CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL K. ROEMER

VAN 25 MAART 1969 ( 1 )

Mijnbeer de President,

Mijne Heren Rechters,

Het heden te behandelen verzoek om een prejudiciële beslissing betreft wederom de sociale zekerheid van migrerende werknemers. De aan het geding ten grondslag liggende feiten zijn de volgende :

Torrekens, van Belgische nationaliteit en woonachtig in Frankrijk, was gedurende een periode van 14 jaar en 8 maanden in Frankrijk als arbeider werkzaam. In 1962 verzocht hij (vermoedelijk wegens het bereiken van de ouderdomsgrens) aan de Caisse régionale de sécurité sociale du Nord de la France (hierna te noemen: de Caisse régionale) om toekenning van de uitkering aan bejaarde werknemers.

Deze in 1941 ingevoerde uitkering heeft ten doel werknemers, die geen normale loopbaan in de zin van het sociale verzekeringsrecht doorliepen, overeenkomstig de in 1930 ingestelde regeling een minimale ouderdomsuitkering te waarborgen. Dit stelsel is thans in hoofdzaak geregeld bij de ordonnance van 2 februari 1945. Hierin wordt de voorwaarde gesteld dat de betrokkene van Franse nationaliteit is (wanneer niet in een bilaterale overeenkomst, gelijk in het Frans-Belgische Protocol van 17 januari 1948, anders werd bepaald). Het totale inkomen mag een bepaalde grens niet teboven gaan en er moet een arbeidsperiode van 15 jaar, respectievelijk — in een geval als het onderhavige — van 25 jaar zijn aangetoond. Zijn deze voorwaarden vervuld dan wordt een bepaald forfaitair bedrag toegekend, dat onafhankelijk is van de duur van de diensttijd en het beloop van de vroegere loonbedragen.

Met betrekking tot verzoeker in het onderhavige geding heeft de Caisse régionale onder verwijzing naar de vereiste duur van de Franse diensttijd beslist, dat aan de voorwaarden der Ordonnance van 2 februari 1945 niet is voldaan en het verzoek op dien grond op 17 mei 1962 afgewezen. Betrokkene bestreed deze beslissing bij de Commission de première instance de sécurité sociale te Rijssel met het betoog dat krachtens de verordening no. 3 van de Raad inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers de in de periode 1909 tot 1920 vervulde Belgische tijdvakken van arbeid en daarmede gelijkgestelde tijdvakken aan de duur van de Franse arbeidsperiode moeten worden toegevoegd, dat wil zeggen in casu: een Belgische arbeidsperiode van in totaal 6 jaar en 7 maanden, alsmede de in België vervulde militaire dienstplicht van 4 jaar en 3 maanden. Neemt men deze totale periode van 10 jaar en 10 maanden in aanmerking, dan komt men tot een arbeidsduur van meer dan 25 jaar. Deze opvatting werd door de Commission de première instance de sécurité sociale te Rijssel aanvaard en bij uitspraak van 13 november 1962 erkende zij verzoekers aanspraak op de uitkering aan bejaarde werknemers.

De zaak was hiermee evenwel nog niet afgedaan, immers de Caisse régionale ging in beroep bij het Gerechtshof te Douai. Dit leidde tot het veelbesproken arrest van 8 oktober 1963 waarin partijen voor de beslissing der geschilpunten naar de bij verordening no. 3 ingestelde administratieve commissie voor de sociale zekerheid van migrerende werknemers werden verwezen. — Bedoeld arrest werd op zijn beurt bij uitspraak van het Hof van Cassatie van 1 december 1965 wegens schending van artikel 177 van het E.E.G.-Verdrag vernietigd, met verwijzing van de zaak naar het Gerechtshof te Amiens. Hierop volgde het arrest van laatstgenoemd Hof van 7 juli 1966, waarbij de voor verzoeker gunstiger uitspraak van de Commission de première instance werd bevestigd en ten slotte kwam het andermaal tot een beroep van de Caisse régionale bij het Hof van Cassatie. Dit is het huidige stadium van de behandeling voor de nationale rechter. Uit het daarvan geschetste verloop blijkt duidelijk dat het hoofdzakelijk gaat om de vraag of in het buitenland vervulde tijdvakken van arbeid en daarmee gelijkgestelde tijdvakken krachtens artikel 27 van verordening no. 3 in aanmerking mogen worden genomen voor de toekenning van de uitkering aan bejaarde Franse werknemers, dan wel of — gelijk de Caisse régionale meent — de verordening no. 3 slechts geldt voor ouderdomsuitkeringen welke op bijdragebetaling berusten.

Gezien dit „ernstige interpretatiegeschil” schorste het Hof van Cassatie het geding bij arrest van 24 oktober 1968 en legde overeenkomstig artikel 177 van het E.E.G.-Verdrag de gerezen vragen van uitlegging aan het Europese Hof voor.

Met betrekking tot dit verzoek werden memories ingezonden door de Franse Regering, de Commissie der Europese Gemeenschappen en verzoeker Torrekens. Zij hebben ook aan de mondelinge behandeling deelgenomen.

Wij hebben ons derhalve bezig te houden met het aan het Hof van Cassatie te geven antwoord.

1. Allereerst moet worden vastgesteld dat het Hof van Cassatie heeft nagelaten bepaalde vragen uitdrukkelijk te formuleren. — Ook al wordt de behandeling van het verzoek hierdoor bemoeilijkt, zo mag het op die grond toch niet als niet-ontvankelijk worden afgewezen. Volgens Uw rechtspraak kunnen interpretatievragen ook impliciet worden gesteld en niet zelden kwam het voor dat het Hof zich de inspanning moest getroosten uit onvoldoend geredigeerde verzoeken ontvankelijke vragen van interpretatie af te leiden. Dit moet ook in het onderhavige geval mogelijk zijn. Uit de context van het renvooiarrest, en met name uit de rechtsoverwegingen, wordt wel voldoende duidelijk waarom het gaat. De Caisse régionale stelt schending of verkeerde toepassing van de artikelen 1, 2, 3, 27 en 28 van verordening no. 3, van de bijlagen B en D tot deze verordening, alsmede van het in bijlage D genoemde Frans-Belgische Protocol van 17 januari 1948. Wij zullen dus moeten onderzoeken of bedoelde teksten mogen worden uitgelegd in die zin, dat voor het verkrijgen ener aanspraak op de Franse uitkeringen aan bejaarde werknemers verschillende tijdvakken van arbeid of daarmede gelijkgestelde tijdvakken mogen worden samengeteld. Derhalve mag er van worden uitgegaan dat het de bedoeling van het Hof van Cassatie was dit vraagstuk aan het Hof voor te leggen.

2. Het tweede probleem waartoe dit geval aanleiding geeft wordt in een bedenking van de Franse Regering aan de orde gesteld. — Bij de weergave der feiten wezen wij erop dat de Franse uitkering aan bejaarde werknemers in beginsel alleen voor Franse onderdanen is bestemd. Voor Belgische onderdanen werden bijzondere voorwaarden in een bilaterale overeenkomst voorzien, namelijk in het Protocol van 17 januari 1948. Dit Protocol wordt in bijlage D van verordening no. 3 onder het opschrift „België-Frankrijk” vermeld. Daartoe wordt in artikel 6, tweede lid van verordening no. 3 gezegd : „ongeacht de bepalingen' van deze verordening blijven van toepassing … andere bepalingen van Verdragen inzake sociale zekerheid, voor zover zij in bijlage D van deze verordening worden vermeld”. Uit deze bepaling leidt de Franse Regering — in het bijzonder op grond van een vergelijking met de bewoordingen van artikel 6, eerste lid — af, dat het onderhavige geval uitsluitend naar het Frans-Belgische Protocol en daarentegen niet naar verordening no. 3 moet worden behandeld. Het gaat derhalve in het geheel niet om haar uitlegging, anders gezegd, de hierboven weergegeven interpretatievragen zijn, voor zover zij op verordening no. 3 zien, voor de beslissing irrelevant. Met betrekking tot deze opmerkingen dient allereerst te worden gezegd, dat het Hof tot dusver in prejudiciële zaken — zulks in afwijking van herhaalde voorstellen in andere zin — principieel heeft geweigerd te onderzoeken of de hem voorgelegde vragen voor de beslissing relevant zijn. Eerst in het arrest van 19 december 1968 (zaak 13-68) valt de neiging te onderkennen dit standpunt te verlaten. Daar heet het namelijk : „tenzij de verwijzing naar de te interpreteren tekst kennelijk onjuist is, werd het Hof op geldige wijze geadieerd”. Derhalve moet — wat de relevantie der vraag betreft — hoogstens worden onderzocht of er van een kennelijke vergissing sprake is. Dit kan in het onderhavige geval niet worden gezegd.— Allereerst valt te betwijfelen of artikel 2, tweede lid van verordening no. 3 inderdaad de door de Franse Regering voorgestelde strekking heeft. Gaat men — met de Commissie — ervan uit dat een enge interpretatie nodig is, zo kan uit die bepaling evengoed worden afgeleid, dat de in bijlage D genoemde Verdragen toepasselijk blijven ondanks het voorschrift van artikel 5, hetwelk bepaalt, dat de verordening in de plaats treedt van sommige Verdragen inzake sociale zekerheid. In deze zin luidt althans een voorstel van de Commissie van 11 januari 1966. Aldus gezien, zou artikel 6, tweede lid, derhalve niet op een exclusieve toepassing der in bijlage D genoemde Verdragen wijzen. Let men voorts op de bewoordingen van het Frans-Belgische Protocol (de vraag of wij tot intetpretatie daarvan bevoegd zijn, blijft voorlopig open) dan kan men slechts vaststellen dat voor Belgische arbeiders naar het Franse recht wordt verwezen. Dit geschiedt met de volgende woorden: „De vergoeding aan de bejaarde loonarbeiders zal onder de voorwaarden, voor de Franse arbeiders in de wetgeving betreffende bejaarde werknemers voorzien, worden toegestaan aan alle bejaarde Belgische werknemers zonder voldoende inkomsten, die op de datum van de aanvraag ten minste 15 jaar onafgebroken hun veblijfplaats in Frankrijk zullen hebben.” Gezien deze tekst is het alleszins mogelijk dat het Hof van Cassatie de verwijzing naar de Franse wetgeving verstaat in de zin van een verwijzing naar de situatie rechtens gelijk die als een gevolg van verordening nr. 3 ontstond. Uitgaande van zodanige interpretatie — die althans niet kennelijk onjuist voorkomt — zou dus ook bij toepassing van het Frans-Belgische Protocol de inhoud van verordening no. 3 nog van belang zijn. Wij stellen derhalve vast, dat er plausibele gronden aanwezig zijn voor het verzoek om interpretatie en dat er geen aanleiding bestaat de uitlegging tot artikel 6 van verordening no. 3 te beperken.

3. Wat de beantwoording van de ons voorgelegde vragen zelf betreft, verdient het mijns inziens aanbeveling overeenkomstig de door de Commissie voorgestelde volgorde tewerk te gaan. Zo rijst allereerst de vraag of de Franse uitkering aan bejaarde werknemers onder verordening no. 3 valt. Deze vraag is, gelijk de Commissie heeft aangetoond, aan de hand van de tekst van verordening no. 3 niet moeilijk te beantwoorden. Allereerst kan op artikel 2, eerste lid, paragraaf 1, sub c), worden gewezen, waarin geheel in het algemeen wordt bepaald dat de verordening van toepassing is op alle wettelijke regelingen inzake „uitkeringen bij ouderdom”. — Voorts kan worden gewezen op artikel 3 overeenkomstig hetwelk bijlage B de op het grondgebied van iedere Lid-Staat op het tijdstip van vaststelling der verordening van kracht zijnde wettelijke voorschriften inzake sociale zekerheid vermeldt waarop de verordening van toepassing is. Inderdaad wordt in bijlage B, hoofdstuk „Frankrijk” sub g), uitdrukkelijk de „uitkering aan bejaarde werknemers” genoemd. — Ten slotte zij nog gewezen op de bijlagen D en E, waarvan de eerste de bepalingen in de verdragen over sociale zekerheid samenvat waarop door de verordening geen inbreuk wordt gemaakt, terwijl bijlage E de uitkeringen vermeldt welke niet in het buitenland worden uitbetaald. Ook wordt hier telkens de uitkering aan bejaarde werknemers van het Franse recht genoemd, hetgeen niet nodig geweest zou zijn indien ze buiten het toepassingsgebied van verordening no. 3 vielen. Derhalve behoeft voor de beantwoording, van de eerste vraag in het geheel niet te worden onderzocht, of verordening no. 3 — gelijk de Caisse régionale meent — geen betrekking heeft op niet-contributieve stelsels. In ieder geval zou op dit punt overeenkomstig het betoog van de Commissie het volgende kunnen worden opgemerkt. Het schijnt vast te staan, dat ook de Franse ouderdomsuitkering door de fondsen van sociale zekerheid wordt betaald en wel op grond van de bijdragen der werkgevers. Bovendien schijnen ook de bijdragen voor de sociale verzekeringen door de werknemers een zekere rol te spelen in zoverre namelijk dat bijdragen althans voor één jaar gedurende de periode 1930 tot 1945 voldaan moeten zijn en voorts voor alle jaren na 1945. — Belangrijker dan dit gegeven is echter de vaststelling dat inderdaad voor verordening no. 3 de onderscheiding tussen stelsels die wel en die niet op bijdragebetaling berusten geen rol speelt. Zij zou ook — gelijk de Commissie heeft aangetoond — gezien het grote aantal stelsels die financiering uit gecombineerde bronnen voorzien, gekunsteld aandoen. Men heeft dan ook in de langdurige onderhandelingen en uitgebreide voorstudies welke aan de redactie van verordening no. 3 voorafgingen — gelijk uit de geschiedenis van haar totstandkoming duidelijk blijkt — bewust van bedoelde onderscheiding afgezien en in artikel 2 der verordening uitdrukkelijk bepaald dat zij toepassing vindt ook op de stelsels van sociale zekerheid die niet op premie- of bijdragebetaling berusten. Derhalve kan niet worden betwijfeld dat verordening no. 3 mede de Franse uitkering aan bejaarde werknemers omvat.

4. In aansluiting hierop rijst een andere vraag, namelijk of er gronden te vinden zijn welke zich in het bijzonder tegen een beroep op artikel 27, dus tegen toepassing van het beginsel spreken dat samentelling van tijdvakken van verzekering en daarmede gelijkgestelde tijdvakken plaatsvindt wanneer op een verzekerde achtereenvolgens of afwisselend de wettelijke regelingen van twee of meer Lidstaten van toepassing waren. Ook op dit punt heeft de Commissie ons inziens overtuigende argumenten aangevoerd. Zo is met name de omstandigheid zonder betekenis dat de Franse ouderdomsuitkering slechts wordt toegekend wanneer van een bepaald aantal tijdvakken van arbeid is gebleken. Weliswaar spreekt artikel 27 van tijdvakken van verzekering en daarmede gelijkgestelde tijdvakken, doch uit de beslissende definities van artikel 1 van verordening no. 3 blijkt dat de term „tijdvakken van verzekering” de tijdvakken van bijdragebetaling of van arbeid omvat (zie sub p) en dat „de gelijkgestelde tijdvakken”, die zijn welke met de tijdvakken van verzekering of van arbeid zijn gelijkgesteld (zie sub r). Ook is van geen belang het feit dat in het opschrift van het derde hoofdstuk het begrip„pensioenen” wordt gebezigd. De Commissie verklaart dit overtuigend in die zin dat deze kwalificatie gekozen werd om het derde hoofdstuk van het vijfde te onderscheiden, hetwelk bepalingen' inzake uitkeringen bij overlijden bevat, dat wil zeggen bedragen welke ineens in geval van overlijden worden uitgekeerd als bedoeld in artikel 1, sub t). Beslissend is derhalve, dat in de tekst van het derde hoofdstuk geheel in het algemeen van „uitkeringen” gesproken wordt. Zij worden evenwel in artikel 1, sub s), omschreven in formuleringen waaraan stellig ook de periodieke uitkeringen aan bejaarde werknemers volgens Frans recht beantwoorden. Ten slotte dient er nog op te worden gewezen dat het ook voor artikel 27 van geen belang is of de Franse ouderdomsuitkering op een niet contributief stelsel berust. Gelijk de Commissie aan de hand van het voorbeeld der uit openbare middelen toegekende werklozenhulp heeft aangetoond, verhinderen zulke bijzondere kenmerken de samentelling van artikel 27 niet In dit verband dient ook nog te worden gelet op het in een ander prejudicieel geding behandelde gemengde Luxemburgse systeem van ouderdomsuitkeringen, dat ongeacht een vast, uit openbare middelen gefinancierd en van bijdragebetaling onafhankelijk pensioensgedeelte, onder artikel 27 valt, en er zou op arresten kunnen worden gewezen ingevolge welke toepassing van de artikelen 27 en 28 ook voor zodanige wetten geldt die het bedrag van de uitkering onafhankelijk van de verzekeringstijdvakken vaststellen (zaken 100-63 en 4-66). Bijgevolg bestaat er geen enkel bezwaar artikel 27 op de Franse uitkering aan bejaarde werknemers toe te passen. Details van de berekeningsmethode, met name de proratisatie van artikel 28, schijnen tot dusver niet in het geding te zijn. Niettemin zij gezegd dat de toelichting van de Commissie ons ook op dit punt overtuigend voorkomt. Betoogd werd dat het er bij de samentelling en de pro rata-berekening om gaat vast te stellen welke tijdvakken naar het recht van de ene, en welke naar het recht van de andere Lid-Staat werden vervuld. In het onderhavige geval schijnt dit met name van belang te zijn in verband met de door verzoeker gedurende de eerste wereldoorlog in het Belgische leger vervulde militaire dienst. Deze valt kennelijk niet onder het Belgische recht, daar verzoeker vóór 1926 in dienst was, dat wil zeggen vóór de inwerkingtreding van de verplichte ouderdomsverzekering. De Belgische militaire diensttijd is evenwel ingevolge een briefwisseling van 29 juli 1953, welke in bijlage D van verordening no. 3 wordt genoemd, voor het Franse recht van betekenis en dus met Franse tijdvakken van arbeid gelijkgesteld. Bij het opstellen van de pro rata-breuk zou dit element derhalve ook in de teller tot uitdrukking moeten worden gebracht waarin slechts Franse tijdvakken worden samengeteld. Het is zonder meer duidelijk dat zulks op het eindbedrag der uitkering van invloed is. Daar het hoofdgeding evenwel, gelijk reeds gezegd, dit gedeelte van het probleem nog niet raakt en bijgevolg ook het verzoek om interpretatie daarop geen betrekking heeft, behoort de toelichting van de Commissie, hoe belangrijk zij ook voor de Franse instanties mogen zijn, niet in het dictum van de prejudiciële uitspraak te worden opgenomen.

5. Naar de Commissie meent, zou ten slotte nog de vraag moeten worden onderzocht; of in het in bijlage D van verordening no. 3 vermelde Frans-Belgische Protocol van 17 januari 1948 een element te vinden is, dat tegen de mogelijkheid van een samentelling der verschillende tijdvakken van arbeid ten behoeve van Belgische werknemers pleit en dus een uitzondering op de grondregel van artikel 27 rechtvaardigt. Hiermede komen wij terug op een reeds in de aanvang terloops genoemd vraagstuk, waarbij wij thans uitvoeriger moeten stilstaan. Het heeft twee aspecten: in de eerste plaats moet worden vastgesteld of het Hof van Cassatie inderdaad een interpretatie van bedoeld Protocol verwacht, terwijl voorts de vraag dient te worden behandeld of het Hof in het kader van artikel 177 van het E.E.G.-Verdrag een zodanige tekst mag interpreteren. Het antwoord op deze vraag zij thans reeds gegeven: inderdaad hebben wij met de Franse Regering er bezwaar tegen hier de opvatting der Commissie te volgen en tot interpretatie van het Protocol over te gaan. Allereerst valt het te betwijfelen of het Hof van Cassatie inderdaad een uitlegging van het Frans-Belgische Protocol verlangt. In zijn verzoek spreekt het namelijk van de uitlegging „des actes pris par les institutions de la Communauté”, van een „interprétation des règles communautaires”. Dat bij zodanige formuleringen ook aan een bilaterale, door twee Lid-Staten gesloten, overeenkomst gedacht zou kunnen worden is niet zonder meer duidelijk. Daar echter anderzijds, gelijk reeds gezegd, het ontbreken van expliciete vragen een ontwijfelbare vaststelling van hetgeen het Hof van Cassatie heeft gewild bemoeilijkt, moet het accent van het onderzoek niet hoofdzakelijk op dit punt worden gelegd, doch met name de vraag worden gesteld of het Hof tot interpretatie van het Frans-Belgische Protocol bevoegd is. Gelijk U bekend, is de Commissie geneigd deze vraag bevestigend te beantwoorden op grond van artikel 50 van verordening no. 3 blijkens hetwelk onder meer de in artikel 6, tweede lid, genoemde bijlagen — en dus ook bijlage D, waarin het Frans-Belgische Protocol wordt genoemd — wezenlijke bestanddelen der verordening zijn. Naar het oordeel van de Commissie ware het weinig zinvol indien men deze incorporatie slechts op de opsomming der bilaterale bepalingen en niet op hun tekst zelf zou betrekken. — Hiertegen kunnen evenwel naar onze mening ernstige bedenkingen worden aangevoerd. Allereerst dient eraan te worden herinnerd, dat enkele der in artikel 50 genoemde bijlagen (bij voorbeeld bijlage B en bijlage F) een overzicht van nationale rechtsvoorschriften bevatten. Zou men de in de bijlagen vermelde bepalingen als in verordening no. 3 opgenomen beschouwen, met het gevolg dat 's Hofs bevoegdheid tot interpretatie zich ook daartoe uitstrekt, dan zou zulks bijgevolg ook voor de genoemde nationale rechtsvoorschriften gelden, hetgeen stellig niet aanvaardbaar is. Met de Franse Regering moet er dan ook op worden gewezen dat het voorbehoud van opzegging in bijlage D en de wijzigingsprocedure van artikel 6, derde lid, van verordening no. 3 zich bezwaarlijk laten verenigen met de stelling dat de overeenkomsten van bijlage D een deel der verordening zijn geworden. — Anderzijds heeft artikel 50 ook bij een restrictieve interpretatie nog zin, wanneer men namelijk de opsomming der bijlagen en niet de opgesomde teksten zelf als in verordening no. 3 geïnsereerd beschouwt. Hierbij denken wij niet slechts aan de begrenzende functie van het voorschrift doch stellig ook aan de interpretatie door het Hof. Hiertoe is voldoende speelruimte gegeven bij voorbeeld in verband met de begrippen van bijlage A, de kwalificaties van bijlage B, de inhoud van bijlage C, de algemene opmerkingen in bijlage D of de bepalingen van bijlage F. — Ten slotte moet nog op 's Hofs arrest van 19 maart 1964 worden gewezen (zaak 75-63, Jurisprudentie, deel X, blz. 375), in hetwelk eveneens op een verzoek tot interpretatie van verordening no. 3 werd gewezen. Hierin heeft het Hof op de vraag of de vordering niet reeds op grond van de — in bijlage D genoemde — Duits-Nederlandse overeenkomst inzake sociale zekerheid van 29 maart 1951 moest worden toegewezen, beslist dat het Hof in het kader van artikel 177 van het E.E.G.-Verdrag „niet bevoegd is nationale rechtsvoorschriften uit te leggen”. Der halve moet dan ook worden aangenomen dat het Hof eveneens de vereiste competentie voor de uitlegging van het Frans-Belgische Protocol mist. Wijst men deze bedenkingen af, bij voorbeeld met het betoog dat verordening no. 3 te zamen met de bijzondere overeenkomst van bijlage D een coherent stelsel vormt dat een uniforme uitlegging verlangt en tracht men hiermede een onderzoek naar de strekking van het Frans-Belgische Protocol te rechtvaardigen, dan valt er inderdaad veel voor te zeggen de door de Commissie voorgestelde interpretatie te volgen. Zij is van oordeel — wij hebben dit in de aanvang reeds aangeduid — dat de hoofdfunctie van het Protocol daarin bestaat Belgische onderdanen tot de Franse uitkering aan bejaarde werknemers (die principieel aan het Franse staatsburgerschap werd verbonden) toe te laten, immers beslissend wordt geacht of ten tijde van de indiening van het verzoek een 15-jarig ononderbroken ingezetenschap in Frankrijk kan worden aangetoond. De verwijzing naar de „conditions prévues … par la législation sur les vieux travailleurs salariés” kan derhalve, voor wat de tijdvakken van arbeid betreft, niet in die zin worden verstaan, dat voor Belgische werknemers zodanige buitenlandse tijdvakken in strijd met het — ook voor de uitkering aan bejaarde werknemers geldende — beginsel van artikel 27 niet worden toegerekend; veeleer moet onder de „législation française”, waarvan in het Protocol gesproken wordt, de Franse rechtspositie worden verstaan gelijk die voortaan onder invloed van het supra-nationale recht van hogere gelding bestaat. — Inderdaad kan van deze interpretatie, in zoverre zij niet tot een ongunstiger regeling voor buitenlandse werknemers leidt, worden gezegd, dat zij het meest overeenstemt met de beginselen gelijk die in artikel 51 van het Verdrag en in verordening no. 3 tot uitdrukking zijn gebracht en in 's Hofs desbetreffende rechtspraak herhaaldelijk werden omschreven. Zij beantwoordt voorts aan het algemene rechtsbeginsel, dat eventuele afwijkingen van een algemene regeling duidelijk als zodanig te onderkennen moeten zijn (hetgeen bij voorbeeld geldt voor de voorschriften van bijlage E). Neemt men dus aan dat het Hof tot intrepretatie van het Frans-Belgische Protocol bevoegd is, dan kan slechts worden vastgesteld dat het de toepassing van artikel 27 van verordening no. 3, dat wil zeggen een samentelling van in verschillende Lid-Staten vervulde tijdvakken van arbeid, niet uitsluit.

6. Wij stellen derhalve voor op het verzoek van de Franse Hof van Cassatie tot interpretatie van het recht van sociale zekerheid der migrerende werknemers als volgt te antwoorden : — Verordening no. 3 geldt ook voor de Franse uitkeringen aan bejaarde werknemers. — Voor de aanspraak op een ouderdomsuitkering, welke van de duur van de diensttijd afhangt, komt ingevolge artikel 27 van verordening no. 3 de samentelling van de tijdvakken van arbeid welke in verschillende Lid-Staten naar het recht van die Staten werden vervuld en die als tijdvakken van verzekering of daarmede gelijkgestelde tijdvakken gelden, ook dan in aanmerking, wanneer de aanspraak steunt op een niet- of gedeeltelijk op bijdragebetaling berustend stelsel. Overeenkomstig de tot dusver gevolgde praktijk doet het Hof geen uitspraak over de kosten; hierover wordt in het kader van het oorspronkelijke geding overeenkomstig de nationale voorschriften beslist.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.