr. 857/84, zoals aangevuld bij verordening nr. 1371/84, ongeldig verklaard wegens schending van het vertrouwensbeginsel, "voor zover zij niet voorziet in toekenning van een referentiehoeveelheid aan producenten die, ter uitvoering van een op grond van verordening nr. 1078/77 van de Raad van 17 mei 1977 aangegane verbintenis, gedurende het door de betrokken lidstaat gekozen referentiejaar geen melk hebben geleverd".(7)

4 Naar aanleiding van deze arresten heeft de Raad op 20 maart 1989 verordening (EEG) nr. 764/89 vastgesteld, tot wijziging van verordening (EEG) nr. 857/84 van de Raad van 31 maart 1984 houdende algemene voorschriften voor de toepassing van de in artikel 5 quater van verordening (EEG) nr. 804/68 bedoelde heffing in de sector melk en zuivelproducten.(8) Bij deze verordening is aan verordening nr. 857/84 een nieuw artikel 3 bis toegevoegd, volgens hetwelk aan een producent die gedurende het referentiejaar geen melk heeft geleverd krachtens een verbintenis als bedoeld in verordening nr. 1078/77, onder bepaalde voorwaarden vanaf 29 maart 1989 een specifieke referentiehoeveelheid kan worden toegewezen (artikel 3 bis, lid 1), "gelijk aan 60 % van de hoeveelheid melk, respectievelijk melkequivalent die door de producent is geleverd, respectievelijk verkocht in de periode van twaalf kalendermaanden voorafgaande aan de maand van indiening van de aanvraag voor de premie voor niet-levering of omschakeling" (artikel 3 bis, lid 2).

5 In het arrest van 11 december 1990, Spägl, verklaarde het Hof bovendien artikel 3 bis, leden 1 en 2, van verordening nr. 857/84 ongeldig, voor zover enerzijds bij lid 1 "producenten voor wie de periode van niet-levering of omschakeling krachtens een uit hoofde van verordening nr. 1078/77 aangegane verbintenis vóór 31 december, respectievelijk vóór 30 september 1983 ten einde liep, van de toewijzing van een specifieke referentiehoeveelheid worden [...] uitgesloten", en anderzijds bij lid 2 "de in deze bepaling bedoelde specifieke referentiehoeveelheid [wordt] beperkt tot 60 % van de hoeveelheid melk, respectievelijk melkequivalent, die door de producent is geleverd, respectievelijk verkocht in de periode van twaalf kalendermaanden, voorafgaande aan de maand van indiening van de aanvraag voor de premie voor niet-levering of omschakeling", welke bij genoemde verordening nr. 1078/77 is ingesteld.(9)

De feiten

6 Verzoekers in zaak C-104/89, J. M. Mulder, W. H. Brinkhoff, J. M. M. Muskens en T. Twijnstra, die een verbintenis tot niet-levering uit hoofde van verordening nr. 1078/77 waren aangegaan, hadden gedurende een periode van vijf jaar, waaronder het kalenderjaar 1983 - het door Nederland gekozen referentiejaar voor de toepassing van de regeling inzake de extra heffing van de verordening nrs. 856/84 en 857/84 - geen melk geproduceerd en kwamen derhalve niet in aanmerking voor de in 1984 ingevoerde quotaregeling. Mulder, Brinkhoff en Twijnstra hadden na de genoemde arresten van het Hof van 28 april 1988 waarbij verordening nr. 857/84 ongeldig werd verklaard, de melkproductie hervat. Muskens daarentegen had de hervatting van de melkproductie uitgesteld totdat hij een specifieke referentiehoeveelheid als bedoeld in verordening nr. 764/89, ontving.

7 Verzoeker in zaak C-37/90, O. Heinemann, is een Duitse landbouwer, die een verbintenis tot niet-levering was aangegaan voor de periode tussen 1979 en 1984. Op 20 november 1984 en 16 december 1985 vroeg hij een referentiehoeveelheid aan op grond van de verordeningen nrs. 856/84 en 857/84. Deze aanvragen werden op grond van de bovengenoemde bepalingen afgewezen. Na de inwerkingtreding van de wijzigingsverordening nr. 764/89 werd Heinemann evenwel een voorlopige specifieke referentiehoeveelheid toegekend, waarna hij op 29 augustus 1989 de levering van melk hervatte.

8 In hun beroepen krachtens artikel 178 van het Verdrag, die zijn ingesteld op 31 maart 1989 (zaak C-104/89) en 7 februari 1990 (zaak C-37/90), concludeerden alle verzoekers, dat het den Hove behage te bepalen dat de Gemeenschap aansprakelijk is voor de schade die zij hebben geleden als gevolg van de toepassing van de genoemde ongeldig verklaarde verordeningen, en vorderden zij bovendien, dat de Raad en de Commissie worden veroordeeld om hun een schadevergoeding te betalen.

9 Beide zaken zijn gevoegd bij beschikking van 9 juli 1991.

Het arrest van 19 mei 1992 en het vervolg van de procedure

10 In het op 19 mei 1992 in beide beroepen gewezen interlocutoir arrest (hierna: "arrest van 1992")(10) verklaarde het Hof de Gemeenschap aansprakelijk voor de door verzoekers geleden schade en veroordeelde het de Raad en de Commissie om deze schade te vergoeden.

11 In het dictum van dit arrest wordt verklaard:

"1) Verstaat dat verweerders gehouden zijn, de schade te vergoeden die verzoekers hebben geleden ten gevolge van de toepassing van verordening (EEG) nr. 857/84 van de Raad van 31 maart 1984, zoals aangevuld bij verordening nr. 1371/84 van de Commissie van 16 mei 1984, voor zover in deze verordeningen niet werd voorzien in de toekenning van een representatieve referentiehoeveelheid aan producenten die in het door de betrokken lidstaat gekozen referentiejaar geen melk hadden geleverd krachtens een verbintenis als bedoeld in verordening (EEG) nr. 1078/77 van de Raad van 17 mei 1977.

2) Verstaat dat over de bedragen van de verschuldigde vergoedingen met ingang van de dag van de uitspraak van dit arrest rente dient te worden betaald op de voet van 8 % per jaar in zaak C-104/89 en van 7 % in zaak C-37/90.

3) Verwerpt de beroepen voor het overige.

4) Verstaat dat partijen binnen twaalf maanden na de datum van de uitspraak van dit arrest de in gemeen overleg vastgestelde bedragen die moeten worden betaald, zullen overleggen.

5) Verstaat dat partijen, indien zij niet tot overeenstemming kunnen komen, binnen dezelfde termijn hun berekeningen aan het Hof zullen doen toekomen.

6) Houdt de uitspraak inzake de kosten aan."

12 Met betrekking tot de berekening van het bedrag van de schadevergoeding verklaart het Hof in punt 26 van het arrest, dat de schade gelijk is aan het verschil tussen de inkomsten die verzoekers bij een normale gang van zaken zouden hebben behaald uit de hoeveelheden melk die zij zouden hebben geleverd "gedurende het tijdvak tussen 1 april 1984 - de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 857/84 - en 29 maart 1989 - de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 764/89 -", indien zij een referentiehoeveelheid hadden ontvangen, en de inkomsten die zij daadwerkelijk hebben behaald niet alleen uit de gedurende dit tijdvak geleverde hoeveelheden melk, doch ook uit eventuele vervangingsactiviteiten.

13 Volgens het Hof dient voor de referentiehoeveelheden te worden uitgegaan van de hoeveelheid melk die door hen gedurende een representatief tijdvak vóór hun periode van niet-levering is geleverd, zoals de hoeveelheid die als grondslag heeft gediend voor de berekening van de premie voor niet-levering (punt 28).

14 Verder verklaart het Hof, dat deze laatste hoeveelheid door analoge toepassing van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 857/84 dient te worden vermeerderd met 1 %, teneinde te verzekeren dat verzoekers, in vergelijking met de producenten wier referentiehoeveelheden overeenkomstig dit artikel 2 zijn vastgesteld, geen enkele specifieke beperking te dulden hebben. Op de referentiehoeveelheid moet evenwel een kortingspercentage worden toegepast dat representatief is voor de kortingspercentages die gelden voor de in artikel 2 bedoelde producenten (punt 29).

15 Met betrekking tot de berekening van de theoretische inkomsten preciseerde het Hof, dat de rentabiliteit van een bedrijf dat representatief is voor het soort bedrijf van elk van verzoekers, als berekeningsgrondslag dient te worden genomen, mede in aanmerking genomen dat een onderneming die haar eigen bedrijf weer hervat, gedurende het begin van de inbedrijfstelling een geringere rentabiliteit heeft (punt 32).

16 Ten slotte stelt het Hof met betrekking tot de inkomsten uit eventuele vervangingsactiviteiten, dat als zodanig niet enkel moeten worden aangemerkt de inkomsten die verzoekers daadwerkelijk uit vervangingsactiviteiten hebben behaald, doch ook de inkomsten die zij zouden hebben kunnen behalen indien zij in de mate van het redelijke dergelijke activiteiten hadden ondernomen. Eventuele bedrijfsverliezen die verzoekers bij de uitoefening van dergelijke vervangingsactiviteiten hebben geleden, kunnen niet aan de Gemeenschap worden toegeschreven, wanneer deze verliezen niet hun oorsprong vinden in de werking van de gemeenschapsregeling (punt 33).

17 Na de uitspraak van het arrest zijn partijen niet tot overeenstemming kunnen komen over de bedragen welke aan de producenten toekwamen en hebben zij derhalve de procedure hervat, waarbij zij hebben medegedeeld, welke schadevergoeding zij vorderden, respectievelijk aanboden.

18 Bij beschikking van 12 juli 1996 heeft het Hof op basis van artikel 22 van 's Hofs Statuut en artikel 49, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering een deskundigenonderzoek bevolen om het bedrag van de schade te bepalen.

19 De deskundige heeft zijn deskundigenrapport op 27 februari 1997 ter griffie van het Hof neergelegd.

Verordening nr. 2187/93 van de Raad

20 Na de uitspraak van het arrest stelde de Raad op 22 juli 1993 verordening (EEG) nr. 2187/93 inzake het vergoedingsvoorstel aan bepaalde producenten van melk of zuivelproducten die hun activiteit tijdelijk niet hebben kunnen uitoefenen(11), vast.

21 In deze verordening stelt de Raad criteria voor de berekening van het bedrag van de vergoeding vast en bepaalt hij daartoe de theoretische en werkelijke inkomsten van de producenten die deze vergoeding zouden moeten ontvangen. In het bijzonder bepaalt de Raad in artikel 6, dat het theoretische inkomen moet worden vastgesteld op basis van de jaarlijkse hoeveelheid die als grondslag heeft gediend voor de berekening van de op grond van verordening nr. 1078/77 toegekende premie, verhoogd met 1 % en verminderd met een percentage dat representatief is voor de kortingen die in elke lidstaat zijn toegepast op de referentiehoeveelheden van de producenten die niet van de extra heffing in de zin van verordening nr. 856/84 hebben kunnen profiteren. In artikel 9 wordt verder bepaald, dat de vergoeding voor de betrokken periode wordt verlaagd met de hoeveelheden die reeds zijn geleverd of rechtstreeks verkocht boven de referentiehoeveelheid waarover de producent eventueel kon beschikken vóór die toewijzing, met uitzondering van de hoeveelheden, bedoeld in artikel 3 bis, lid 2, tweede alinea, van verordening nr. 857/84.

22 Het bedrag van de vergoeding wordt berekend op basis van de hoeveelheid en de periode waarvoor de vergoeding wordt toegekend en aan de hand van een aantal bedragen die voor elk productiejaar zijn vastgesteld (zie artikel 11 van verordening nr. 2187/93 en de bijlage bij deze verordening). In deze bijlage, die hierna wordt weergegeven, worden de vergoedingen aangegeven per afzonderlijk melkprijsjaar en naar gelang van de omvang van het bedrijf.

BIJLAGE

Krachtens artikel 11 aan te bieden vergoeding (in groene ecu per 100 kg melk)$

Jaar

Omvang van het bedrijf volgens de melkproductie$

<< 50.000 kg

<< 120.000 kg

<< 120.000 kg

1990/1991

1989/1990

1988/1989

1987/1988

1986/1987

1985/1986

1984/1985

7,9

8,8

8,3

6,5

6,2

6,9

5,7

8,8

9,7

9,2

7,4

7,1

7,8

6,6

9,7

10,7

10,2

8,3

8,0

8,7

7,6

De afzonderlijke vorderingen tot schadevergoeding

23 Verzoekers in zaak C-104/89 vorderden in hun beroepschrift, dat de Raad en de Commissie werden veroordeeld tot betaling van de navolgende bedragen:

- 533 997 HFL aan Mulder;

- 288 473 HFL aan Brinkhoff;

- 448 099 HFL aan Muskens;

- 787 366 HFL aan Twijnstra;

te vermeerderen met wettelijke rente à 8 % per jaar tot aan het moment van voldoening.

24 In repliek vorderden zij de volgende bedragen aan schadevergoeding:

- 841 734,60 HFL voor Mulder;

- 578 957,20 HFL voor Brinkhoff;

- 407 713,40 HFL voor Muskens;

- 916 084,40 HFL voor Twijnstra;

althans zodanige bedragen als het Hof in redelijkheid en billijkheid zou vermenen te behoren, een en ander telkens te vermeerderen met rente à 8 % per jaar over de periode van 30 maart 1989 tot aan de dag van voldoening.

25 In hun memories die zij hebben ingediend na de uitspraak van het interlocutoir arrest, vorderden zij de navolgende bedragen aan schadevergoeding:

- 1 159 000 HFL voor Mulder;

- 1 166 000 HFL voor Brinkhoff;

- 778 500 HFL voor Muskens;

- 1 069 000 HFL voor Twijnstra;

althans zodanige bedragen als het Hof in goede justitie zou vermenen te behoren, een en ander vermeerderd met rente à 8 % per jaar over de hoofdsom over de periode vanaf de datum van uitspraak van het interlocutoir arrest in onderhavige zaak, dat wil zeggen vanaf 19 mei 1992, tot aan de dag van algehele voldoening.

26 In hun memorie van 4 juni 1997, welke is ingediend nadat het deskundigenrapport op 27 februari 1997 was overgelegd, vorderen verzoekers de navolgende bedragen aan schadevergoeding:

- 703 090 HFL voor Mulder;

- 570 020 HFL voor Brinkhoff;

- 535 762 HFL voor Muskens;

- 751 141 HLF voor Twijnstra;

te vermeerderen met compensatoire rente over de periode tot de dag van uitspraak van het interlocutoir arrest van 19 mei 1992 "conform de door de Nederlandse overheid toegepaste methode".

27 In de opmerkingen die de Raad na het interlocutoir arrest heeft ingediend, verklaarde hij zich bereid, een vergoeding conform verordening nr. 2187/93 aan te bieden.

28 De Commissie begrootte de vergoeding die haars inziens aan verzoekers verschuldigd was, op de navolgende bedragen:

- 50 579,15 HFL voor Mulder;

- 109 675,55 HFL voor Brinkhoff;

- 120 090,83 HFL voor Muskens;

- 137 299,20 HLF voor Twijnstra.

29 Verzoeker in zaak C-37/90, Heinemann, concludeerde in zijn verzoekschrift, dat de Raad en de Commissie werden veroordeeld om hem een bedrag van 52 652 DM te betalen, vermeerderd met de wettelijke rente van 7 % per jaar met ingang van de datum van instelling van het beroep.

30 In de memorie die hij op 17 november 1993 na de uitspraak van het interlocutoir arrest heeft ingediend, vorderde Heinemann een bedrag van 71 826 DM aan schadevergoeding, vermeerderd met 7 % rente vanaf 19 mei 1992, in welk bedrag de door verzoeker over dit bedrag verschuldigde inkomstenbelasting, geraamd op 4 000 DM, was begrepen.

31 In de opmerkingen die de Raad na het interlocutoir arrest heeft ingediend, verklaarde hij zich bereid, een vergoeding conform verordening nr. 2187/93 aan te bieden.

32 De Commissie bood het bedrag van 1 238 DM aan schadevergoeding aan.

Ontvankelijkheid

33 In zaak C-104/89 stelt de Commissie, dat de vordering tot schadevergoeding niet-ontvankelijk is, voor zover de gevorderde schadevergoeding hoger is dan het in het beroepschrift vermelde bedrag.

34 In zaak C-37/90 stellen de Raad en de Commissie, dat het door verzoeker voor het eerst in zijn memorie van 28 juni 1993 geformuleerde verzoek, waarbij hij moratoire interessen over het tijdvak vóór de uitspraak van het arrest van 1992 vordert, niet-ontvankelijk is. Volgens verweerders moet deze vordering als een nieuwe vordering worden beschouwd, die derhalve niet-ontvankelijk is in de zin van artikel 42, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering.

35 Hiertegen brengen verzoekers in, dat het Hof in het arrest Kampffmeyer(12) heeft verklaard, dat correcties of verhogingen van het in het verzoekschrift gevorderde bedrag in de loop van het geding geen nieuwe vorderingen in de zin van artikel 42 van het Reglement voor de procesvoering zijn.

36 Dienaangaande wil ik slechts opmerken, dat de verzoeker in de loop van een procedure betreffende een schadevergoedingsactie normaliter het recht heeft om het in de conclusies van het beroepschrift gevorderde totale bedrag te wijzigen. Het is vaste rechtspraak, dat de vermelding van het bedrag van de schadevergoeding na de indiening van het beroepschrift in feite "als een geoorloofde verdere uitwerking van het reeds in het verzoekschrift gevorderde kan worden beschouwd" in de zin van de relevante bepalingen van het Reglement voor de procesvoering.(13)

Ten gronde

De berekening van schade in het algemeen

37 In de huidige stand van de procedure wordt het Hof verzocht het bedrag van de schadevergoeding te bepalen die de Gemeenschap aan een groep melkproducenten moet betalen ingevolge het arrest van 1992. In dit arrest heeft het Hof tamelijk omstandig uiteengezet, welke methode bij de berekening van dit bedrag moet worden gevolgd: de schade zou worden gevormd door het verschil tussen de inkomsten, door partijen omschreven als theoretisch inkomen, die zij zouden hebben behaald uit de levering van melk - ingeval hun een leveringsquotum was toegewezen - en de inkomsten die zij hebben behaald of hadden kunnen behalen uit vervangingsactiviteiten, door partijen omschreven als vervangingsinkomen.

38 De grootste moeilijkheid bij het bepalen van de omvang van het bedrag is een gevolg van het feit dat deze onmogelijk rechtstreeks uit de beschikbare feitelijke gegevens kan worden afgeleid, zodat een beroep moet worden gedaan op vooronderstellingen en de billijkheid. Het bewijs via vooronderstellingen is voornamelijk om twee redenen nodig: in de eerste plaats omdat het voor de berekening van het inkomen uit de theoretische levering van melk noodzakelijk is gebleken, met betrekking tot nagenoeg alle factoren voor de berekening van het inkomen uit te gaan van gemiddelde statistische gegevens betreffende de regio waarin de landbouwer is gevestigd, en de periode van niet-levering waarvoor hij recht op schadevergoeding heeft; in de tweede plaats omdat voor de berekening van het vervangingsinkomen de door partijen verstrekte feitelijke gegevens meestentijds duidelijk ontoereikend zijn, zodat ook voor deze berekening zowel de gelaedeerden als de verwerende instellingen algemene statistische gegevens gebruiken welke als premisse voor een bewijs via vooronderstelling zijn aangevoerd.

39 In de loop van de procedure hebben partijen principieel overeenstemming bereikt over een aantal posten - van inkomsten en uitgaven - die voor de betrokken berekening in aanmerking moeten worden genomen. Verzoekers in het bijzonder hebben de factoren van hun oorspronkelijke berekening gewijzigd, waarbij zij in grote lijnen de methode volgden die door de Raad in verordening nr. 2187/93 is aangegeven en die hiervoor in algemene termen is beschreven.

40 Het is niet gemakkelijk hier te beoordelen of een dergelijke methode juist is, dat wil zeggen of de keuze van de in aanmerking genomen afzonderlijke factoren en van de statistische gegevens die voor de waardering van de invloed van elke factor zijn gebruikt, juist is. Bij dit onderzoek is wel bemoedigend, dat er veel ramingen zijn die niet of slechts op ondergeschikte punten van het algemene schema afwijken, en derhalve methoden volgen die enigszins vergelijkbaar zijn.

41 Dan wil ik thans bezien, waarin deze berekeningsmethode concreet bestaat. Voor de bepaling van het theoretisch inkomen gaan partijen uit van twee bronnen van inkomsten: de verkoop van melk en de verkoop van reformkoeien (dat wil zeggen koeien die niet voor de melkproductie bestemd zijn) en kalveren; van deze inkomsten trekken zij vervolgens alleen de variabele kosten af, dat wil zeggen de kosten die wegvallen bij de beëindiging van de melkproductie, doch niet de vaste kosten, dat wil zeggen de kosten die de landbouwer ook moet dragen wanneer deze productie wordt gestaakt. Het vervangingsinkomen wordt daarentegen bepaald op basis van de berekening van de inkomsten uit drie productiefactoren die zijn vrijgekomen als gevolg van de staking van de melkproductie: kapitaal, grond en arbeid. De aanvaarding van een systeem van vooronderstellingen voor de berekening van de vervangingsinkomsten is niet onproblematisch; dit zijn namelijk werkelijke inkomsten en niet theoretische, die in beginsel rechtstreeks op basis van specifieke feitelijke gegevens zouden moeten worden vastgesteld. Evenwel hebben partijen, zoals reeds is opgemerkt, geen toereikende bewijsmateriaal verstrekt, waardoor van abstracte statistische gegevens moet worden uitgegaan. Dienaangaande merken de verwerende instellingen op, dat met behulp van de abstracte berekeningen in elk geval een inkomen kan worden bepaald dat minimaal kan worden behaald, zodat kan worden vastgesteld of het door elke verzoeker opgegeven inkomen al dan niet overeenkomt met het inkomen dat hij met de vereiste inspanning had kunnen behalen.

42 Dan zal ik thans de afzonderlijke inkomensposten onderzoeken die door partijen in elk van de beide gevoegde zaken zijn opgegeven.

Zaak C-104/89

43 Zoals ik reeds heb opgemerkt, moet voor de berekening van het theoretisch inkomen de winstmarge worden bepaald: deze wordt verkregen door van de bedragen uit de verkoop van zowel melk als kalveren en reformkoeien gedurende de periode waarin verzoekers onrechtmatig is belet om melk te leveren, de variabele kosten af te trekken. In de hierna volgende uiteenzetting zal ik eerst ingaan op de bepaling van de periode die voor de waardering van de schade in aanmerking moet worden genomen, en vervolgens zal ik de bestanddelen van het theoretisch inkomen en van het vervangingsinkomen onderzoeken.

De voor de waardering van de schade in aanmerking te nemen periode

44 In punt 26 van het arrest van 1992 heeft het Hof vastgesteld, dat als de voor de berekening van de te vergoeden schade in aanmerking te nemen periode moet worden aangemerkt: "het tijdvak tussen 1 april 1984 - de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 857/84 - en 29 maart 1989 - de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 764/89". Volgens het door de Raad aangevoerde arrest Birra Wührer(14) dient hieraan te worden toegevoegd, dat de relevante periode voor de vaststelling van de schade het tijdvak is dat loopt van de datum van het einde van niet-leveringsverbintenis die elke afzonderlijke verzoeker uit hoofde van verordening nr. 1078/77 is aangegaan - dat wil zeggen de dag waarop verzoekers feitelijk onrechtmatig is belet om hun melkproductie te hervatten - tot de dag waarop uitdrukkelijk een nieuwe productiehoeveelheid is aangeboden, dat wil zeggen 29 maart 1989, de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 764/89, waarbij uitdrukkelijk een referentiehoeveelheid is aangeboden aan de producenten die, zoals verzoekers in onderhavige zaak, krachtens verordening nr. 1078/77 een niet-leveringsverbintenis waren aangegaan.

45 De data waarop de niet-leveringsverbintenissen van verzoekers afliepen, zijn: 1 oktober 1984 voor Mulder, 5 mei 1984 voor Brinkhoff, 22 november 1984 voor Muskens en ten slotte 10 april 1985 voor Twijnstra.

46 Blijkens de door verzoekers in bijlage bij het verzoekschrift (bijlagen 1 tot en met 4) overgelegde gegevens, zou de melkproductie door Mulder zijn hervat op 1 augustus 1988 en door Brinkhoff op 31 december 1988. Muskens verklaart, dat hij de productie eind 1989 heeft hervat (blz. 34 van bijlage 35 bij de repliek). Twijnstra noemt als kalenderjaren die voor de berekening van de schadevergoeding in aanmerking moeten worden genomen de jaren 1984 tot en met 1988, zodat de drie maanden van 1989 in het laatste melkprijsjaar voor de toewijzing van een nieuw melkquotum uit hoofde van verordening nr. 764/89 buiten beschouwing blijven. Desalniettemin verklaart de deskundige, dat Twijnstra zijn melkproductie op 30 april 1988 heeft hervat. Deze datum wordt niet betwist door verzoeker of de gemeenschapsinstellingen. Hieruit blijkt dus, dat drie verzoekers namelijk Mulder, Brinkhoff en Twijnstra, de melkproductie vóór 29 maart 1989 hebben hervat. Bijgevolg moet worden uitgemaakt, of dit de datum is waarop de relevante periode voor de berekening van de schadevergoeding eindigt. De Commissie stelt dat het jaar 1989 voor de berekening van de schade buiten beschouwing moet blijven, aangezien verzoekers allen hun productie in 1988 hebben hervat.

47 Op dit punt is er geen reden om af te wijken van hetgeen het Hof in het arrest van 1992 heeft verklaard. Bijgevolg eindigt het recht op schadevergoeding dat daarin wordt erkend met betrekking tot de schade als gevolg van het feit dat geen melkproductiequotum als bedoeld in verordening nr. 857/84 is toegewezen, op het tijdstip waarop weer een productiequotum werd toegewezen, dat wil zeggen pas op 29 maart 1989, de datum van inwerkingtreding van verordening nr. 764/89. De eventuele hervatting van de melkproductie vóór deze datum levert een bron van inkomsten op, die bij de waardering van de schade in aanmerking moeten worden genomen. Dit is slechts anders indien het behaalde inkomen hoger is dan het inkomen dat verzoekers zouden hebben behaald bij toewijzing van een melkquotum, in welk geval er geen reden is tot schadevergoeding, terwijl in het omgekeerde geval verzoekers enkel recht zouden hebben op het verschil tussen het theoretische en het werkelijke inkomen. Ik ga er derhalve van uit, dat de voor de waardering van de schade in aanmerking te nemen periode ingaat op de door partijen aangegeven dag waarop de niet-leveringsverbintenis is geëindigd, en afloopt op 29 maart 1989.

48 Aangezien het evenwel moeilijk is, op basis van de gegevens van partijen en in het bijzonder van verzoekers, het precieze bedrag van de schade te berekenen voor de periode na de hervatting van de melkproductie en -levering, lijkt het redelijk en billijk om - zoals ook door de deskundige is gedaan - deze periode van het melkprijsjaar 1988/1989 bij de algemene berekening van het bedrag van de schadevergoeding buiten beschouwing te laten.

Het theoretisch inkomen

49 Voor de berekening van het theoretisch inkomen dienen eerst de theoretische productiehoeveelheden van verzoekers voor de relevante melkprijsjaren te worden bepaald, waarna de beide specifieke bronnen van inkomsten uit de melkproductie (de verkoop van melk en de verkoop van reformkoeien en kalveren) en de desbetreffende variabele kosten worden onderzocht.

- De referentiehoeveelheden betreffende de theoretische melkproductie gedurende de jaren 1984-1989

50 In punt 28 van het arrest van 1992 heeft het Hof verklaard, dat ter bepaling van de referentiehoeveelheden waarop verzoekers gedurende de jaren 1984-1989 recht hadden, dient te worden uitgegaan "van de hoeveelheid melk die door hen gedurende een representatief tijdvak vóór hun periode van niet-levering is geleverd, zoals de hoeveelheid die als grondslag heeft gediend voor de berekening van de premie voor niet-levering", bedoeld in verordening nr. 1078/77.

51 De referentiehoeveelheid van verzoekers was:

Mulder

463 577 kg

Brinkhoff

296 507 kg

Muskens

300 340 kg

Twijnstra

591 905 kg

52 Partijen zijn het erover eens, om deze hoeveelheden als theoretische productiequota voor de melkprijsjaren 1984-1989 te beschouwen.

53 Vervolgens heeft het Hof in het arrest van 1992 (punt 29) verklaard, dat deze hoeveelheid door analoge toepassing van artikel 2, lid 1, van verordening nr. 857/84 dient te worden vermeerderd met 1 %, teneinde te verzekeren dat verzoekers, in vergelijking met de producenten wier referentiehoeveelheden overeenkomstig dit artikel 2 zijn vastgesteld, geen enkele specifieke beperking te dulden hebben; deze hoeveelheid moet evenwel worden verminderd met de kortingspercentages die gelden voor de in artikel 2 bedoelde producenten, teneinde te voorkomen dat verzoekers ten onrechte worden bevoordeeld ten opzichte van deze laatste categorie van producten. Deze laatste kortingspercentages worden door de lidstaten vastgesteld, wanneer de nationale autoriteiten voor de bepaling van de extra heffing als bedoeld in artikel 5 quater, lid 1, van verordening nr. 804/68 niet als berekeningsgrondslag de in het kalenderjaar 1981 geleverde of gekochte melk nemen, doch die welke in de jaren 1982 of 1983 is geleverd of gekocht. Dit maakt het mogelijk om niet de aan elke afzonderlijke lidstaat gegarandeerde hoeveelheid te overschrijden, die in lid 3 van artikel 5 quater uitdrukkelijk wordt vermeld.(15)

54 In de loop van het geding hebben partijen overeenstemming bereikt om als kortingspercentages de percentages te hanteren die normaliter door de Nederlandse overheid werden toegepast bij de berekening van de in verordening nr. 2187/93 bedoelde vergoedingen. Deze percentages zijn de navolgende:

1984/1985

2,05 %

1985/1986

3,03 %

1986/1987

3,03 %

1987/1988

4,97 %

1988/1989

7,34 %

1989/1990

7,34 %

55 Bijgevolg kan ervan worden uitgegaan dat de productiehoeveelheden voor de afzonderlijke melkprijsjaren de hoeveelheden zijn, waarover partijen overeenstemming hebben bereikt, behoudens de eventuele verlagingen als gevolg van het feit dat slechts een gedeelte van het melkprijsjaar en niet met het gehele melkprijsjaar in aanmerking is genomen (bijvoorbeeld voor het melkprijsjaar 1984/1985 van Mulder zal de referentiehoeveelheid worden verlaagd naar verhouding van het aantal dagen van dit melkprijsaar dat voor de berekening van de schade buiten beschouwing blijft: de voor deze berekening relevante periode bedraagt aldus 122 dagen voor het jaar 1984/1985, zodat de desbetreffende referentiehoeveelheid 49 % van het totaal bedraagt).

- Het theoretisch inkomen uit de verkoop van melk

56 Verzoekers hebben geen specifieke gegevens betreffende hun productie verstrekt, op basis waarvan het theoretisch inkomen voor de inaanmerking genomen periode kan worden vastgesteld, doch hebben de schade voor elk melkprijsjaar berekend op basis van een reeks statistieken betreffende de inkomsten van representatieve bedrijven in hun bedrijfstak. Zowel de Raad als de Commissie betwisten dat op een dergelijke basis het theoretisch inkomen van de bedrijven van verzoekers kan worden vastgesteld, en hebben de door de Raad in verordening nr. 2187/93 gevolgde methode als berekeningsmethode aangegeven, behoudens "de eventuele correcties" welke door het Hof zijn gesuggereerd. Volgens verzoekers bedraagt het totale theoretisch inkomen per 100 kg melk volgens de DELAR-methode, dat wil zeggen de door de Nederlandse overheid gebruikte methode(16):

Jaar

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

84/85

62

59

68

-

85/86

65

64

57

48

86/87

65

75

58

50

87/88

70

64

63

54

88/89

77

67

68

61

89/90$$$$

90/91$$$$

De Raad en de Commissie zijn het niet eens met deze gegevens en merken in de eerste plaats op, dat het door verzoekers opgegeven inkomen per 100 kg melk gemiddeld ongeveer 62 HFL bedraagt, terwijl in verordening nr. 2187/93 een bedrag van 45 HFL is vastgesteld; in de tweede plaats stellen zij, dat deze gegevens aan verzoekers waren verstrekt door een privaatrechtelijke commerciële organisatie, die het inkomen bepaalt op basis van statistische gegevens - de DELAR-methode - die geenszins als representatief voor de productie van de landbouwbedrijven in Nederland kunnen worden beschouwd. Op deze gegevens is volgens hen derhalve geen enkele controle mogelijk. De Commissie geeft als nationale gemiddelden voor het inkomen uit de verkoop van melk gedurende de melkprijsjaren 1984-1989 de navolgende bedragen per 100 kg op:

Jaar

Commissie

84/85

39,83

85/86

41,01

86/87

44,96

87/88

49,40

88/89

53,43

89/90

54,94

90/91

49,81

57 In de loop van de procedure hebben partijen geen overeenstemming bereikt over de melkprijs en derhalve over de winstmarge. Zij zijn evenwel overeengekomen om niet uit te gaan van algemene statistieken op basis van de nationale gemiddelen, doch van de werkelijk melkprijs die werd toegepast door de melkfabrieken waaraan gewoonlijk werd geleverd. Aan de deskundige is derhalve verzocht, om te bepalen welke melkprijs iedere verzoeker bij zijn melkfabriek had kunnen krijgen en welke zijn desbetreffende netto-inkomen was. Op pagina 18 van het deskundigenrapport zijn, zoals in de beide volgende tabellen weergegeven, de prijzen inclusief belasting vermeld, welke door elke afzonderlijke melkfabriek werden betaald (tabel A), alsmede de desbetreffende inkomsten van iedere verzoeker gedurende de jaren 1984 tot en met 1989 (tabel B).

Tabel A$

Twee Provinciën (oud) (1)

ct/kg

Noord-Nederland (2)

ct/kg

Nestlé Ned. Friesland (3)

ct/kg

Campina (4)

ct/kg

De Goede

Verwachting (5)

ct/kg

1984

77,87

77,39

77,94

76,73

79,58

1985

78,97

79,06

80,03

77,09

79,56

1986

78,77

78,34

80,06

78,63

79,78

1987

80,55

79,34

81,05

79,57

81,28

1988

85,63

84,90

87,11

82,12

85,83

1989

84,35

80,36

86,22

86,32

85,40

1) Mulder 2) Brinkhoff 3) Brinkhoff 4) Muskens 5) Twijnstra

Tabel B$

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra$

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

1984/85

177 582 (1)

77,87

206 031 (3)

77,67

80 978 (5)

76,73

0 (7)

79,58

1985/86

358 536

78,97

230 997

79,55

226 762

77,09

449 845

79,56

1986/87

357 628

78,77

229 995

79,20

231 292

78,63

462 493

79,78

1987/88

358 393

80,55

228 226

80,20

229 374

79,57

461 762

81,28

1988/89

101 779 (2)

85,63

201 386 (4)

86,01

230 821 (6)

82,12

39 078 (8)

85,83

(1) van 01/10/84 (2) tot 09/07/88 (3) van 05/05/84 (4) tot 02/02/89 (5) van 22/11/84 (6) tot 31/03/89 (7) van 10/04/85 (8) tot 30/04/88

58 Verzoekers erkennen in het algemeen de juistheid van de door de deskundige aangegeven prijzen. Onder verwijzing naar de opmerkingen van het LEI (Landbouw Economisch Instituut) betreffende dit deskundigenrapport - in bijlage overgelegd bij hun memories van 4 juni 1997 - verklaren zij evenwel, dat bij de deskundige het bedrag van het inkomen ongeveer 10 000 HFL lager uitvalt, omdat hij uitgaat van kalenderjaren in plaats van melkprijsjaren, die elk jaar op 1 april beginnen.

59 Deze bezwaren doen niet af aan de betrouwbaarheid van de gegevens van de deskundige. In elk geval heeft hij ter terechtzitting gegevens betreffende de inkomens verstrekt, die zijn berekend op basis van de gemiddelde prijs van melk voor elk melkprijsjaar. Uit deze tabellen blijkt, dat het verschil in jaarlijkse inkomsten beperkt blijft tot een betrekkelijk geringe verhoging van het totale inkomen. Ook de kritiek van de Commissie, dat de deskundige zich heeft vergist door ten aanzien van verzoeker Twijnstra de gegevens betreffende de jaarlijkse melkprijs van de melkfabriek "De Goede Verwachting" te geven en niet van de melkfabriek "Twee Provinciën", die door verzoeker als de melkfabriek is opgegeven waaraan hij normaliter levert, lijkt niet gefundeerd. Dienaangaande volstaat de opmerking, dat de deskundige heeft verduidelijkt, dat de eerste melkfabriek, De Goede Verwachting, de tweede heeft overgenomen, zodat in theorie de door Twijnstra geleverde melk aan haar is geleverd. Op grond van de tot dusver uiteengezette overwegingen acht ik het derhalve redelijk en billijk om voor de berekening van het (theoretisch) inkomen uit de verkoop van melk uit te gaan van de hierboven vermelde gegevens van de deskundige. Dit geldt evenwel niet voor het inkomen betreffende het melkprijsjaar 1988/1989, dat, zoals reeds is opgemerkt, door de deskundige is vastgesteld op basis van gegevens die onjuist zijn gebleken.

- Het theoretisch inkomen uit de verkoop van reformkoeien en kalveren

60 Voor de berekening van het theoretisch inkomen moet worden uitgegaan van de verkoop van zogenoemde "reformkoeien" (dat wil zeggen voor de slacht bestemde koeien) en kalveren. Deze factor is door de Commissie specifiek ingevoerd in de berekening van het vergoedingsaanbod dat is gedaan na het arrest van 1992, ofschoon partijen aan deze post in de rapporten die zij in de loop van de schriftelijke procedure voor de uitspraak van dit arrest hebben overgelegd, daaraan geen zelfstandig belang hadden gehecht. Verzoekers zijn dan ook uitgegaan van de jaarlijkse inkomsten uit de verkoop van reformkoeien en kalveren opgegeven. Zij hebben bovendien opnieuw de bedragen van deze inkomsten aangevoerd, die zijn ontleend aan de statistieken van het LEI (zie bijlage 1 bij de memorie van 22 december 1993, tabel 1) en zijn weergegeven in de navolgende tabel:

1984

1985

1986

1987

1989

Omzet en aanwas per koe*

LEI

DELAR

%-afwijking

710

745

+ 4.9 %

790

840

+ 6.3 %

685

760

+ 10.9 %

815

890

+ 9.2 %

940

990

+ 5.3 %

* indicatief inkomen uit de verkoop van reformkoeien en kalveren per 100 kg melk.

De Commissie harerzijds heeft prijzen van kalveren en koeien opgegeven (zie navolgende tabel) die, naar zij zelf stelt, gedeeltelijk hoger zouden zijn dan die waarvan verzoekers zijn uitgegaan.

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

Prijs kalf

385

395

418

440

465

Restwaarde melkkoe

1 600

1 650

1 700

1 750

1 800

Partijen hebben zich akkoord verklaard met de door de Commissie verstrekte cijfers betreffende de prijs van reformkoeien en kalveren in voorgaande tabel.

61 Voor de bepaling van het theoretisch inkomen uit de verkoop van reformkoeien en kalveren gaat de deskundige, hoewel hij de door de Commissie opgegeven prijzen per eenheid als grondslag voor zijn berekening neemt, uit van de premisse dat het aantal stuks vee afwijkt van het aantal waarvan partijen zijn uitgegaan, omdat rekening moet worden gehouden met het totale aantal dat nodig is voor de zelfvernieuwing van de veestapel en derhalve om de melkproductie op een constant niveau te houden. Het totale aantal stuks vee waaruit een veestapel met 100 melkkoeien bestaat, zou in tabel A zijn aangegeven. De inkomsten uit de verkoop van reformkoeien en kalveren van elke verzoeker afzonderlijk in de vijf relevante melkprijsjaren zijn weergegeven in tabel B. Opgemerkt zij, dat de deskundige het aantal koeien en kalveren in alle gevallen waarin de berekening een breuk in plaats van een volledige eenheid vee opleverde, naar boven heeft afgerond.

Tabel A

Begin jaar

Geboorte

Verlies

Verkoop

Vervanging

Einde jaar

Melkkoeien

100

--

(1)

(25)

--

26

100

Vaarzen + 2 jaar

12

--

--

--

(12)

12

12

Vaarzen 1-2 jaar

26

--

--

--

(26)

26

26

Vaarzen 0-1 jaar

27

--

(1)

--

(26)

27

27

Koekalveren

0

50

(6)

(17)

(27)

0

0

Stierkalveren$

50

(7)

(43)

--

0

0

Totaal

165

100

(15)

(85)

(91)

91

165

Tabel B$

1984/1985

1985/1986

1987/1987

1987/1988

1988/1989

Mulder$$$$$

inkomsten koeien en kalveren

29 024

62 840

62 606

52 012

49 498

Brinkhoff$$$$$

inkomsten koeien en kalveren

34 976

38 949

39 677

33 373

27 349

Muskens$$$$$

inkomsten koeien en kalveren

13 737

38 949

34 239

37 075

33 090

Twijnstra$$$$$

inkomsten koeien en kalveren

0

78 076

79 467

65 984

5 114

Zowel de instellingen als verzoekers zijn het niet eens met deze berekeningen en betogen, zakelijk weergegeven, dat de afronding van de cijfers naar boven een wijziging van het eindbedrag oplevert. In het bijzonder stelt de Commissie op basis van de opmerkingen van het LEI betreffende het deskundigenrapport, dat hoewel bij de berekening van het gemiddelde aantal koeien dat in een bedrijf melk produceert, decimalen van eenheden vee kunnen overblijven waarmee rekening moet worden gehouden, een afronding er evenwel toe kan leiden, dat van 5 000 of 6 000 kg melk meer wordt uitgegaan dan feitelijk per jaar is geproduceerd.

62 Afgezien van deze eerder marginale kritiek, hebben partijen de algemene gegevens betreffende de samenstelling van de veestapel evenwel niet betwist, noch hebben zij alternatieve modellen voorgesteld voor deze wijze van vaststelling van het aantal stuks vee. Onder die omstandigheden is het redelijk en billijk om de berekening van de deskundige te volgen, die overigens uitgaat van de "gemiddelde prijs" van de reformkoeien en kalveren waarover partijen overeenstemming hebben bereikt.

- De variabele kosten

63 Voor de berekening van de kosten betreffende de melkproductie houden de Raad en de Commissie enkel rekening met de variabele kosten, dat wil zeggen de kosten die wegvallen bij de beëindiging van de melkproductie, en niet eveneens met de vaste kosten, dat wil zeggen de kosten die verzoekers ook zonder melkproductie bleven dragen. Naar de variabele kosten wordt verwezen in de dertiende overweging van verordening nr. 2187/93, waarin wordt gepreciseerd dat het theoretisch inkomen wordt bepaald doordat van de inkomsten "alleen de variabele kosten worden afgetrokken die onmiddellijk wegvallen wanneer de melkproductie wordt stopgezet, en niet de vaste kosten van grond, arbeid en kapitaal". Ofschoon de Raad in deze verordening de post "arbeid" niet tot de variabele kosten had gerekend, hebben deze instelling en de Commissie het in het kader van onderhavige procedure noodzakelijk geacht om naast de overige variabele kosten ook de kosten van "theoretische" externe arbeidskrachten in aanmerking te nemen. Aldus is deze post, tezamen met de andere hoofdpost van uitgaven, dat wil zeggen die betreffende de voederkosten, de kern van de punten betreffende de berekening van de variabele kosten, waarover verschil van mening bestaat.

Gegevens van de Commissie

Variabele kosten

1984

1985

1986

1987

Muskens

- 18.10

- 35.63

- 35.30

- 34.72

Mulder

- 27.34

- 29.56

- 28.91

- 26.16$

1984/1985

1985/1986

1986/1987

1987/1988

Brinkhoff

- 42.92

- 36.38

- 32.98

- 31.92

Twijnstra

--

- 42.41

- 40.21

- 39.31

Gegevens van verzoekers

Variabele kosten, vooral voeder

1984/1985

1985/1986

1986/1987

1987/1988

1988/1989

Mulder

52.65

53.37

48.58

42.55

--

Brinkhoff

49.07

49.74

45.28

39.66

38.14

Muskens

50.18

50.87

46.30

40.56

39.01

Twijnstra

38.27

38.79

30.93

29.75$

64 Anders dan partijen heeft de deskundige de diverse uitgavenposten gespecificeerd en heeft hij de gegevens in de hierna weergegeven tabellen opgegeven. Deze tabellen hebben betrekking op twee regio's in Nederland. Voor elke regio worden twee verschillende groepen van kosten in aanmerking genomen.

Gegevens betreffende het Noordelijk klei- en veenweidegebied

Eerste tabel

Jaar

Voer

Andere variabele kosten

Totale

variabele kosten

Aantal

Totaal var/ha

Totaal 2

Totaal$

HFL/stuk

HFL/stuk

HFL/stuk

stuk/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

84/85

1391

207

1598

2.03

3244

2050

5294

85/86

1398

217

1615

2.02

3262

2093

5355

86/87

1319

268

1587

1.88

2984

2084

5068

87/88

1129

304

1433

1.79

2565

1955

4520

88/89

1142

322

1464

1.68

2460

1786

4246

Tweede tabel

Jaar

Energie

Kosten verbouw

Oogst-opbrengsten en andere

Loonwerk

Huur en onderhoud machines

Onderhoud gebouwen

Voer van andere dieren

Totaal 2$

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

84/85

194

595

-196

298

1083

87

-11

2050

85/86

186

679

-292

290

1149

88

-7

2093

86/87

139

651

-360

272

1285

104

-7

2084

87/88

137

537

-546

357

1357

121

-8

1955

88/89

127

498

-608

304

1339

135

-9

1786

Gegevens betreffende het Westelijk weidegebied van Nederland

Eerste tabel

Jaar

Voer

Andere variabele kosten

Totale

variabele kosten

Aantal

Totaal var/ha

Totaal 2

Totaal$

HFL/stuk

HFL/stuk

HFL/stuk

stuk/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

84/85

1622

248

1870

2.32

4338

1948

6287

85/86

1589

226

1815

2.2

3993

2017

6010

86/87

1517

243

1760

2.06

3626

2181

5806

87/88

1286

303

1589

1.87

2971

1907

4879

88/89

1229

279

1508

1.81

2729

1845

4574

Tweede tabel

Jaar

Energie

Kosten verbouw

Oogst-opbreng-sten en andere

Loon-werk

Huur en onder-houd

machines

Onder-houd gebou-wen

Voer van andere dieren

Totaal 2$

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

HFL/ha

84/85

194

477

-208

240

1149

116

-20

1948

85/86

186

535

-204

262

1159

103

-24

2017

86/87

139

521

-188

240

1361

124

-16

2181

87/88

137

401

-433

345

1357

123

-23

1907

88/89

127

386

-443

319

1342

138

-24

1845

Met betrekking tot deze gegevens hebben verzoekers en de verwerende instellingen kritiek uitgeoefend op het punt van zowel de keuze van de afzonderlijke uitgavenposten als van de waardering van de desbetreffende bedragen. Volgens verzoekers, die naar het LEI-rapport in bijlage bij hun opmerkingen van 4 juni 1997 verwijzen, kan het grootste gedeelte van de kosten in de tweede tabel op bladzijde 33 van het deskundigenrapport (energie, kosten verbouw, voer voor andere dieren dan voor de melkproductie worden gebruikt, kosten betreffende de huur en vooral het onderhoud van machines en gebouwen, waarbij deze laatste kosten in verhouding tot de andere zeer relevant zijn) niet als variabele kosten worden aangemerkt, omdat het kosten voor activiteiten zijn die ook moeten worden verricht wanneer geen melk wordt geproduceerd. In zijn rapport stelt het LEI in het bijzonder, dat de kosten van arbeid, mechanisatie en gebouwen, alsmede de kosten betreffende het gebruik van water en elektrische energie, niet als variabele kosten kunnen worden aangemerkt, ofschoon zij van invloed zijn op het inkomen dat in het algemeen uit de melkproductie wordt behaald. Het LEI trekt deze laatste kosten derhalve af, zonder dat dit inkomen evenwel merkbaar daalt, aangezien deze kosten volgens het LEI zeer laag zijn. Het LEI merkt ook op, dat de kosten voor zaaizaad en gewasbescherming dubbel zijn meegenomen, zoals blijkt uit het feit dat deze in de tweede kolom van zowel de eerste als de tweede tabel voorkomen. Ten slotte acht het op de kostenberekening de door de Commissie bij beschikking nr. 85/377(17) aangegeven regeling van toepassing, en met betrekking tot de diverse in deze beschikking vermelde posten geeft het de kosten op, welke in de navolgende tabel voorkomen. Deze gegevens gelden voor de productie van 100 kg melk/jaar en omvatten zowel de variabele kosten (tabel A) als, in mindere mate, de vaste kosten (tabel B):

Tabel A

Boekjaar

Variabele kosten excl. meststoffen (blz. 33

deskundigen-rapport, tab. 1, "totaal var/ha", na correctie voedergewas)

Meststoffen

(Melkvee 1975-1995, blz. 110, bijlage 1a)

Totaal variabele kosten per hectare cultuurgrond

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

3.191

3.192

2.914

2.471

2.373

605

680

642

529

487

3 796

3 872

3 556

3 000

2 860

Tabel B

Wegvallende niet-variabele kosten

Jaar

Brandstoffen

Huur machi-nes e.d.

Loonwerk

Water

Elektrici-teit

Materialen

Totaal

Totaal variabele kosten

Totaal wegval-lende kosten

84/85

85/86

86/87

87/88

88/89

110

117

89

81

79

78

83

82

67

64

297

290

273

355

304

62

54

64

59

55

157

152

104

101

93

129

133

144

142

151

833

829

756

805

746

3 796

3 872

3 556

3 000

2 860

4 629

4 701

4 312

3 805

3 606

Op basis van deze gegevens berekent het LEI de kosten van de (theoretische) melkproductie van verzoekers in de melkprijsjaren 1984-1989 als volgt:

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra$

Totaal

/100 kg

Totaal

/100 kg

Totaal

/100 kg

Totaal

/100 kg

84/85

96 382

42,26

113 422

42,76

38 975

36,93

0$

85/86

190 843

42,03

121 022

41,67

111 115

37,77

236 077

40,72

86/87

174 300

38,39

112 377

38,70

102 577

34,87

222 462

38,37

87/88

148 802

33,44

95 658

33,61

97 657

33,88

189 190

33,30

88/89

39 984

33,64

79 685

34,03

91 654

32,61

15 346

33,71

65 De deskundige heeft ter terechtzitting opgemerkt, dat het LEI in feite zelf de huur en het onderhoud van machines, brandstof, elektriciteit en water tot de variabele kosten heeft gerekend, en hij heeft toegegeven ook rekening te hebben gehouden met uitgavenposten die niet in de berekeningen van partijen voorkomen, doch die door hen als bronnen van vervangingsinkomen zijn beschouwd en derhalve in elk geval op het totaalbedrag van het theoretisch inkomen in mindering zijn gebracht. Bij vergelijking van de cijfers van het LEI met die van het deskundigenrapport, zou volgens de deskundige tot ongeveer hetzelfde resultaat worden gekomen, waarbij het enige verschil een gevolg is van de verschillende waardering (die van het LEI is lager) van de kosten betreffende de uitgaven voor onderhoud van machines.

66 Het door de deskundige gegeven overzicht is zeer gedetailleerd, doch niet duidelijk. Er worden namelijk meer uitgavenposten vermeld dan rechtstreeks verband lijken te houden met de melkproductie. Aangezien een dergelijke aanpak de bedrijfen die reeds schade hebben geleden, slechts ten onrechte kan benadelen, dient mijns inziens bij de berekening van de van het theoretisch inkomen af te trekken kosten daarentegen enkel rekening te worden gehouden met die kosten die niet slechts marginaal verband houden met de melkproductie. Derhalve is het door de deskundige opgestelde overzicht van de kosten mijns inziens niet geheel betrouwbaar. Daarentegen kunnen de gegevens van het LEI, die voorkomen in het door verzoekers overgelegde document en waarmee zij het derhalve naar verwachting eens zijn, en die overigens door de Commissie niet zijn betwist, wel een betrouwbare referentiebasis opleveren. Het LEI baseert zich namelijk op officiële gegevens van de Nederlandse overheid en houdt zich in grote lijnen aan de definitie van variabele kosten in beschikking 85/337 van de Commissie.

67 Na het algemene onderzoek van de bestanddelen van de productiekosten is een gedetailleerd onderzoek van de beide hoofdbestanddelen van deze kosten gewenst: de aankoop van voeder en de inschakeling van externe arbeidskrachten.

- Voederkosten

68 Bij de bepaling van de voederkosten rijzen twee problemen: het eerste is het aantal koeien dat in de jaren 1984-1989 noodzakelijk was voor de productie van de hoeveelheden melk die eerder met betrekking tot iedere verzoeker afzonderlijk zijn vermeld; het tweede betreft daarentegen het probleem, of het mogelijk is om deze kosten ook in relatie tot de omvang van de bedrijfsoppervlakte te bepalen.

69 1) Met betrekking tot de voederkosten lopen de door verzoekers en de Commissie opgegeven cijfers sterk uiteen: verzoekers stellen dat de cijfers waarvan zij uitgaan, tussen 26 en 37 HFL/100 kg melk schommelen (zie het rapport van het LEI in bijlage bij de memorie van 22 december 1993), terwijl de cijfers waarvan de Commissie uitgaat, schommelen tussen 60 en 70 HFL/100 kg melk. Dit verschil zou een gevolg zijn van het verschil in raming van het aantal koeien dat nodig is voor de melkproductie in elk afzonderlijk melkprijsjaar. Volgens de Commissie en de Raad moet worden aangenomen, dat het aantal koeien in de voor de berekening van de schadevergoeding in aanmerking genomen jaren ongewijzigd is gebleven, zodat zou moeten worden uitgegaan van het aantal koeien dat verzoekers hadden aan het begin van de niet-leveringsperiode, dat wil zeggen in 1978. Volgens verzoekers daarentegen moet in verband met een productiviteitsstijging van de landbouwbedrijven in geheel Europa, welke statistisch zou zijn bewezen, de gemiddelde melkproductie van de bedrijven in Nederland in de periode 1984-1989 als basisgegeven worden aangehouden. Dienaangaande merkt de Commissie op, dat de productiviteit van ten minste drie van de vier verzoekers reeds laag was, vergeleken met het gemiddelde van de periode vóór de niet-leveringsverbintenis, en dat derhalve het gegeven van de productiecapaciteit van de individuele bedrijven niet kan worden ondergewaardeerd.

70 De deskundige ontkent daarentegen, evenals verzoekers, dat bij de berekening van de voederkosten kan worden geabstraheerd van de gemiddelde productiviteit van de landbouwbedrijven die, zoals is aangetoond, een stijgende tendens te zien geeft. Hij verbindt daaraan de, vanzelfsprekende, conclusie dat verzoekers' productiviteit moet worden bepaald op basis van de algemene gegevens betreffende de regio's waarin de bedrijven zijn gevestigd. De algemene statistieken betreffende de productiviteit in de westelijke en noordelijk regio van Nederland zijn volgens de deskundige:

Noord

West

1984/1985

5 410 kg/jaar

5 455 kg/jaar

1985/1986

5 600 kg/jaar

5 660 kg/jaar

1986/1987

6 000 kg/jaar

6 015 kg/jaar

1987/1988

6 390 kg/jaar

6 120 kg/jaar

1988/1989

6 435 kg/jaar

6 155 kg/jaar

Op basis van deze gegevens komt de deskundige tot de conclusie, dat voor de productie van de referentiehoeveelheid (vergoedbare hoeveelheid) van iedere verzoeker in de jaren 1984-1989 het volgende aantal koeien noodzakelijk was:

aantal koeien

1984/1985

1985/1986

1986/1987

1987/1988

1988/1989

MULDER

vergoedbare hoeveelheid

productiviteit

aantal koeien

458604

5410

85

454015

5600

82

454015

6000

76

444932

6390

70

433836

6435

68

BRINKHOFF

vergoedbare hoeveelheid

productiviteit

aantal koeien

293333

5410

55

290398

5600

52

290398

6000

49

284588

6390

45

277491

6435

44

MUSKENS

vergoedbare hoeveelheid

productiviteit

aantal koeien

297125

5455

55

294152

5660

52

294152

6015

49

288267

6120

48

281078

6155

46

TWIJNSTRA

vergoedbare hoeveelheid

productiviteit

aantal koeien

585569

5410

109

579710

5600

104

579710

6000

97

568112

6390

89

553944

6435

87

Nog steeds volgens de deskundige zouden de voederkosten per koe in het Noordelijk klei- en veenweidegebied, respectievelijk het Westelijk weidegebied bedragen:

Noordelijk klei- en veenweidegebied

Voer HFL/stuk

1984/1985

1391

1985/1986

1398

1986/1987

1319

1987/1988

1129

1988/1989

1142

Westelijk weidegebied

Voer HFL/stuk

1984/1985

1622

1985/1986

1589

1986/1987

1517

1987/1988

1286

1988/1989

1229

71 De uitgangspunten van de deskundige kunnen worden aanvaard. Het is namelijk redelijk en billijk om voor de reconstructie van de theoretische ontwikkeling van elk individueel bedrijf uit te gaan van de gemiddelde nationale waarden. Het is namelijk onmogelijk om deze ontwikkeling uitsluitend op basis van (theoretische) gegevens betreffende elk individueel bedrijf te reconstrueren, omdat dergelijke gegevens variëren naar gelang van een groot aantal interne en externe factoren, waarvan moeilijk op basis van vermoedens de invloed op de productieomvang kan worden bepaald. In deze benadering gaat de deskundige bij zijn onderzoek weliswaar uit van een individueel gegeven, namelijk de referentiehoeveelheid van elke producent, die stellig een aanwijzing geeft omtrent de capaciteit en de omvang van het bedrijf, doch bewerkt hij dit cijfer vervolgens met de ontwikkeling van de gemiddelde nationale productiviteit: het enige aanknopingspunt voor de reconstructie van de ontwikkeling van een bedrijf.

72 2) Bij het onderzoek van het tweede aspect van het probleem van de vaststelling van de voederkosten, moet worden opgemerkt, dat de Commissie ook rekening houdt met de omvang van elk landbouwbedrijf. Zij rechtvaardigt deze keuze op basis van zowel de door het LEI vermelde officiële berekeningsmethoden, als op grond van het vereiste dat de productiviteit op basis van de omvang van elk individueel bedrijf moet worden berekend. Bij de door haar gevolgde methode wordt het aantal hectaren van elk bedrijf gedeeld door het aantal koeien en de hoeveelheid geproduceerde melk in kg. Verzoekers zijn het niet eens met de berekeningen van de Commissie en verklaren dat de gegevens waarop deze worden gebaseerd, haaks staan op de werkelijkheid, omdat zij geen rekening houden met de omstandigheid dat de variabele kosten van de melkproductie omgekeerd evenredig zijn aan de omvang van de bedrijfsoppervlakte: naarmate de oppervlakte groter is, wordt de invloed daarvan op de totale productiekosten geringer. Volgens de berekeningsmethode van de Commissie zouden de kosten evenwel evenredig aan de omvang van de bedrijfsoppervlakte stijgen.

73 Op dit punt volstaat het te verwijzen naar de kritische opmerkingen van de deskundige, die opmerkt dat de Commissie, door de bedrijfsomvang als een van de factoren in de beschouwing te betrekken op basis waarvan de voederkosten worden bepaald, in feite bij deze berekening kosten (voor voer en veterinaire kosten) heeft meegerekend die ook voor andere dieren op de boerderij kunnen worden gemaakt. Deze overweging bevestigt dat de door de Commissie vermelde gegevens niet voor de berekening van de variabele kosten in aanmerking kunnen worden genomen.

- Loonkosten

74 Verzoekers verklaren allen, dat zij in de periode na de staking van de melkproductie geen externe arbeidskrachten hebben ingeschakeld. Niettemin moet, aangezien in casu een theoretisch inkomen moet worden berekend, worden nagegaan of ook met deze uitgavenpost rekening moet worden gehouden bij de berekening van de totale productiekosten en, op basis daarvan, van het (theoretisch) inkomen van de ondernemer, dat wil zeggen of voor de (theoretische) productie van de referentiehoeveelheid ook de (theoretische) uitgaven voor externe arbeidskrachten moeten worden meegerekend.

De Commissie heeft besloten de loonkosten voor alle verzoekers mee te rekenen en geeft dienaangaande de navolgende cijfers:

Kosten van arbeidskrachten

1984/1985

1985/1986

1986/1987

1987/1988

1988/1989

Mulder

21.87

22.15

22.16

22.41

23.11

Brinkhoff

12.80

12.97

12.97

13.11

13.53

Muskens

12.08

12.23

12.24

12.37

12.76

Twijnstra

19.23

19.47

19.48

19.69

20.31

Verzoekers zijn het volstrekt oneens met deze berekeningswijze en ontkennen dat de loonkosten op het theoretisch inkomen in mindering moeten worden gebracht. Zij merken dienaangaande op, dat volgens de statistieken van het LEI in de landbouwbedrijven in Nederland normaliter het aantal arbeidskrachten in loondienst niet boven de 4 % van het totaal van de in het bedrijf werkzame arbeidskrachten uitkomt. Verder merken zij op, dat de Commissie in beschikking 85/377, alsmede in het voorstel van 21 april 1993 voor een verordening inzake het vergoedingsvoorstel aan bepaalde producenten van melk of zuivelproducten die hun activiteit tijdelijk niet hebben kunnen uitoefenen(18), bij de berekening van het theoretisch inkomen geen rekening heeft gehouden met de loonkosten. Zij hebben ook bezwaar tegen de gegevens op basis waarvan het loon is berekend waarnaar de Commissie in haar verweerschrift verwijst: terwijl volgens de verklaringen van de Commissie 60 arbeidsuur/koe/jaar nodig is, zou volgens verzoekers 35 uur/koe/jaar voldoende zijn.

75 Volgens de deskundige moet voor de melkproductie niet alleen rekening worden gehouden, zoals verzoekers en de Commissie doen, met de arbeid die rechtstreeks door het bedrijfshoofd wordt geleverd, doch ook met de arbeid van gezinsleden. Hij verklaart, dat het bedrijfshoofd 2 496 uur per jaar aan de melkproductie besteedt (gelijk aan 8 uur per dag), en dat de door de gezinsleden aan deze werkzaamheden bestede tijd (volgens de statistieken van het LEI waarnaar hij verwijst) gemiddeld 80 % van de tijd van het bedrijfshoofd bedraagt, dat wil zeggen gemiddeld 1 996 uur per jaar, waardoor het totaal van de arbeidstijd van het bedrijfshoofd en van de gezinsleden op 4 492 uur per jaar komt. Voor de berekening van de kosten wordt enkel rekening gehouden met de arbeidstijd die de arbeidstijd van het bedrijfshoofd en de gezinsleden te boven gaat. Op basis van de theoretische productie van verzoeker zou het algemene overzicht van de kosten van externe arbeid volgens de deskundige er als volgt uit zien:$

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra$

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

1984/1985

--

--

--

--

--

--

--

--

1985/1986

--

--

--

--

--

--

7 658

1.35

1986/1987

--

--

--

--

--

--

--

--

1987/1988

--

--

--

--

--

--

--

--

1988/1989

--

--

--

--

--

--

--

--

76 Zoals reeds is opgemerkt bij het onderzoek van deze uitgavenpost, moet eerst worden uitgemaakt of deze wel bij de berekening van het theoretisch inkomen moet worden meegerekend. Weliswaar kan het bedrijfshoofd namelijk altijd externe arbeidskrachten inschakelen, doch op basis van algemene statistische gegevens is het mijns inziens niet aannemelijk dat deze inschakeling onvermijdelijk is. Bijgevolg dient te worden vastgesteld, of deze onkostenpost automatisch in de berekening van het theoretisch inkomen moet worden opgenomen, uitgaande van de voor de productie van hun melkhoeveelheid benodigde arbeidsuren en van de aangenomen arbeidsuren van het bedrijfshoofd en eventueel ook van zijn gezinsleden - zoals door de deskundige is verklaard -, dan wel of de feitelijke situatie van elk bedrijf moet worden onderzocht en moet worden vastgesteld of in de perioden vóór en na de staking van de productie normaliter externe arbeidskrachten werden ingeschakeld. De omvang van deze onkostenpost kan namelijk niet zonder een onderzoek van de feitelijke bedrijfssituatie worden bepaald, aangezien de inschakeling van externe arbeidskrachten verband houdt met zeer persoonlijke beslissingen van het bedrijfshoofd, zoals bijvoorbeeld de arbeidsverdeling tussen de gezinsleden. Uit statistische gegevens kan evenwel in de regel geen vermoeden van een dergelijke inschakeling worden afgeleid.

77 Aangezien in casu niet wordt betwist, dat verzoekers niet - of slechts sporadisch - beroep op externe arbeidskrachten hebben gedaan, hetgeen betekent dat niet met betrekking tot alle verzoekers het positieve bewijs is geleverd dat zij immer externe arbeidskrachten hebben ingeschakeld, kan evenwel niet uit als statistische gemiddelden beschouwde, abstracte gegevens worden afgeleid, dat bij het onderzoek van deze theoretische kosten geen rekening moet worden gehouden met de - niet door enig bewijs van het tegendeel weerlegde - verklaringen van verzoekers. Indien deze verklaringen ook zonder bewijs van het tegendeel als ongefundeerd werden beschouwd, zou in feite op verzoekers de bewijslast betreffende een negatief feit (het niet inschakelen van externe arbeidskrachten) komen te rusten, welke bewijslast volgens de algemene rechtsbeginselen niet op de eiser kan worden gelegd (negativa non sunt probanda). Bij de berekening van het theoretisch inkomen kan derhalve niet worden uitgegaan van de kosten voor externe arbeidskrachten, tenzij blijkt dat gedurende de periode waarin melk is geproduceerd, normaliter extern personeel in dienst was. Wordt dit feitelijk gegeven betwist, dan rust op de instellingen de last van het bewijs dat inderdaad niet tot het gezin behorend personeel is ingeschakeld of beslist moest worden ingeschakeld. In casu is dit bewijs niet geleverd; integendeel, zoals zojuist is verklaard, wordt door partijen niet betwist en wordt bovendien door de deskundige bevestigd, dat op de bedrijven van verzoekers normaliter geen extern personeel werd ingeschakeld. Bijgevolg dient deze onkostenpost mijns inziens in casu niet tot de variabele kosten van verzoekers te worden gerekend. Overigens wijkt deze conclusie in elk geval niet af van die waartoe (met uitzondering van het melkprijsjaar 1985/1986 betreffende Twijnstra) de deskundige zelf komt volgens de methode waarbij hij uit algemene statistieken afgeleide abstracte cijfers toepast.

78 Op grond van al hetgeen tot nu toe is verklaard, lijkt het redelijk en billijk om in casu de kosten te berekenen volgens de door het LEI uiteengezette methode. Bijgevolg zal geen rekening moeten worden gehouden met de kosten van het onderhoud van de machines of met de kosten betreffende externe arbeidskrachten.(19) Afgezien van deze beide punten komt de door het LEI voorgestane berekeningsmethode, die ik voorstel te volgen, enige kleine verschillen daargelaten, overeen met de berekening van de deskundige.

De berekening van de vervangingsinkomsten

79 Vooropgesteld zij, dat terwijl het voor de berekening van het theoretisch inkomen juist was om [behalve voor het inkomen uit de (theoretisch) verkoop van melk] uit te gaan van de nationale gemiddelden in de statistieken betreffende de betrokken periode - de zojuist geformuleerde reserves betreffende de waardering van de invloed van de arbeidskosten daargelaten - kunnen voor de berekening van de vervangingsinkomsten, dat wil zeggen de netto-inkomsten uit activiteiten in plaats van de melkproductie, niet bij voorbaat de feitelijk op de bedrijven van verzoekers verrichte werkzaamheden buiten beschouwing worden gelaten. Zoals ik hiervoor heb gezegd, hebben verzoekers na de beëindiging van de melkproductie namelijk allerhande alternatieve activiteiten verricht.

80 Vervolgens dienen dan de criteria te worden bepaald, volgens welke de vervangingsinkomsten moeten worden berekend. Daarvoor moet het arrest van 1992 als uitgangspunt worden genomen, volgens hetwelk wanneer blijkt dat het inkomen van partijen uit activiteiten in plaats van de melkproductie lager is dan het minimum dat het bedrijf vermoedelijk met de melkproductie zou hebben behaald, de omstandigheid dat dit inkomen lager uitvalt dan de minimumwaarden, moet worden toegeschreven aan nalatigheid van de gelaedeerde, zodat een daarmee overeenkomend bedrag op de totale schadevergoeding in mindering moet worden gebracht. Het behoeft geen betoog, dat de last van het bewijs, al was het maar bij wege van vermoeden (zoals in casu is gebeurd), van de nalatigheid van het bedrijfshoofd op de verwerende instellingen berust, aangezien dit een omstandigheid is die de vergoedingsverplichting geheel of gedeeltelijk vermindert. Zonder een dergelijk bewijs kan het theoretisch inkomen evenwel niet worden verlaagd met een bedrag dat hoger is dan het werkelijk gedurende de betrokken periode behaalde vervangingsinkomen.

81 In de zaak Mulder e.a., die thans wordt behandeld, hebben verzoekers zich ertoe bepaald te verklaren, zonder evenwel enig bewijs aan te voeren, dat zij minimale inkomsten hebben behaald wegens de moeilijkheid die vooral Mulder en Twijnstra hadden, om hun bedrijf voor andere activiteiten dan de melkproductie om te schakelen. Zo heeft Mulder zich beziggehouden met het houden van schapen, stieren en zoogkoeien en met het inscharen van vee, terwijl Twijnstra zich heeft toegelegd op het kweken van snijbloemen en de verkoop van ruwvoer voor vee. Daarentegen zou de situatie van Brinkhoff, die arbeid in loondienst heeft verricht, en Muskens, die zijn eigen grond voor de teelt van akkerbouwgewassen heeft gebruikt, anders zijn.

82 Verweerders betogen, dat verzoekers niet voldoende bewijzen hebben geleverd omtrent het inkomen uit de vervangingsactiviteiten en in elk geval veel te lage vervangingsinkomsten hebben opgegeven. Zij stellen voor, de abstracte berekeningsmethode te volgen die in grote lijnen in verordening nr. 2187/93 is vastgelegd. Deze methode abstraheert van de werkelijke vervangingsinkomsten, welke, zoals hiervoor is gezegd, worden bepaald op basis van het inkomen uit elk van de drie productiefactoren (kapitaal, grond en arbeid) die door het staken van de melkproductie zijn vrijgekomen. Gebruikmaking van deze methode voert volgens de instellingen tot de conclusie, dat wanneer een landbouwondernemer bewijst alternatieve productieactiviteiten te hebben verricht en uit deze activiteiten een lager inkomen heeft behaald dan op basis van deze berekeningsmethode is bepaald, zijn schadevergoedingsvordering moet worden afgewezen voor het gedeelte dat overeenkomt met het verschil tussen het werkelijke vervangingsinkomen en het op basis van het abstracte systeem bepaalde theoretische vervangingsinkomen. In dat geval zo moet volgens de instellingen voor de berekening van de premisse moeten worden uitgegaan, dat dit bedrijf niet de "nodige inspanningen" heeft geleverd om de omvang van de schade te beperken.

83 Na de vaststelling van verordening nr. 2187/93 hebben verzoekers de toepassing van een dergelijke berekeningsmethode als mogelijkheid aanvaard en hebben zij eveneens de respectieve (theoretische) vervangingsinkomsten aangegeven die specifiek volgens deze methode zijn bepaald (zie in het bijzonder verzoekers' memorie van 22 december 1993 en het in bijlage bij deze memorie neergelegde rapport van het LEI). Met dezelfde methode komen zij evenwel tot heel andere uitkomsten. Zo zijn verzoekers' gegevens betreffende hun vervangingsinkomsten alsmede die van de Commissie opgenomen in de hierna volgende tabel:

Saldo alternatieve activiteiten*

Jaar

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Commissie

84/85

12

31

32

-

19,66

85/86

13

32

16

12

19,39

86/87

16

27

24

14

18,46

87/88

13

11

12

10

18,41

88/89

73 **

15 **

15

39 **

18,73

* Alle bedragen in HFL/100 kg.

** Inkomsten uit hervatte melkproductie inbegrepen.

84 Onder deze omstandigheden is het gemakkelijk vast te stellen, dat de verschillen betreffende de bepaling van het vervangingsinkomen in de huidige stand van de procedure niet de vraag betreffen of het mogelijk is om in het algemeen verzoekers' werkelijk inkomsten als de maatstaf voor het theoretisch inkomen te nemen dat aan de drie vrijgekomen productiefactoren kan worden toegerekend, op basis waarvan het minimuminkomen wordt berekend dat elk bedrijf uit "vervangingsactiviteiten" had moeten behalen. Aangezien in het algemeen onmogelijk elk belang aan de werkelijke inkomsten kan worden ontzegd bij de berekening van de vervangingsinkomsten, moeten eerst de theoretische vervangingsinkomsten worden berekend en dient pas in een tweede stadium te worden gekeken of deze hoger zijn dan de werkelijke inkomsten. De werkelijke inkomsten zullen derhalve enkel in aanmerking worden genomen, indien zij hoger zijn dan de theoretische.

85 Dan zal ik thans de afzonderlijke factoren onderzoeken, waarvan in verschillende mate de bepaling van de vervangingsinkomsten afhangt: namelijk de "factor kapitaal", de "factor grond" en de "factor arbeid".

- De factor kapitaal

86 Met betrekking tot het inkomen uit kapitaal is de Commissie van mening, dat dit niet alleen moet worden berekend op basis van het kapitaal dat wordt verkregen door de verkoop van vee na het staken van de productie, doch ook op basis van het kapitaal dat vrijkomt door de lagere onderhoudskosten (stallen, silo's en landbouwinstallaties), welke ongeveer 50 % lager zullen zijn dan wanneer de onderneming haar productieactiviteiten uitoefent. Dit kapitaal wordt door de Commissie in totaal berekend op een gemiddeld bedrag van 6 700 HFL per koe, waaraan de jaarlijkse rente van ongeveer 5,5 % (= 368,50 HFL/koe) dient te worden toegevoegd.

87 Verzoekers zijn het in meerdere opzichten niet eens met deze berekeningen van de Commissie. In de eerste plaats hebben zij bezwaar tegen het feit dat de kosten van het onderhoud van bedrijfsmiddelen, zoals gebouwen en inkuilinstallaties, zijn meegerekend, omdat de ondernemingen deze hoe dan ook hadden moeten onderhouden voor hun alternatieve activiteiten op het bedrijf. Zij voegen daaraan toe, dat zelfs indien deze installaties waren verkocht, de marktwaarde zeer gering zou zijn geweest en derhalve veel lager dan de waarde welke zij voor dezelfde ondernemer zouden hebben gehad in geval van opnieuw gebruik bij hervatting van de melkproductie. Dienaangaande preciseert de Commissie, dat zij rekening heeft gehouden met de mogelijkheid dat deze installaties voor andere doeleinden dan de melkproductie worden gebruikt en om die reden de onderhoudskosten slechts voor 50 % in de vervangingsinkomsten heeft meegeteld. Bovendien vraagt zij zich af, of deze zelfde installaties, zoals verzoekers stellen, nog altijd na een lange periode waarin de melkproductie gestaakt was, opnieuw kunnen worden gebruikt.

88 In de tweede plaats betogen verzoekers, dat de berekening van de marktwaarde van de verkochte koeien door de Commissie is gebaseerd op de marktprijzen die in het midden van de jaren tachtig golden, terwijl zou moeten worden uitgegaan van de jaren 1978 en 1979: dit zijn namelijk de jaren vóór de niet-leveringsverbintenis waarin de koeien feitelijk zijn verkocht. Het prijsverschil zou groot zijn: de gemiddelde marktwaarde van een koe bedroeg in de jaren 1978 en 1979 namelijk 3 100 HFL tegen 6 700 HFL volgens de Commissie. De Commissie brengt hiertegen in, dat zij dit bedrag van 6 700 HFL niet enkel heeft bepaald op basis van de specifieke waarde van een koe, doch ook op basis van de kosten per koe van de bij de melkproductie gebruikte installaties en machines. De voor de berekening in aanmerking genomen waarde van de koe zou in werkelijkheid 1 800 HFL bedragen, tegen 3 500 HFL welke door verzoekers zijn opgegeven op basis van de gegevens van het LEI.

89 Ten slotte maken verzoekers bezwaar tegen het feit dat bij de berekening van de inkomsten uit kapitaal rekening is gehouden met rente, ervan uitgaande dat het eventueel uit de verkoop van koeien verkregen kapitaal geheel of gedeeltelijk zou zijn ingezet bij de uitoefening van vervangende activiteiten; in elk geval kan volgens hen bij deze berekening geen post inkomen uit kapitaal worden meegerekend die niet als een van de bronnen van het theoretisch inkomen wordt beschouwd.

90 De door de Commissie verstrekte gegevens wekken enige verbazing. De vraag is gerechtvaardigd, hoe het bedrag van de verlaging van de onderhoudskosten voor installaties als rentedragend kapitaal kan worden beschouwd. Ofschoon deze kosten door de staking van de melkproductie ongetwijfeld lager uitvielen, is het evenwel niet gemakkelijk deze verlaging vast te stellen en het bedrag ervan te bepalen, wanneer, zoals reeds is opgemerkt, de invloed van de staking van de melkproductie op het eventuele intensievere gebruik van deze installaties voor andere activiteiten dan de melkproductie niet kan worden gekwantificeerd. In ieder geval zijn de kosten van de installaties betreffende de (theoretische) melkproductie in de jaren 1984-1989 reeds bij de berekening van het theoretisch inkomen in aanmerking genomen. Bijgevolg zou de verlaging van de onderhoudskosten voor de installaties, indien deze als een van de bronnen van inkomsten uit kapitaal werd beschouwd, twee keer worden gerekend: een keer als uitgavenpost en een tweede keer als bestanddeel van het vervangingsinkomen.

91 Ook de deskundige stelt, evenals verzoekers, dat bij de berekening van het vervangingsinkomen uit kapitaal enkel de opbrengst van de verkoop van melkkoeien in aanmerking moet worden genomen. De installaties, zoals bijvoorbeeld de koelinstallaties, zouden namelijk enkel als variabele kosten kunnen worden gerekend. Hij volgt dan ook de navolgende berekeningsmethode: uitgegaan wordt van de marktwaarde van het aantal koeien dat nodig was bij de geplande hervatting van de productieactiviteiten, dat wil zeggen in 1985; bij dit bedrag worden vervolgens de renteopbrengsten tegen het voor de betrokken jaren door de plaatselijke spaarbanken aangeboden rentetarief opgeteld en verminderd met het inflatiepercentage in deze jaren. De gemiddelde prijs van een koe in de hier van belang zijnde perioden bedroeg volgens de deskundige 2 358 HFL, een bedrag dat overeenkomt met het gemiddelde van de prijzen van de koeien in de verschillende lactatiestadia. Met betrekking tot iedere verzoeker afzonderlijk en de verschillende relevante perioden komt de deskundige dan tot de bedragen in de navolgende tabel:$

Mulder

Brinkhoff

Muskens

Twijnstra

Kapitaal (HFL)

200 430

129 690

129 690

245 232

1984/1985

4 256

1,87

5 008

1,89

1 967

1.86

0

1,87

1985/1986

8 478

1,87

5 486

1,89

5 486

1.86

10 118

1,79

1986/1987

12 367

2,72

8 002

2,76

8 002

2.72

15 131

2,61

1987/1988

13 108

2,95

8 482

2,98

8 482

2.94

16 038

2,82

1988/1989

3 646

3,07

7 267

3,10

8 611

3.06

1 338

2,94

92 De Commissie is het niet eens met deze berekeningsmethode. Haars inziens kan het inflatiepercentage niet van het rentepercentage van de plaatselijke spaarbanken worden afgetrokken, aangezien verzoekers in elk geval uit dit kapitaal andere inkomsten zouden hebben behaald, die de verliezen als gevolg van de stijging van de consumptieprijzen zouden hebben gecompenseerd.

93 Het lijkt mij redelijk en billijk om in casu de door de deskundige voorgestelde methode voor de berekening van het vervangingsinkomen uit kapitaal te volgen, welke methode, zoals wij reeds hebben gezien, is gebaseerd op de marktprijs van het aantal koeien uit de desbetreffende veestapel op het moment waarop deze vermoedelijk hadden moeten worden gekocht, dat wil zeggen op het moment van de waarschijnlijke hervatting van de melkproductie. Zoals wij hebben gezien, rekent de deskundige bij de inaanmerkingneming te nemen runderen ook de vaarzen en de koeien in de verschllende lactatiestadia mee; hij houdt dus rekening met al het vee dat bijdraagt tot de melkproductie. Ook het opnemen van dit laatste element in de berekening lijkt mij juist.

94 Ik ben het eens met de door de deskundige voorgestelde methode, volgens welke op het kapitaal het door de plaatselijke spaarbanken aangeboden rentepercentage wordt toegepast, aangezien dit het percentage is dat het percentage dat verzoekers naar alle waarschijnlijkheid werkelijk zouden hebben ontvangen, vrij goed benadert. Het lijkt mij daarentegen niet dat, zoals de deskundige oppert, ook rekening moet worden gehouden met het effect van de inflatie op het (theoretisch) inkomen uit kapitaal en dat derhalve het rentepercentage met deze inflatie moet worden verminderd. Indien van het rentepercentage van de plaatselijke spaarbanken het inflatiepercentage wordt afgetrokken, komt het verschil in koopkracht van het geld ten laste van de bezitter van het kapitaal, en worden verzoekers, die recht hebben op schadevergoeding, zonder rechtvaardiging benadeeld. Het is een feit, dat het inkomen uit kapitaal, gelet op de constante nominale waarde en de stijging van de consumptieprijzen, afneemt met de daling van de koopkracht van het geld.

- De factoren grond en arbeid

95 a) Het inkomen uit de factor grond is het inkomen uit de grond die niet voor melkvee wordt gebruikt. Volgens de Commissie moet dit worden berekend op basis van de gemiddelde pachtprijs per hectare van weideland in het land van vestiging van het landbouwbedrijf. Dienaangaande heeft de Commissie de navolgende gegevens verstrekt:

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

435

443

468

490

478

Verzoekers maken tegen deze gegevens geen bezwaar. Opgemerkt zij, dat de cijfers van de Commissie nagenoeg volledig overeenstemmen met die van het LEI, op basis van welke cijfers verzoekers hun vorderingen rechtvaardigen. De deskundige daarentegen is van mening, dat bij de bepaling van het inkomen uit de grond die is vrijgekomen als gevolg van het staken van de melkproductie, niet alleen rekening moet worden gehouden met de inkomsten uit de pacht van het weideland, doch ook met de inkomsten uit de pacht van de gebouwen. Voor iedere verzoeker zijn de inkomsten uit de vrijgekomen grond en de daarop gevestigde gebouwen weergegeven in de navolgende tabel:$

Mulder

42 ha

Brinkhoff

24 ha

Muskens

24 ha

Twijnstra

54 ha$

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

totaal

/100 kg

1984/1985

13 367

5,86

15 731

5,93

4 530

4,29

0

5,89

1985/1986

26 508

5,84

16 764

5,79

13 153

4,48

32 701

5,80

1986/1987

26 640

5,87

17 129

5,91

12 525

4,27

33 909

5,87

1987/1988

27 335

6,14

17 525

6,17

13 542

4,71

34 660

6,12

1988/1989

7 596

6,39

15 097

6,47

14 624

5,22

2 908

6,40

Totaal

101 446$

82 246$

60 374$

104 178$

96 Op deze wijze van berekening van het inkomen uit de "vrijgekomen grond" is kritiek geuit door zowel de Commissie, die beklemtoont dat niet duidelijk is op welke basis de deskundige de pachtprijs voor de grond heeft vastgesteld, als door verzoekers, die opmerken dat indien ervan wordt uitgegaan dat zonder melkproductie ook de gebouwen zijn verpacht, een op zichzelf niet erg waarschijnlijke omstandigheid als gegeven wordt beschouwd, namelijk dat de landbouwers elders zouden zijn gaan wonen om uit hun onroerende goederen een alternatief inkomen te behalen, nog naargelaten dat hiermee geen rekening zou worden gehouden met de kosten voor alternatieve woonruimte.

97 b) Het inkomen uit de factor arbeid ten slotte komt overeen met de arbeidstijd die zou zijn vrijgekomen na de staking van de melkveehouderij. Voor de berekening van dit inkomen gaat de Commissie uit van het aantal uren dat nodig zou zijn geweest voor het verzorgen van de veestapel die bestond op het moment van de beëindiging van de melkproductie, en trekt zij vervolgens van dit cijfer het aantal arbeidsuren van het bedrijfshoofd voor de verzorging van elke individuele koe af, dat zij stelt op 2 496 uur per jaar. Deze berekening is gebaseerd op het aantal uren dat het bedrijfshoofd gewoonlijk aan de verzorging besteed en op het uurloon van een landarbeider in de betrokken periode, dat destijds tussen 14 en 16 HFL lag, zoals blijkt uit de navolgende tabel:

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

14,80

15,14

15,46

15,62

15,88

Al deze gegevens worden door verzoekers niet betwist. De deskundige is daarentegen van mening, dat bij de berekening van het inkomen uit arbeid ook rekening moet worden gehouden met de arbeid die theoretisch wordt verricht door de gezinsleden. Op basis hiervan en op basis van de door de Commissie aangegeven gemiddelde arbeidsuren komt de deskundige tot het navolgende inkomen uit kapitaal.$

84/85

85/86

86/87

87/88

88/89

Mulder$$$$$

exploitant (uren)

1 241

2 496

2 496

2 496

684

gezin (uren)

788

1 276

848

514

117

inkomsten (HFL)

30 027

57 108

51 698

47 016

12 721

HFL/100 kg

13,17

12,58

11,39

10,57

10,70

Brinkhoff$$$$$

exploitant (uren)

2 257

2 392

2 156

1 935

1 597

gezin (uren)

130

--

--

--

--

inkomsten (HFL)

35 336

36 215

33 332

30 225

25 353

HFL/100 kg

13,32

12,47

11,48

10,62

10,83

Muskens$$$$$

exploitant (uren)

887

2 496

2 496

2 352

2 162

gezin (uren)

286

364

101

0

0

inkomsten (HFL)

17 348

43 300

40 150

36 738

34 333

HFL/100 kg

16,44

14,72

13,65

12,74

12,21

Twijnstra$$$$$

exploitant (uren)

0

2 434

2 496

2 496

205

gezin (uren)

0

1 947

1 772

1 331

102

inkomsten (HFL)

0

66 332

65 983

59 778

4 883

HFL/100 kg

11,35

11,73

11,38

10,52

10,72

98 De Commissie merkt op, dat de cijfers op basis waarvan de deskundige het (theoretisch) inkomen uit arbeid heeft bepaald, verschillen van die waarover partijen overeenstemming hebben bereikt. Verzoekers op hun beurt betwisten, dat voor de berekening rekening kan worden gehouden met de arbeid van gezinsleden. De deskundige heeft volgens hen ten onrechte hun gezinssituatie buiten beschouwing gelaten. Aldus heeft hij geen rekening gehouden met het feit dat de kinderen van Mulder, Brinkhoff en Muskens destijds te jong waren om buitenshuis te werken en dat de echtgenoten slechts gedurende enkele uren per dag meehielpen bij de productieactiviteiten, zodat het ondenkbaar is dat zij buiten het bedrijf zouden kunnen werken en een zelfstandig inkomen zouden kunnen behalen, en dat Twijnstra ten slotte in de betrokken periode geen gezin had.

99 De berekening van de Commissie betreffende het inkomen uit de factor arbeid en de factor grond is tussen partijen niet in geschil, zodat het niet noodzakelijk en evenmin dienstig lijkt om iets over de bepaling van deze inkomsten te zeggen, zodat slechts akte behoeft te worden genomen van de door de Commissie verstrekte algemene gegevens betreffende deze inkomsten (betreffende het gemiddelde loon van een landarbeider per maand en de gemiddelde pachtprijs voor weideland gedurende de betrokken periode). Ik acht het evenwel gewenst om iets te zeggen over de door de deskundige gevolgde methode. Vooral met betrekking tot de factor grond ben ik het eens met de redenering van de deskundige, volgens wie niet alleen de grond maar alle op de grond staande bedrijfsgebouwen als verpacht zouden moeten worden beschouwd. Het is namelijk redelijk om aan te nemen, dat verzoekers, zoals iedere andere onderneming in een vergelijkbare situatie, deze gebouwen voor andere activiteiten hebben gebruikt. Het is derhalve billijk om in het inkomen uit de factor grond niet alleen de grond doch ook de daarop staande gebouwen mee te rekenen. De post inkomen uit arbeid daarentegen lijkt door de deskundige niet correct te zijn geraamd. Hij heeft bij de berekening namelijk ook de inkomsten meegerekend die de gezinsleden van de eigenaar van het bedrijf uit activiteiten buiten dit bedrijf zouden hebben kunnen behalen; daarbij heeft hij geen rekening gehouden met de omstandigheid dat in casu, gelet op de hiervoor reeds beschreven bijzonderheden van de gezinssituaties van verzoekers, niet via vermoedens uit statistische gegevens betreffende een specifieke situatie tot externe arbeid van de gezinsleden kon worden geconcludeerd.

Differentiatie van de afzonderlijke nationale grondgebieden

100 Verzoekers verwijten de Raad en de Commissie, dat zij bij de berekening van het theoretisch inkomen geen rekening hebben gehouden met de omstandigheid dat de productiviteit, en derhalve de rentabiliteit, van de individuele ondernemers verschilt naar gelang van de lidstaat waarin zij zijn gevestigd, en derhalve dat deze instellingen het vergoedingsaanbod niet voor elk nationaal grondgebied hebben gedifferentieerd, doch enkel van de bedrijfsomvang zijn uitgegaan. Zij betogen dat de berekeningsmethode van de instellingen in het bijzonder de Nederlandse bedrijven benadeelt, omdat hun productiviteit veel hoger is dan het Europees gemiddelde. De Raad herinnert eraan, dat het Hof zelf in het interlocutoir arrest van 1992 heeft vastgesteld, dat de berekening van de vergoeding dient te geschieden op basis van de rentabiliteit van een representatief bedrijf en dat voor deze berekening derhalve voornamelijk dient te worden uitgegaan van de omvang van de onderneming. Volgens de Raad zijn de verschillen tussen de lidstaten in elk geval ook binnen de afzonderlijke nationale grondgebieden terug te vinden, aangezien er regio's zijn met een hogere rentabiliteit dan andere.

101 Ik ben het eens met de opmerkingen van de Raad en voeg daaraan toe, dat bij de tot dusver uiteengezette berekeningen, waar nodig (zie voorgaande analyse betreffende de melkprijzen en de variabele kosten), rekening is gehouden met de rentabiliteitsindex van de regio waarin verzoekers gevestigd zijn, en het element grondgebied derhalve een niet onbelangrijke factor was bij de berekening van verzoekers' inkomen.

De vordering betreffende bijkomende schade in verband met a) de tariefprogressie van de nationale belastingen, b) de geldontwaarding en c) de compensatoire interessen tot aan de datum van voldoening van de schadevergoedingen

102 In de na het interlocutoir arrest van 1992 ingediende memories vorderen verzoekers dat het hun aan schadevergoeding verschuldigde bedrag wordt verhoogd om rekening te houden met a) het nadeel als gevolg van het feit dat het tarief van de belasting over het gehele bedrag van de schadevergoeding hoger zal zijn dan het tarief dat zou zijn toegepast indien zij gedurende de niet-leveringsperiode, dat wil zeggen van 1984 tot 1989, regelmatig inkomen hadden genoten; b) het economisch verlies als gevolg van de geldontwaarding van de gulden vanaf 1984, het jaar waarin verzoekers bij verordening nr. 857/84 van de Raad onrechtmatig werd verhinderd melk te verkopen, en ten slotte c) het verlies als gevolg van het niet beschikbaar zijn van het kapitaal.

103 Volgens de Commissie is deze vordering, ertoe strekkende dat bij de bepalingen van het bedrag van de schadevergoedingen de hierboven onder a), b) en c) genoemde factoren in aanmerking worden genomen, niet-ontvankelijk. Aangezien deze vordering niet uitdrukkelijk is geformuleerd in het verzoekschrift, is dit haars inziens een nieuwe vordering, die als zodanig niet-ontvankelijk is in de zin van artikel 42, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering. De Commissie en de Raad voeren ook een tweede grond voor niet-ontvankelijkheid aan en betogen dat het Hof in het arrest van 1992 de interessen reeds had toegewezen voor het tijdvak na de datum van dit arrest, en dat het derhalve onmogelijk moet worden geacht om nog bijkomende interessen toe te wijzen voor de periode tussen de datum waarop de schade is ontstaan en die van het arrest.

De exceptie is niet gegrond. Anders dan de instellingen verklaren, hebben verzoekers in het inleidend verzoekschrift in zaak C-104/89 "rente ad 8 % per jaar tot aan de dag van voldoening" gevorderd, waarmee zij hebben verwezen naar de periode vóór de uitspraak van het arrest en derhalve vóór de voldoening van de schadevergoeding. Verder acht ik ook de exceptie van de verwerende instellingen ongegrond, volgens welke het Hof in het arrest van 1992 dergelijke vorderingen reeds zou hebben afgewezen. In het arrest van 1992 heeft het Hof dunkt mij enkel uitspraak gedaan over de vertragingsrente (de in punt 35 uitdrukkelijk genoemde moratoire interessen) en niet over de overigens wel ingediende vordering betreffende de interessen over de voorgaande periode. Het is derhalve niet uitgesloten om andere wettelijke interessen toe te wijzen, welke geen verband houden met de vertraging in de betaling van de vergoedingen waartoe de Gemeenschap is veroordeeld, doch juist met het vereiste om de reële waarde te garanderen van het bedrag waarop verzoekers recht hebben.

104 De vorderingen zal ik derhalve elk afzonderlijk op hun merites beoordelen. De eerste vordering, sub a, betreft het eventuele nadeel als gevolg van de progressie van het tarief van de belasting die over het bedrag van de schadevergoeding zal worden geheven, en welk tarief hoger zal zijn dan het tarief dat op het (theoretisch) inkomen van de jaren 1984-1989 had moeten worden toegepast. Dit verschil zou een gevolg zijn van de omstandigheid dat in normale omstandigheden, dat wil zeggen indien de inkomsten in de tijd gespreid waren behaald, het tarief - dat evenredig is aan het inkomen - had moeten worden berekend op basis van de in de verschillende perioden behaalde delen van het inkomen, terwijl het tarief bij een vergoeding die de gehele periode 1984-1989 dekt en in één keer wordt uitbetaald, wordt berekend op basis van dit hogere bedrag, waardoor de belasting hoger uitvalt dan de belastingen betreffende de afzonderlijke jaren. Deze opvatting kan ik niet delen. De eventuele verliezen als gevolg van de heffing van de in de verschillende nationale rechtsstelsels voorziene belastingen kunnen in feite niet in aanmerking worden genomen bij de berekening van het bedrag van de schadevergoeding uit hoofde van artikel 215, tweede alinea, van het Verdrag, aangezien deze verliezen niet zijn veroorzaakt door het onrechtmatig gedrag van de instellingen, doch zijn toe te schrijven aan het gedrag van de nationale autoriteiten.(20)

105 De vorderingen sub b en c betreffen de schade als gevolg van de geldontwaarding en de compensatoire interessen, waarvoor verzoekers toepassing van een rentetarief van 5,5 % vanaf 1984 vorderen. Dienaangaande zij opgemerkt, dat volgens de rechtspraak van het Hof op het gebied van schadevergoeding wegens niet-contractuele aansprakelijkheid de gelaedeerde recht heeft op een volledig herstel van het vermogen. Wanneer, zoals in casu, het totaalbedrag van de schadevergoedingen wordt bepaald met betrekking tot het tijdstip van het schadeveroorzakende feit, moet rekening worden gehouden met de invloed van de verstrijkende tijd op de vordering van de gelaedeerde. Het nominale bedrag van de schadevergoeding moet dan ook worden verhoogd om rekening te houden met de eventuele geldontwaarding in de periode die is verstreken tussen het schadebrengende feit en de voldoening van deze vergoeding.(21) Dit kan geschieden door de gelaedeerden interessen over de hoofdsom toe te kennen vanaf de dag waarop het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan en tot de datum van uitspraak van het arrest waarin deze wordt vastgesteld. In casu zijn in het arrest van 1992 de moratoire interessen reeds aan verzoekers toegewezen vanaf de datum van dit arrest tot de daadwerkelijke voldoening.

Voor de vaststelling en de toepassing van de rentevoet in onderhavige zaak merk ik op, dat de prijsindex in Nederland in de jaren 1984-1988 volgens Eurostat gemiddeld 1,85 % per jaar is gestegen. Het lijkt mij evenwel redelijk en billijk om, aangezien het totaalbedrag van de schadevergoedingen voor de financiële verliezen die verzoekers geleidelijk hebben geleden in de loop van alle melkprijsjaren waarvoor hun geen melkquotum is toegewezen, dat wil zeggen geleidelijk in de loop van de jaren 1984-1989, de interessen op een lager percentage vast te stellen dan het gemiddelde, waarmee specifiek rekening wordt gehouden met de omstandigheid dat de verliezen van verzoekers in de tijd waren gespreid. Ik acht het derhalve billijk om het basisbedrag te verhogen met de interessen tegen een percentage dat forfaitair wordt vastgesteld op 1,3 %, en wel met ingang van de datum waarop onrechtmatig een productiequotum voor melk is geweigerd, welke datum samenvalt met die waarop de verbintenis tot niet-levering van verzoekers is geëindigd - dat wil zeggen 1 oktober 1984 voor Mulder, 1 mei 1984 voor Brinkhoff, 1 januari 1985 voor Muskens en 1 januari 1985 voor Twijnstra - tot 19 mei 1992, de datum van uitspraak van het interlocutoir arrest, vanaf wanneer de moratoire interessen, zoals het Hof heeft vastgesteld, tegen een voet van 8 % lopen.

De aldus bij gebreke van een volledig bewijs op basis van billijkheidcriteria vastgestelde verhoging compenseert niet enkel de gevolgen van de geldontwaarding, doch ook de eventuele verliezen als gevolg van het niet beschikbaar zijn van het kapitaal. Deze verhoging moet evenwel worden geacht, de compensatoire interessen te omvatten die verzoekers uitdrukkelijk hebben gevorderd.

- De schade van Mulder

106 In de memorie van 4 juni 1997 stelt Mulder het aan schadevergoeding gevorderde bedrag op 703 090 HFL. Er moet van worden uitgegaan, dat deze opgave in de plaats komt van de voorgaande opgaven van andere bedragen.

107 Met betrekking tot de vervangingsinkomsten in de jaren 1984-1988 zonder melkproductie verklaart verzoeker, mede onder overlegging van een desbetreffend rapport (zie bijlage 1 bij de op 18 juni 1993 ingediende opmerkingen), dat hij de voor 1984 opgebouwde melkveestapel tegen een veel lagere prijs heeft verkocht en dat hij zich vervolgens na de weigering van een melkquotum voor de jaren 1984-1988 heeft beziggehouden met het opfokken van een vleesveestapel: schapen, koeien en stieren. In de na de uitspraak van het arrest van 1992 ingediende memories geeft verzoeker als algemene gegevens betreffende de alternatieve inkomsten de gegevens in de navolgende tabel op:

MULDER

1984

1985

1986

1987

Gerealiseerd alternatief

Opbrengsten

Kosten

22.21

- 10.04

24.38

- 11.00

36.04

- 11.43

22.03

- 9.18

SALDO

12.17

13.38

16.40

12.85

108 De door de Commissie aan verzoeker Mulder aangeboden schadevergoeding bedraagt in totaal 50 579,15 HFL, en wel op basis van de navolgende gegevens:

MULDER

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89

1. Inkomsten uit melkproductie

Inkomsten:

= verkoop melk aan melkfabriek

= verkoop kalveren en reformkoeien

Totale inkomsten

Minus:

= variabele kosten, vooral voer

= loon arbeiders (3 924 u)

Brutomarge

73,47

18,11

91,58

52,65

21,87

17,06

73,98

18,63

92,61

53,37

22,15

17,09

74,36

19,46

93,82

48,58

22,16

23,08

76,69

20,27

96,96

42,55

22,41

32,00

79,93

21,12

101,05

40,92

23,11

37,02

2. Inkomen uit vervangingsactiviteiten uitgedrukt in inkomen uit ingezette productiefactoren

= kapitaal

= grond

= arbeid

Totaal inkomen uit factoren

8,51

4,41

7,86

20,78

8,51

4,49

8,15

21,15

8,51

4,74

8,32

21,57

8,51

4,97

8,41

21,89

8,51

4,85

8,55

21,91

3. Te vergoeden bedrag na aftrek van inkomen uit factoren van brutoproductiemarge onder 1$$

1,51

10,11

15,11

4. Door Raad aangeboden schadevergoeding

19,16

21,63

18,93

19,34

23,90

Over -(+)/onder -(-) vergoeding per 100 kg melk

--

--

+17,42

+9,23

+8,79

109 Ten slotte bedraagt het totaalbedrag van de aan Mulder toekomende schadevergoeding volgens de deskundige 475 767 HFL, berekend op basis van de navolgende gegevens:

Mulder

84/85

85/86

86/87

87/88

88/89

Totaal

Verkoop van melk

Verkoop koeien en kalveren

Inkomsten

Variabele kosten

Kosten extern personeel

Winstmarge over melkveehouderij

Vervangingsinkomsten

- Inkomsten uit kapitaal

- Inkomsten uit grond

- Inkomsten uit arbeid

Totale vervangingsinkomsten

Inkomstenderving

177 582

29 024

206 606

(110 228)

--

96 378

(4 256)

(13 367)

(30 027)

(47 650)

48 728

358 536

62 840

421 376

(217 393)

--

203 983

(8 478)

(26 508)

(57 108)

(92 094)

111 889

357 628

62 606

420 234

(204 859)

--

215 375

(12 367)

(26 640)

(51 698)

(90 705)

124 670

358 393

52 012

410 405

(176 763)

--

233 642

(13 108)

(27 335)

(47 016)

(87 459)

146 183

101 779

13 561

115 340

(47 080)

--

68 260

(3 646)

(7 596)

(12 721)

(23 963)

44 297

817.638

(341.871)

475.767

110 Op basis van hetgeen tot dusverre is opgemerkt en van de conclusies waartoe ik ben gekomen met betrekking tot de afzonderlijke bestanddelen van het theoretisch inkomen en het (theoretisch) vervangingsinkomen(22), blijkt dat het totaalbedrag van de inkomsten in de betrokken periode, dat wil zeggen van 1 oktober 1984 tot 1 augustus 1988, 630 416 HFL bedroeg, en wel op basis van de gegevens in de navolgende tabel

MULDER

1984/85

1985/86

1986/87

1987/88

1988/89 2

Totaal

Verkoop van melk

Verkoop koeien en kalveren

Inkomsten

Variabele kosten

Theoretisch inkomen

Vervangingsinkomsten

- Inkomsten uit kapitaal

- Inkomsten uit grond

- Inkomsten uit arbeid

Totale vervangingsinkomsten

Inkomstenderving

178 207 1

29 024

207 231

96 382

110 849

7 512

14 470

18 366

40 348

70 501

358 311 1

62 840

421 151

190 843

230 308

12 947

30 038

38 588

81 573

148 735

359 648 1

62 606

422 254

174 300

247 954

12 747

30 314

37 789

80 850

167 104

364 043