ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 10 MAART 1992. - IMPERIAL CHEMICAL INDUSTRIES PLC TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE VERANTWOORDELIJKHEID. - ZAAK T-13/89.



Jurisprudentie 1992 bladzijde II-01021

Zweedse bijz. uitgave bladzijde II-00183

Finse bijz. uitgave bladzijde II-00175



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Bewijselementen die in aanmerking kunnen worden genomen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

2. Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van recht van verweer - Recht van partijen waartegen procedure is ingeleid, om mededeling van verslag van Raadadviseur-auditeur te krijgen en daarover opmerkingen te maken - Afwezigheid

3. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot toekomstig marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Verbod - Mededingingsregelingen die na formele beëindiging effect blijven sorteren - Toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag

(EEG-Verdrag, art. 85)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

6. Mededinging - Mededingingsregelingen - Complexe inbreuk met kenmerken van overeenkomst en kenmerken van onderling afgestemde feitelijke gedraging - Eén enkele kwalificatie als "overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedraging" - Toelaatbaarheid - Gevolgen voor aan te dragen bewijselementen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

7. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Ongunstige beïnvloeding van handel tussen Lid-Staten - Globale beoordeling en niet met betrekking tot iedere deelnemer afzonderlijk

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

8. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking tot toepassing van mededingingsregels

(EEG-Verdrag, art. 190)

9. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Zwaarte van inbreuken - Beoordelingselementen - Verhoging van algemene niveau van geldboeten - Toelaatbaarheid - Voorwaarden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

10. Handelingen van de instellingen - Vermoeden van geldigheid - Betwisting - Voorwaarden

Samenvatting

1. In een krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag tot een onderneming gerichte beschikking mogen slechts als bewijsmiddelen tegen die onderneming worden gebruikt, documenten waarvan reeds in het stadium van de mededeling van de punten van bezwaar door het feit dat zij in die mededeling of in de bijlagen daarbij zijn genoemd, duidelijk was dat de Commissie er zich op wou beroepen, en over de bewijskracht waarvan de onderneming derhalve te gelegener tijd heeft kunnen discussiëren.

2. Het recht van verweer eist niet, dat de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, de gelegenheid krijgen opmerkingen te maken over het verslag van de Raadadviseur-auditeur. Het recht van verweer is immers rechtens genoegzaam geëerbiedigd wanneer de verschillende bij de opstelling van de eindbeschikking betrokken instanties nauwkeurig op de hoogte zijn gebracht van hetgeen de ondernemingen op de hun door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar hebben geantwoord, en van de bewijselementen die de Commissie tot staving van deze punten van bezwaar heeft aangevoerd. Het verslag van de Raadadviseur-auditeur is evenwel een zuiver intern document van de Commissie dat slechts de waarde van een advies heeft en niet is bedoeld om het betoog van de ondernemingen aan te vullen of te corrigeren en evenmin om nieuwe punten van bezwaar te formuleren of nieuw bewijsmateriaal tegen de ondernemingen aan te dragen.

3. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

4. Artikel 85 EEG-Verdrag is van toepassing op overeenkomsten die niet meer van kracht zijn, doch na hun formele beëindiging effect blijven sorteren.

5. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

6. Artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag voorziet niet in een specifieke kwalificatie voor een complexe inbreuk die, doordat zij een voortgezette gedraging vormt die wordt gekenmerkt door één enkel doel en waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging moeten worden gekwalificeerd, niettemin als één inbreuk moet worden beschouwd. Derhalve kan een dergelijke inbreuk als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" worden gekwalificeerd, zonder dat behoeft te worden bewezen dat elk van de feitelijke bestanddelen zowel de karakteristieken van een overeenkomst als van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertoont.

7. Een onderneming moet worden geacht te hebben deelgenomen aan overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden, en daardoor artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag te schenden, wanneer die ongunstige beïnvloeding het gevolg kon zijn van het gedrag van alle deelnemende ondernemingen te zamen, ongeacht de gevolgen van haar individuele deelneming.

8. De Commissie is krachtens artikel 190 EEG-Verdrag weliswaar gehouden, haar beschikkingen met redenen te omkleden met vermelding van de feitelijke en juridische gegevens waarvan de wettigheid van de maatregel afhangt en van de overwegingen die haar tot het nemen van haar beschikking hebben geleid, doch het is in het geval van een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels niet vereist, dat zij ingaat op alle feitelijke en rechtspunten die door elke betrokkene tijdens de administratieve procedure zijn opgeworpen.

9. Bij de beoordeling van de ernst van een inbreuk met het oog op de vaststelling van de hoogte van de boete moet de Commissie niet enkel de bijzondere omstandigheden van het geval, maar ook de context waarbinnen de inbreuk is gepleegd, in aanmerking nemen, en zij moet ervoor zorgen dat haar optreden een preventieve werking heeft, inzonderheid met betrekking tot die inbreuken die bijzonder schadelijk zijn voor de verwezenlijking van de doelstellingen van de Gemeenschap.

Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboetes van een bepaald niveau heeft opgelegd, behoeft haar niet te verhinderen dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien zulks noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid. Met name mag zij het niveau van de geldboetes verhogen om de preventieve werking ervan te versterken, wanneer bepaalde soorten inbreuken, ofschoon de onwettigheid ervan reeds bij het begin van het communautaire mededingingsbeleid is vastgesteld, nog steeds betrekkelijk veel voorkomen wegens de winst die sommige van de betrokken ondernemingen daarmee kunnen behalen.

10. Aangezien een betekende en bekendgemaakte handeling moet worden vermoed geldig te zijn, staat het aan degene die zich op de formele ongeldigheid of de non-existentie van een handeling beroept, de rechter redenen aan te geven waarom de schijn van geldigheid moet worden doorbroken.

Partijen

In zaak T-13/89,

Imperial Chemical Industries plc, vennootschap naar Engels recht, gevestigd te Millbank, Londen (Verenigd Koninkrijk), vertegenwoordigd door D. Vaughan, QC, V. O. White en R. J. Coles, Solicitors, en D. Anderson, Barrister, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van L. H. Dupong, advocaat aldaar, Rue des Bains 14a,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch hoofdadviseur A. McClellan als gemachtigde, bijgestaan door K. Banks, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J.-L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking waarbij de Commissie vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een assortiment van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die voor zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA, die op haar beurt Montedipe SpA is geworden), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries plc en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en Chemie Linz AG in Oostenrijk. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten in West-Europa aan: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt volgens de beschikking evenwel niet weg, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries plc, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co. elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 Imperial Chemical Industries plc was een van de producenten die in 1977 de polypropyleenmarkt bevoorraadden en is één van de "grote vier". Haar marktaandeel lag tussen 10,6 en 11,4 %.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO);

- BASF AG (hierna: BASF);

- DSM NV (hierna: DSM);

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules);

- Hoechst AG (hierna: Hoechst);

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels);

- Imperial Chemical Industries plc (hierna: ICI);

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte);

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell);

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay);

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na deze verificaties verzocht de Commissie voornoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen (hierna: het verzoek om inlichtingen). Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco;

- Chemie Linz AG (hierna: Linz);

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil);

- Petrofina SA (hierna: Petrofina);

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochtermaatschappij van Saga, alsmede bij de verkoopkantoren van Linz in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een systeem van jaarlijkse controle van de verkochte hoeveelheden hadden opgezet, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen Raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, hun weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridische adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een bundel documenten bestaande uit kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede uit notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was dat de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen mochten krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken vóór de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Om die redenen deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het beweerde kartel juridisch niet duidelijk had afgebakend in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode hun opmerkingen in; de andere ondernemingen (met uitzondering van Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van het proces-verbaal van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot tenminste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, [Solvay] en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot tenminste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf tenminste 1978 tot tenminste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot tenminste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, twee maal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iii) BASF AG, 2 500 000 ECU, dat is 5 362 225 DM;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

vii) Huels AG, 2 750 000 ECU, dat is 5 898 447,50 DM;

viii) ICI plc, 10 000 000 ECU; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 LIT;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xii) Rhône-Poulenc SA, 500 000 ECU, dat is 3 420 950 FF;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xiv) Solvay & Cie, 2 500 000 ECU, dat is 109 608 750 BFR;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

(omissis)"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen met de door deze verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen toegezonden.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 6 augustus 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89 tot en met T-4/89, T-6/89 tot en met T-12/89, T-14/89 en T-15/89).

18 Bij op dezelfde dag ingediende afzonderlijke akte heeft ICI het Hof overeenkomstig artikel 91 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof verzocht, de Commissie te gelasten de documenten te produceren die deze had geweigerd aan haar over te leggen. Het Hof heeft dat verzoek bij beschikking van 11 december 1986 (zaak 212/86 R, ICI, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie) afgewezen.

19 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

20 Bij beschikking van 15 november 1989 heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988) naar het Gerecht verwezen.

21 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

22 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de organisatie van de mondelinge behandeling vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

23 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

24 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht voornoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

25 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

26 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

27 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en de advocaat-generaal gehoord, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

28 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

29 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

30 ICI concludeert dat het het Gerecht behage:

1) nietig te verklaren de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 (IV/31.149 - Polypropyleen), voor zover betrekking hebbend op ICI;

2) de aan ICI opgelegde geldboete op te heffen of te verlagen;

3) zo ICI de boete in dit stadium moet betalen en betaling niet kan opschorten, de Commissie te veroordelen tot terugbetaling aan verzoekster van de betaalde boete dan wel het passende gedeelte daarvan, vermeerderd met interesten van 1 % boven het tarief van de in artikel 4 van de beschikking genoemde bank in het Verenigd Koninkrijk;

4) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

31 Het Gerecht is van mening, dat verzoeksters middelen in de hierna beschreven volgorde moeten worden onderzocht: in de eerste plaats de middelen inzake schending van het recht van verweer: de Commissie zou een aantal documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet aan verzoekster hebben overgelegd (1), verzoekster zou het verslag van de Raadadviseur-auditeur niet hebben ontvangen (2) en de Commissie zou een voorbarig en op vooropgezette ideeën gebaseerd oordeel hebben geveld; in de tweede plaats de middelen inzake de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1) en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2): de Commissie zou de inbreuk onjuist hebben gekwalificeerd (A) en het mededingingsbeperkende doel of gevolg (B) respectievelijk de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen Lid-Staten (C) onjuist hebben beoordeeld; in de derde plaats de middelen betreffende de motivering van de beschikking, en in de vierde plaats de middelen betreffende de vaststelling van de geldboete, die gedeeltelijk zou zijn verjaard (1) en niet in verhouding zou staan tot de duur (2) en de zwaarte (3) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Niet-overlegging van documenten bij de mededeling van de punten van bezwaar

32 Verzoekster betoogt, dat de Commissie haar bij de mededeling van de punten van bezwaar veertien documenten of reeksen documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet heeft overgelegd, zodat zij zich daarover niet heeft kunnen uitspreken. Het gaat om de volgende documenten: van ATO verkregen documenten met betrekking tot de uitwisseling van informatie over leveranties van de Franse fabrikanten in de EEG en het toepassen van quota op de Franse markt in 1979 (punt 15, sub h, van de beschikking); een document van 6 september 1977, dat bij Solvay zou zijn aangetroffen (punt 16, voorlaatste alinea, van de beschikking); de verslagen van twee - respectievelijk op 5 juli en 12 september 1979 gehouden - interne bijeenkomsten van Shell (punten 29 en 31 van de beschikking); een intern document van Solvay, waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen" worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen" voor januari 1981 worden genoemd (punt 32 van de beschikking); een aanmaning van Solvay van 17 juli 1981 aan haar verkoopkantoren (punt 35 van de beschikking); een document van Shell betreffende de vaststelling van een richtprijs op 1 november 1981 (punt 36, eerste alinea, van de beschikking); een nota van Hercules, waaruit blijkt dat de richtprijs in de loop van december 1981 naar beneden werd bijgesteld (punt 36, tweede alinea, van de beschikking); een intern rapport van Hoechst van 6 juni 1983, waarin werd bepaald dat met ingang van 1 juli van dat jaar een minimumprijs zou worden toegepast, en een telex van Linz van 8 juni 1983 (punt 49 van de beschikking); twee documenten van Shell met de titel "PP W. Europe-Pricing" en "Market quality report" (punt 49 van de beschikking); een interne nota van ATO van 28 september 1983 (punt 51 van de beschikking), en ten slotte een bij Shell aangetroffen werkdocument met betrekking tot het eerste kwartaal van 1983 (punten 63, derde alinea, en 64 van de beschikking).

33 De Commissie voert aan, dat verzoekster tijdens de procedure "toegang tot het dossier" inzage heeft kunnen nemen van de in de punten 15, 32 of 35 van de beschikking genoemde documenten. De telex van Linz van 8 juni 1983 is overgelegd als bijlage Linz H1 bij de brief van 29 maart 1985. In een zeer beperkt aantal gevallen was de Commissie van mening, dat de documenten gevoelige zakelijke informatie met betrekking tot een bepaalde producent bevatten, zodat de andere producenten de toegang tot die documenten werd ontzegd. De Commissie concludeert, dat hoe dan ook geen van de door verzoekster genoemde documenten voor de onderhavige zaak van belang was, daar die documenten hetzij niet op verzoekster betrekking hadden, hetzij slechts een bevestiging waren van andere documenten. Overigens heeft verzoekster niet getracht duidelijk te maken, hoe haar recht van verweer door de niet-overlegging van de betrokken documenten zou kunnen zijn geschonden.

34 Het Gerecht stelt vast dat het volgens de rechtspraak van het Hof niet aankomt op de documenten als zodanig, doch op de conclusies die de Commissie daaruit heeft getrokken. In zoverre deze documenten niet in de mededeling van de punten van bezwaar zijn vermeld, mocht de betrokken onderneming ervan uitgaan dat zij voor de zaak niet van belang waren. Door een onderneming niet mee te delen dat bepaalde documenten in haar beschikking zouden worden aangevoerd, heeft de Commissie deze belet, tijdig haar standpunt over de bewijskracht van deze stukken te kennen te geven. Bijgevolg kunnen deze stukken met betrekking tot die onderneming niet als geldige bewijsmiddelen worden beschouwd (arresten van 25 oktober 1983, zaak 107/82, AEG, Jurispr. 1983, blz. 3151, r.o. 27, en 3 juli 1991, zaak C-62/86, AKZO Chemie, Jurispr. 1991, blz. I-3359, r.o. 21).

35 In casu kunnen alleen de documenten die werden genoemd in de algemene of de individuele mededeling van de punten van bezwaar of in de brief van 29 maart 1985, of de documenten die bij deze stukken waren gevoegd, maar er niet met zoveel woorden in werden genoemd, worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. De documenten die bij de mededelingen van de punten van bezwaar waren gevoegd, doch hierin niet werden genoemd, kunnen in de beschikking slechts tegen verzoekster in stelling worden gebracht voor zover deze uit de mededelingen van de punten van bezwaar redelijkerwijze kon opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken.

36 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat van de door verzoekster genoemde stukken alleen de telex van Linz van 8 juni 1983 als bewijsmiddel tegen verzoekster kan worden gebruikt, omdat deze werd genoemd in de brief van 29 maart 1985 en bovendien als bijlage Linz H1 bij die brief was gevoegd. De overige door verzoekster genoemde documenten kunnen niet worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan haar kunnen worden tegengeworpen.

37 De vraag, of de feiten die de Commissie in de beschikking ten aanzien van verzoekster heeft vastgesteld, zonder laatstgenoemde documenten niet gestaafd kunnen worden, dient aan de orde te komen bij het onderzoek van de gegrondheid van die vaststellingen.

2. Niet-overlegging van het verslag van de Raadadviseur-auditeur

38 Verzoekster betoogt, dat de Commissie geen gehoor heeft gegeven aan haar verzoek om overlegging van het verslag van de Raadadviseur-auditeur. Zij wijst erop, dat zij het Hof overeenkomstig artikel 91 van het Reglement voor de procesvoering heeft verzocht, de Commissie te gelasten dat verslag over te leggen, waarin de Raadadviseur-auditeur het bestaan van een felle sterke concurrentie op de markt zou hebben erkend. Ofschoon verzoekster ervan op de hoogte is, dat haar verzoek bij beschikking van het Hof van 11 december 1986 is afgewezen (zaak 212/86 R, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, r.o. 5 tot en met 8), vraagt zij het Gerecht toch om, gezien het feit dat de door de Commissie aangevoerde argumenten ten gronde weinig overtuigend zijn, overlegging van bedoeld verslag te gelasten of althans ervan kennis te nemen.

39 De Commissie weigert het verslag van de Raadadviseur-auditeur over te leggen en beroept zich daartoe op genoemde beschikking van het Hof van 11 december 1986 (r.o. 7). Haars inziens is er geen enkele reden om op die beschikking terug te komen.

40 Het Gerecht wijst erop, dat het recht van verweer niet eist, dat de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, de gelegenheid krijgen opmerkingen te maken over het verslag van de Raadadviseur-auditeur, dat een zuiver intern document van de Commissie is. Het Hof heeft dienaangaande geoordeeld, dat dit verslag voor de Commissie slechts de waarde van een niet-bindend advies heeft en dat het in die omstandigheden geen enkel beslissend element bevat waarmee de gemeenschapsrechter bij de uitoefening van zijn toetsingsrecht rekening dient te houden (beschikking van 11 december 1986, zaak 212/86 R, reeds aangehaald, r.o. 5 tot en met 8). Het recht van verweer is immers rechtens genoegzaam geëerbiedigd wanneer de verschillende bij de opstelling van de eindbeschikking betrokken instanties naar behoren op de hoogte zijn gebracht van hetgeen de ondernemingen op de hun door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar hebben geantwoord, en van de bewijselementen die de Commissie tot staving van deze punten van bezwaar heeft aangevoerd (arrest van het Hof van 9 november 1983, zaak 322/81, Michelin, Jurispr. 1983, blz. 3461, r.o. 7).

41 In dit verband moet worden opgemerkt, dat het verslag van de Raadadviseur-auditeur niet is bedoeld om het betoog van de ondernemingen aan te vullen of te corrigeren, en evenmin om nieuwe punten van bezwaar te formuleren of nieuw bewijsmateriaal tegen de ondernemingen aan te dragen, maar slechts de opvatting van een ambtenaar van de Commissie in het kader van een door deze laatste te geven beschikking weergeeft. Derhalve kunnen de ondernemingen aan de eerbiediging van het recht van verweer niet het recht ontlenen om te eisen dat het verslag van de Raadadviseur-auditeur hun voor het maken van opmerkingen wordt overgelegd (zie het arrest van het Hof van 17 januari 1984, gevoegde zaken 43/82 en 63/82, VBVB en VBBB, Jurispr. 1984, blz. 19, r.o. 25), en is er voor het Gerecht geen enkele reden de Commissie te gelasten dat verslag over te leggen.

42 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

3. Voorbarig en op vooropgezette ideeën gebaseerd oordeel

43 Volgens verzoekster heeft de Commissie de krachtens de rechtspraak van het Hof en haar eigen rechtsleer op haar rustende verplichtingen (arrest van 21 februari 1984, zaak 86/82, Jurispr. 1984, blz. 883, blz. 914 en 915 van de conclusie, alsmede punt 45 van het Vijftiende verslag over het mededingingsbeleid) miskend door de zaak zonder openheid van geest en vooringenomen te benaderen, zij het dat zij haar standpunt iets heeft versoepeld na kennisneming van de door ICI ingediende opmerkingen en na deze onderneming te hebben gehoord. Dat voorbarig oordeel was er de oorzaak van, dat de Commissie de inbreuken als "uiterst zwaar" kwalificeerde, een dermate hoge boete oplegde en, in weerwil van het tegengestelde standpunt van de Raadadviseur-auditeur, weigerde te erkennen dat er in de betrokken periode op de markt een felle concurrentie heerste en dat de markt - in het bijzonder de prijzen - geen enkele invloed onderging van enige tussen de producenten overeengekomen regeling. Daarmee gaf de Commissie te kennen dat zij vastbesloten was, haar vooropgezette ideeën niet te laten beïnvloeden door de talrijke getuigenverklaringen, studies en deskundigenberichten.

44 De Commissie betoogt, dat haar niet kan worden verweten dat zij de zaak vooringenomen heeft benaderd, daar het door haar in de beschikking ingenomen standpunt gerechtvaardigd is en tot stand is gekomen met inaanmerkingneming van de argumenten van de partijen. Zo werd de Commissie in het onderhavige geval overtuigd door de talrijke bewijselementen, die zich niet laten verenigen met de door verzoekster gestelde "felle concurrentie".

45 Het Gerecht is van oordeel, dat de vraag of de Commissie voorbarig en op basis van vooropgezette ideeën heeft geoordeeld, samenvalt met de vraag, of de door de Commissie aangedragen bewijzen de in de beschikking gedane feitelijke vaststellingen schragen. Daar deze vraag de grond van de zaak raakt en verband houdt met de vaststelling van de inbreuk, dient zij later te zamen met de andere vragen betreffende de vaststelling van de inbreuk te worden behandeld.

De vaststelling van de inbreuk

46 Volgens punt 80, eerste alinea, van de beschikking zijn de producenten die in de Gemeenschap polypropyleen verkochten, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van periodieke bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea, van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen.

47 In deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen met betrekking tot de bodemprijsovereenkomst en de bijeenkomst van de "European Association for Textile Polyolefins" (hierna: EATP) van 22 november 1977 (A), het stelsel van periodieke bijeenkomsten (B), de prijsinitiatieven (C), de maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven (D) en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (E) rechtens genoegzaam heeft bewezen; daarbij zullen achtereenvolgens de inhoud van de bestreden handeling (a), de argumenten van partijen (b) en de beoordeling door het Gerecht (c) worden gegeven. Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

A - De bodemprijsovereenkomst en de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977

a) Bestreden handeling

48 In punt 16, eerste, tweede en derde alinea, (zie ook punt 67, eerste alinea) van de beschikking wordt gezegd, dat in 1977 zeven nieuwe polypropyleenfabrikanten zich in West-Europa aandienden en dat de gevestigde fabrikanten besprekingen begonnen ten einde een aanzienlijke daling van de prijsniveaus en de daarmee gepaard gaande verliezen te voorkomen. Als onderdeel van deze besprekingen namen de voornaamste fabrikanten, Monte, Hoechst, ICI en Shell, het initiatief voor een "bodemprijsovereenkomst" die op 1 augustus 1977 moest ingaan. De oorspronkelijke overeenkomst hield geen controle op hoeveelheden in, maar indien de overeenkomst zou blijken goed te voldoen, werd voor 1978 een dergelijke controle overwogen. Deze overeenkomst zou aanvankelijk voor vier maanden moeten gelden en details van deze bodemprijsovereenkomst werden meegedeeld aan de overige fabrikanten en met name aan Hercules, wiens marketingdirecteur als bodemprijs voor de belangrijkste kwaliteiten voor elke Lid-Staat een marktprijs van 1,25 DM/kg voor raffiakwaliteit noemde.

49 Volgens punt 16, vijfde alinea, van de beschikking erkennen ICI en Shell dat er contacten waren met andere fabrikanten om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan. Volgens ICI was er wellicht een prijsniveau voorgesteld waaronder de prijzen niet mochten dalen. Door ICI en Shell is bevestigd dat de besprekingen niet tot de "grote vier" waren beperkt. Nauwkeurige details betreffende de werking van de "bodemprijsovereenkomst" konden niet worden vastgesteld. Toen echter in november 1977 de raffiaprijs naar gemeld tot ongeveer 1,00 DM/kg daalde, kondigde Monte een prijsverhoging tot 1,30 DM/kg aan die op 1 december moest ingaan, en op 25 november meldde de vakpers dat de overige drie groten dit plan ondersteunden met een soortgelijke verhoging die op dezelfde datum of later in december moest ingaan.

50 Ongeveer in die tijd - aldus punt 17, eerste en tweede alinea - begon het systeem van regelmatige bijeenkomsten van de polypropyleenfabrikanten. ICI stelt dat de bijeenkomsten niet vóór december 1977 werden gehouden, maar zij geeft toe dat vóór die datum contacten tussen de fabrikanten bestonden, waarschijnlijk per telefoon en op een "ad hoc"-basis. Shell zegt dat "het mogelijk is dat haar directeurs in of rond november 1977 met Montepolimeri besprekingen hebben gehad en dat Montepolimeri daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar (Shell' s) opvattingen over de wijze waarop Shell op een verhoging zou reageren". In punt 17, derde alinea, van de beschikking wordt gezegd, dat hoewel er geen rechtstreekse aanwijzingen zijn dat vóór december 1977 groepsbijeenkomsten zijn gehouden om prijzen vast te stellen, de fabrikanten bijeenkomsten van een handelsassociatie van verbruikers (EATP) die in mei en november 1977 werden gehouden, reeds op de hoogte brachten van de door hen aangevoelde noodzaak een gemeenschappelijke actie te ondernemen om de prijsniveaus te verbeteren. Hercules had reeds in mei 1977 beklemtoond dat de "traditionele leiders van de industrietak" het initiatief zouden moeten nemen, terwijl Hoechst had gezegd te geloven dat de prijzen met 30 à 40 % zouden moeten stijgen.

51 Het is in deze context dat in de punten 17, vierde alinea, 78, derde alinea, en 104, tweede alinea, van de beschikking aan verzoekster, evenals aan Hercules, Hoechst, Linz, Rhône-Poulenc, Saga en Solvay, wordt verweten, dat zij hebben verklaard het door Monte op 18 november 1977 bij wege van een artikel in de vakpers (European Chemical News, hierna: ECN) bekendgemaakte initiatief om de raffiaprijs vanaf 1 december op 1,30 DM/kg te brengen, te zullen steunen. Uit de verschillende in de notulen opgenomen verklaringen die daarover tijdens de bijeenkomst van de EATP van 22 november 1977 zijn afgelegd, blijkt, dat het door Monte vastgestelde niveau van 1,30 DM/kg door de andere fabrikanten als een algemeen "doel" van de industrietak was aanvaard.

b) Argumenten van partijen

52 Verzoekster erkent, dat er in 1977 telefonische contacten tussen de producenten bestonden. Die contacten mondden echter niet uit in een echte overeenkomst, want als dat het geval was geweest, zouden de partijen hebben getracht er uitvoering aan te geven. In casu hadden die contacten echter geen effect op de markt, daar de bodemprijs niet werd gehaald. Het document waarop de Commissie zich in dit verband baseert, te weten een handgeschreven notitie van de marketingdirecteur van Hercules (bijlage 2 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar; hierna: bijl. a.b.), is dubbelzinnig.

53 Verzoekster merkt voorts op, dat de EATP-bijeenkomsten in geen geval het kader konden vormen voor de toepassing van die overeenkomst, daar deze bijeenkomsten plaatsvonden op verzoek van de industriële klanten, die in het bijzonder over de verwachte prijsontwikkeling op de hoogte wensten te worden gesteld. Zij acht het dan ook absurd, bedoelde bijeenkomsten te beschouwen als een forum waarop de producenten een gezamenlijk standpunt konden overeenkomen ten overstaan van hun afnemers.

54 De Commissie verklaart, dat haar conclusie dat de "grote vier" al in 1977 een bodemprijsovereenkomst hadden gesloten, gebaseerd is op een handgeschreven notitie van de marketingdirecteur van Hercules. Het bestaan van die overeenkomst wordt bevestigd door verscheidene documenten en bewijsstukken: in de eerste plaats de antwoorden van Shell en ICI op de mededeling van de punten van bezwaar, waarin deze ondernemingen erkennen dat de producenten met elkaar in contact waren om te bezien hoe het afglijden van de prijzen tot staan kon worden gebracht, en, wat ICI betreft, dat er wellicht minimumprijsniveaus werden voorgesteld; in de tweede plaats het door Monte in ECN bekendgemaakte voornemen om de prijzen zodanig te verhogen, dat zij dicht bij de bodemprijs kwamen te liggen (bijl. 3 a.b.), en in de derde plaats het feit dat de drie andere "groten" en zes andere producenten die verhoging op de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 (bijl. 6 a.b.) gelijktijdig ondersteunden (bijl. 6 a.b.).

c) Beoordeling door het Gerecht

55 In de eerste plaats moet worden onderzocht, of verzoekster de bodemprijsovereenkomst die volgens de Commissie in het midden van 1977 werd gesloten, heeft ondersteund, en in de tweede plaats, of zij betrokken is geweest bij de vaststelling van een richtprijs van 1,30 DM/kg voor 1 december 1977.

56 Met betrekking tot de eerste vraag stelt het Gerecht vast, dat verzoekster in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar heeft erkend, dat de producenten medio 1977

"were faced with the inevitable prospect of heavy losses. In the light of this, producers may well have made contact with each other to see what could be done to halt the slide in prices and suggested a price level below which prices should not be allowed to fall if the burden of losses was to be stemmed. This would almost certainly have been done by telephone discussions between producers since there were not then in existence the various meetings of producers of the kind that started at the end of 1977 (...)"

["werden geconfronteerd met het onvermijdelijke vooruitzicht van aanzienlijke verliezen. Gelet op die situatie is het zeer goed mogelijk, dat de producenten met elkaar in contact traden om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan, en dat zij, ten einde de verliezen binnen de perken te houden, een prijsniveau voorstelden waaronder de prijzen niet mochten dalen. Een en ander vond hoogstwaarschijnlijk plaats in de vorm van telefoongesprekken tussen producenten, daar er in die periode nog geen sprake was van producentenbijeenkomsten als die waarmee aan het einde van 1977 een aanvang werd gemaakt (...)"]

Het Gerecht stelt tevens vast, dat verzoekster ontkent dat die discussies uitliepen op een overeenkomst waarbij alleen de "grote vier" partij waren:

"The ICI employees are certain that there was no agreement or arrangement between the four named producers in mid-1977 to the exclusion of the other producers. If there had been discussions on 'floor prices' at that time as the note (of Hercules) appears to suggest then it is most unlikely that any such discussions would have been confined only to the four main producers but would have also included most of the polypropylene producers."

["De werknemers van ICI zijn er zeker van, dat er medio 1977 geen overeenkomst of regeling bestond waarbij uitsluitend de vier genoemde producenten betrokken waren. Zo er destijds al over 'bodemprijzen' werd gediscussieerd, zoals de notitie (van Hercules) lijkt te suggereren, dan is het hoogst onwaarschijnlijk dat daarbij uitsluitend de vier grote producenten betrokken waren. Het valt juist aan te nemen, dat ook de meeste andere polypropyleenproducenten aan die discussies deelnamen."]

57 De door de marketingdirecteur van Hercules opgestelde notitie (bijl. 2 a.b.), waaruit de Commissie het bestaan van wilsovereenstemming tussen de "grote vier" afleidt, moet met inachtneming van bovenstaande elementen worden onderzocht. In die notitie staat te lezen:

"Major producers have made agreement (Mont., Hoechst, Shell, ICI). 1. No tonnage control; 2. System floor prices - DOM less for importers; 3. Floor prices from July 1. definitely Aug. 1st when present contracts expire; 4. Importers restrict to 20 % for 1 000 tonnes; 5. Floor prices for 4 month period only - alternative is for existing; 6. Com.(panies) to meet Oct. to review progress; 7. Subject (of the) scheme working - Tonnage restrictions would operate next year."

["De voornaamste fabrikanten (Mont., Hoechst, Shell, ICI) zijn overeengekomen hetgeen volgt: 1. Geen controle op de hoeveelheden; 2. Systeem van bodemprijzen voor de DOM (binnenlandse fabrikanten), met uitzondering van de importeurs; 3. Bodemprijzen vanaf 1 juli of uiterlijk vanaf 1 augustus wanneer de lopende contracten verstrijken; 4. Importeurs beperken zich tot 20 % voor 1 000 ton; 5. De bodemprijzen gelden slechts voor vier maanden - het alternatief is de bestaande situatie; 6. De vennootschappen komen in oktober opnieuw bijeen om de gerealiseerde vooruitgang te onderzoeken; 7. Betreffende de geldende regeling - Volgend jaar gelden er kwantitatieve beperkingen."] (daarna volgt een prijslijst voor drie polypropyleenkwaliteiten in vier nationale valuta, waaronder 1,25 DM/kg voor raffia).

58 Gezien het feit dat verzoekster niet met zoveel woorden ontkent dat er een bodemprijsovereenkomst werd gesloten, doch enkel bestrijdt dat deze beperkt was tot de "grote vier", het feit dat zij niets aanvoert dat de door de Commissie uit de notitie van de marketingdirecteur van Hercules getrokken conclusies kan ontkrachten, en het feit dat zij erkent dat de producenten destijds spraken over prijsniveaus waaronder de prijzen niet mochten dalen, is het Gerecht van oordeel, dat er tussen verscheidene producenten, waaronder verzoekster, wilsovereenstemming over de vaststelling van bodemprijzen tot stand is gekomen, zonder dat behoeft te worden aangetoond of ook andere producenten dan de "grote vier" zich bij die prijzen hebben aangesloten.

59 Het feit dat de overeengekomen bodemprijzen niet konden worden gehaald, kan verzoeksters instemming met die prijzen niet ontzenuwen, daar dit feit, gesteld al dat het bewezen zou zijn, hooguit zou aantonen dat de bodemprijzen niet zijn toegepast. Welnu, in de beschikking (punt 16, laatste alinea) wordt helemaal niet gezegd dat de bodemprijzen niet werden gehaald, maar wel dat de raffiaprijs in november 1977 tot ongeveer 1,00 DM/kg was gedaald.

60 De tweede vraag die moet worden onderzocht, is of de door verzoekster en andere producenten tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 afgelegde verklaringen de uitdrukking vormen van onderlinge wilsovereenstemming over een richtprijs van 1,30 DM/kg voor 1 december 1977, zulks in het licht van de contacten tussen bepaalde producenten in 1977 en de vaststelling van bodemprijzen door een aantal van hen.

61 Volgens het Gerecht moet deze vraag bevestigend worden beantwoord. Immers, tijdens de EATP-bijeenkomst van 27 mei 1977 verklaarde verzoekster, nadat Hercules had gesuggereerd dat de traditionele "leiders" van de industrietak enige orde zouden scheppen in de chaos op de markt, dat ICI "would give every support to such a move providing through all this that they could see a reasonable return for themselves in the future" ("een dergelijke actie ten volle zou ondersteunen, op voorwaarde dat dit alles haar in de toekomst een redelijke winst zou opleveren"; bijl. 5 a.b.); medio 1977 werd een bodemprijs van 1,25 DM/kg vastgesteld door in elk geval de "grote vier", waarvan Hercules op de hoogte werd gesteld; en tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 beklemtoonde verzoekster:

"We will seek every opportunity to increase our polymer prices and do earnestly request your support in this. The announcement by Montedison last Friday in European Chemical News shows that there is an upward movement in prices already and we support Montedison in this. I do not have specific details of what we propose but we will be informing our customers very shortly. Our aim longer term is for DM 1,60 per kilo." (bijl. 6 a.b.)

("Wij zullen elke gelegenheid aangrijpen om onze polymeerprijzen te verhogen en verzoeken u met klem dit initiatief te ondersteunen. De aankondiging die Montedison afgelopen vrijdag in European Chemical News heeft gedaan, laat zien dat de prijzen al een stijgende lijn vertonen, en Montedison kan op onze steun rekenen. Ik beschik nog niet over specifieke details inzake ons voorstel, maar wij zullen onze klanten op zeer korte termijn op de hoogte stellen. Op de lange termijn streven wij een prijs van 1,60 DM/kg na.")

Tijdens de bijeenkomst van 26 mei 1978 werden de resultaten van de voorgaande bijeenkomst onderzocht. Verzoekster verklaarde:

"ICI is very disappointed that the price levels and stability discussed in Paris [op 22 november 1977] have not been achieved, because I think they would have been beneficial to the industry as a whole." (bijl. 7 a.b.)

["ICI is erg teleurgesteld dat de in Parijs (op 22 november 1977) besproken prijsniveaus en stabiliteit niet zijn gehaald, aangezien ik van mening ben dat de hele industrietak er baat bij zou hebben gehad."]

62 De voor de hand liggende aanwezigheid van de afnemers op de verschillende EATP-bijeenkomsten doet aan de voorgaande vaststellingen niet af, daar de tijdens die bijeenkomsten afgelegde verklaringen erop waren gericht, de klanten ervan te overtuigen dat de prijzen moesten worden verhoogd en dat de aangekondigde verhogingen onvermijdelijk waren.

63 Uit een en ander volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft aangetoond (i) dat verzoekster een van de polypropyleenproducenten was die medio 1977 wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot bodemprijzen en (ii) dat zij, in het verlengde van die wilsovereenstemming, tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 verklaringen heeft afgelegd die op hun beurt de uitdrukking vormden van wilsovereenstemming tussen verzoekster en andere producenten met betrekking tot de vaststelling van een richtprijs van 1,30 DM/kg voor 1 december 1977.

B - Het stelsel van periodieke bijeenkomsten

a) Bestreden handeling

64 In punt 17 van de beschikking wordt gezegd, dat het systeem van regelmatige bijeenkomsten van polypropyleenfabrikanten ongeveer eind november 1977 begon. ICI stelt dat de bijeenkomsten niet vóór december 1977 werden gehouden (dat wil zeggen na de aankondiging van Monte), maar zij geeft toe dat vóór die datum contacten tussen de fabrikanten bestonden.

65 Volgens punt 18, eerste alinea, van de beschikking vonden in 1978 ten minste zes bijeenkomsten plaats tussen hoofdbestuurders die verantwoordelijk waren voor het algehele beleid in het polypropyleenbedrijf van enkele van de fabrikanten ("bosses"). Dit systeem werd al snel aangevuld met bijeenkomsten op lager niveau, die werden bijgewoond door managers die over een meer gedetailleerde kennis op het gebied van de marketing beschikten ("experts"; verwezen wordt naar het antwoord van ICI op een verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van verordening nr. 17; bijl. 8 a.b.). In de beschikking wordt verzoekster verweten, dat zij die bijeenkomsten tot september 1983 regelmatig heeft bijgewoond en dat zij vanaf medio 1982 als voorzitter van die bijeenkomsten is opgetreden, een verantwoordelijkheid die zij slechts aanvaardde op voorwaarde dat door de fabrikanten energiekere pogingen zouden worden gedaan om de prijzen voor het einde van het jaar te verhogen (punten 18, derde alinea, en 19, tweede alinea).

66 Volgens punt 21 van de beschikking hadden deze periodieke bijeenkomsten vooral ten doel, richtprijzen en verkoophoeveelheden vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten. VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0013.1

67 In punt 68, tweede en derde alinea, van de beschikking wordt gezegd, dat de "grote vier" eind 1982 in beperkte vergaderingen begonnen samen te komen, de dag vóór elke "bosses"-bijeenkomst. Deze zogeheten "vóórbijeenkomsten" boden de vier grote producenten een forum waarop zij vóór de plenaire vergadering een gezamenlijk standpunt konden overeenkomen ten einde door een gezamenlijke aanpak stappen in de richting van prijzenstabiliteit in de hand te werken. ICI heeft erkend dat de op de vóórbijeenkomsten besproken onderwerpen dezelfde waren als die welke op de erop volgende "bosses"-bijeenkomsten werden besproken, maar Shell loochent dat de bijeenkomsten van de "grote vier" op enigerlei wijze een voorbereiding vormden voor een plenaire bijeenkomst, dan wel cooerdinatie beoogden met het oog op het innemen van een gezamenlijk standpunt vóór de bijeenkomst van de volgende dag. In de beschikking wordt evenwel verklaard, dat de verslagen van sommige van die bijeenkomsten (oktober 1982 en mei 1983) deze bewering van Shell ontzenuwen.

b) Argumenten van partijen

68 Verzoekster betwist niet dat zij aan de door de Commissie gestelde bijeenkomsten heeft deelgenomen, doch is van oordeel dat de Commissie het belang van die bijeenkomsten overdrijft. De bijeenkomsten werden zeer zelden en onregelmatig gehouden en de bewijskracht van de verslagen ervan moet in twijfel worden getrokken, daar deze na de bijeenkomsten werden aangevuld met persoonlijke opmerkingen en vergelijkingen.

69 Met betrekking tot het doel van de bijeenkomsten beklemtoont verzoekster, dat deze zelden zijn uitgelopen op een echte overeenkomst en dat hoe dan ook de voor de uitvoering van een dergelijke overeenkomst noodzakelijke wil om zich te verbinden, ontbrak. Voorts hadden de overeenkomsten geen systematisch karakter en berustten de initiatieven op het gebied van prijzen en verkoophoeveelheden slechts op toeval. En ten slotte gaat de Commissie voorbij aan het feit, dat de discussies niet alleen bedoeld waren om van gedachten te wisselen over prijzen en hoeveelheden, maar bij voorbeeld ook om een analyse te maken van de markt aan de hand van het Fides-systeem voor de uitwisseling van gegevens.

70 Verzoekster betoogt, dat de Commissie de rol die zij heeft gespeeld door vanaf medio 1982 als voorzitter van de bijeenkomsten op te treden, overschat. Haar ogenschijnlijk actieve rol was immers een zuiver administratieve functie, die geen enkele bijzondere verantwoordelijkheid meebracht. Ook overdrijft de Commissie het belang van een aantal bijeenkomsten van de "grote vier".

71 De Commissie stelt hiertegenover, dat verzoeksters deelneming aan de bijeenkomsten van het kartel blijkt uit haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), in bijlage 1 waarvan een overzicht wordt gegeven van alle door verzoekster bijgewoonde bijeenkomsten van "bosses" en "experts" (in totaal 54 bijeenkomsten, die zijn gehouden tussen januari 1980 en september 1983). De Commissie noemt voorts de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979, die verzoekster blijkens haar antwoord op het verzoek om inlichtingen heeft bijgewoond, alsmede een bijeenkomst van 10 maart 1982, waarvoor de Commissie beschikt over een door Hercules opgesteld verslag (bijl. 23 a.b.) en stelt te beschikken over een door ICI opgemaakt verslag.

72 Uit de verslagen van de van 13 mei tot 2 december 1982 gehouden bijeenkomsten (bijl. 24-26 en 28-33 a.b.) blijkt, dat de bijeenkomsten een permanent forum vormden waarop de producenten van gedachten konden wisselen en afspraken konden maken, dat zij lang tevoren werden belegd, dat de producenten zich dienden te houden aan de overeengekomen maatregelen en dat zij voortdurend plaatsvonden.

73 De verslagen van de bijeenkomsten van 20 augustus, 6 oktober, 2 november en 21 december 1982 alsmede een interne nota van ICI (bijl. 28, 31, 32, 34 en 35 a.b.) geven blijk van de leidende rol van ICI tijdens die bijeenkomsten en in het kartel.

74 Onder verwijzing naar de punten 67 en 68 van de beschikking merkt de Commissie op, dat ICI als lid van de "club" van de "grote vier" een bijzondere verantwoordelijkheid draagt voor de begane inbreuken. Die bijzondere rol komt naar voren in tal van documenten (bijl. 8, 9, 19, 64, 87, 94-100 a.b.), die voor het merendeel verslag doen van de discussies tussen de "grote vier".

c) Beoordeling door het Gerecht

75 Het Gerecht stelt vast, dat verzoekster niet betwist te hebben deelgenomen aan de bijeenkomsten die volgens de beschikking zijn gehouden. Verzoekster betwist evenwel de strekking en het doel van die bijeenkomsten.

76 De Commissie heeft zich op basis van de door verzoekster in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.) verstrekte gegevens, die door talrijke verslagen van bijeenkomsten zijn bevestigd (zie bijl. 12, 17 en 23-34 a.b.), terecht op het standpunt gesteld, dat de bijeenkomsten vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen. In dat antwoord komen namelijk de volgende passages voor:

"Generally speaking however, the concept of recommending 'Target Prices' was developed during the early meetings which took place in 1978"; "' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)";

en

"A number of proposals for the volume of individual producers were discussed at meetings."

["Globaal genomen, is de idee om 'richtprijzen' aan te bevelen, ontstaan tijdens de eerste bijeenkomsten, die in 1978 plaatsvonden"; "De 'richtprijzen' die vanaf 1 januari 1979 van tijd tot tijd door de producenten voor de basiskwaliteit van elk van de belangrijkste categorieën polypropyleen zijn voorgesteld, zijn weergegeven in bijlage (...)"

en

"Een aantal voorstellen betreffende de hoeveelheden van individuele producenten werd tijdens de bijeenkomsten besproken".]

77 Aangaande de bewijskracht van de bijeenkomstverslagen voor zover het het doel van de bijeenkomsten betreft, moet worden opgemerkt, dat de inhoud van die verslagen wordt bevestigd door verschillende stukken, zoals een aantal cijfertabellen betreffende de verkoophoeveelheden van de verschillende producenten - waarvan er enkele bij verzoekster zijn aangetroffen - en een aantal prijsinstructies die qua bedrag en datum van inwerkingtreding overeenkomen met de in die bijeenkomstverslagen genoemde richtprijzen. Ook de antwoorden van de verschillende producenten op het hun door de Commissie toegezonden verzoek om inlichtingen bevestigen grosso modo de inhoud van die verslagen.

78 Bijgevolg mocht de Commissie aannemen, dat de bij ICI gevonden verslagen van bijeenkomsten een vrij objectieve weergave waren van wat er op die bijeenkomsten was gebeurd. Daar die bijeenkomsten door verschillende personeelsleden van ICI werden voorgezeten, was het voor dezen des te meer nodig hun collega' s die de ene of de andere bijeenkomst niet hadden bijgewoond, bij wege van een verslag nauwgezet op de hoogte te brengen van wat er was gebeurd.

79 Met betrekking tot het feit dat de bijeenkomstverslagen werden aangevuld met persoonlijke opmerkingen en vergelijkingen, moet worden opgemerkt, dat die aanvullingen, gesteld dat zij bewezen zijn, noodzakelijkerwijs in het verlengde van de bijeenkomsten lagen en de inhoud ervan onverlet lieten. Met name de vergelijkingen die voorkomen in een aantal bijeenkomstverslagen, zoals die betreffende de van september tot november 1982 gehouden bijeenkomsten (bijl. 30-32 a.b.), moeten, indien zij achteraf werden aangebracht, gebaseerd zijn geweest op door de andere producenten tijdens de bijeenkomsten of in de marge daarvan verstrekte cijfers.

80 Waar ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen verklaart, dat er vanaf eind 1978 of begin 1979 naast de bijeenkomsten van "bosses" ook bijeenkomsten van "experts" op het gebied van marketing plaatsvonden, kan uit dat antwoord bovendien worden opgemaakt, dat de discussies over de vaststelling van richtprijzen en verkoophoeveelheden steeds concretere en preciezere vormen aannamen, terwijl de "bosses" zich in 1978 ertoe hadden beperkt, het idee van de richtprijzen uit te werken.

81 Behalve bovengenoemde passages staat in het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen nog te lezen: "Only 'Bosses' and 'Experts' meetings came to be held on a monthly basis (...)" ["Alleen de bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' vonden maandelijks plaats (...)"]. De Commissie mocht daaruit afleiden, dat die bijeenkomsten, gezien het feit dat zij hetzelfde karakter en hetzelfde doel hadden, deel uitmaakten van een stelsel van periodieke bijeenkomsten.

82 De bijzondere rol die verzoekster vanaf augustus 1982 op de bijeenkomsten speelde, blijkt om te beginnen uit het verslag van de eerste bijeenkomst onder haar voorzitterschap (bijl. 28 a.b.), waarin staat te lezen:

"This was the first 'bosses' meeting under the new arrangements. It was stressed that acceptance of responsibility for leading the group was conditional on seeing real progress on prices before the end of the year. The ground rules were:

a) Apart from the well known exceptions all companies should participate.

b) The level of participation had to be right i.e. individuals had to be capable of committing their companies.

c) Companies had to give the highest priority to making progress by making available the right amount of effort/time.

d) Accept + agree a control system on market shares to be ready for use by the beginning of 1983.

In order to overcome the current lack of trust and confidence it was stressed that companies should only commit themselves when they knew they could deliver. If after agreeing to a particular course of action a company found the consequences too onerous they should at least wait to the next meeting/call for an extraordinary meeting before abandoning the planned action."

("Dit was de eerste 'bosses' -bijeenkomst onder de vigeur van de nieuwe regeling. Er werd beklemtoond, dat het aanvaarden van verantwoordelijkheid voor het leiden van de groep afhankelijk was van de voorwaarde, dat er voor het einde van het jaar werkelijke vooruitgang zou zijn geboekt op het gebied van de prijzen. De volgende basisregels waren van kracht:

a) Behalve de welbekende uitzonderingen moesten alle ondernemingen meedoen.

b) De deelnemingsgraad moest correct zijn, dat wil zeggen dat de vertegenwoordigers bevoegd moesten zijn hun ondernemingen te verbinden.

c) De ondernemingen moesten de hoogste prioriteit toekennen aan het maken van vooruitgang, waartoe zij de juiste hoeveelheid middelen/tijd beschikbaar moesten stellen.

d) Er moest worden ingestemd met een systeem van controle op de marktaandelen, dat begin 1983 operationeel zou moeten zijn.

Ten einde het bestaande gebrek aan vertrouwen weg te nemen, werd er met klem op gewezen dat de ondernemingen zich enkel mochten verbinden wanneer zij er zeker van waren aan hun leveringsverplichting te kunnen voldoen. Wanneer een onderneming, na haar steun te hebben toegezegd voor een bepaalde actie, de consequenties van die actie achteraf toch te bezwarend achtte en niet langer wilde meedoen, moest zij in elk geval wachten tot de volgende bijeenkomst ofwel een buitengewone bijeenkomst beleggen.")

83 Als voorzitter van de bijeenkomsten nam verzoekster tal van initiatieven, in het bijzonder met betrekking tot de vaststelling van kwantitatieve verkoopdoelen. Dit was met name het geval in 1982, toen verzoekster met verschillende producenten bilaterale besprekingen begon met het oog op de vaststelling van quota voor 1983 (bijl. 74-84 a.b.), en op basis daarvan een synthese maakte (bijl. 85-87 a.b.) en quotavoorstellen indiende (bijl. 70 en 84 a.b.).

84 Met betrekking tot de bijzondere rol die de "grote vier" in het stelsel van bijeenkomsten hebben gespeeld, moet worden opgemerkt dat ICI niet betwist, dat op 15 juni 1981 (zonder Hoechst), 13 oktober en 20 december 1982 en 12 januari, 15 februari, 13 april, 19 mei en 22 augustus 1983 (tabel 5 van de beschikking en bijl. 64 a.b.) bijeenkomsten van de "grote vier" hebben plaatsgevonden.

85 Vanaf december 1982 vonden die bijeenkomsten van de "grote vier" evenwel de dag voor de bijeenkomsten van de "bosses" plaats en hadden zij tot doel, te bepalen welke stappen gezamenlijk konden worden genomen om de prijzen op te drijven, zoals blijkt uit de beknopte notitie die een personeelslid van ICI had opgesteld om een van zijn collega' s op de hoogte te brengen van wat er was besproken op de vóórbijeenkomst van 19 mei 1983, waaraan de "grote vier" hadden deelgenomen (bijl. 101 a.b.). In die notitie was sprake van een voorstel dat aan de "bosses"-bijeenkomst van 20 mei zou worden voorgelegd. ICI heeft in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen met betrekking tot die notitie verklaard:

"A meeting of the 'Big Four' which had taken place on 19 May 1983 immediately prior to a 'Bosses' -meeting held on 20 May. The 'Big Four Pre-meeting' took place in Barcelona (...) the outcome of the meeting was a proposal for a 'Target Price' for raffia of DM 1.85/kg with effects from 1 July 1983."

["Een bijeenkomst van de 'grote vier' die had plaatsgevonden op 19 mei 1983, onmiddellijk voorafgaand aan de 'bosses' -bijeenkomst van 20 mei. De 'vóórbijeenkomst van de grote vier' vond plaats in Barcelona (...) en resulteerde in een voorstel voor een 'richtprijs' voor raffia van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli 1983."]

Verder staat in het verslag van de op 1 juni 1983 gehouden "experts"-bijeenkomst (bijl. 40 a.b.) te lezen:

"Those present reaffirmed complete commitment to the 1.85 move to be achieved by 1st July. Shell was reported to have committed themselves to the move and would lead publicly in ECN."

("De aanwezige fabrikanten bevestigden hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 met ingang van 1 juli. Shell sloot zich, naar werd gemeld, bij het initiatief aan en zou in openbaar leiden in ECN.")

In voornoemde beknopte notitie staat te lezen: "Shell to lead - ECN article 2 weeks. ICI informed" ("Shell zal leiden - ECN-artikel 2 weken. ICI in kennis gesteld").

86 Uit een en ander volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster heeft deelgenomen aan alle periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten die volgens de Commissie tussen december 1977 en september 1983 werden gehouden, dat die bijeenkomsten inzonderheid ten doel hadden richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen, dat zij vanaf augustus 1982 door verzoekster werden voorgezeten en dat zij stelselmatig plaatsvonden.

C - De prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

87 Volgens de beschikking (punten 28 tot en met 51) zijn er in de betrokken periode zes prijsinitiatieven geweest, gericht op het stelselmatig vaststellen van richtprijzen: het eerste van juli tot en met december 1979, het tweede van januari tot en met mei 1981, het derde van augustus tot en met december 1981, het vierde in juni en juli 1982, het vijfde van september tot en met november 1982 en het zesde van juli tot en met november 1983.

88 Met betrekking tot het eerste prijsinitiatief merkt de Commissie in punt 29 van de beschikking op, dat er geen nader bewijsmateriaal voorhanden is van in het eerste deel van 1979 gehouden bijeenkomsten of genomen prijsinitiatieven. Uit een aantekening over een op 26 en 27 september 1979 gehouden bijeenkomst zou evenwel blijken, dat een prijsinitiatief in het voornemen lag op basis van een prijs voor raffiakwaliteit van 1,90 DM/kg vanaf 1 juli en 2,05 DM/kg vanaf 1 september. De Commissie beschikt over prijsinstructies van bepaalde producenten, waaronder ICI, waaruit blijkt dat die producenten hun verkoopkantoren instructie hadden gegeven, dit prijsniveau of het equivalent daarvan in nationale valuta toe te passen met ingang van 1 september. De meeste van die instructies zijn gegeven vóór de bekendmaking van de voorgenomen verhoging in de vakpers (punt 30 van de beschikking).

89 Aangezien het moeilijk bleek te zijn, de prijzen te verhogen, hebben de producenten echter op de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979 besloten de datum voor de invoering van de richtprijs met enkele maanden te verschuiven, en wel naar 1 december 1979, waarbij volgens het nieuwe programma de toen geldende prijsniveaus nog moesten worden "aangehouden" gedurende de maand oktober, met de mogelijkheid van een tussentijdse gedeeltelijke stijging (tot 1,90 of 1,95 DM/kg) in november (punt 31, eerste en tweede alinea, van de beschikking).

90 Wat het tweede prijsinitiatief betreft, werden volgens punt 32 van de beschikking over 1980 geen aantekeningen verkregen over bijeenkomsten, hoewel in dat jaar ten minste zeven vergaderingen van fabrikanten werden gehouden (hiervoor wordt verwezen naar tabel 3 van de beschikking). Ofschoon de vakpers in het begin van het jaar had geschreven, dat de fabrikanten voor een sterke prijsstijging in 1980 waren, zijn de marktprijzen aanzienlijk gedaald - tot het niveau van 1,20 DM/kg of minder - alvorens ze zich rond september van dat jaar begonnen te stabiliseren. Uit door sommige producenten (DSM, Hoechst, Linz, Monte, Saga en ICI) verzonden prijsinstructies blijkt, dat met het oog op het herstel van het prijsniveau doelen werden gesteld voor december 1980 tot en met januari 1981, gebaseerd op een prijs van 1,50 DM/kg voor raffia, 1,70 DM/kg voor homopolymeer en 1,95 DM à 2,00 DM/kg voor copolymeer. In een intern document van Solvay is een tabel opgenomen, waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen" worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen" voor januari 1981 van 1,50/1,70/2,00 DM wordt genoemd. Oorspronkelijk was het de bedoeling geweest, deze niveaus toe te passen met ingang van 1 december 1980 - van 13 tot 15 oktober vond te Zuerich een bijeenkomst plaats -, maar het initiatief werd uitgesteld tot 1 januari 1981.

91 Volgens punt 33 van de beschikking nam ICI deel aan twee in januari 1981 gehouden bijeenkomsten waarop werd besloten dat de in december 1980 vastgestelde prijsstijging, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg - die op 1 februari 1981 van kracht zou moeten worden -, in twee etappes moest worden doorgevoerd: de richtprijs voor februari bleef op 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering" worden ingevoerd met ingang van l maart. Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta' s voor de zes voornaamste kwaliteiten, die op 1 februari en 1 maart 1981 van kracht moesten worden.

92 Volgens punt 34 van de beschikking scheen het voornemen om de prijs op 1 maart op te trekken tot 2,00 DM/kg, geen succes te hebben gehad. De fabrikanten wijzigden hun verwachtingen en hoopten het niveau van 1,75 DM/kg in maart te bereiken. Op 25 maart 1981 werd in Amsterdam een bijeenkomst van "experts" gehouden, waarvan geen notulen bewaard zijn gebleven. Onmiddellijk daarna gaven in elk geval BASF, DSM, ICI, Monte en Shell instructies om de richtprijzen (of "catalogusprijzen") met ingang van 1 mei op te trekken tot het equivalent van 2,15 DM/kg voor raffia. Hoechst gaf precies dezelfde instructies voor 1 mei, doch ongeveer vier weken na de andere fabrikanten. Enkele fabrikanten stonden hun verkoopkantoren een zekere soepelheid toe voor de toepassing van minimum- of bodemprijzen die iets beneden de overeengekomen richtprijzen lagen. Gedurende de eerste helft van 1981 zijn de prijzen aanzienlijk gestegen, maar ondanks het feit dat de verhoging van 1 mei sterk werd gesteund door de fabrikanten, hield die opwaartse beweging geen stand. Tegen midden 1981 liepen de fabrikanten vooruit op ofwel een stabilisatie van het prijsniveau of zelfs een neerwaartse beweging, aangezien de vraag in de zomer was afgenomen.

93 Met betrekking tot het derde prijsinitiatief vermeldt de beschikking (punt 35), dat Shell en ICI reeds in juni 1981, toen duidelijk werd dat de prijsstijging van het eerste kwartaal afnam, een nieuw prijsinitiatief hadden gepland voor september/oktober 1981. Shell, ICI en Monte kwamen op 15 juni 1981 bijeen om te bespreken hoe op de markt hogere prijzen konden worden toegepast. Binnen enkele dagen na die bijeenkomst gaven ICI en Shell beide hun verkoopkantoren opdracht, de markt voor te bereiden op een aanzienlijke stijging in september, op grond van een nieuwe prijs van 2,30 DM/kg voor raffia. Op 17 juli 1981 herinnerde Solvay haar verkoopkantoor in de Benelux eraan, dat het de klanten ervan moest verwittigen dat op 1 september een aanzienlijke prijsverhoging van kracht zou worden, waarvan het precieze bedrag in de laatste week van juli zou worden vastgesteld, terwijl er voor 28 juli 1981 een bijeenkomst van "experts" was gepland. Het oorspronkelijke voornemen om de prijs te verhogen tot 2,30 DM/kg in september 1981 werd (waarschijnlijk op die bijeenkomst) herzien; het niveau voor augustus zou weer 2,00 DM/kg voor raffia bedragen. In september zou de prijs 2,20 DM/kg hebben moeten bedragen. Een met de hand geschreven nota die bij Hercules werd verkregen en gedateerd was op 29 juli 1981 (de dag na de bijeenkomst, die Hercules hoogstwaarschijnlijk niet bijwoonde), bevat een overzicht van deze prijzen als zijnde de "officiële" prijzen voor augustus en september, waarbij in cryptische bewoordingen naar de bron van die informatie wordt verwezen. Op 4 augustus vond weer een bijeenkomst plaats te Genève en op 21 augustus 1981 te Wenen. Na deze bijeenkomsten werden door de fabrikanten nieuwe instructies gegeven om met ingang van 1 oktober naar een prijs van 2,30 DM/kg toe te gaan. BASF, DSM, Hoechst, ICI, Monte en Shell gaven nagenoeg eensluidende prijsinstructies met het oog op de invoering van deze prijzen in september en oktober.

94 Volgens punt 36 van de beschikking werd het plan opgevat om in de loop van september en oktober 1981 te gaan in de richting van een "basisprijs"-niveau van 2,20 à 2,30 DM/kg voor raffia. Uit een document van Shell blijkt, dat oorspronkelijk een nog verdere etappegewijze verhoging tot 2,50 DM/kg op 1 november ter sprake was gebracht, waarvan men echter vervolgens had afgezien. Uit rapporten van de diverse fabrikanten blijkt, dat in september de prijzen stegen en dat die stijging tot in oktober 1981 bleef doorgaan, waarbij uiteindelijk marktprijzen werden bereikt van ongeveer 2,00 à 2,10 DM/kg voor raffia. Uit een nota van Hercules blijkt, dat in december 1981 de richtprijs van 2,30 DM/kg naar beneden werd bijgesteld tot het meer realistische bedrag van 2,15 DM/kg. In die nota werd echter tevens gesteld, dat "door algemene vastberadenheid de prijzen stegen tot 2,05 DM/kg, welke prijzen nog nooit zo dicht hadden gelegen bij de openbaar gemaakte (sic!) richtprijzen". Tegen eind 1981 werd in de vakpers melding gemaakt van polypropyleenmarktprijzen van 1,95 à 2,10 DM/kg voor raffia, ongeveer 20 Pfennig beneden de richtprijs van de fabrikanten. Vermeld werd, dat de produktiecapaciteit werd benut voor een "gezonde" 80 %.

95 Het vierde prijsinitiatief (juni-juli 1982) vond plaats in het kader van het herstel van het evenwicht tussen vraag en aanbod op de markt. Tot dat initiatief was besloten tijdens de op 13 mei 1982 gehouden bijeenkomst van fabrikanten, die door ICI werd bijgewoond. Tijdens die bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel opgesteld met richtprijzen voor 1 juni, waarin de prijzen voor de verschillende kwaliteiten polypropyleen werden aangegeven in de diverse nationale valuta' s (2,00 DM/kg voor raffia) (punten 37 tot en met 39, eerste alinea, van de beschikking).

96 Na de bijeenkomst van 13 mei 1982 gaven ATO, BASF, Hoechst, Hercules, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die, op enkele onbelangrijke uitzonderingen na, overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomst vastgestelde richtprijzen (punt 39, tweede alinea, van de beschikking). Toen zij op 9 juni 1982 bijeenkwamen, konden de fabrikanten slechts bescheiden prijsverhogingen rapporteren.

97 Volgens de beschikking (punt 40) nam verzoekster ook deel aan het vijfde prijsinitiatief (september-november 1982), waartoe tijdens de bijeenkomst van 20 en 21 juli 1982 werd besloten en dat erop gericht was, de prijs te verhogen tot 2,00 DM/kg op 1 september en tot 2,10 DM/kg op 1 oktober.

98 Tijdens de bijeenkomst van 20 augustus 1982 nam ICI het voorzitterschap van de bijeenkomsten over van Monte. Die gelegenheid werd aangegrepen om van de producenten andermaal de toezegging te verkrijgen dat zij hun prijzen vóór het einde van het jaar aanzienlijk zouden verhogen en om overeenstemming te bereiken over een controlesysteem op de quota, dat begin 1983 in werking kon treden. In het kader daarvan nam een hooggeplaatste directeur van ICI' s afdeling petrochemische produkten en plastics in een reeks bezoeken contact op met ieder van de andere producenten. Een bij ICI aangetroffen nota met instructies, getiteld "Doel van de bezoeken", bevat een aantal vragen waarmee men van de andere producenten te weten wilde komen, in hoeverre het hun ernst was met het op 1 september in werking te treden initiatief.

99 Na de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 september 1982 gaven ATO, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die overeenkwamen met de tijdens die bijeenkomsten voorgestelde richtprijs (punt 43 van de beschikking).

100 Volgens de beschikking (punt 44) vond er op 21 september 1982 een bijeenkomst plaats, waaraan verzoekster deelnam en waarop werd gesproken over de stappen die waren genomen om het eerder vastgestelde doel te bereiken. Er bleek algemene instemming te bestaan over een voorstel om de prijs met ingang van november-december 1982 te verhogen tot 2,10 DM/kg. Die verhoging is definitief geworden op de bijeenkomst van 6 oktober 1982.

101 Na de bijeenkomst van 6 oktober 1982 gaven BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte, Shell en Saga prijsinstructies om de overeengekomen verhoging toe te passen (punt 44, tweede alinea, van de beschikking).

102 In navolging van ATO, BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, Linz, Monte en Saga verstrekte verzoekster de aan haar plaatselijke verkoopkantoren gegeven prijsinstructies aan de Commissie. De verschillende prijsinstructies komen qua bedrag en tijdstip niet alleen met elkaar overeen, maar ook met de tabel van richtprijzen die aan de door ICI opgestelde notulen van de "experts"-bijeenkomst van 2 september 1982 was gehecht (punt 45, tweede alinea, van de beschikking).

103 Tijdens de bijeenkomst van december 1982 werd overeengekomen, dat het voor november-december gestelde streefniveau tegen eind januari 1983 moest zijn ingevoerd (punt 46, tweede alinea, van de beschikking).

104 Volgens punt 47 van de beschikking heeft verzoekster tot slot ook aan het zesde prijsinitiatief (juli-november 1983) deelgenomen. Tijdens de bijeenkomst van 3 mei 1983 werd overeengekomen, dat de fabrikanten zouden trachten in juni 1983 een richtprijs van 2,00 DM/kg te berekenen. Op de bijeenkomst van 20 mei 1983 werd dit aanvankelijk gestelde doel echter uitgesteld tot september en werd als tussenstap een doel van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli gesteld. Tijdens een op 1 juni 1983 gehouden bijeenkomst bevestigden de aanwezige fabrikanten - waaronder ICI - vervolgens hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 DM/kg. Daarbij werd overeengekomen, dat Shell in het openbaar zou leiden in ECN.

105 Volgens punt 49 van de beschikking gaven ICI, DSM, BASF, Hoechst, Linz, Shell, Hercules, ATO, Petrofina en Solvay na de bijeenkomst van 20 mei 1983 instructies aan hun verkoopkantoren om met ingang van 1 juli een prijs van 1,85 DM/kg voor raffia toe te passen. Van ATO en Petrofina werden slechts onvolledige prijsinstructies verkregen, maar die bevestigen dat deze producenten het nieuwe prijsniveau toepasten, zij het in het geval van Petrofina en Solvay met enige vertraging. Monte had evenwel reeds op 17 mei haar verkoopkantoren opgedragen met ingang van juni een verhoging toe te passen en deze in juli te handhaven. Met uitzondering van Huels (waarvan de Commissie geen prijsinstructies voor juli 1983 heeft gevonden), blijken derhalve alle producenten die de bijeenkomsten hadden bijgewoond dan wel hun steun hadden toegezegd voor de nieuwe richtprijs van 1,85 DM/kg, instructies te hebben gegeven om de nieuwe prijs toe te passen.

106 Volgens punt 50 van de beschikking vonden er verder nog vergaderingen plaats op 16 juni, 6 en 21 juli, 10 en 23 augustus en 5, 15 en 29 september 1983, die door alle vaste deelnemers werden bijgewoond. Eind juli en begin augustus 1983 deden BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Solvay, Monte en Saga aan hun diverse nationale verkoopkantoren prijsinstructies toekomen (gebaseerd op een raffiaprijs van 2,00 DM/kg), die met ingang van 1 september van kracht zouden worden. In een interne nota van Shell van 11 augustus, betreffende haar prijzen in het Verenigd Koninkrijk, wordt vermeld, dat Shell' s dochteronderneming in het Verenigd Koninkrijk "ernaar streefde", dat per 1 september basisprijzen van kracht zouden zijn die overeenstemden met de door de andere producenten vastgestelde richtprijzen. Tegen het einde van de maand gaf Shell haar verkoopkantoor in het Verenigd Koninkrijk echter opdracht, de volle verhoging uit te stellen tot de andere producenten het gewenste basisniveau hadden bereikt. Behoudens onbeduidende afwijkingen waren die instructies identiek voor alle kwaliteiten en nationale valuta' s.

107 Volgens punt 50, laatste alinea, van de beschikking blijkt uit bij de fabrikanten verkregen prijsinstructies, dat later werd besloten door te gaan op de voet van de verhoging van september en de prijs voor raffiakwaliteit per 1 oktober te verhogen tot 2,10 DM/kg en per 1 november tot 2,25 DM/kg. BASF, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay - aldus punt 51, eerste alinea, van de beschikking - zonden voor de maanden oktober en november ieder afzonderlijk instructies aan hun verkoopkantoren, waarin identieke prijzen werden vastgesteld. Hercules gaf in eerste instantie iets lagere prijzen op.

108 In punt 51, derde alinea, van de beschikking wordt opgemerkt, dat in een bij ATO aangetroffen en 28 september 1983 gedateerde nota een tabel voorkomt met als kop "Rappel du prix de cota (sic)", waarin voor verschillende landen voor september en oktober prijzen worden vastgesteld voor de drie belangrijkste kwaliteiten polypropyleen, die identiek zijn met die van BASF, DSM, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay. Tijdens de in oktober 1983 bij ATO verrichte verificatie bevestigden de vertegenwoordigers van het bedrijf, dat die prijzen aan de verkoopkantoren werden meegedeeld.

109 Volgens punt 105, vierde alinea, van de beschikking heeft de inbreuk, welke de datum van de laatste bijeenkomst ook moge zijn geweest, tot november 1983 voortgeduurd; de overeenkomst bleef immers tot ten minste dat tijdstip effect sorteren, aangezien november de laatste maand is waarvan bekend is dat richtprijzen werden overeengekomen en prijsinstructies werden gegeven.

110 In punt 51, laatste alinea, van de beschikking verklaart de Commissie tot slot, dat eind 1983 in de vakpers gewag werd gemaakt van een stabilisering van de polypropyleenprijzen op een marktprijs voor raffiakwaliteit van 2,08 à 2,15 DM/kg (het nagestreefde doel was zoals gezegd 2,25 DM/kg).

b) Argumenten van partijen

111 Ofschoon verzoekster niet beweert, dat zij aan een bepaald prijsinitiatief niet heeft deelgenomen, bestrijdt zij een aantal door de Commissie in de beschikking gedane beweringen met betrekking tot de prijsinstructies, het verband tussen de prijsinitiatieven en het stelsel van bijeenkomsten, en de ontwikkeling van de werkelijke prijzen ten opzichte van de richtprijzen.

112 Met betrekking tot de verhouding tussen de richtprijzen en de prijsinstructies is verzoekster van oordeel, dat de Commissie een kunstmatig verband legt tussen de aan de verkoopkantoren meegedeelde "richtprijzen" en de richtprijzen die af en toe tijdens producentenbijeenkomsten werden vastgesteld. De beweringen van de Commissie met betrekking tot het uniforme en gelijktijdige karakter van de prijsinstructies en met betrekking tot het representatieve karakter van de perioden die zij heeft gekozen om dat karakter aan te tonen, vinden geen steun in de feiten en worden weersproken door een grondige analyse van haar eigen tabellen, waaruit blijkt dat de Commissie een selectie heeft gemaakt uit de prijsinstructies en soms gebruik heeft gemaakt van vóór de bijeenkomsten gegeven instructies.

113 In dit verband verwijt verzoekster de Commissie om te beginnen, dat zij de overeenstemming tussen de prijsinstructies van ICI en die van de andere producenten tracht aan te tonen door uit de periode van januari 1982 tot september 1983 vier willekeurige maanden te selecteren. Wanneer men de zestien maanden van die periode waarvoor prijsinstructies beschikbaar zijn, in aanmerking neemt, dan stemmen die prijsinstructies slechts gedurende vier maanden met elkaar overeen wanneer men de toegekende kortingen buiten beschouwing laat, en slechts gedurende één maand wanneer men die kortingen meetelt.

114 Verzoekster betwist tevens de gelijktijdigheid van de door de verschillende producenten gegeven prijsinstructies. Zo lagen er in 1982 dikwijls meerdere weken tussen de eerste en de laatste gegeven prijsinstructie (tussen drie en acht weken). Hetzelfde geldt voor de voor juli en september 1983 gegeven prijsinstructies. Bovendien was het zowel in 1982 als in 1983 zo, dat sommige prijsinstructies werden gegeven vóór de bijeenkomsten tijdens welke de richtprijzen waaraan zij werden geacht uitvoering te geven, zouden zijn vastgesteld. Zo gaven twee producenten (BASF en DSM) op 3 mei 1982 instructies om de raffiaprijs met ingang van 1 juni van dat jaar op te trekken naar 2,00 DM/kg, dat wil zeggen vóór de bijeenkomst van 13 mei 1982, tijdens welke die richtprijs zou zijn vastgesteld. Evenzo gaven vijf producenten instructies om de prijs met ingang van 1 juli 1983 op te trekken naar 1,85 DM/kg, dat wil zeggen vóór de bijeenkomst van 1 juni 1983, tijdens welke die richtprijs zou zijn vastgesteld.

115 Verzoekster betwist ook het uniforme karakter van de door de verschillende producenten gegeven prijsinstructies. Zo wijst zij erop, dat de Commissie bij haar analyse van de voor juni 1982 gegeven prijsinstructies geen rekening heeft gehouden met de afwijkende prijsinstructies van DSM en Hercules, terwijl zij bij haar analyse van de prijsinstructies voor juli 1983 door Hercules en Shell gegeven instructies buiten beschouwing heeft gelaten. Ook heeft de Commissie er geen rekening mee gehouden, dat bepaalde prijsinstructies die in eerste instantie met de richtprijzen overeenkwamen, later werden vervangen door nieuwe instructies die zowel afweken van de door de andere producenten gegeven prijsinstructies als van de richtprijzen.

116 Verzoekster verwijt de Commissie voorts, dat zij bij de selectie van de voor haar vergelijking gebruikte prijsinstructies willekeurig te werk is gegaan door nu eens de catalogusprijs en dan weer de minimumprijs in aanmerking te nemen, waarbij zij haar keuze steeds liet vallen op de prijs die overeenkwam met de richtprijs. Dit was het geval bij de prijsinstructies van Monte en Hercules voor juli 1983 en bij die van BP voor september 1983.

117 Verzoekster merkt ten slotte op, dat de Commissie geen rekening heeft gehouden met het feit dat sommige prijsinstructies van DSM en Hercules de verkoopkantoren een ruime beoordelingsmarge lieten, noch met het feit dat het prijsvaststellingssysteem van ICI van dien aard was, dat de prijsinstructies van deze onderneming louter indicatief waren en naar gelang van de toestand van de markt ter discussie konden worden gesteld.

118 Zelfs indien de Commissie had aangetoond dat de prijsinstructies in hoge mate met elkaar overeenstemden, dan nog had zij moeten bewijzen - hetgeen zij niet heeft gedaan - dat die uniformiteit was toe te schrijven aan consensus op het gebied van richtprijzen, en niet aan een weloverwogen en normaal prijsparallellisme op een oligopolistische markt. In elk geval kan het feit dat er een verband bestaat tussen de richtprijzen en de prijsinstructies van de producenten niet het bewijs van een uitvoering of een invloed op de markt opleveren, tenzij natuurlijk door even overtuigend bewijs wordt aangetoond dat er een verband bestaat tussen de prijsinstructies en de gerealiseerde prijzen.

119 Met betrekking tot het verband tussen de prijsinstructies en de gerealiseerde prijzen merkt verzoekster op, dat de prijsinstructies geen invloed hadden op de op de markt gerealiseerde prijzen en dat dit met name was toe te schrijven aan verzoeksters interne prijsvaststellingssysteem en aan het feit, dat die instructies slechts zelden aan de afnemers werden meegedeeld. De afwijkingen tussen de prijsinstructies en de gerealiseerde prijzen waren niet het gevolg van kortingen, maar van een onafhankelijk prijsbeleid. De Commissie, die overigens lijkt te erkennen dat er geen verband bestond tussen de prijsinstructies en de gerealiseerde prijzen (punt 74 van de beschikking), had hieruit moeten concluderen, dat de gelaakte maatregelen geen enkel effect hadden op de prijzen of de mededinging.

120 Met betrekking tot het verband tussen de richtprijzen en de gerealiseerde prijzen merkt verzoekster op, dat de richtprijzen en de door haarzelf gerealiseerde prijzen ver uiteenliepen, zoals in het bijzonder blijkt uit een rapport van het onafhankelijk accountantskantoor Coopers en Lybrand (hierna: het rapport Coopers en Lybrand) alsmede uit een econometrische studie van de hand van professor Budd. Deze laatste zet in zijn studie met name uiteen, dat het door de Commissie gestelde causaal verband moet worden omgekeerd: de "richtprijzen" vormden slechts de bevestiging van reeds geconstateerde prijswijzigingen, doch waren niet van invloed op latere prijswijzigingen. De Commissie gaat uiteraard tegen deze uiteenzetting in, maar de onnauwkeurige en oppervlakkige wijze waarop zij dit doet, laat zien, dat zij van economische vraagstukken niet veel verstand heeft.

121 Volgens verzoekster is het prijsniveau afhankelijk van een groot aantal variabelen. Zo kunnen de prijsbewegingen die zich in de betrokken periode hebben voorgedaan, op bevredigende wijze worden verklaard door, onder meer, het ontbreken van evenwicht tussen vraag en aanbod, de schommelingen van de grondstoffenprijzen en de algemene economische context, zoals blijkt uit de studie van professor Budd en de door de heer Freeman, de "chief economist" van ICI, afgelegde verklaring. Dit is door de Commissie erkend (punt 73 van de beschikking), maar is in tegenspraak met punt 90 van de beschikking, waarin wordt gezegd dat het kartel een merkbare invloed heeft gehad.

122 Bovendien kan de Commissie, door een aantal "initiatieven" te selecteren die te zamen een periode van 26 maanden beslaan (terwijl het beweerde kartel 77 maanden heeft