CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

G. PITRUZZELLA

van 5 maart 2020 ( 1 )

Zaak C‑212/19

Ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation

tegen

Compagnie des pêches de Saint-Malo

[verzoek van de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]

„Prejudiciële verwijzing – Staatssteun – Terugvordering van onrechtmatige steun – Beschikking 2005/239/EG – Viskwekers en vissers – Sociale bijdrage – Onderscheid tussen werkgevers- en werknemersbijdragen – Bepaling van de schuldenaar van de terugbetalingsverplichting – Terugbetaling door werknemers van de onderneming”

1. Met zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wenst de Conseil d’État (hoogste bestuursrechter, Frankrijk) dat het Hof uitlegging geeft aan beschikking 2005/239/EG van de Commissie van 14 juli 2004 betreffende bepaalde door Frankrijk ten uitvoer gelegde steunmaatregelen ten behoeve van viskwekers en vissers ( 2 ) (hierna: „litigieuze beschikking”), en voorts dat het Hof de omvang van de krachtens die beschikking op de Franse Republiek rustende verplichtingen tot terugvordering verduidelijkt.

2. Dit verzoek is ingediend in het kader van een hogere voorziening van de ministre de l’Agriculture et de l’Alimentation (minister van Landbouw en Voedselvoorziening; hierna: „minister”) tegen een arrest van de cour administrative de Nantes (bestuursrechter in tweede aanleg Nantes, Frankrijk), waarbij die laatste rechter de nietigverklaring heeft bevestigd van een betalingsbevel dat door de directeur régional des finances publiques de Bretagne (directeur openbare financiën van de regio Bretagne, Frankrijk) was uitgevaardigd tegen de vennootschap Compagnie des pêches de Saint-Malo (hierna: „Compagnie”) met het oog op de terugvordering van een steunbedrag dat deze vennootschap had ontvangen in het kader van nationale maatregelen die het voorwerp uitmaken van de litigieuze beschikking.

I. Voorgeschiedenis van het hoofdgeding

3. Bij brief van 21 juni 2000 heeft de Franse Republiek de Europese Commissie in kennis gesteld van de compensatiemaatregelen die zij had vastgesteld ten behoeve van vissers en viskwekers die schade hadden geleden ten gevolge van olieverontreiniging door de schipbreuk van de Erika in de Golf van Biskaje op 12 december 1999 en de hevige storm op 27 en 28 december 1999. ( 3 ) Die maatregelen bestonden in een reeks uitzonderlijke steunmaatregelen die bij circulaire van 2 februari 2000 werden genomen ten behoeve van de vissers en viskwekers van zes departementen van West-Frankrijk (Finistère, Morbihan, Loire-Atlantique, de Vendée, Charente-Maritime en Gironde) die schade hadden geleden ten gevolge van die gebeurtenissen, alsmede in een vermindering van de sociale lasten met 50 % die werd ingevoerd bij twee nieuwe circulaires van 15 april en 13 juli 2000 en die van toepassing was gedurende drie maanden voor viskwekers en gedurende zes maanden voor vissers. Deze tweede maatregel gold voor heel continentaal Frankrijk en de overzeese departementen.

4. De Commissie beschouwde het grootste gedeelte van de maatregelen die bij de circulaire van 2 februari 2000 waren vastgesteld, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt. ( 4 ) Daarentegen heeft zij bij een op 11 december 2001 ter kennis van de Franse Republiek gebracht besluit de in artikel 88, lid 2, EG bedoelde procedure ingeleid ten aanzien van de overige maatregelen, waaronder met name de „aanvullende maatregelen met het oog op de vermindering van de sociale lasten” voor vissers, die werd toegepast in de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000. ( 5 )

5. Deze lastenverlichting had betrekking „op de werkgevers- en de werknemersbijdragen” ( 6 ) die aan de Établissement national des invalides de la marine (nationale instelling voor invalide zeelieden; hierna: „ENIM”) ( 7 ) werden betaald. Wat de voorwaarden voor de vermindering betreft, zet de Commissie in overweging 20 van de litigieuze beschikking het volgende uiteen: „Voor de aan de ENIM betaalde bijdragen bedroeg het verlagingspercentage 50 %, zowel voor de werknemers- als voor de werkgeversbijdragen. Voor vaartuigen waarvoor het deelloonstelsel niet wordt toegepast, zijn de werkgeversbijdragen evenwel voor 75 % ten laste genomen. Dit verschil in percentage wordt volgens Frankrijk verklaard door het feit dat er in het geval van het deelloonstelsel een nauwe financiële solidariteit bestaat tussen de rederij en de bemanning ten aanzien van de moeilijkheden bij de beoefening van de visserijactiviteit, met name wat de daling van de omzet betreft, terwijl de industriële rederijen, waarvoor dit soort loonstelsel niet bestaat, de facto het grootste deel van de economische moeilijkheden voor hun rekening nemen.”

6. De maatregel ter verlichting van de sociale lasten voor de vissers had, samen met andere aanvullende maatregelen, tot doel specifiek rekening te houden met de schade die de bedrijven in de visserijsector hadden geleden ten gevolge van de achteruitgang van de markt. ( 8 ) Volgens de Franse autoriteiten kon namelijk een veralgemeende verzwakking van de markt voor visserijproducten worden vastgesteld, met een gestage vermindering van de vraag ten gevolge van de ongerustheid van de consument in verband met de consequenties van de olieramp voor de gezondheid. ( 9 ) Volgens de Commissie werd de door de Franse Republiek verstrekte informatie evenwel tegengesproken door andere officiële informatie waarvan zij kennis had genomen. ( 10 ) Gelet op laatstgenoemde informatie heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld dat er ernstige twijfels bestonden over de verenigbaarheid van de betreffende maatregel, die als steun voor de bedrijfsvoering kon worden aangemerkt, met de gemeenschappelijke markt.

7. Die twijfels konden niet worden weggenomen tijdens de formele onderzoeksprocedure. Na een grondig onderzoek van de situatie op de markt voor visserijproducten in het eerste trimester van 2000 ( 11 ) is de Commissie dan ook in overweging 98 van de litigieuze beschikking tot de slotsom gekomen dat, gelet op de gegevens waarover zij beschikte, „de algemene verlichting van sociale lasten ten behoeve van vissers voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober op grond van artikel 87, lid 2, onder b), [EG] niet verenigbaar met de gemeenschappelijke markt [kon] worden verklaard”. In overweging 99 van die beschikking heeft zij geoordeeld dat „[a]ls steun voor de bedrijfsvoering die is toegekend aan alle visserijbedrijven zonder enige verbintenis van hun kant te eisen, […] deze steunmaatregel krachtens punt 1.2, vierde alinea, derde streepje, van de richtsnoeren van 1997 onverenigbaar [was] met de gemeenschappelijke markt”. ( 12 )

8. Daarom werd in artikel 3 van de litigieuze beschikking „[d]e door Frankrijk ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde steunmaatregel in de vorm van een verlichting van de sociale lasten voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000 […] onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt [verklaard]”. Volgens artikel 4, lid 1, van die beschikking „neemt [Frankrijk] alle nodige maatregelen om de in [artikel] 3 bedoelde en reeds onrechtmatig verleende steun van de begunstigden terug te vorderen”. In artikel 4, lid 2, werd het volgende gepreciseerd: „De terugvordering dient onverwijld en in overeenstemming met de nationaalrechtelijke procedures te geschieden, voor zover deze procedures een onverwijlde en daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de onderhavige beschikking mogelijk maken. De terug te vorderen steun omvat rente vanaf de datum waarop de onrechtmatige steun voor de begunstigden beschikbaar was tot de datum van daadwerkelijke terugbetaling ervan.”

9. Tegen de litigieuze beschikking is geen beroep ingesteld bij het Gerecht.

10. Op 23 december 2009 heeft de Commissie, nadat zij de Franse Republiek meermaals had verzocht om zich naar de litigieuze beschikking te voegen, een beroep wegens niet-nakoming in de zin van artikel 108, lid 2, VWEU ingesteld. Bij het arrest van 20 oktober 2011, Commissie/Frankrijk ( 13 ) (hierna: „arrest Commissie/Frankrijk”), heeft het Hof vastgesteld dat „[d]e Franse Republiek is tekortgeschoten in de verplichtingen die op haar rusten krachtens artikel 288, vierde alinea, VWEU en artikel 4 van de [litigieuze beschikking], doordat zij heeft nagelaten deze beschikking tijdig ten uitvoer te leggen door de steun die bij [artikel] 3 van die beschikking onrechtmatig en met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar was verklaard, terug te vorderen van de begunstigden” ( 14 ). In de punten 42 en 43 van dat arrest heeft het Hof het door de Franse Republiek aangevoerde argument verworpen dat de bedragen voor de lastenverlichtingen niet hoefden te worden terugbetaald, omdat zij door de ondernemingen aan de bevoegde instanties waren betaald voor rekening van de werknemers. Het Hof heeft om te beginnen in punt 42 van het arrest Commissie/Frankrijk vastgesteld dat „dit argument er in werkelijkheid op [neerkwam] dat de beoordeling van de Commissie in de [litigieuze beschikking werd] betwist, namelijk dat de verlichting van zowel de werkgeversbijdragen als de werknemersbijdragen staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU”. Vervolgens heeft het Hof in punt 43 op basis van vaste rechtspraak voor recht verklaard dat „[i]n het kader van [een] beroep dat betrekking heeft op de niet-nakoming van de verplichting tot uitvoering van een besluit inzake staatssteun waartegen bij het Hof niet is opgekomen door de lidstaat waartoe dat besluit was gericht, deze lidstaat de rechtmatigheid van het betreffende besluit niet kan betwisten”. ( 15 )

II. Hoofdgeding en procedure bij het Hof

11. Op 22 februari 2013 is tegen de Compagnie een bevel uitgevaardigd tot betaling van een bedrag ter waarde van 84550,08 EUR, dat overeenkomt met de verlichting van de werknemersbijdragen die verschuldigd waren tussen 15 april en 15 juli 2000, vermeerderd met vertragingsrente. Bij vonnis van 25 juni 2015 heeft de tribunal administratif de Rennes (bestuursrechter in eerste aanleg Rennes, Frankrijk) dit betalingsbevel nietig verklaard. Bij arrest van 14 april 2017 heeft de cour administrative d’appel de Nantes het hoger beroep van de ministre de l’Environnement, de l’Énergie et de la Mer (minister van Milieu, Energie en Mariene Zaken) tegen dat vonnis verworpen.

12. De minister heeft tegen dat arrest beroep in cassatie ingesteld bij de verwijzende rechter. Hij heeft met name aangevoerd dat de appelrechter ten eerste blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te oordelen dat de vrijstellingen van de werknemersbijdragen niet aan de visserijbedrijven ten goede waren gekomen, terwijl zij door de Europese Commissie als staatssteun waren aangemerkt, en ten tweede de hem overgelegde stukken onjuist had opgevat door te oordelen dat uit het onderzoek bleek dat de verlaging van de werknemersbijdragen automatisch had geleid tot een verhoging van het aan de werknemers uitgekeerde nettoloon.

13. De Conseil d’État heeft ten eerste het arrest van de cour administrative d’appel de Nantes vernietigd omdat laatstgenoemde rechterlijke instantie had nagelaten in te gaan op het middel tot vernietiging dat was gebaseerd op het feit dat de tribunal administratif de Rennes zich niet had uitgesproken over het door de minister aangevoerde middel van niet-ontvankelijkheid, dat berustte op diens stelling dat het voorafgaande bezwaarschrift van de Compagnie te laat was ingediend, en heeft ten tweede het vonnis van de tribunal administratif de Rennes vernietigd wegens dit verzuim. De Conseil d’État heeft daarom besloten de zaak zelf af te doen en onmiddellijk te beslissen op de vordering die door de Compagnie bij de tribunal administratif de Rennes was ingesteld.

14. De Conseil d’État heeft het door de minister aangevoerde middel van niet-ontvankelijkheid verworpen en heeft vervolgens ook twee van de door de Compagnie aangevoerde middelen verworpen. Deze twee middelen waren gebaseerd op het feit dat het vertrouwensbeginsel en het rechtszekerheidsbeginsel waren geschonden ten gevolge van het in het hoofdgeding aan de orde zijnde betalingsbevel, respectievelijk op het feit dat de staat had getalmd met de terugvordering van de bedragen waarop dat betalingsbevel betrekking had. Daarop heeft de Conseil d’État op basis van de rechtspraak die het Hof voor het eerst heeft ontwikkeld in het arrest van 9 maart 1994, TWD Textilwerke Deggendorf ( 16 ) (hierna: „arrest TWD”), het verzoek van de Compagnie afgewezen dat ertoe strekte dat aan het Hof overeenkomstig artikel 267 VWEU een prejudiciële vraag over de geldigheid van de litigieuze beschikking zou worden voorgelegd. De Conseil d’État heeft namelijk geoordeeld dat de Compagnie als daadwerkelijk begunstigde van de individuele steun die was toegekend op grond van de steunregeling ten aanzien waarvan de Commissie de terugvordering had gelast, door de litigieuze beschikking rechtstreeks en individueel werd geraakt in de zin van artikel 263 VWEU, alsook dat zij bij het Gerecht geen beroep had ingesteld tegen deze beschikking en de geldigheid ervan dus niet kon betwisten in een contentieuze procedure tegen de door de nationale autoriteiten vastgestelde maatregelen ter uitvoering van die beschikking.

15. De Conseil d’État heeft vervolgens in herinnering gebracht dat op grond van artikel L. 741‑9 van de Code rural et de la pêche maritime (wetboek landbouw en zeevisserij) en artikel 4 van het décret du 17 juin 1938 relatif à la réorganisation et à l’unification du régime d’assurance des marins (decreet van 17 juni 1938 tot herstructurering en uniformering van het verzekeringsstelsel voor zeelieden, JORF van 29 juni 1938, blz. 7500) de aan het stelsel voor landbouwwerknemers en aan het stelsel voor zeelieden te betalen werkgeversbijdragen verschuldigd zijn door de werkgevers, terwijl de werknemersbijdragen verschuldigd zijn door de werknemers. De werknemersbijdragen worden niet gedragen door de werkgever maar door hem enkel ingehouden bij elke uitbetaling van het loon van de verzekerden, en de verlichting van de werknemersbijdragen heeft een weerslag op de werknemers, die een hoger nettoloon ontvangen zodat zij er de rechtstreekse begunstigden van zijn. De Conseil d’État heeft er echter op gewezen dat deze verlichting van de werknemersbijdragen evenwel zou kunnen worden geacht een indirect voordeel voor de onderneming te hebben opgeleverd, gelet op het feit dat zij zich in de in aanmerking genomen periode mocht verheugen in enige aantrekkelijkheid wegens het hogere loon dat haar werknemers zes maanden lang ontvingen.

16. Onder deze omstandigheden heeft de Conseil d’État de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen: „1) Moet de [litigieuze beschikking] aldus worden uitgelegd dat daarbij enkel de verlichting van de werkgeversbijdragen onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard, daar de verlichting van de werknemersbijdragen niet aan de ondernemingen ten goede komt en dus niet binnen de werkingssfeer van artikel 107 [VWEU] kan vallen, dan wel aldus dat daarbij ook de verlichting van de werknemersbijdragen onverenigbaar wordt verklaard? 2) Indien het Hof oordeelt dat de [litigieuze beschikking] aldus moet worden uitgelegd dat daarbij ook de verlichting van de werknemersbijdragen onverenigbaar wordt verklaard, moeten de ondernemingen dan worden geacht baat te hebben gehad bij alle lastenverlichtingen, dan wel slechts bij een deel ervan? Hoe moet, in dit laatste geval, dat deel worden begroot? Dient de lidstaat de betrokken werknemers te gelasten het deel van de steun dat hun ten goede is gekomen, geheel of gedeeltelijk terug te betalen?”

17. In deze zaak zijn schriftelijke opmerkingen ingediend door de Compagnie, de Franse regering en de Commissie. Diezelfde belanghebbenden hebben ter terechtzitting van het Hof van 20 november 2019 pleidooi gehouden.

III. Beoordeling

A. Ontvankelijkheid van de prejudiciële verwijzing

1. Door de Commissie opgeworpen exceptie van niet-ontvankelijkheid

18. De Commissie verzoekt primair om het door de Conseil d’État ingediende verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk te verklaren. Zij is van mening dat de twee voorgelegde prejudiciële vragen weliswaar geformuleerd zijn als vragen met betrekking tot uitlegging, maar in werkelijkheid tot doel hebben de geldigheid van de litigieuze beschikking ter discussie te stellen voor zover de Commissie bij die beschikking ook de verlichting van de werknemersbijdragen als staatssteun heeft aangemerkt en de terugvordering van de overeenkomstige bedragen heeft gelast. Als vragen met betrekking tot de geldigheid zijn zij volgens de Commissie echter niet-ontvankelijk op basis van het arrest TWD. De Compagnie kan de geldigheid van de litigieuze beschikking immers niet betwisten in het kader van een nationale procedure die betrekking heeft op de uitvoering ervan, omdat zij niet binnen de voorgeschreven termijn bij het Gerecht is opgekomen tegen die beschikking, hoewel het geen twijfel lijdt dat zij procesbevoegdheid had krachtens artikel 263, vierde alinea, VWEU.

19. Ik zeg er onmiddellijk bij dat ik de wijze waarop de Commissie de prejudiciële vragen opvat, niet overtuigend vind.

20. De tekst van de eerste prejudiciële vraag is weliswaar niet beperkt tot een aan het Hof gericht verzoek om te verduidelijken of de verlichting van de werknemersbijdragen onder de verklaring van onverenigbaarheid in de litigieuze beschikking valt, maar suggereert dat een uitlegging van deze beschikking in die zin zou kunnen indruisen tegen artikel 107, lid 1, VWEU, omdat die lastenverlichting niet aan de bedrijven ten goede zou komen. Het loutere feit dat de verwijzende rechter heeft geopperd dat een bepaalde uitlegging van de litigieuze beschikking in strijd zou kunnen zijn met een bepaling van primair recht, verandert echter niets aan de aard van die vraag, waarbij het Hof wordt verzocht om zich uit te spreken over de uitlegging van een handeling van afgeleid recht en niet om de geldigheid ervan te beoordelen. Zelfs indien het Hof tot de slotsom zou komen dat de litigieuze beschikking op meerdere manieren kan worden uitgelegd en dat de uitlegging volgens welke de verlichting van de werknemersbijdragen staatssteun vormt, moet worden verworpen omdat zij in strijd is met artikel 107, lid 1, VWEU, zou dat nog steeds een met het Unierecht overeenstemmende uitlegging zijn, die niet tot een (gedeeltelijke) ongeldigverklaring van die beschikking zou leiden.

21. Dat de verwijzende rechter de intentie heeft om zich te beperken tot een vraag met betrekking tot uitlegging, wordt overigens bevestigd door het feit dat die rechter – zoals ik in punt 14 van deze conclusie reeds heb uiteengezet – het aan hem gerichte verzoek van de Compagnie om aan het Hof een prejudiciële vraag over de geldigheid van de litigieuze beschikking voor te leggen uitdrukkelijk heeft verworpen, en wel om dezelfde redenen als die welke de Commissie aanvoert om de niet-ontvankelijkheid van de prejudiciële verwijzing te staven.

22. Voorts wijs ik erop dat zelfs indien de eerste prejudiciële vraag vanwege haar strekking zou moeten worden gelezen als een vraag over de geldigheid van de litigieuze beschikking, de tweede vraag duidelijk een verzoek tot uitlegging bevat. Daaruit volgt dat – anders dan de Commissie stelt en ondanks het feit dat de tweede vraag slechts wordt voorgelegd voor het geval dat de eerste vraag aldus wordt beantwoord dat de litigieuze beschikking zich mede uitstrekt tot de verlichting van de werknemersbijdragen – de verwijzing hoe dan ook niet in haar geheel niet-ontvankelijk kan worden verklaard.

23. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging het door de Commissie aangevoerde middel van niet-ontvankelijkheid af te wijzen.

24. Het is echter niet uitgesloten dat het Hof ambtshalve een vraag over de geldigheid van de litigieuze beschikking aan de orde stelt. Daarom zal ik hieronder onderzoeken of in de onderhavige zaak voldaan is aan de voorwaarden voor een dergelijke ambtshalve verrichte toetsing.

2. Mogelijkheid om de geldigheid van de litigieuze beschikking ambtshalve te toetsen

25. Het Hof was in het verleden reeds genoodzaakt ambtshalve vragen met betrekking tot de geldigheid aan de orde te stellen, ofwel door een dergelijke vraag toe te voegen aan de door de verwijzende rechter voorgelegde vragen tot uitlegging ( 17 ), ofwel door een vraag tot uitlegging te herformuleren en ze op te vatten als een vraag met betrekking tot de geldigheid ( 18 ).

26. Het Hof heeft reeds in 1965 de bevoegdheid voor een dergelijke ambtshalve verrichte toetsing opgeëist, toen het in het arrest Schwarze ( 19 ) oordeelde dat „wanneer blijkt dat de door een rechterlijke instantie voorgelegde vragen eerder behoren tot het onderzoek van de geldigheid dan van de interpretatie van Gemeenschapshandelingen, het de taak van het Hof is bedoelde rechter rechtstreeks van voorlichting te dienen zonder hem eerst te noodzaken zijn toevlucht te nemen tot zuiver dilatoire formaliteiten welke met de eigen aard der in artikel 177 [van het EEG-Verdrag] geregelde procedures onverenigbaar zijn” ( 20 ).

27. Teneinde geen inbreuk te maken op het beginsel dat het uitsluitend aan de verwijzende rechter staat om te bepalen wat het voorwerp is van de prejudiciële vragen die hij wenst voor te leggen, maakt het Hof echter gewoonlijk geen gebruik van deze bevoegdheid wanneer de nationale rechter enkel om uitlegging van een handeling van afgeleid Unierecht verzoekt, zonder dat hij vermeldt dat hij twijfelt aan de geldigheid van die handeling of dat de geldigheid ervan in het hoofdgeding is betwist. ( 21 )

28. Voorts heeft het Hof vastgesteld dat het belangrijk is dat de nationale rechter met name nauwkeurig aangeeft waarom hij twijfelt aan de geldigheid van sommige bepalingen van het Unierecht, onder opgave van de redenen van ongeldigheid die zijns inziens in aanmerking kunnen worden genomen. ( 22 ) Dat de geldigheid van een Uniehandeling voor de nationale rechter wordt betwist, vormt op zichzelf beschouwd dan ook geen voldoende rechtvaardiging voor het stellen van een prejudiciële vraag aan het Hof. ( 23 )

29. In de onderhavige zaak blijkt uit de verwijzingsbeslissing en uit het ter griffie van het Hof neergelegde nationale dossier dat met het beroep van de Compagnie bij de tribunal administratif de Rennes de geldigheid van de litigieuze beschikking rechtstreeks ter discussie werd gesteld, voor zover de verlichting van de werknemersbijdragen bij die beschikking met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar is verklaard. De Conseil d’État is ervan uitgegaan dat de Compagnie te lang had gewacht om de geldigheid van de litigieuze beschikking te betwisten en heeft daarom geen uitdrukkelijk standpunt over deze kwestie ingenomen. Door te benadrukken dat een verlichting van de werknemersbijdragen niet rechtstreeks aan de ondernemingen ten goede komt en dus niet binnen de werkingssfeer van artikel 107 VWEU kan vallen, uit deze rechter evenwel indirect twijfels over de geldigheid van de litigieuze beschikking.

30. Het Hof heeft deze omstandigheden, zij het in een andere context, onlangs nog voldoende geacht om de kwestie van de geldigheid van een handeling waarvan slechts om uitlegging was verzocht door de verwijzende rechter, ambtshalve aan de orde te stellen. ( 24 )

31. Gelet op het voorgaande ben ik dan ook van mening dat voldaan is aan de voorwaarden waaronder het Hof ambtshalve de geldigheid kan nagaan van de litigieuze beschikking die in de onderhavige procedure aan de orde is gesteld.

32. In de omstandigheden van deze zaak zou een dergelijke ambtshalve verrichte toetsing echter alleen mogelijk zijn indien – anders dan de Commissie stelt en dan de Conseil d’État heeft geoordeeld – het niet mogelijk was om het in het arrest TWD vermelde verval van recht tegen te werpen aan de Compagnie ( 25 ), hetgeen hieronder zal worden onderzocht.

3. Toepasselijkheid van het arrest TWD op de omstandigheden in het hoofdgeding

33. In punt 17 van het arrest TWD heeft het Hof, met name om redenen die verband houden met rechtszekerheid, uitgesloten dat een begunstigde van steun ten aanzien van wie de Commissie een besluit heeft vastgesteld dat rechtstreeks en uitsluitend is gericht tot de lidstaat waaronder die begunstigde ressorteert en die dat besluit ongetwijfeld had kunnen aanvechten op grond van artikel 263 VWEU maar de hiertoe in de zesde alinea van dit artikel gestelde dwingende termijn heeft laten verlopen, over de mogelijkheid beschikt om voor de nationale rechter de rechtmatigheid van het genoemde besluit op dienstige wijze te betwisten in een beroep tegen de nationale maatregelen ter uitvoering van dat besluit. ( 26 ) Het Hof is namelijk van oordeel dat wanneer in dergelijke omstandigheden werd aanvaard dat de begunstigde van de steun zich voor de nationale rechter kan verzetten tegen de uitvoering van een dergelijk besluit door zich te beroepen op de onrechtmatigheid daarvan, die begunstigde aldus de mogelijkheid zou worden geboden om te ontkomen aan het onherroepelijke karakter dat het betreffende besluit jegens hem heeft nadat de beroepstermijn is verstreken. ( 27 )

34. Het Hof heeft de in het arrest TWD geformuleerde beginselen meermaals in herinnering gebracht en bevestigd ( 28 ), ook in juridische en feitelijke contexten die sterk verschilden van de context van het hoofdgeding dat tot dat arrest heeft geleid ( 29 ). Het Hof heeft echter slechts in een beperkt aantal gevallen geoordeeld dat een prejudiciële verwijzing ter beoordeling van de geldigheid niet-ontvankelijk was op grond van die beginselen. ( 30 )

35. De gevolgen van het verval van recht die in de zin van het arrest TWD verbonden zijn aan het verstrijken van de in artikel 263, zesde alinea, VWEU bedoelde beroepstermijnen zonder dat een beroep tot nietigverklaring in de zin van dat artikel is ingesteld bij de rechter die bevoegd is om van een dergelijk beroep kennis te nemen (het Gerecht), treden immers uitsluitend in wanneer de natuurlijke of rechtspersoon die zich op de onrechtmatigheid van een handeling beroept om de nationale rechter ertoe te brengen bij het Hof een verzoek tot beoordeling van de geldigheid van die handeling in te dienen, „ongetwijfeld” en dus „kennelijk en onmiskenbaar” ( 31 ) bevoegd was om in het kader van een dergelijk beroep op te komen tegen die handeling. ( 32 )

36. Derhalve moet worden nagegaan of dit geldt voor de Compagnie, die niet de adressaat van de litigieuze beschikking was, zodat zij slechts bevoegd kon zijn om tegen deze beschikking op te komen krachtens het huidige artikel 263, vierde alinea, tweede zinsnede, VWEU (voormalig artikel 230, vierde alinea, EG), dat wil zeggen uitsluitend indien zij kon aantonen dat zij door die beschikking rechtstreeks en individueel werd geraakt.

37. In dit verband breng ik om te beginnen in herinnering dat de in artikel 263, vierde alinea, VWEU gestelde voorwaarde dat een natuurlijke of rechtspersoon rechtstreeks wordt geraakt door het besluit waartegen beroep is ingesteld, volgens vaste rechtspraak van het Hof vervuld is indien aan twee cumulatieve criteria is voldaan. Ten eerste moet de bestreden maatregel rechtstreeks gevolgen hebben voor de rechtspositie van de betrokken particulier. Ten tweede mag die maatregel degenen tot wie hij is gericht en die met de uitvoering ervan zijn belast, geen enkele beoordelingsbevoegdheid laten, omdat de uitvoering zuiver automatisch is en uitsluitend voortvloeit uit de regeling van de Unie, zonder dat daarvoor nadere regels moeten worden toegepast. ( 33 ) Zo heeft het Hof geoordeeld dat een besluit van de Commissie waarbij de betrokken lidstaat wordt gelast staatssteun terug te vorderen, de begunstigden van die steun rechtstreeks raakt, ook al vereist dat besluit nog een uitvoeringshandeling van de nationale autoriteiten. ( 34 )

38. Uit vaste rechtspraak volgt voorts dat rechtssubjecten die niet de adressaten van een besluit zijn, slechts kunnen stellen dat zij daardoor individueel worden geraakt indien dat besluit hen treft uit hoofde van bepaalde bijzondere hoedanigheden of van een feitelijke situatie die hen ten opzichte van ieder ander karakteriseert en hen derhalve individualiseert op soortgelijke wijze als een adressaat. ( 35 )

39. Op het gebied van staatssteun heeft het Hof herhaaldelijk geoordeeld dat besluiten van de Commissie waarbij een nationale steunregeling wordt goedgekeurd of verboden, een algemene strekking hebben. Deze algemene strekking vloeit voort uit het feit dat deze besluiten van toepassing zijn op objectief bepaalde situaties en rechtsgevolgen hebben voor algemeen en abstract omschreven categorieën personen. ( 36 ) Het Hof heeft dan ook geoordeeld dat een onderneming in beginsel niet kan opkomen tegen een besluit van de Commissie waarbij een sectorale steunregeling wordt verboden, wanneer dat besluit haar enkel betreft omdat zij tot de sector in kwestie behoort en een potentiële begunstigde van die regeling is. ( 37 )

40. Eveneens volgens vaste rechtspraak worden de daadwerkelijke begunstigden van uit hoofde van een staatssteunregeling toegekende individuele steun waarvan de Commissie de terugvordering heeft gelast ( 38 ), daardoor echter wel individueel geraakt in de zin van artikel 263, vierde alinea, VWEU ( 39 ), zelfs indien de terugvordering pas wordt uitgevoerd in een later stadium waarin moet worden vastgesteld of de ontvangen voordelen inderdaad steun vormen die moet worden terugbetaald ( 40 ). Volgens het Hof betreft het bevel tot terugvordering immers reeds individueel alle begunstigden van de regeling in kwestie, „daar zij vanaf de vaststelling van de […] beschikking [van de Commissie] zijn blootgesteld aan het risico dat de voordelen die zij hebben ontvangen, worden teruggevorderd en aldus worden geraakt in hun rechtspositie” ( 41 ). Deze begunstigden maken derhalve deel uit van een beperkte kring in de zin van de rechtspraak die voortvloeit uit het arrest van 17 januari 1985, Piraiki-Patraiki e.a./Commissie ( 42 ). De loutere mogelijkheid dat de onrechtmatig verklaarde voordelen naderhand niet worden teruggevorderd van de begunstigden, „[sluit] niet uit dat zij worden beschouwd individueel te zijn geraakt”. ( 43 ) In het arrest Comitato „Venezia vuole vivere” heeft het Hof tevens uitdrukkelijk het door de Commissie aangevoerde argument afgewezen dat de aanvaarding van de ontvankelijkheid van beroepen tegen een besluit van haar waarbij terugvordering van staatssteun wordt gelast, het „paradoxale en ongewenste” gevolg zou hebben dat de begunstigden van die steun gedwongen zouden zijn om het besluit in kwestie onmiddellijk aan te vechten, zelfs voordat zij weten of dat besluit zal leiden tot een bevel tot terugvordering dat hen raakt. ( 44 ) Deze rechtspraak is onlangs in verband met de uit het arrest TWD voortvloeiende toepassing van het verval van recht bevestigd in het arrest Georgsmarienhütte ( 45 ), waarop de verwijzende rechter zich heeft gebaseerd voor de afwijzing van het verzoek van de Compagnie om aan het Hof een prejudiciële vraag te stellen ter beoordeling van de geldigheid van de litigieuze beschikking.

41. Hoewel de in het voorgaande punt in herinnering gebrachte rechtspraak na het verstrijken van de termijn voor het instellen van beroep tegen de litigieuze beschikking is verduidelijkt ( 46 ), waren de in die rechtspraak vervatte beginselen reeds bevestigd in de arresten Italië en Sardegna Lines/Commissie ( 47 ) en Italië/Commissie ( 48 ), waardoor met gemak kan worden aangenomen dat de ontvankelijkheid van een eventueel in 2004 door de Compagnie ingesteld beroep tegen de litigieuze beschikking hoogstwaarschijnlijk door het Gerecht zou zijn aanvaard.

42. Het klopt dat de steunregeling waarop de litigieuze beschikking betrekking heeft, verschilt van de regelingen die aan de orde waren in de zaken die hebben geleid tot de arresten Italië en Sardegna Lines/Commissie en Italië/Commissie. De regelingen die in die zaken aan de orde waren, waren immers uitgevoerd door middel van verschillende bestuurshandelingen die gepaard gingen met de uitoefening van enige beoordelingsbevoegdheid en op grond waarvan de begunstigden concrete steun werd toegekend ( 49 ), terwijl de bij de litigieuze beschikking onverenigbaar verklaarde steun bestond in vrijstellingen van sociale bijdragen die rechtstreeks van toepassing waren op alle marktdeelnemers van de sector in kwestie.

43. De kenmerken van de aan de orde zijnde regelingen lijken echter niet specifiek door het Hof in aanmerking te zijn genomen in de arresten Italië en Sardegna Lines/Commissie en Italië/Commissie. Voorts heeft het Hof in het arrest van 28 november 2008, Hotel Cipriani e.a./Commissie ( 50 ), dat betrekking had op beroepen die in 2000 waren ingesteld, expliciet uitgesloten dat het destijds nadrukkelijk door de Commissie ondersteunde criterium voor de beoordeling van de individuele geraaktheid dat gebaseerd is op de wijze van uitvoering van de steunregeling, relevant is. ( 51 )

44. Daarbij komt dat het Hof weliswaar in punt 39 van het arrest Italië/Commissie heeft vermeld dat het aantal in aanmerking genomen aanvragen voor de steun die aan de orde was in de zaak die heeft geleid tot dat arrest, alsmede de hoogte van de voor deze steun beschikbaar gestelde kredieten, gepreciseerd waren in de litigieuze beschikking en dat het dus „niet mogelijk [was] dat de Commissie niet op de hoogte was van het bestaan van [de] daadwerkelijke begunstigden” van die steun, doch dat in de rechtspraak reeds stevig het idee was verankerd dat het voor de individuele geraaktheid niet beslissend is voor hoeveel en zelfs niet voor welke rechtssubjecten de bestreden handeling geldt, maar wel het feit dat zij deel uitmaken van een gesloten kring, zoals de daadwerkelijke begunstigden van een steunregeling zodra deze niet langer wordt toegepast. ( 52 ) Dat de steun waarop de litigieuze beschikking betrekking heeft, bestaat in een algemene verlichting van de sociale bijdragen voor alle vissers van continentaal Frankrijk en de overzeese departementen, alsook dat deze beschikking bijgevolg geen nauwkeurige aanduidingen bevat ten aanzien van het aantal begunstigden of het exacte steunbedrag ( 53 ), zou waarschijnlijk als zodanig voor het Gerecht geen voldoende reden zijn geweest om af te wijken van de oplossing waarvoor gekozen is in de arresten Italië en Sardegna Lines/Commissie en Italië/Commissie. Deze gevolgtrekking wordt overigens bevestigd door het arrest Hotel Cipriani e.a./Commissie. ( 54 )

45. De voorgaande overwegingen volstaan mijns inziens echter niet om te besluiten dat het verval van recht dat is bedoeld in de uit het arrest TWD voortvloeiende rechtspraak kan worden tegengeworpen aan de Compagnie.

46. Om te beginnen ben ik er niet van overtuigd dat de Compagnie in 2005 „ongetwijfeld” bevoegd zou zijn verklaard om bij het Gerecht op te komen tegen de litigieuze beschikking. De in punt 40 van deze conclusie aangehaalde rechtspraak was destijds nog niet voldoende geconsolideerd om tot een dergelijke slotsom te kunnen komen.

47. Daarnaast merk ik op dat het Hof, wat staatssteun betreft – behalve in het arrest Georgsmarienhütte – het bovengenoemde verval van recht slechts heeft erkend ten aanzien van begunstigden van individuele steunmaatregelen. ( 55 ) In het arrest van 23 februari 2006, Atzeni e.a. ( 56 ), dat betrekking had op een beschikking inzake steunregelingen voor algemeen omschreven categorieën van personen, heeft het Hof echter geoordeeld dat het niet voor de hand lag dat een door die begunstigden ingesteld beroep tot nietigverklaring ontvankelijk zou zijn geweest. ( 57 )

48. Wat het arrest Georgsmarienhütte betreft, dient te worden beklemtoond dat de omstandigheden in de zaak die heeft geleid tot dat arrest, bijzonder specifiek waren. De daadwerkelijke begunstigden van steun die door de Duitse autoriteiten werd toegekend in de vorm van een korting op een heffing in de energiesector, waren immers opgekomen tegen het besluit van de Commissie waarbij ten aanzien van de steunregeling in kwestie de formele onderzoeksprocedure was ingeleid. In het kader van die beroepen hadden zij kennis gekregen van de inhoud van het definitieve besluit waarbij die regeling met de interne markt onverenigbaar was verklaard en de terugvordering van de toegekende steun was gelast. ( 58 ) Anders dan de overige ondernemingen die door de betreffende steunmaatregelen werden geraakt, hadden zij tegen dat besluit geen afzonderlijk beroep ingesteld terwijl de termijn voor het instellen van een dergelijk beroep liep, maar waren zij opgekomen tegen de bevelen tot terugbetaling van de door hen ontvangen steun, die de Duitse autoriteiten hun enkele dagen na de vaststelling van voornoemd besluit ter kennis hadden gebracht. ( 59 )

49. Gezien de kenmerken van de regeling waarop de litigieuze beschikking betrekking heeft, alsmede gelet op het feit dat deze beschikking vier jaar na de toekenning van de steun is vastgesteld en dat de Franse Republiek nog niet was overgegaan tot identificatie van de begunstigden van die steun toen de termijn voor het instellen van beroep tegen die beschikking verstreek ( 60 ), is het ten slotte niet uitgesloten dat er voor het Gerecht vragen hadden kunnen rijzen over de opname van de Compagnie in de terugvorderingsprocedure, waardoor het Gerecht zou kunnen zijn gaan twijfelen aan verzoeksters daadwerkelijke en actuele procesbelang, zoals het geval was bij de verzoeksters in de zaken die hebben geleid tot de beschikking van 10 maart 2005, Gruppo ormeggiatori del porto di Venezia e.a./Commissie ( 61 ).

50. Om bovenstaande redenen ben ik van mening dat de Conseil d’État ten onrechte heeft geoordeeld dat het recht van verval dat bedoeld is in de uit het arrest TWD voortvloeiende rechtspraak, kon worden tegengeworpen aan de Compagnie. Indien het Hof de eerste prejudiciële vraag van de verwijzende rechter – in weerwil van het standpunt dat ik heb ingenomen in de punten 18 tot en met 23 van de onderhavige conclusie – zou uitleggen als een vraag over de geldigheid van de litigieuze beschikking, zou die vraag mijns inziens dan ook moeten worden geacht ontvankelijk te zijn. Evenmin zou het arrest TWD eraan in de weg staan dat het Hof besluit om de geldigheid van de litigieuze beschikking ambtshalve te beoordelen.

B. Ten gronde

51. Ik zal om te beginnen de eerste prejudiciële vraag onderzoeken, omdat zij betrekking heeft op de uitlegging van de litigieuze beschikking en dus logischerwijs eerst moet worden behandeld. Vervolgens zal ik de geldigheid van deze beschikking bespreken voor het geval dat het Hof ze aldus zou uitleggen dat daarbij ook de verlichting van de werknemersbijdragen onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard. Ten slotte zal ik de tweede prejudiciële vraag beantwoorden.

1. Eerste prejudiciële vraag

52. Met zijn eerste prejudiciële vraag, die volgens mij – zoals ik reeds heb opgemerkt – slechts een vraag tot uitlegging van de litigieuze beschikking is ( 62 ), wenst de verwijzende rechter in wezen van het Hof te vernemen of die beschikking aldus moet worden uitgelegd dat daarbij enkel de verlichting van de werkgeversbijdragen onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt verklaard. De Compagnie is van mening dat deze vraag bevestigend moet worden beantwoord, gelet op zowel de bewoordingen van de litigieuze beschikking als de besluitvormingspraktijk van de Commissie. Deze lezing is volgens haar bovendien noodzakelijk om een uitlegging te waarborgen die strookt met artikel 87, lid 1, EG (thans artikel 107, lid 1, VWEU). De Franse regering en de Commissie, die zich baseren op een voornamelijk systematische lezing van de litigieuze beschikking, zijn daarentegen van mening dat die beschikking aldus moet worden uitgelegd dat zij zowel de verlichting van de werkgeversbijdragen als de verlichting van de werknemersbijdragen betreft. Deze belanghebbenden betogen dat het Hof zich reeds in die zin heeft uitgesproken in het arrest Commissie/Frankrijk.

53. Om te beginnen moet dat laatste argument meteen worden afgewezen. Mijns inziens is het immers duidelijk dat het Hof zich in het arrest Commissie/Frankrijk niet alleen nergens heeft uitgesproken over de geldigheid van de litigieuze beschikking ( 63 ), maar evenmin een standpunt heeft ingenomen over de uitlegging van die beschikking, althans wat de in de eerste prejudiciële vraag aan de orde gestelde kwestie betreft. Uit punt 23 van dat arrest en uit het dossier van de zaak die tot dat arrest heeft geleid, blijkt dat de Franse Republiek met haar argumenten de verplichting tot terugbetaling van de bedragen die gemoeid waren met de verlichting van de werknemersbijdragen wilde betwisten en niet de bedoeling had het Hof te verzoeken om te verduidelijken of het in die beschikking vervatte bevel tot terugvordering eveneens betrekking had op die lastenverlichting. ( 64 ) Het klopt dat het Hof in punt 42 van het arrest Commissie/Frankrijk heeft vastgesteld dat het „argument” van de Franse Republiek dat op „de terugvordering van de werknemersbijdragen” betrekking had, „er in wezen op [neerkwam] dat de beoordeling van de Commissie in [de litigieuze beschikking werd] betwist, welke beoordeling inhield dat zowel de verlichting van de werkgeversbijdragen als de verlichting van de werknemersbijdragen staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU”. Dat punt kan mijns inziens evenwel, los van de formulering ervan en gelet op de context waarvan het deel uitmaakt, enkel worden opgevat als een stellingname over de vraag of het door de Franse Republiek aangevoerde argument kan worden aangemerkt als een grief betreffende de geldigheid van de litigieuze beschikking. Het lijkt mij daarentegen niet correct om het op te vatten als een apodictische, niet-gemotiveerde en bovendien definitieve stellingname van het Hof over de uitlegging van de litigieuze beschikking.

54. Dat gezegd zijnde wil ik er, net zoals alle belanghebbenden die schriftelijke opmerkingen hebben ingediend bij het Hof, op wijzen dat enkel op basis van het dispositief van de litigieuze beschikking niet met zekerheid kan worden gesteld dat „[d]e door Frankrijk ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde steunmaatregel in de vorm van een verlichting van de sociale lasten”, zoals bedoeld in de artikelen 3 en 4 van die beschikking, zich zowel uitstrekt tot de vermindering van de werkgeversbijdragen als tot de vermindering van de werknemersbijdragen. Zoals de Franse regering terecht heeft opgemerkt, hangt het dispositief van een Uniehandeling onlosmakelijk samen met de motivering ervan, zodat het indien nodig moet worden uitgelegd in het licht van de overwegingen die tot de vaststelling ervan hebben geleid. ( 65 )

55. Hoewel deel II van de litigieuze beschikking, met als opschrift „Beschrijving”, strikt gezien geen deel uitmaakt van de motivering ter ondersteuning van het dispositief van die beschikking, moet niettemin naar dit deel worden verwezen om vast te stellen op welke maatregelen dat dispositief concreet betrekking heeft. In overweging 4 van de litigieuze beschikking somt de Commissie de maatregelen op „waarvoor de formele onderzoeksprocedure is ingeleid”. Volgens punt 2 van die overweging 4 behoren tot die maatregelen onder meer de „aanvullende maatregelen ten behoeve van viskwekers en vissers in heel Frankrijk”. In het eerste streepje van dat punt 2 wordt melding gemaakt van de „maatregel ter verlichting van de sociale lasten voor alle […] vissers (periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000) in continentaal Frankrijk en de overzeese departementen”. ( 66 ) In deel II, afdeling B, van de litigieuze beschikking zijn de in overweging 4, punt 2, van deze beschikking bedoelde aanvullende maatregelen beschreven. In overweging 17 van die beschikking, in punt 2 van dit deel, met als opschrift „Verlichting van de sociale lasten ten behoeve van viskwekers en vissers”, staat te lezen dat „[d]e minister […] bij twee circulaires [heeft] besloten om alle bedrijven van de sector te laten profiteren van een verlichting van de sociale lasten met 50 %, […] voor vissers in de periode van 15 april 2000 tot en met 15 oktober 2000”. ( 67 ) In overweging 18 wordt dan weer gepreciseerd dat „[d]eze lastenverlichting […] betrekking [had] op de werkgevers- en de werknemersbijdragen”. ( 68 ) In overweging 20 is ten slotte vermeld dat „[v]oor de aan de ENIM betaalde bijdragen […] het verlagingspercentage 50 % [bedroeg], zowel voor de werknemers- als voor de werkgeversbijdragen”. Verderop wordt in de litigieuze beschikking niet meer afzonderlijk melding gemaakt van de werkgeversbijdragen of van de werknemersbijdragen, maar wordt enkel verwezen naar „sociale lasten”.

56. Uit de hierboven aangehaalde passages blijkt dat de „aanvullende maatregel ter verlichting van de sociale lasten” voor de vissers in de litigieuze beschikking aldus wordt omschreven dat hij zowel betrekking heeft op de werkgeversbijdragen als op de werknemersbijdragen. Deze omschrijving, die helpt om het voorwerp van de formele onderzoeksprocedure te bepalen, wordt in de litigieuze beschikking op geen enkel moment ter discussie gesteld. In de opzet van deze handeling strekt de definitie van het begrip „sociale lasten” zich dus ook uit tot de door de werknemers betaalde bijdragen. Het andersluidende argument van de Compagnie is niet overtuigend. Immers, zelfs indien wordt aangenomen dat er – zoals deze belanghebbende stelt – een beslissingspraktijk van de Commissie (en van het Hof) bestaat die behelst dat het begrip „sociale lasten” uitsluitend ziet op de werkgeversbijdragen, zou dat niets afdoen aan het feit dat uit de litigieuze beschikking zelf iets anders blijkt.

57. Wanneer deel IV van de litigieuze beschikking wordt onderzocht, dat gewijd is aan de beoordeling van de maatregelen waarop de formele onderzoeksprocedure betrekking had, dient te worden geconstateerd dat deze beoordeling geen elementen bevat op grond waarvan kan worden aangenomen dat de Commissie het gedeelte van de maatregel ter verlichting van de sociale lasten dat betrekking had op de werknemersbijdragen, heeft willen uitsluiten van haar analyse.

58. Uit het voorgaande volgt dat het dispositief van de litigieuze beschikking, gelezen in het licht van de motivering ervan, moet worden geacht betrekking te hebben op zowel de verlichting van de werkgeversbijdragen als de verlichting van de werknemersbijdragen. Een lezing van de litigieuze beschikking waarbij de vermindering van de werknemersbijdragen uitgesloten zou zijn van de verklaring van onverenigbaarheid en van het bevel tot terugvordering, die beide zijn vervat in dat dispositief, zou indruisen tegen de letter en de systematiek van die beschikking. Om die reden alleen al moet het argument van de Compagnie dat een uitlegging van de litigieuze beschikking moet worden gevonden die strookt met artikel 87, lid 1, EG (thans artikel 107, lid 1, VWEU), worden afgewezen.

59. Gelet op het bovenstaande moet het antwoord op de eerste prejudiciële vraag van de Conseil d’État mijns inziens luiden dat artikel 3 van de litigieuze beschikking aldus moet worden uitgelegd dat ook de door de Franse Republiek ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde verlichting van de werknemersbijdragen voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000 dient te worden aangemerkt als met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun die onderworpen is aan het in punt 4 van die beschikking vervatte bevel tot terugvordering.

2. Geldigheid van de litigieuze beschikking voor zover daarbij de maatregel ter verlichting van de werknemersbijdragen als staatssteun wordt gekwalificeerd

60. Een overheidsmaatregel kan slechts onder artikel 107, lid 1, VWEU vallen indien hij kan worden beschouwd als een aan de begunstigde onderneming verleend voordeel. ( 69 )

61. Als staatssteun worden maatregelen beschouwd die ondernemingen, in welke vorm ook, direct of indirect kunnen bevoordelen ( 70 ), of die moeten worden beschouwd als een economisch voordeel dat de begunstigde onderneming onder normale marktvoorwaarden niet zou hebben verkregen ( 71 ). Volgens vaste rechtspraak strekt het begrip „steun” zich dan ook uit tot tegemoetkomingen van overheidswege die, in verschillende vormen, de normaal gesproken op het budget van een onderneming drukkende lasten verlichten en die daardoor – zonder subsidies in de strikte zin van het woord te zijn – van dezelfde aard zijn en identieke gevolgen hebben. ( 72 )

62. Het is eveneens vaste rechtspraak dat een gedeeltelijke verlichting van de sociale lasten van de ondernemingen in een bijzondere bedrijfstak een steunmaatregel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU is wanneer die maatregel bestemd is om die ondernemingen ten dele vrij te stellen van de geldelijke lasten die voortvloeien uit de normale toepassing van het algemene stelsel van sociale voorzieningen, zonder dat deze vrijstelling gerechtvaardigd wordt door de aard of de opzet van dat stelsel. ( 73 )

63. Met betrekking tot de uitdrukking „lasten die normaliter op het budget van een onderneming drukken” heeft het Hof geoordeeld dat niet kan worden uitgesloten dat er sprake is van een voordeel in het geval waarin de betrokken staat een loonsupplement financiert dat de onderneming niet wettelijk verplicht was aan haar werknemers uit te keren. ( 74 ) In dit verband heeft het Hof in het arrest van 12 december 2002, België/Commissie ( 75 ), verklaard dat „de loonkosten door hun aard op het budget van een onderneming drukken, ongeacht of deze kosten al dan niet uit wettelijke verplichtingen of collectieve arbeidsovereenkomsten voortvloeien”, alsook dat de omstandigheid dat de overheidsmaatregel elke toename van de loonkosten van de onderneming uitsloot „niet [afdeed] aan de kwalificatie van het [betreffende] overbruggingssupplement als loonkost die normaliter door deze onderneming wordt gedragen”.

64. Uit de rechtspraak volgt tevens dat een economisch voordeel, dat aanleiding kan geven tot staatssteun, zelfs indirect kan worden verleend, via een maatregel die direct ten goede komt aan andere ondernemingen of ander rechtssubjecten – waaronder natuurlijke of rechtspersonen – die geen economische activiteiten verrichten. ( 76 ) Zo is het feit dat de rechtstreekse begunstigden van de persoonsgebonden steun werknemers zijn, geen voldoende bewijs dat er geen sprake is van steun ten behoeve van hun werkgever. ( 77 )

65. In het licht van deze beginselen moet worden beoordeeld of de Commissie in de litigieuze beschikking – zoals deze is uitgelegd in de punten 18 tot en met 23 van de onderhavige conclusie – het recht onjuist heeft toegepast door zich op het standpunt te stellen dat de door de Franse Republiek ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde verlichting van de werknemersbijdragen voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000 tot gevolg had dat een last werd verlicht die normaal gesproken op het budget van een onderneming drukt, hetgeen de Compagnie en indirect ook de verwijzende rechter aanvoeren.

66. De werknemersbijdragen dragen net zoals de werkgeversbijdragen bij aan de arbeidskosten (of loonkosten) van een onderneming, die alle uitgaven omvatten die door deze onderneming worden gedaan als tegenprestatie voor het werk dat door een werknemer wordt verricht. Terwijl de werknemersbijdragen door de werknemer worden betaald en door de werkgever worden ingehouden op het brutoloon, komen de werkgeversbijdragen ten laste van de werkgever. De werkgever is verantwoordelijk voor de betaling aan de socialezekerheidsinstellingen van de bedragen die overeenkomen met zowel de werkgevers- als de werknemersbijdragen. Wanneer een vermindering van de werkgeversbijdragen een direct economisch voordeel kan verschaffen aan de ondernemingen die van deze vermindering profiteren, doordat een op grond van de regelgeving inzake sociale zekerheid op het budget van die ondernemingen drukkende last wordt verlicht in een mate die evenredig is aan die vermindering ( 78 ), geldt dan hetzelfde ook voor een verlichting van de werknemersbijdragen?

67. De stelling dat een verlichting van de werknemersbijdragen de arbeidskosten verlaagt en dus een op de begroting van de onderneming drukkende last verlicht, is mijns inziens op zichzelf onvoldoende voor een bevestigende beantwoording van die vraag. De Franse regering noch de Commissie beperkt zich tot dit argument om haar standpunt te onderbouwen. Deze belanghebbenden voeren immers aan dat het feit dat de werkgever de werknemersbijdragen betaalt „voor rekening” van de werknemer, geen reden is om uit te sluiten dat een verlichting van die bijdragen een direct voordeel oplevert voor de onderneming die ervan profiteert, aangezien ten eerste het aan deze onderneming is om aan de bevoegde instanties de bedragen te betalen die overeenkomen met die bijdragen, ten tweede die verlichting geen automatische gevolgen heeft voor het loon van de werknemer, omdat zij deze laatste niet als zodanig in staat stelt om het equivalent van zijn brutoloon vóór inhouding van de werknemersbijdragen of verminderd met lagere werknemersbijdragen te ontvangen, en ten derde het feit dat een verlichting van de werknemersbijdragen geheel of gedeeltelijk wordt doorberekend, noodzakelijkerwijs voortvloeit uit een managementbeslissing van de onderneming en niet tot gevolg kan hebben dat de werknemers in de plaats van de onderneming treden als daadwerkelijke begunstigden van de steunmaatregel.

68. Dienaangaande merk ik in de eerste plaats op dat de ondernemingen waarvoor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde lastenverlichtingen golden, weliswaar gehouden waren om de bevoegde instanties de bedragen te betalen die als werknemersbijdragen dienden te worden ingehouden op de lonen van hun werknemers, maar dat zij deze bijdragen niet verschuldigd waren, aangezien die ten laste kwamen van de werknemers, zoals de verwijzende rechter opmerkt en tussen partijen in het hoofdgeding vaststaat. In dat opzicht onderscheidt de situatie van die ondernemingen zich van de situatie van de begunstigde van een belastingvermindering met betrekking tot een accijns, zoals aan de orde was in de zaken die hebben geleid tot het arrest van 21 december 2016, Commissie/Aer Lingus en Ryanair Designated Activity (hierna: „arrest Ryanair”) ( 79 ), waarnaar de Franse regering verwijst. Hoewel dergelijke belastingen bestemd zijn om te worden afgewenteld op de consumenten, die er de economische last van zullen dragen, drukken zij immers op het budget van de onderneming, die deze belastingen direct verschuldigd is. ( 80 )

69. In de tweede plaats wettigt het bestaan van een verplichting tot betaling aan de bevoegde instanties van de bedragen die overeenkomen met de werknemersbijdragen, als zodanig niet de gevolgtrekking dat de verlichting van die bijdragen de betrokken onderneming een direct voordeel verschaft dat gelijk is aan het bedrag van die verlichting, zoals – zij het in een andere context – blijkt uit het arrest van 11 september 2014, Griekenland/Commissie ( 81 ).

70. In de derde plaats is ook het feit dat de verlichting van de werknemersbijdragen niet rechtstreeks van invloed is op de lonen van de werknemers van de onderneming, maar slechts via het door de werkgever toe te passen mechanisme van inhouding van die bijdragen, gevolgen kan hebben voor het niveau van die lonen, mijns inziens niet beslissend, althans indien en voor zover een dergelijke doorberekening moet worden geacht verplicht te zijn.

71. Of de visbedrijven wettelijk verplicht waren om bij de inhouding van de werknemersbijdragen rekening te houden met de lastenverlichting die werd toegekend bij de maatregelen waarop de litigieuze beschikking betrekking heeft, is echter zeer omstreden in de onderhavige zaak. Terwijl de Compagnie stelt dat de werkgever strafrechtelijke sancties riskeerde wanneer hij die verlichting niet doorgaf aan de werknemers ( 82 ), betoogt de Franse regering op basis van het arrest Ryanair dat deze doorgifte het resultaat is van een ondernemingsbesluit. Ook volgens de verwijzende rechter is die doorgifte een wettelijke verplichting krachtens de bepalingen van de socialezekerheidsregeling voor zeevissers.

72. Het gaat om een cruciaal punt. Indien de ondernemingen waarvoor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verlichting gold, niet anders konden dan deze verlichting door te berekenen in de lonen van hun werknemers, kunnen zij mijns inziens immers niet worden aangemerkt als rechtstreekse begunstigden van die verlichting.

73. Het arrest Ryanair, waarop de Franse regering zich baseert, doet niet af aan deze gevolgtrekking, die door dat arrest juist wordt bevestigd. Allereerst dient vooraf te worden opgemerkt dat het arrest Ryanair slechts in beperkte mate relevant is voor de hier besproken kwestie, aangezien de zaak die tot dat arrest heeft geleid betrekking had op de omvang van de verplichting tot terugvordering en niet op het bestaan van steun. ( 83 ) Vervolgens breng ik in herinnering dat het in die zaak ging om de vraag of er bij de handelingen die werden verricht met het oog op de kwantificering en terugvordering van een steunmaatregel in de vorm van een verlaging, voor bepaalde luchtvaartmaatschappijen, van een accijns die door Ierland werd geheven per passagier aan boord van een vliegtuig dat vertrok vanaf een luchthaven in Ierland, rekening moest worden gehouden met het feit dat de belasting – en dus ook het uit die verlaging voortvloeiende voordeel – normaal gesproken werd doorberekend aan de passagiers. Het Hof heeft die vraag ontkennend beantwoord, zonder zich uit te spreken over het bestaan van een wettelijke verplichting om de betreffende belasting door te berekenen. ( 84 ) Daartoe heeft het Hof zich met name gebaseerd op het feit dat de luchtvaartmaatschappijen die de belasting doorberekenden, de mogelijkheid hadden om het door de belastingvermindering verschafte voordeel te behouden door de prijs exclusief belasting van hun onder het lagere tarief vallende vliegtickets te verhogen. ( 85 ) Of de steun economisch werd doorberekenend door de prijs van de tickets ongewijzigd te laten, dan wel geheel of gedeeltelijk werd behouden door die prijs te verhogen, hing dus af van een beslissing van de luchtvaartmaatschappij over de wijze waarop zij het haar toegekende voordeel wenste te exploiteren. ( 86 )

74. Gesteld al dat de ondernemingen waarvoor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verlichting van de werknemersbijdragen gold – zoals de Compagnie betoogt en de verwijzende rechter opmerkt – wettelijk verplicht waren om die verlichting, zelfs met terugwerkende kracht ( 87 ), door te berekenen in de lonen van hun werknemers, zou de situatie van deze ondernemingen duidelijk verschillen van die van de luchtvaartmaatschappijen in de zaak Ryanair.

75. Het klopt dat de lastenverlichtingen in kwestie, zoals de Franse regering stelt, die ondernemingen de gelegenheid konden bieden om opnieuw te onderhandelen over de nettolonen van hun werknemers. Volgens mij kan evenwel niet ernstig worden volgehouden dat de speelruimte waarover een onderneming beschikt om haar prijzen te verhogen, zelfs wanneer deze onderneming onderworpen is aan de beperkingen van een bijzonder concurrentiële markt, vergelijkbaar is met de speelruimte die een werkgever heeft om de brutolonen van zijn werknemers te verlagen teneinde te profiteren van een verlichting van de werknemersbijdragen, hetgeen a fortiori geldt in omstandigheden als die van het hoofdgeding, waarin de verlichting slechts is toegekend voor een periode van zes maanden.

76. Hoe dan ook heeft de Commissie in de litigieuze beschikking noch die speelruimte noch – daaraan voorafgaand – het bestaan van een wettelijke verplichting om de verlichting van de werknemersbijdragen, zelfs met terugwerkende kracht, door te berekenen in de lonen van de werknemers van de visbedrijven in aanmerking genomen om te besluiten dat er sprake was van staatssteun, die bestond in deze verlichting en die rechtstreeks ten goede kwam aan die bedrijven. Mijns inziens kon de Commissie evenwel niet tot deze slotsom komen zonder op zijn minst met die twee factoren rekening te houden.

77. Hoewel de Franse Republiek noch enige andere belanghebbende in de zin van artikel 108, lid 2, VWEU tijdens de formele onderzoeksprocedure die tot de litigieuze beschikking heeft geleid, heeft betwist dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde lastenverlichtingen staatssteun vormen, staat het nog steeds aan de Commissie om te bewijzen dat er sprake is van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Uit de rechtspraak van het Hof over de beginselen van bewijsvoering op het gebied van staatssteun volgt met name dat de Commissie gehouden is om het onderzoek van de betreffende maatregelen zorgvuldig en onpartijdig te verrichten, zodat zij haar definitieve besluit inzake het bestaan en, in voorkomend geval, de onverenigbaarheid of onrechtmatigheid van de steun kan vaststellen op basis van gegevens die zo volledig en betrouwbaar mogelijk zijn. ( 88 )

78. Beklemtoond dient te worden dat de voorgaande overwegingen niet uitsluiten dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verlichting van de werknemersbijdragen een indirect voordeel heeft verschaft aan de ondernemingen waarvoor deze maatregelen golden. Dat indirecte voordeel kan, zoals de Conseil d’État opmerkt, bestaan in een grotere aantrekkelijkheid wegens het hogere loon dat hun werknemers zes maanden lang hebben ontvangen, in de eventuele mogelijkheid om gedurende deze periode personeel aan te werven tegen lagere brutolonen en, in het algemeen, in een verlaging van de productiekosten of een verhoging van de productiviteit.

79. Uit de litigieuze beschikking, en met name uit overweging 55 daarvan, blijkt volgens mij echter duidelijk dat het geïdentificeerde voordeel – zoals de Commissie zowel in haar schriftelijke als in haar mondelinge opmerkingen voor het Hof heeft bevestigd – geen indirect voordeel was, maar bestond in het feit dat de betrokken ondernemingen waren vrijgesteld van lasten die zij normaal gesproken hadden moeten dragen, aangezien zij lagere werknemersbijdragen moesten betalen. ( 89 ) Als er wel sprake was van een indirect voordeel, stond het aan de Commissie om op zijn minst de aard van dat indirecte voordeel te verduidelijken. ( 90 )

80. Gelet op het bovenstaande geef ik het Hof in overweging om de litigieuze beschikking ongeldig te verklaren voor zover daarbij de door de Franse Republiek ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde verlichting van de werknemersbijdragen voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000 als staatssteun wordt aangemerkt.

3. Tweede prejudiciële vraag

81. Indien het Hof, zoals ik voorstel, zou beslissen om de litigieuze beschikking gedeeltelijk ongeldig te verklaren, hoeft de tweede prejudiciële vraag niet te worden beantwoord. Deze vraag zal ik dan ook kort en louter subsidiair bespreken voor het geval dat mijn voorstel niet zou worden gevolgd.

82. Zoals ik in punt 79 van de onderhavige conclusie reeds heb opgemerkt, bestaat het door de Commissie in de litigieuze beschikking geïdentificeerde voordeel erin dat de betrokken ondernemingen aan de bevoegde instanties een lager bedrag aan werknemersbijdragen moeten betalen. De terugvordering dient dan ook logischerwijs betrekking te hebben op een bedrag dat overeenkomt met het verschil tussen de bijdragen tegen het normale tarief en de bijdragen tegen het verlaagde tarief.

83. Indien het Hof zou besluiten om zich niet over de in de punten 60 tot en met 80 van de onderhavige conclusie besproken geldigheid van de litigieuze beschikking te buigen of indien het Hof – na de kwestie van die geldigheid ambtshalve aan de orde te hebben gesteld – zou besluiten dat de beschikking geldig is, kan het mijns inziens dan ook enkel tot de slotsom komen dat de ondernemingen waarvoor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde lastenverlichtingen golden, deze lastenverlichtingen integraal moeten terugbetalen.

84. Of en in hoeverre de begunstigde ondernemingen die lastenverlichting hebben doorgegeven aan hun werknemers, zou dan ook in die context – waarin alleen de kwestie van de terugvordering aan de orde is – irrelevant zijn, overeenkomstig de overwegingen van het Hof in het arrest Ryanair. ( 91 )

85. Evenmin komt relevantie toe aan het arrest van 13 februari 2014, Mediaset ( 92 ), waarop de Compagnie zich baseert. In dat arrest heeft het Hof vastgesteld dat wanneer de Commissie geconfronteerd wordt met een steunregeling en niet in staat is om nauwkeurig vast te stellen welk steunbedrag iedere begunstigde afzonderlijk heeft ontvangen, de bijzondere omstandigheden die aan elk van de begunstigden eigen zijn, pas in het stadium van de terugvordering van de steun kunnen worden beoordeeld. Daarnaast heeft het Hof in datzelfde arrest overwogen dat het aan de nationale rechter staat om zich – wanneer een dergelijk geschil bij hem aanhangig is gemaakt – uit te spreken over het bedrag van de terug te betalen steun, waarbij hij rekening dient te houden met alle relevante gegevens die hem ter kennis zijn gebracht, en waarbij het niet uitgesloten is dat al die gegevens met zich brengen dat zijn berekeningen een terug te betalen steunbedrag opleveren dat gelijk is aan nul.

86. In het hoofdgeding dat tot dat arrest heeft geleid, ging het om de terugvordering van steun in de vorm van een subsidie voor de aanschaf van bepaalde goederen die een indirect voordeel verschafte aan de marktdeelnemers die actief waren in de verlening van diensten die verband hielden met het gebruik van de gesubsidieerde goederen. De kwantificering van de steun ging bijgevolg gepaard met complexe berekeningen om het indirecte voordeel te identificeren dat die marktdeelnemers hadden genoten ten gevolge van de stijgende verkoop van gesubsidieerde goederen.

87. Zoals ik reeds heb opgemerkt, is in de litigieuze beschikking daarentegen een direct voordeel geïdentificeerd ten gunste van de ondernemingen waarvoor de in het hoofdgeding aan de orde zijnde lastenverlichtingen golden, in de vorm van een vrijstelling van lasten die zij normaal gesproken hadden moeten dragen. Zoals het Hof voor recht heeft verklaard in het arrest van 13 februari 2014, Mediaset ( 93 ), is de nationale rechter gebonden aan een besluit van de Commissie waarbij deze een steunregeling onrechtmatig en onverenigbaar met de interne markt heeft verklaard alsook de terugvordering van de betreffende steun heeft gelast, wanneer hij uitvoering moet geven aan dat besluit.

88. Ten slotte kan de in het hoofdgeding aan de orde zijnde steun, ongeacht de oplossing waarvoor het Hof kiest, in geen geval worden teruggevorderd van de werknemers van de ondernemingen waarop de litigieuze beschikking betrekking heeft.

89. Gelet op het voorgaande en voor het geval dat het Hof niet zou ingaan op mijn voorstel om de litigieuze beschikking ongeldig te verklaren, geef ik het Hof in overweging om de tweede prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat de ondernemingen die de begunstigden zijn van de verlichtingen van de werknemersbijdragen die bij de litigieuze beschikking onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt zijn verklaard, moeten worden geacht voordeel te hebben getrokken uit alle lastenverlichtingen.

IV. Conclusie

90. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om de door de Conseil d’État gestelde prejudiciële vragen te beantwoorden als volgt: „Artikel 3 van beschikking 2005/239/EG van de Commissie van 14 juli 2004 betreffende bepaalde door Frankrijk ten uitvoer gelegde steunmaatregelen ten behoeve van viskwekers en vissers moet aldus worden uitgelegd dat ook de door de Franse Republiek ten behoeve van vissers ten uitvoer gelegde verlichting van de werknemersbijdragen voor de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000 dient te worden aangemerkt als met de gemeenschappelijke markt onverenigbare staatssteun die onderworpen is aan het in punt 4 van die beschikking vervatte bevel tot terugvordering. Diezelfde beschikking is ongeldig voor zover die lastenverlichting daarbij als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wordt aangemerkt.”

( 1 ) Oorspronkelijke taal: Frans.

( 2 ) PB 2005, L 74, blz. 49.

( 3 ) Aangezien de steunmaatregelen tot uitvoering zijn gebracht voordat de Commissie zich heeft kunnen uitspreken over de verenigbaarheid ervan met de gemeenschappelijke markt, is het dossier geregistreerd als niet-aangemelde steunregeling (zie overweging 1 van de litigieuze beschikking).

( 4 ) Voor de vissers betrof het de volgende maatregelen: steun voor het herstel of de vervanging van tijdens de storm verloren gegane of beschadigde vissersvaartuigen of visserijuitrusting, voorschotten op de door het Internationaal Fonds voor vergoeding van schade door verontreiniging door olie (IOPC-fonds) te betalen vergoedingen en forfaitaire steun voor inkomensverlies ten gevolge van de stormschade (zie overweging 5 van de litigieuze beschikking).

( 5 ) Zie besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure (steunmaatregel C 91/2001, vergoeding van de viskwekers en de vissers die schade hebben opgelopen door de olieramp en de storm van december 1999), zoals weergegeven in de uitnodiging overeenkomstig artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag en artikel 6 van verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 88 van het EG-Verdrag opmerkingen te maken (PB 2002, C 39, blz. 6, punt 1). De Commissie heeft geen opmerkingen ontvangen (zie overweging 3 van de litigieuze beschikking).

( 6 ) Zie overweging 18 van de litigieuze beschikking.

( 7 ) De ENIM is een openbare instelling.

( 8 ) Zie overweging 12 van de litigieuze beschikking.

( 9 ) Zie overweging 38 van de litigieuze beschikking.

( 10 ) Zie overweging 39 van de litigieuze beschikking.

( 11 ) Zie overwegingen 84‑97 van de litigieuze beschikking.

( 12 ) Richtsnoeren voor het onderzoek van de nationale steunmaatregelen in de visserij- en aquacultuursector (PB 1997, C 100, blz. 12).

( 13 ) C‑549/09, niet gepubliceerd, EU:C:2011:672.

( 14 ) Zie punt 1 van het dictum van het arrest Commissie/Frankrijk.

( 15 ) In punt 43 van het arrest Commissie/Frankrijk wordt verwezen naar het arrest van 12 mei 2005, Commissie/Griekenland (C‑415/03, EU:C:2005:287, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 16 ) C‑188/92, EU:C:1994:90.

( 17 ) Zie arresten van 2 juni 1976, Milch-, Fett- und Eier-Kontor (125/75, EU:C:1976:81, punt 7), en 13 december 1979, Hauer (44/79, EU:C:1979:290, punten 13‑16). In deze arresten heeft het onderzoek van de vraag door het Hof niet geleid tot een ongeldigverklaring. Vgl. arresten van 3 februari 1977, Strehl (62/76, EU:C:1977:18, punt 10); 7 juni 1988, Roviello (20/85, EU:C:1988:283), en 14 juni 1990, Weiser (C‑37/89, EU:C:1990:254, punt 17 en dictum), waarin het Hof de aan de orde zijnde handelingen van afgeleid recht daarentegen wel ongeldig heeft verklaard. Zie ook arrest van 7 september 1999, De Haan (C‑61/98, EU:C:1999:393, punt 47), waarin een besluit van de Commissie ongeldig is verklaard dat niet aan de orde was in de door de verwijzende rechter voorgelegde vragen tot uitlegging (zie punt 3 van het dictum).

( 18 ) Zie arresten van 1 december 1965, Schwarze (16/65, EU:C:1965:117, blz. 1117); 15 oktober 1980, Roquette Frères (145/79, EU:C:1980:234, punt 6), en 13 december 1989, Paris (C‑204/88, EU:C:1989:643, punt 8). In laatstgenoemd arrest heeft het Hof de ambtshalve verrichte toetsing van de geldigheid als volgt gerechtvaardigd: „Uit het dossier blijkt dat ofschoon de prejudiciële vraag formeel gesproken enkel de uitlegging van artikel 15 van de bestreden verordening betreft, de twijfels van de verwijzende rechter vooral de geldigheid van die bepaling […] betreffen.” Zie ook arresten van 11 oktober 2001, Khalil e.a. (C‑95/99–C‑98/99 en C‑180/99, EU:C:2001:532, punt 29), en 12 december 2002, Cipriani (C‑395/00, EU:C:2002:751, punt 50 en dictum).

( 19 ) Arrest van 1 december 1965 (16/65, EU:C:1965:117, blz. 1117).

( 20 ) Opgemerkt dient te worden dat in de zaak die tot dat arrest heeft geleid, de bijzonder nauw samenhangende vragen van het Hessische Finanzgericht (belastingrechter in eerste aanleg Hesse, Duitsland) ten dele gebaseerd waren op de veronderstelling dat het in het hoofdgeding aan de orde zijnde besluit van de Commissie ongeldig was.

( 21 ) Zie met name arrest van 30 november 2006, Brünsteiner en Autohaus Hilgert (C‑376/05 en C‑377/05, EU:C:2006:753, punten 25‑29). Het is vaste rechtspraak dat artikel 267 VWEU geen rechtsmiddel is ten behoeve van de partijen in het bij de nationale rechter aanhangige geschil, zodat het Hof niet gehouden is om de geldigheid van het Unierecht te beoordelen enkel omdat een van de partijen die kwestie in haar schriftelijke opmerkingen voor hem heeft opgeworpen (zie met name arresten van 4 september 2014, Simon, Evers & Co., C‑21/13, EU:C:2014:2154, punt 27, en 28 januari 2016, CM Eurologistik en GLS, C‑283/14 en C‑284/14, EU:C:2016:57, punten 44‑46).

( 22 ) De in de verwijzingsbeslissing verstrekte gegevens dienen niet enkel om het Hof in staat te stellen een bruikbaar antwoord te geven, maar ook om de regeringen van de lidstaten en andere belanghebbenden de mogelijkheid te bieden opmerkingen te maken overeenkomstig artikel 23 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie (zie met name arrest van 20 juni 2019, K.P., C‑458/15, EU:C:2019:522, punten 36 en 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 23 ) Zie met name beschikking van 18 april 2013, Adiamix (C‑368/12, niet gepubliceerd, EU:C:2013:257, punten 16‑25), waarin het Hof het prejudiciële verzoek tot beoordeling van de geldigheid niet-ontvankelijk heeft verklaard omdat de nationale rechter geen minimale gegevens had verstrekt over de redenen waarom hij oordeelde dat de door de verzoekster in het hoofdgeding aangevoerde argumenten gegrond konden zijn.

( 24 ) Zie arrest van 6 oktober 2015, Schrems (C‑362/14, EU:C:2015:650, punt 67). Zie ook conclusie van advocaat-generaal Bot in die zaak (EU:C:2015:627, punten 121‑128).

( 25 ) Zie in die zin arrest van 18 juli 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punt 56).

( 26 ) Het Hof had in zijn eerdere rechtspraak al verklaard dat een door de gemeenschapsinstellingen vastgesteld besluit dat niet binnen de gestelde termijn is aangevochten door de persoon tot wie het is gericht, jegens hem definitief wordt, waarbij het zich baseerde op de overweging dat beroepstermijnen tot doel hebben de rechtszekerheid te waarborgen door te voorkomen dat gemeenschapshandelingen die rechtsgevolgen teweegbrengen, oneindig lang ter discussie kunnen worden gesteld (zie met name arresten van 17 november 1965, Collotti/Hof van Justitie, 20/65, EU:C:1965:115, blz. 1189, en 12 oktober 1978, Commissie/België156/77, EU:C:1978:180, punten 20‑24).

( 27 ) Punt 18 van het arrest TWD. Zoals ik in mijn conclusie in de zaak Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:295, punten 21 en 25) heb uiteengezet, is bij het arrest TWD een uitzondering ingevoerd op het algemene beginsel dat in de context van een nationale procedure iedere partij het recht heeft om zich te beroepen op de onrechtmatigheid van de in Uniehandelingen vervatte bepalingen die als grondslag dienen voor een hun tegengeworpen besluit of handeling van nationaal recht, en om de nationale rechter ertoe te bewegen daarover prejudiciële vragen te stellen aan het Hof. De reden voor deze uitzondering wordt zowel gevormd door het vereiste de rechtszekerheid te waarborgen als door het vereiste te voorkomen dat misbruik wordt gemaakt van de rechtsmiddelen die de justitiabelen krachtens het Unierecht ter beschikking staan.

( 28 ) Zie met name arresten van 30 januari 1997, Wiljo (C‑178/95, EU:C:1997:46, punten 15‑25); 18 juli 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punten 55 en 56); 5 maart 2015, Banco Privado Português en Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, punt 28), en 25 juli 2018, Georgsmarienhütte e.a. (C‑135/16, EU:C:2018:582, punt 14; hierna: „arrest Georgsmarienhütte”).

( 29 ) Zie met name arresten van 15 februari 2001, Nachi Europe (C‑239/99, EU:C:2001:101, punten 29‑40), en 22 oktober 2002, National Farmers’ Union (C‑241/01, EU:C:2002:604, punten 34‑39). In laatstgenoemd arrest werd het verval van het recht om beroep in te stellen tegengeworpen aan een lidstaat. Zie ook arresten van 29 juni 2010, E en F (C‑550/09, EU:C:2010:382, punten 37‑52); 17 februari 2011, Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, punten 20‑24), en 27 november 2012, Pringle (C‑370/12, EU:C:2012:756, punt 41). Ik wens eraan te herinneren dat in het dictum van het arrest TWD uitdrukkelijk werd verwezen naar beschikkingen die de Commissie had vastgesteld op grond van artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag en naar de omstandigheid dat de verzoekende vennootschap bij de verwijzende rechter door de lidstaat schriftelijk van die beschikking in kennis was gesteld (waarbij haar erop gewezen werd dat zij een beroep tot nietigverklaring kon instellen bij de rechter). Ik breng tevens in herinnering dat de steunmaatregel die aan de orde was in de zaak die heeft geleid tot het arrest TWD, een individuele steunmaatregel was.

( 30 ) Zie in die zin met name arresten van 30 januari 1997, Wiljo (C‑178/95, EU:C:1997:46, punten 15‑25); 15 februari 2001, Nachi Europe (C‑239/99, EU:C:2001:101, punten 29‑40); 22 oktober 2002, National Farmers’ Union (C‑241/01, EU:C:2002:604, punten 34‑39), en 18 juli 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punten 55 en 56), alsmede het arrest Georgsmarienhütte, punt 14.

( 31 ) Zie dienaangaande conclusie van advocaat-generaal Campos Sánchez-Bordona in de zaak Georgsmarienhütte e.a. (C‑135/16, EU:C:2018:120, punt 38).

( 32 ) Zo heeft het Hof in talrijke gevallen geoordeeld dat het kennelijke karakter van een dergelijke procesbevoegdheid niet was aangetoond. Zie in die zin arresten van 23 februari 2006, Atzeni e.a. (C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2006:130, punten 30‑34); 8 maart 2007, Roquette Frères (C‑441/05, EU:C:2007:150, punten 35‑48); 29 juni 2010, E en F (C‑550/09, EU:C:2010:382, punten 37‑52); 17 februari 2011, Bolton Alimentari (C‑494/09, EU:C:2011:87, punten 20‑24); 18 september 2014, Valimar (C‑374/12, EU:C:2014:2231, punten 24‑38); 5 maart 2015, Banco Privado Português en Massa Insolvente do Banco Privado Português (C‑667/13, EU:C:2015:151, punten 27‑32); 16 april 2015, TMK Europe (C‑143/14, EU:C:2015:236, punt 26); 14 maart 2017, A e.a. (C‑158/14, EU:C:2017:202), en 19 september 2019, Trace Sport (C‑251/18, EU:C:2019:766, punten 28‑44).

( 33 ) Zie met name arrest van 4 december 2019, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo/Commissie (C‑342/18 P, niet gepubliceerd, EU:C:2019:1043, punt 66).

( 34 ) Zie met name arrest van 19 oktober 2000, Italië en Sardegna Lines/Commissie (C‑15/98 en C‑105/99, EU:C:2000:570, punt 36; hierna: „arrest Italië en Sardegna Lines/Commissie”), en het arrest Georgsmarienhütte (punt 30).

( 35 ) Zie arrest van 15 juli 1963, Plaumann/Commissie (25/62, EU:C:1963:17, blz. 232), alsook met name arrest van 9 juni 2011, Comitato Venezia vuole vivere e.a./Commissie (C‑71/09 P, C‑73/09 P en C‑76/09 P, EU:C:2011:368, punt 52; hierna: „arrest Comitato ,Venezia vuole vivere’”).

( 36 ) Zie met name arrest van 6 november 2018, Scuola Elementare Maria Montessori/Commissie, Commissie/Scuola Elementare Maria Montessori en Commissie/Ferracci (C‑622/16 P–C‑624/16 P, EU:C:2018:873, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 37 ) Zie arrest van 2 februari 1988, Kwekerij van der Kooy e.a./Commissie (67/85, 68/85 en 70/85, EU:C:1988:38, punt 15).

( 38 ) In de zaak die heeft geleid tot het arrest van 2 februari 1988, Kwekerij van der Kooy e.a./Commissie (67/85, 68/85 en 70/85, EU:C:1988:38), werd een dergelijke terugvordering niet gelast, zoals met name blijkt uit de conclusie van advocaat-generaal Slynn in deze gevoegde zaken (niet gepubliceerd, EU:C:1987:177, blz. 240).

( 39 ) Zie met name arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak. Zie voor een recente bevestiging van die rechtspraak arrest van 28 juni 2018, Andres (Faillissement Heitkamp BauHolding)/Commissie (C‑203/16 P, EU:C:2018:505, punt 45).

( 40 ) Zie arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 55, waarin het Hof de door de Commissie aangevoerde argumenten afwijst die inhielden dat toen het besluit werd vastgesteld dat aan de orde was in de zaak die heeft geleid tot dat arrest, de begunstigden die op grond van dat besluit steun moesten terugbetalen, nog niet konden worden geïdentificeerd.

( 41 ) Zie arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 56 (cursivering van mij).

( 42 ) 11/82, EU:C:1985:18, punt 31. In dat arrest heeft het Hof geoordeeld dat wanneer de bestreden handeling een groep personen raakt die ten tijde van de vaststelling van deze handeling waren geïdentificeerd of konden worden geïdentificeerd op basis van specifieke kenmerken van de leden van deze groep, deze personen door deze handeling individueel kunnen worden geraakt voor zover zij deel uitmaken van een beperkte kring van marktdeelnemers. Zie ook beschikking van 17 januari 1992, Sofrimport/Commissie (C‑152/88, EU:C:1992:21, punt 11), en arrest van 17 september 2009, Commissie/Koninklijke FrieslandCampina (C‑519/07 P, EU:C:2009:556, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 43 ) Zie arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 56.

( 44 ) Zie arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 57. Datzelfde argument werd door de Commissie aangevoerd maar door het Hof verworpen in het arrest van 29 april 2004, Italië/Commissie (C‑298/00 P; hierna: „arrest Italië/Commissie, EU:C:2004:240, punt 31).

( 45 ) Zie de punten 31‑37 van dit arrest.

( 46 ) De litigieuze beschikking is bekendgemaakt in het Publicatieblad op 19 maart 2005. Aangezien niets erop wijst dat de Compagnie vóór die datum kennis zou hebben gehad van deze beschikking (tijdens de terechtzitting heeft de vertegenwoordiger van de Compagnie verklaard dat deze van de beschikking had kennisgenomen door het Publicatieblad te raadplegen), moet ervan worden uitgegaan dat de termijn om op te komen tegen die beschikking voor die onderneming is ingegaan op voornoemde datum van bekendmaking.

( 47 ) Zie de punten 34 en 35 van dat arrest.

( 48 ) Zie punt 39 van dat arrest, dat betrekking heeft op een hogere voorziening van de Commissie waarbij zij zich met name beriep op de niet-ontvankelijkheid van het beroep tegen het besluit waarbij de steun van de regio Friuli‑Venezia Giulia (Italië) ten gunste van wegvervoersondernemingen uit die regio onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt werd verklaard, dat bij het Gerecht was ingesteld door ondernemingen die steun hadden ontvangen uit die regeling. Opgemerkt dient te worden dat het Hof in dat arrest dezelfde argumenten heeft afgewezen die de Commissie nogmaals, en opnieuw zonder succes, heeft aangevoerd in de zaak die heeft geleid tot het arrest Comitato „Venezia vuole vivere”. De Commissie had met name aangevoerd dat het arrest Italië en Sardegna Lines/Commissie niet relevant was, omdat de steunregeling die aan de orde was in de zaak die had geleid tot laatstgenoemd arrest, slechts een zeer klein aantal marktdeelnemers betrof en de Commissie met de situatie van de verzoekster, Sardegna Lines, specifiek rekening had gehouden in het kader van de formele onderzoeksprocedure met betrekking tot die steunregeling (zie in zoverre ook conclusie van advocaat-generaal Alber in de zaak Italië/CommissieC‑298/00 P, EU:C:2003:278, punt 33).

( 49 ) Zie met name conclusie van advocaat-generaal Alber in de zaak Italië/Commissie (C‑298/00 P, EU:C:2003:278, punt 70)

( 50 ) T‑254/00, T‑270/00 en T‑277/00, EU:T:2008:537; hierna: „arrest Hotel Cipriani e.a./Commissie”.

( 51 ) Zie de punten 76‑92 van het arrest Hotel Cipriani e.a./Commissie, waarvan de analyse – in hogere voorziening – is bevestigd door het arrest Comitato „Venezia vuole vivere”, punt 60. Zie ook arrest van 21 december 2011, A2A/Commissie (C‑320/09 P, niet gepubliceerd, EU:C:2011:858, punten 55‑61), waarbij in hogere voorziening de ontvankelijkheid van in 2002 bij het Gerecht ingestelde beroepen is bevestigd. In het arrest van 29 september 2000, CETM/Commissie (T‑55/99, EU:T:2000:223), had het Gerecht reeds het beroep ontvankelijk verklaard dat was ingesteld door een vereniging waarvan de taak bestond in het behartigen van de belangen van ondernemingen die de begunstigden waren van een steunregeling in de vorm van een rentesubsidie die automatisch werd toegepast op elke onderneming die voldeed aan de voorwaarden voor de toekenning ervan.

( 52 ) Zie dienaangaande, voor een overzicht van de rechtspraak in 2003, conclusie van advocaat-generaal Alber in de zaak Italië/Commissie (C‑298/00 P, EU:C:2003:278, punten 73‑85).

( 53 ) In de litigieuze beschikking wordt – in overweging 22 – enkel vermeld dat de vrijstellingen van sociale bijdragen voor de vissers en viskwekers in totaal 18,2 miljoen EUR bedroegen (de cijfers in de overwegingen 45 en 67 van de litigieuze beschikking, waarnaar de Commissie in haar opmerkingen verwijst, hebben uitsluitend betrekking op de viskwekers). Blijkens het dossier van de niet-nakomingsprocedure die heeft geleid tot het arrest Commissie/Frankrijk, waren de Franse autoriteiten van mening dat het – gezien het mechanisme voor de vrijstelling van sociale bijdragen dat bij de aan de orde zijnde steunregeling was ingevoerd – bijzonder moeilijk was om het totale steunbedrag en het aantal betrokken vissers te beoordelen, alsook dat dit aantal tot 28000 personen kon omvatten.

( 54 ) Zie de punten 76‑92 van dat arrest. Zie ook arrest van 12 september 2007, Italië/Commissie (T‑239/04 en T‑323/04, EU:T:2007:260, punten 36‑44), waarin het Hof de argumenten van de Commissie heeft afgewezen die inhielden dat uit het arrest Italië en Sardegna Lines/Commissie niet volgde dat alle begunstigden van steun die wordt toegekend in het kader van een steunregeling, individueel worden geraakt door het besluit van de Commissie waarbij deze regeling met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar wordt verklaard, omdat de Commissie bij die gelegenheid een nationale algemene en abstracte regeling heeft beoordeeld, zonder individuele gevallen te onderzoeken.

( 55 ) Zie, naast het arrest TWD, ook arrest van 18 juli 2007, Lucchini (C‑119/05, EU:C:2007:434, punten 55 en 56).

( 56 ) C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2006:130.

( 57 ) Zie ook conclusie van advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in de gevoegde zaken Atzeni e.a. (C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2005:256, punten 61‑99).

( 58 ) Ik beklemtoon dat het Hof in het arrest van 23 februari 2006, Atzeni e.a. (C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2006:130), de toepassing van het arrest TWD heeft uitgesloten nadat het met name had onderstreept dat de betrokken lidstaat de aan de orde zijnde beschikking niet had betekend aan de daadwerkelijke begunstigden van de steun in kwestie. Zie aangaande de betekenis die voor de tegenwerpelijkheid van het verval van recht toekomt aan de informatie waarover de daadwerkelijke begunstigde van steun die wordt toegekend op grond van een algemene regeling, kon beschikken met betrekking tot het besluit waarbij de terugvordering van die steun werd gelast, conclusie van advocaat-generaal Ruiz-Jarabo Colomer in de gevoegde zaken Atzeni e.a. (C‑346/03 en C‑529/03, EU:C:2005:256, punt 98).

( 59 ) Zie conclusie van advocaat-generaal Campos Sánchez-Bordona in de zaak Georgsmarienhütte e.a. (C‑135/16, EU:C:2018:120, punten 59 en 60).

( 60 ) Zoals blijkt uit het dossier van het beroep wegens niet-nakoming dat heeft geleid tot het arrest Commissie/Frankrijk.

( 61 ) T‑228/00, T‑229/00, T‑242/00, T‑243/00, T‑245/00–T‑248/00, T‑250/00, T‑252/00, T‑256/00–T‑259/00, T‑265/00, T‑267/00, T‑268/00, T‑271/00, T‑274/00–T‑276/00, T‑281/00, T‑287/00 en T‑296/00, EU:T:2005:90. Zie aangaande de relevantie van een dergelijke omstandigheid voor de niet-toepassing van het in het arrest TWD bedoelde verval van recht arrest Hotel Cipriani e.a./Commissie, punt 90.

( 62 ) Zie de punten 18‑22 van deze conclusie.

( 63 ) Volgens vaste rechtspraak, die in herinnering is gebracht in punt 43 van het arrest Commissie/Frankrijk, kan een lidstaat waartoe een besluit inzake staatssteun is gericht en die tegen dit besluit niet is opgekomen bij het Hof, de rechtmatigheid van dat besluit niet betwisten in het kader van een beroep wegens niet-nakoming van de verplichting om het betreffende besluit ten uitvoer te leggen (zie met name arrest van 12 mei 2005, Commissie/Griekenland, C‑415/03, EU:C:2005:287, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 64 ) De Commissie heeft overigens in haar memorie van repliek op de argumenten van de Franse Republiek gereageerd met betrekking tot de geldigheid van die verplichting en niet met betrekking tot het bestaan daarvan.

( 65 ) Zie met name arrest TWD, punt 21.

( 66 ) Cursivering van mij.

( 67 ) Cursivering van mij.

( 68 ) Cursivering van mij.

( 69 ) Zie met name arrest van 24 juli 2003, Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415, punt 83). Volgens vaste rechtspraak van het Hof kan een nationale maatregel slechts worden aangemerkt als een „steunmaatregel van de staat” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wanneer voldaan is aan alle hierna genoemde voorwaarden. Ten eerste moet het gaan om een maatregel van de staat of om een maatregel die met staatsmiddelen is bekostigd. Ten tweede moet die maatregel het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. Ten derde moet hij de begunstigde een selectief voordeel verschaffen. Ten vierde moet hij de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen [zie met name arrest van 28 juni 2018, Andres (Faillissement Heitkamp BauHolding)/Commissie, C‑203/16 P, EU:C:2018:505, punt 82 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

( 70 ) Zie met name arresten van 15 juli 1964, Costa (6/64, EU:C:1964:66, blz. 1221); 24 juli 2003, Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg (C‑280/00, EU:C:2003:415, punt 84), en 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 65 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 71 ) Zie arresten van 11 juli 1996, SFEI e.a. (C‑39/94, EU:C:1996:285, punt 60), en 29 april 1999, Spanje/Commissie (C‑342/96, EU:C:1999:210, punt 41).

( 72 ) Zie met name arresten van 23 februari 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg/Hoge Autoriteit (30/59, EU:C:1961:2, blz. 40), en 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

( 73 ) Zie met name arresten van 2 juli 1974, Italië/Commissie (173/73, EU:C:1974:71, punt 33); 26 september 1996, Frankrijk/Commissie (C‑241/94, EU:C:1996:353; punten 20‑24); 5 oktober 1999, Frankrijk/Commissie (C‑251/97, EU:C:1999:480, punt 36), en 7 maart 2002, Italië/Commissie (C‑310/99, EU:C:2002:143, punt 51).

( 74 ) Zie arresten van 12 december 2002, België/Commissie (C‑5/01, EU:C:2002:754, punten 38‑40), en 11 september 2012, Corsica Ferries France/Commissie (T‑565/08, EU:T:2012:415, punt 137), waarin het Gerecht heeft vastgesteld dat „het begrip steun niet noodzakelijk impliceert dat een wettelijke verplichting wordt nagekomen, maar veeleer dat lasten worden verlicht die normaliter op het budget van een onderneming drukken”.

( 75 ) C‑5/01, EU:C:2002:754, punten 39 en 40. In het arrest van 23 februari 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg/Hoge Autoriteit (30/59, EU:C:1961:2, blz. 51), had het Hof reeds geoordeeld dat de financiering uit de openbare middelen van een mijnwerkerspremie die werd uitgekeerd aan bepaalde werknemers in de steenkoolindustrie tot een verhoging van hun loon leidde die de productiekosten van de betrokken ondernemingen kunstmatig verminderde en dat die premie derhalve als steun moest worden beschouwd.

( 76 ) Zie arresten van 19 september 2000, Duitsland/Commissie (C‑156/98, EU:C:2000:467, punten 26 en 27); 13 juni 2002, Nederland/Commissie (C‑382/99, EU:C:2002:363, punten 62‑67); 28 juli 2011, Mediaset/Commissie (C‑403/10 P, niet gepubliceerd, EU:C:2011:533, punt 81), en 4 maart 2009, Italië/Commissie (T‑424/05, niet gepubliceerd, EU:T:2009:49, punten 132‑139). Zie ook artikel 107, lid 2, onder a), VWEU.

( 77 ) Arrest van 11 september 2012, Corsica Ferries France/Commissie (T‑565/08, EU:T:2012:415, punt 137).

( 78 ) Zie in die zin met name arrest van 5 oktober 1999, Frankrijk/Commissie (C‑251/97, EU:C:1999:480, punt 38).

( 79 ) C‑164/15 P en C‑165/15 P, EU:C:2016:990.

( 80 ) Zie arrest Ryanair, punt 98. Zie ook conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de gevoegde zaken Commissie/Aer Lingus en Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P en C‑165/15 P, EU:C:2016:515, punt 74).

( 81 ) T‑425/11, EU:T:2014:768, punten 49‑58 (in het bijzonder punt 57), in hoger beroep bevestigd bij beschikking van 22 oktober 2015, Commissie/Griekenland (C‑530/14 P, niet gepubliceerd, EU:C:2015:727).

( 82 ) De Compagnie verwijst met name naar het arrest van de Cour de cassation, chambre sociale (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, kamer voor socialezekerheidszaken, Frankrijk), van 4 december 2013, nr. 12‑18301 en 12‑18302, waarin die rechter – op basis van het in 1990 door hem geformuleerde beginsel dat „de inhoudingen die de werkgever bij wijze van voorheffing van de socialezekerheidsbijdragen toepast op het loon van de werknemers, niet hoger mogen zijn dan het bedrag van de daadwerkelijk betaalde bijdragen” – het beroep in cassatie had verworpen dat was ingesteld door een visbedrijf dat op de lonen van de zeelieden bepaalde bedragen aan werknemersbijdragen had ingehouden terwijl die inhoudingen nooit door de ENIM waren opgeëist (wegens een verlichting van de werknemersbijdragen waartoe bij ministeriële instructie was besloten naar aanleiding van de moeilijkheden waarmee de visserijsector werd geconfronteerd ten gevolge van de stijgende olieprijzen) en waarin hij had besloten dat de werkgever die bedragen aan de zeelieden moest terugbetalen.

( 83 ) Het Hof heeft zijn beoordeling uitdrukkelijk beperkt tot de kwestie van de terugvordering, aangezien de verzoekende partijen niet hadden kunnen aantonen dat het besluit van de Commissie waarbij werd vastgesteld dat er sprake was van staatssteun, onrechtmatig was (zie met name de punten 94, 98 en 99 van het arrest Ryanair).

( 84 ) Deze kwestie is aan bod gekomen in de conclusie van advocaat-generaal Mengozzi in de gevoegde zaken Commissie/Aer Lingus en Ryanair Designated Activity (C‑164/15 P en C‑165/15 P, EU:C:2016:515, punt 72).

( 85 ) Zie punt 104 van het arrest Ryanair.

( 86 ) Zie met name de punten 101 en 102 van het arrest Ryanair.

( 87 ) Opgemerkt dient te worden dat het niet uitgesloten is dat de aan de orde zijnde lastenverlichtingen op zijn minst gedeeltelijk betrekking hadden op bedragen die de ondernemingen reeds tegen het volledige tarief hadden ingehouden op de lonen van hun werknemers en die nog aan de bevoegde instanties moesten worden betaald (in herinnering dient te worden gebracht dat de circulaires die in de lastenverlichtingen voorzagen, dateerden van 15 april en 13 juli 2000 en betrekking hadden op de periode van 15 april tot en met 15 oktober 2000). In dat geval zou de maatregel, op zijn minst formeel gesproken, betrekking hebben gehad op de schulden van de ondernemingen jegens de socialezekerheidsinstellingen en niet op de werknemersbijdragen zelf. Zelfs indien wordt aangenomen dat er in een dergelijke constellatie geen sprake kon zijn van een verplichting voor de werkgever om de lastenverlichting met terugwerkende kracht door te geven aan zijn werknemers, heeft de Franse Republiek noch de Commissie aangevoerd dat de betreffende maatregelen een dergelijk karakter zouden hebben. Dat blijkt in elk geval niet uit de litigieuze beschikking.

( 88 ) Zie met name arresten van 3 april 2014, Frankrijk/Commissie (C‑559/12 P, EU:C:2014:217, punt 63), en 19 september 2018, Commissie/Frankrijk en IFP Énergies nouvelles (C‑438/16 P, EU:C:2018:737, punt 110).

( 89 ) Daarom ben ik van mening dat geen relevantie toekomt aan de door de Commissie ter terechtzitting aangehaalde precedenten, aangezien deze alle betrekking hebben op situaties waarin was erkend dat de betrokken ondernemingen indirect voordeel trokken uit de maatregelen die ten gunste van hun werknemers waren vastgesteld. Evenmin relevant is het in de schriftelijke opmerkingen van de Commissie aangehaalde besluit, aangezien de bij dat besluit vastgestelde staatssteun bestond in de verlaging van de btw-schuld van een onderneming die een aantal van haar btw-transacties op onrechtmatige wijze had vrijgesteld.

( 90 ) Zoals de Commissie heeft verduidelijkt in de zaken die hebben geleid tot de arresten van 19 september 2000, Duitsland/Commissie (C‑156/98, EU:C:2000:467) [zie ook conclusie van advocaat-generaal Saggio in deze zaak (EU:C:2000:47, punt 22)]; 13 juni 2002, Nederland/Commissie (C‑382/99, EU:C:2002:363, punt 63); 28 juli 2011, Mediaset/Commissie (C‑403/10 P, niet gepubliceerd, EU:C:2011:533, punt 63), en 4 maart 2009, Italië/Commissie (T‑424/05, niet gepubliceerd, EU:T:2009:49, punt 136). Zie eveneens arrest van 11 september 2012, Corsica Ferries France/Commissie (T‑565/08, EU:T:2012:415, punten 137 e.v.), waarin het Gerecht de Commissie heeft terechtgewezen omdat zij een overheidsmaatregel ten gunste van de voormalige werknemers van bepaalde ondernemingen niet als staatssteun had aangemerkt en waarin het Gerecht is nagegaan of er sprake was van een indirect economisch voordeel voor die ondernemingen.

( 91 ) Zie punt 99 van het arrest Ryanair.

( 92 ) C‑69/13, EU:C:2014:71, punten 22 en 35‑37.

( 93 ) C‑69/13, EU:C:2014:71, punt 32 en punt 1 van het dictum.