Conclusies van de Advocaat-Generaal

K. ROEMER

18 oktober 1960

Vertaald uit het Duits

Mijnheer de President, mijne heren Rechters,

In mijn conclusie met betrekking tot de zaak Fiddelaar tegen de Commissie van de Europese Economische Gemeenschap, die was gevoegd met drie andere, min of meer analoge zaken, ben ik in april van dit jaar, zowel uit feitelijk als uit juridisch oogpunt, uitvoerig ingegaan op de problemen in kwestie. Ik heb toen het Hof voorgesteld, de vordering van Fiddelaar toe te wijzen en zijn ontslag door de Commissie ongeldig te verklaren; subsidiair heb ik geconcludeerd tot een bewijsopdracht, voor het geval het Hof van mening zou zijn, dat tijdens het geding niet voldoende aanwijzingen aan de dag zijn getreden, waaruit blijkt dat de ontslagverlening ongeldig was. Het Hof heeft laatstgenoemde conclusie gevolgd en krachtens een beschikking houdende bewijsopdracht d.d. 20 juni 1960 onlangs een aantal getuigen — ambtenaren van verweerster — gehoord, wier verklaringen ons moeten inlichten over de motieven, die aanleiding waren voor het ontslag van verzoeker.

Heden is het mijn taak, het resultaat van deze bewijslevering voor U samen te vatten en daarbij met de opmerkingen van partijen rekening te houden, om dan tot een definitieve conclusie te komen. Daarbij zal ik uitgaan van de rechtsgronden, die het Hof, in afwijking van mijn toenmalige conclusie, in het arrest 43-59, 45-59 en 48-59 voor soortgelijke gevallen heeft ontwikkeld.

Wat is het resultaat van de bewijslevering? Volgt uit het getuigenverhoor, dat het ontslag van verzoeker een bedekte disciplinaire maatregel was wegens de publikatie van een krantenartikel? Zou verzoeker zonder deze publikatie van ontslag verschoond zijn gebleven? Voor de beantwoording van deze vragen is in de eerste plaats de verklaring van belang van de heer van Karnebeek, Directeur-Generaal van de Administratie bij de Commissie van de E.E.G., die de ontslagbeschikking heeft ondertekend. Volgens zijn woorden beschouwde de administratie van de Commissie de publikatie van het artikel als een aangelegenheid die was afgedaan en die niet van invloed was op de ontslagbeschikking. Wij zien geen aanleiding de waarheid van deze verklaring van een hoge ambtenaar van de Commissie in twijfel te trekken. Doch daarmede is over de wijze, waarop het ontslag tot stand kwam, het laatste woord nog niet gezegd, daar het bekend is, dat de administratie zich bij het nemen van haar beschikking heeft gebaseerd op de voorstellen van de chef van de taalkundige dienst Gummerer. Gelijk verzoeker in zijn laatste schriftuur terecht opmerkt, is het ook van belang na te gaan, op welke wijze deze voorstellen tot stand kwamen.

Getuige Gummerer verklaarde bij het verhoor, dat hij verzoeker niet de verzekering heeft gegeven, dat zonder de publikatie van het artikel niet tot zijn ontslag zou zijn besloten. Hij had verzoeker slechts uiteengezet, dat hijzelf zich over de kwaliteit van diens werkzaamheden niet kon uitlaten, omdat hij het Nederlands niet machtig is, zodat hij zich terzake op de beoordelingen van de Nederlandse reviseurs moest verlaten. Volgens getuige heeft hij verscheidene malen met verzoeker gesproken over de publikatie van het artikel. Hij had daarbij zijn persoonlijke mening gezegd, doch zich ook in zijn functie van hoofd van de taalkundige dienst, die voor de goede gang van zaken bij zijn dienst verantwoordelijk is, verplicht gevoeld, over deze kwestie opmerkingen te maken en de publikatie als een dwaasheid te brandmerken. De publikatie had voor hem uiteraard een zeker gewicht gehad, daar hij ook diende te letten op de karaktereigenschappen van zijn medewerkers, de vertalers. Het artikel was echter niet de enige reden geweest voor zijn voorstel tot ontslag, doch een bijkomende grond naast de negatieve beoordeling van het werk van verzoeker. Getuige sprak hier aanvankelijk van een „argument supplémentaire” en later op een vraag van de raadsman van verzoeker, die deze uitdrukking onder de loep nam, van een „raison surabondante” die de beschikking niet had beïnvloed.

Deze verklaringen dienen in verband te worden gebracht met stukken uit het persoonsdossier en met de verklaringen van de andere getuigen. In mijn eerste conclusie had ik gewezen op de omstandigheid, dat verzoeker in de beoordelingslijsten, die voor de publikatie van het artikel waren opgesteld, was ingedeeld boven een andere Nederlandse vertaler, die bij de Commissie in dienst is gebleven. In latere nota's wordt die andere vertaler niet meer vermeld; verzoeker neemt hier de laatste plaats in. Dit feit was zo opvallend, dat een verband moest worden gelegd met de verschijning van het artikel. Getuige Gummerer gaf hiervan een verklaring, waardoor de zaak een ander aanzien krijgt: die vertaler was reeds in het bezit van een „lettre d'engagement” en had mitsdien eigenlijk niet meer in de beoordelingslijst behoren te worden vermeld. Hij verrichtte bovendien op grond van zijn negatief luidende beoordelingen geen vertaalwerkzaamheden meer, doch was, meer in overeenstemming met zijn goede actieve talenkennis, te werk gesteld bij het „bureau de terminologie” en in de inkomensschaal lager ingedeeld. De behandeling van deze vertaler kan derhalve in het onderhavige geval buiten beschouwing blijven.

Aan enkele andere gegevens mag het Hof echter m.i. bij de beoordeling van de verklaring van getuige Gummerer niet voorbijgaan. In het persoonsdossier van verzoeker bevindt zich een kleine notitie van de toenmalige chef van de taalkundige dienst Bauer van 15 oktober 1958, gericht tot de administratie of de boekhouding van de Commissie, waarin wordt gezegd: „Nous avons l'intention de le (d.w.z. Fiddelaar) garder”. Voorts moge ik wijzen op een nota van getuige Gummerer aan de heer Lankes van 25 mei 1959, waarin na een uiteenzetting over de arbeidsprestaties van verzoeker de beide volgende zinnen voorkomen:

„On m'assure d'autre part qu'il n'a pas d'esprit d'équipe.

Enfin, en publiant le fameux article contre une Administration qui lui versait, régulièrement et depuis plusieurs mois, 950 F.b. par jour pour un travail modeste, il a fait preuve d'un manque inquiétant de bon sens et de loyauté qui fait craindre d'autres surprises désagréables.”

Het rapport sluit met de zin:

„Pour toutes ces raisons je nu peux maintenir M. Fiddelaar dans la section néerlandaise qui est déjà la plus faible de notre service et a besoin d'être renforcée par des traducteurs qualifiés.”

Vooral de laatste zin van deze brief verdient de aandacht. Is deze niet in strijd met de verzekering van getuige Gummerer bij diens verhoor, dat de publikatie van het artikel voor hem slechts een „argument surabondant” vormde ?

Dit rapport werd door de heer van Karnebeek samen met een nota van 17 augustus 1959 zonder commentaar doorgezonden naar het kabinet van de Voorzitter van de Commissie, waaruit blijkt, dat de administratie op de hoogte was van de afzonderlijke motieven, die aan de voorstellen van de chef van de taalkundige dienst Gummerer ten grondslag lagen.

Ook mag ik wijzen op de beoordelingsnota van getuige Gummerer van 16 januari 1959. Deze nota bevat voorstellen over de vaste aanstelling van een aantal vertalers. Voor de overige vertalers was een definitieve beoordeling nog niet mogelijk. Niettemin wordt een indeling beproefd, waarbij verzoeker Fiddelaar binnen een groep van vijf vertalers op de voorlaatste plaats staat, voor van Alphen met wie hij in zekere zin een ondergroep vormt. In deze nota wordt echter uitdrukkelijk gezegd:

„D'ailleurs, la distinction entre les deux groupes n'est évidemment pas trés marquée.”

Voorts kan een andere Hollandse vertaler worden genoemd, die in de eerste ondergroep op de eerste plaats is ingedeeld. Deze was volgens de onbetwiste bewering van verzoeker bij een vergelijkend onderzoek in Amersfoort slechter beoordeeld dan verzoeker en is eveneens bij de Commissie in dienst gebleven.

Ook de verklaringen van de andere getuigen zijn in dit verband van belang.

Getuige Stempels verklaarde dat de reviseur van Riemsdijk hem verzekerd had, dat het werk van Fiddelaar niet goed was, doch dat er andere vertalers waren, die evenmin voldeden. Het werk van Fiddelaar was echter niet van dien aard, dat zijn ontslag moest volgen. De reviseur van Riemsdijk bevestigde deze verklaring bij zijn verhoor. Het werk van Fiddelaar was weliswaar niet goed, doch ook niet zo slecht, dat men niet met hem kon werken. Getuige Dallinga herinnerde zich dat de heer van Riemsdijk had gezegd, dat Fiddelaar de slechtste vertaler was, doch dat men wel met hem kon samenwerken.

Deze getuigenverklaringen, samen met de vermelde bewijsstukken uit het persoonsdossier, doen het twijfelachtig voorkomen, dat de ontslagvoorstellen van de chef van de taalkundige dienst Gummerer uitsluitend op de beoordeling van de arbeidscapaciteiten van verzoeker steunden en dat de publikatie van het krantenartikel slechts een „argument surabondant” vormde. Wanneer de reviseurs, op wier oordeel de chef van de taalkundige dienst Gummerer bij gebrek aan eigen kennis van de Nederlandse taal uitsluitend is afgegaan, verklaren, dat het ontslag van verzoeker niet noodzakelijk was op grond van de kwaliteit van de door hem vervaardigde vertalingen, ligt de conclusie voor de hand, dat de publikatie van het artikel de werkelijke grond was, die per slot van rekening tot het ontslagvoorstel en daarmede tot het ontslag van verzoeker wezenlijk heeft bijgedragen.

Daar de beslissing van de administratie op het voorstel van de chef van de taalkundige dienst berustte, is de administratie objectief beïnvloed door de motieven, die golden voor degene van wie het voorstel afkomstig was.

Kan bij deze stand van zaken gezegd worden dat de ontslagbeschikking een détournement de pouvoir aankleeft? Ik aarzel, het resultaat van de bewijslevering op deze wijze samen te vatten. Het is niet ondenkbaar, dat de chef van de taalkundige dienst voornamelijk op grond van de niet bepaald gunstige beoordeling van de werkzaamheden van verzoeker tot zijn voorstel tot ontslag gerechtigd was, waarmede niet is gezegd, dat het ontslagvoorstel zelf gerechtvaardigd was. Er heersen hier enkele onduidelijkheden. Ik geloof intussen, dat deze vraag buiten beschouwing kan blijven.

Het Hof heeft in zijn arrest in de zaken 43-59, 45-59 en 48-59 één gedachte in het middelpunt gesteld, die ook hier toepassing kan vinden, namelijk de stelling, dat publiekrechtelijke arbeidsverhoudingen slechts mogen worden verbroken in het belang van de dienst, wanneer redenen van dienstbelang — afschaffing van functies, onvoldoende dienstprestaties en andere — een ontslag rechtvaardigen kunnen. Deze gedachte speelde in de genoemde arresten alleen in formeel opzicht een rol, namelijk in die zin, dat in de ontslagbeschikking een motivering ontbrak, waaruit van een „intérêt de service” kon blijken.

Deze formele grief gaat — zoals zonder meer duidelijk is — ook in het onderhavige geval op.

Bovendien is echter tijdens deze procedure ook feitenmateriaal ter kennis van het Hof gekomen, dat een oordeel toelaat over de materiële rechtvaardiging van het ontslag. Wij hebben van getuige van Karnebeek vernomen dat voor hem, dat wil zeggen voor de Directeur-Generaal van de Administratie, de publikatie van het artikel een aangelegenheid vormde die was afgedaan en die geen gevolgen zou hebben, derhalve zelfs geen grond vormde tot het opleggen van een disciplinaire maatregel. Dit feit moet derhalve volkomen buiten beschouwing blijven. Daarentegen hebben wij van de reviseurs gehoord, dat de kwaliteit van het werk van verzoeker ontslag niet noodzakelijk maakte. Zij zijn tot dit oordeel gekomen op grond van „brouillons” van verzoeker, dat wil zeggen volgens Littré, Dictionnaire de la langue francaise, van „premiers travaux avec corrections”. Aan de juistheid van een dergelijke wijze van beoordeling kan terecht worden getwijfeld. De gebreken daarvan behoren echter niet ten nadele van verzoeker te werken; immers, op het hoofd van een overheidsinstantie — vooral van enige omvang — rust de taak aan te tonen, dat het ontslag wordt gemotiveerd door een beoordeling, die tot stand is gekomen op een wijze waartegen geen bezwaren kunnen worden ingebracht.

Ten slotte blijkt uit het dossier (vgl. nota van getuige Gummerer van 25 mei 1959), dat het ontslag niet is gegeven in verband met een inkrimping van de taalkundige dienst; integendeel, er wordt gezegd:

„…….la section néerlandaise qui est déjà la plus faible de notre service et a besoin d'être renforcée par des traducteurs qualifiés.”

Welke consequenties vloeien hieruit voort voor het Hof?

Daar niet bewezen is, dat de materiële vereisten voor een geldige beëindiging van het dienstverband zijn vervuld, behoort het Hof naar mijn mening vast te stellen, dat de ontslagbeschikking van de Commissie ongeldig is. Daaruit zou volgen, dat verzoeker nog steeds in dienst is van de Commissie van de E.E.G. en er recht op heeft, dat zijn aanstelling op dezelfde wijze wordt geregeld als voor de andere vertalers, die in dienst van de Commissie zijn gebleven.

Het Hof kan echter niet bovendien nog vaststellen, dat verzoeker in een bepaalde bezoldigingstrap en een bepaalde rang behoort te worden ingedeeld. Hiervoor verwijs ik naar mijn conclusie van 4 april 1960.

Evenmin bestaat er aanleiding, de Commissie te veroordelen tot betaling van bepaalde toelagen, waarvan de omvang afhangt van de indeling van verzoeker, alsmede tot betaling van een vergoeding wegens onstoffelijke schade. Laatstgenoemde vordering schijnt ongegrond bij een restitutio in integrum. Deze vorderingen werden bovendien voor het eerst geformuleerd in de conclusie van verzoeker na getuigenverhoor en zijn daarom tardief ingesteld en niet ontvankelijk.

Evenwel heeft het Hof in zijn arrest 43-59, 45-59 en 48-59 uit het ontbreken van een formele motivering in de ontslagbeschikkingen niet tot nietigheid daarvan geconcludeerd, doch uitsluitend een vergoeding in geld toegekend. Kennelijk ging het Hof daarbij uit van de overweging, dat bij ambtenarenprocedures de bijzondere omstandigheden van het geval aanleiding kunnen zijn tot toekenning van een schadevergoeding in plaats van tot nietigverklaring van de beschikking.

Het is niet mijn taak, mij voor of tegen deze rechtspraak uit te spreken. Ik vestig er echter de aandacht op, dat het onderhavige geval bijzonderheden vertoont, op grond waarvan het Hof tot nietigverklaring van de beschikking zou kunnen besluiten. Ik wijs er nogmaals op, dat het feitenmateriaal, dat hier aan het Hof is voorgelegd, niet slechts een formele grief rechtvaardigt. Voorts wijs ik op de bijzondere sociale omstandigheden, waarin verzoeker zich bevindt, op de toestand van zijn gezin, op zijn leeftijd en op het feit, dat het hem nog niet is gelukt, een nieuwe betrekking te vinden. Daartegen zijn door verweerster geen omstandigheden aangevoerd, op grond waarvan niet van haar zou kunnen worden verlangd, verzoeker verder te werk te stellen.

Mocht het Hof niettemin niet tot vernietiging van de beschikking kunnen besluiten, dan spreekt het vanzelf, dat al de genoemde omstandigheden bij de vaststelling van een vergoeding in acht moeten worden genomen. Zonder in mijn conclusie een bepaalde som te noemen, moge ik er slechts op wijzen, dat naar mijn mening verzoeker een schadevergoeding behoort te verkrijgen, die hoger is dan de bedragen welke aan verzoekers in de zaken 43-59,45-59 en 48-59 ter zake van onstoffelijke schade zijn toegekend. Met deze vergoeding, die het Hof met inachtneming van alle omstandigheden van het geval ex aequo et bono kan vaststellen, ware dan aan alle aanspraken op schadevergoeding voldaan, die verzoeker aan de ongeldigheid van het ontslag kan ontlenen.

Resumerend concludeer ik derhalve:

1) Tot nietigverklaring van de ontslagbeschikking van de Commissie van de Europese Economische Gemeenschap; Subsidiair: Tot veroordeling van de Commissie van de Europese Economische Gemeenschap, aan verzoeker een schadevergoeding te betalen, die het Hof ex aequo et bono moge vaststellen;