CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL J. GAND

VAN 22 APRIL 1970 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

Uw Hof zal zich thans, na het deskundigenonderzoek, definitief hebben uit te spreken op het beroep van X tegen de beschikking van 26 maart 1968 waarbij hij door de controle-commissie der Europese Gemeenschappen werd ontslagen.

In Uw interlocutoir arrest van 7 mei 1969 werden reeds verschillende punten berecht: verworpen zijn de grieven met betrekking tot de regelmatigheid van de tuchtprocedure, alsmede de grief waarmede de juistheid van enkele feiten die de sanctie moesten rechtvaardigen in twijfel werd getrokken. Gelijk U bekend, betrof het hier: in de eerste plaats de diefstal van zes flessen whisky uit een grote winkel op 14 november 1964 en voorts het ontvreemden uit de dienstgebouwen van de Commissie, in de loop van de daaropvolgende zomer, van administratieve stukken waarvan verzoeker zich heeft bediend om op 22 november 1965 onder een gefingeerde naam een memorandum tot een hoge ambtenaar van de Euratom te richten.

Enige twijfel bestond evenwel ten aanzien van de vraag of de dader voor deze feiten tuchtrechtelijk aansprakelijk mocht worden geacht. Ingevolge artikel 86 van het Statuut kan aan de ambtenaar die zijn plichten verzuimde slechts een tuchtmaatregel worden opgelegd wanneer het vergrijp „opzettelijk of uit nalatigheid” werd begaan. Gezien bepaalde gegevens in de stukken, met name verklaringen van X en door hem in de slotfase der tuchtprocedure overgelegde medische attesten, heeft Uw Hof geoordeeld dat de inhoud van de beschikking en de door verweerster verschafte inlichtingen geen voldoende grond boden om te beoordelen of in het bestreden besluit voldoende op de toerekenbaarhied der feiten was gelet.

Bij het arrest werd derhalve een deskundigenonderzoek gelast over de vraag of verzoeker ten tijde van de ten laste gelegde feiten aan zodanige geestelijke storing leed „dat zijn aansprakelijkheid uitgesloten moest worden geacht” of — gelijk het in het dictum heet — „van zodanige aard dat de hem ten laste gelegde handelingen niet als opzettelijk begaan mogen worden beschouwd”.

I

1. De door U aangewezen deskundige, professor Volcher, heeft een grondig rapport overgelegd hetwelk hij nog mondeling heeft toegelicht; in antwoord op de hem gestelde vragen kon hij zijn conclusies nader ontwikkelen. Voor de beslissing op het beroep van X moet van dit rapport worden uitgegaan doch, alvorens deszelfs inhoud samen te vatten, dienen twee opmerkingen te worden gemaakt. — De eerste betreft — gelijk hij ook zelf heeft onderstreept — de delicate aard van de aan de deskundige opgedragen taak. Immers hij moest zich in 1969 uitspreken over een psychische gesteldheid van enige jaren daarvóór zonder daartoe over veel aanknopingspunten te beschikken. Behalve de nota afkomstig van de diensten der controlecommissie strekten hem hoofdzakelijk tot materiaal de verklaringen van verzoeker, die hij herhaaldelijk heeft onderzocht, en de rapporten van zijn collega's, de artsen die X hadden behandeld. — De andere opmerking is dat hij zich opzettelijk onthield van een antwoord op de in Uw arrest van 7 mei 1969 gestelde vraag, | nauwkeuriger gezegd dat hij zich niet heeft gehouden aan de bewoordingen waarin de vraag werd geformuleerd, te weten het al of niet „opzettelijke” karakter van de aan verzoeker ten laste gelegde feiten. De reden daartoe heeft hij U medegedeeld en hij heeft ook verklaard waarom het antwoord moest worden vervangen door een beschrijving van de ontwikkeling die tot verzoekers psychische gesteldheid had geleid en van het verband tussen deze gesteldheid en de hem verweten feiten. Wat er nu ook moge zijn van dit punt hetwelk erop duidt dat's Hfs gedachtengang eerder aansloot bij Thomas van Aquino dan bij Freud: de wezenlijke bevindingen en de conclusies van het rapport bieden voldoende grondslag om Uw oordeel te vormen. Zonder op het U voorgelegde stuk in zijn geheel in te gaan zullen wij slechts stilstaan bij twee groepen van indicaties, de eerste met betrekking tot het verloop van verzoekers gezondheidstoestand en psychische gesteldheid, de andere met betrekking tot het oordeel van de expert over zijn gesteldheid ten tijde van de feiten.

2. In het rapport wordt allereerst opgemerkt dat verzoeker tot hij bij de Commissie in dienst trad steeds een goede gezondheid had genoten en vervolgens dat hij sinds juli 1963 aan maagstoornissen leed waarvoor hij van 24 tot 28 juli 1963 ter observatie in een kliniek werd opgenomen; na een ernstige emotionele schok als gevolg van een ongeval in de dienst, werd hij van 12 tot 19 december 1963 opnieuw opgenomen. Voor zijn gestoorde digestie onderging hij een behandeling waarbij hem voornamelijk psychoplegische medicamenten werden toegediend die verschijnselen van acute neuropsychische prikkeling ten gevolge kunnen hebben. Deze geneesmiddelen werden in een betrekkelijk geringe dosis voorgeschreven welke in oktober 1964 werd verhoogd; verzoeker verklaart evenwel dat deze dosis weliswaar 3 maal 25 mg per dag bedroeg, doch dat hij in de morgen van 14 november, dat wil zeggen vóór de diefstal uit de etalage, een dosis van 50 mg had ingenomen. Reeds bij de aanvang van deze behandeling, aldus de deskundige, voelde X zich bij de controle-commissie niet op zijn gemak, begon hij te klagen over de atmosfeer, verergerde de toestand voortdurend en werd hij steeds meer geprikkeld, overgevoelig en depressief. Het kritieke moment werd bereikt toen hij in november 1967 — enkele weken na het advies van de tuchtraad — in de open adfeling van het Institut de Psychiatrie de l'Hôpital Brugmann werd opgenomen waar hij tot 31 mei 1968 verbleef. Met de toen gegeven diagnose is de deskundige het eens: X was een geesteszieke geworden lijdende aan vervolgingswaanzin en manische wraakgevoelens (rapport blz. 19).

3. Maar hoe was nu zijn toestand ten tijde van het begaan der ten laste gelegde feiten, dat wil zeggen in 1964 en 1965? Wij weten — de deskundige heeft dit in antwoord op ter terechtzitting gestelde vragen nader verklaard — dat midden 1963 het ziekteproces aanvangt hetwelk geleidelijk verergerde tot hij ten slotte in een psychiatrische inrichting werd opgenomen. X bevindt zich dan in een gesteldheid „die met een prepsychotische toestand gelijk mag worden gesteld” vaaraan de ten laste gelegde feiten niet geheel vreemd zijn. Dit geldt voor de diefstal uit de etalage gezien de verschijnselen welke het gebruik van psychoplegische medicamenten ten gevolge kan hebben en er zij hier aan herinnerd dat de vertrouwensarts van de controlecommissie om deze reden in ruime mate verzachtende omstandigheden had aangenomen. Wat de diefstal van stukken en het schrijven van bedoeld memorandum betreft — welke feiten verzoeker betwist, reden waarom de deskundige hierop niet verder kon ingaan — deze zouden volgens professor Volcher passen in het geheel van het morbide gedrag: de stukken en het memorandum moesten dienen om zijn gelijk aan te tonen, de inwilliging van bepaalde eisen te verkrijgen en zich op zijn „vervolgers” te wreken (rapport blz. 20). De conclusie luidt hier als volgt: de feiten welke tot de tuchtrechtelijke beschikking hebben geleid kunnen als manifestaties van de geschetste pathologische toestand worden beschouwd (rapport blz. 21). Ter terechtzitting werd deze conclusie in de volgende bewoordingen gepreciseerd : „het zijn handelingen die inderdaad kunnen worden begrepen en verklaard uit de toestand waarin X zich toen bevond en zij vloeien in zekere zin logisch voort uit zijn toestand en gedachten op dat ogenblik”. Op dit punt van ons onderzoek stuit men echter op de bewoordingen zelve van de door U gestelde vraag. Nu de deskundige zich niet gerechtigd of in staat acht een oordeel te geven over het „opzettelijke” karakter van deze handelingen, is het dan niet mogelijk dat men althans bepaalt of en in hoeverre verzoeker daarvoor aansprakelijk wordt geacht? Gesteld dat het hier niet inbreuken op de discipline, doch strafrechtelijke vergrijpen had betroffen en de vraag naar de psychische gesteldheid van de verdachte voor de strafrechter was opgeworpen, zou de deskundige dan tot strafrechtelijke aansprakelijkheid of niet-aansprakelijkheid van de betrokkene hebben geconcludeerd? Het antwoord luidt met grote stelligheid: de deskundige zou ten aanzien van X een halve toerekeningsvatbaarheid hebben aangenomen.

II

Wij moeten thans de conclusies trekken uit de door de deskundige verstrekte gegevens van psychologische en medische aard, welke wij menen getrouw te hebben samengevat.

Met komt ons voor dat zij geen grondslag vormen tot nietigverklaring van het besluit van de controle-commissie. Bij herlezing van Uw interlocutoir arrest bemerkt men dat Uw Hof gemeend heeft niet onmiddellijk te mogen beslissen, daar Gij over de geestelijke gesteld heid van verzoeker, die bij de schriftelijke behandeling wel zeer somber was afgeschilderd, niet nauwkeurig waart ingelicht. Zo steunde de conclusie van repliek op de bewering dat „krankzinnigheid, evenals in het strafrecht, aan het ten laste gelegde tuchtrechtelijke vergrijp ieder element van schuld ontneemt”. De vraag of de handelingen verzoeker konden worden toegerekend viel naar Uw oordeel in dat stadium van het geding aan de hand van de tekst van de beschikking of van de door verweerster verstrekte gegevens niet bevestigend te beantwoorden; doch hieruit volgt nog niet dat ook de geringste aandoening van verzoekers psychische gesteldheid of de minste verstoring van zijn geestelijk evenwicht de ten laste gelegde feiten naar Uw oordeel tuchtrechtelijk niet strafbaar zouden doen zijn. Integendeel, uit het deskundigenonderzoek moest blijken of verzoeker „aan een zodanige verstoring van zijn geestesvermogens leed dat zijn aansprakelijkheid uitgesloten moest worden geacht”. Dit zijn de bewoordingen gebezigd in de overwegingen van Uw arrest waaraan wij ons thans willen houden gezien het door de deskundige ten aanzien van de formulering van het dictum gemaakte voorbehoud.

Doch meer kan niet worden gezegd dan dat, strafrechtelijk gezien, verzoeker's aansprakelijkheid voor de helft verminderd moest worden geacht. Zonder twijfel was zij niet volledig, maar uitgesloten was zij niet. Gezien een dergelijke conclusie zou de strafrechter de straf wellicht moeten nuanceren en haar maat bepalen naar gelang de graad der aansprakelijkheid van een dader wiens handeling op zichzelf strafbaar zou blijven.

Maar het tuchtrecht valt niet met het strafrecht samen. Het disciplinaire gezag mag stellig geen sanctie opleggen, van welke aard ook, wanneer de aansprakelijkheid van de ambtenaar moest worden uitgesloten; immers er is dan geen sprake van een strafbaar feit en de rechter die de aanwezigheid van het feit en deszelfs strafbaar karakter heeft te toetsen zou een met deze regel strijdige beschikking moeten vernietigen. Maar dit is in de onderhavige zaak niet het geval. Wanneer het opleggen van een sanctie wettig mogelijk is behoren de bepaling van haar zwaarte en de vraag in hoeverre daarbij met eventuele „verzachtende omstandigheden” rekening gehouden dient te worden tot de discretionaire bevoegdheid van het disciplinaire gezag, punten die overigens, in uitzonderlijke gevallen, ook door overwegingen van opportuniteit worden bepaald. Doch de rechter die van het beroep kennis neemt, doet slechts uitspraak over de wettigheid der beschikking.

Met andere woorden, indien uit het deskundigenonderzoek was gebleken dat verzoekers aansprakelijkheid gezien zijn geestesgesteldheid ten tijde van de feiten uitgesloten was, zou Uw Hof aanleiding hebben gevonden de beschikking van de Commissie te vernietigen. Maar, het zij hier herhaald, de conclusies van het rapport en de mondelinge behandeling luiden in andere zin; de twijfel welke U een interlocutoir arrest tot opheldering van dit punt deed wijzen, werd opgeheven. Wij menen dan ook dat het enige nog in geding zijnde middel niet kan slagen en het beroep tot nietigverklaring derhalve moet worden verworpen.

III

Twee punten blijven ons nog te behandelen.

1. In Uw interlocutoir arrest werd geen uitspraak gedaan over de vordering tot schadevergoeding, ter ondersteuning waarvan verzoeker zich op de materiële en onstoffelijke schade beriep welke hij als gevolg van de door de controlecommissie begane dienstfout zou hebben geleden. Verwerping van het beroep tot nietigverklaring brengt logisch mede dat deze vordering niet kan slagen: inderdaad is van geen enkele door verweerster begane fout gebleken.

2. Het Hof hield eveneens de beslissing over de kosten aan. Daar verzoeker in het ongelijk wordt gesteld, zou normaliter ieder der partijen overeenkomstig artikel 70 van het reglement voor de procesvoering haar eigen kosten moeten dragen. Nu het deskundigenonderzoek evenwel noodzakelijk voorkwam om een in de bestreden beschikking niet voldoende duidelijk omschreven punt op te helderen, komt het ons redelijk voor de na het interlocutoir arrest gevallen kosten ten laste van de controlecommissie te brengen.

Wij concluderen :

— dat het beroep tot nietigverklaring en de vordering tot schadevergoeding van X zullen worden verworpen;

— dat elk der partijen haar eigen kosten zal dragen met uitzondering van die gevallen na het arrest van 7 mei 1969 welke ten laste van de controlecommissie dienen te komen.

( 1 ) Vertaald uit het Frans.