10

In het bestreden arrest heeft het Gerecht het feitelijke kader dat aan het beroep bij het Gerecht ten grondslag ligt als volgt verwoord: „1. Bij [de litigieuze] beschikking heeft de Commissie vastgesteld dat verschillende ondernemingen hebben deelgenomen aan een geheel van overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen als bedoeld in artikel 81, lid 1, EG. 2. Het ging met name om de volgende acht banken tot welke de [litigieuze] beschikking is gericht: — Erste […]; — [RZB]; — [BA-CA]; — […] — [ÖVAG]; — […] 3. De Commissie verwijt de adressaten van de [litigieuze] beschikking in wezen dat zij een door haar als Lombardnetwerk aangeduid, fijnmazig netwerk van inhoudelijk uitgebreide en organisatorisch nauw verweven gespreksronden (hierna: ‚gespreksronden’) hebben opgebouwd, waarin zij regelmatig hun gedrag ten aanzien van alle belangrijke mededingingsparameters op de markt van bankproducten en -diensten in Oostenrijk coördineerden. […] 15. Nadat de Commissie in april 1997 kennis had gekregen van een document dat het vermoeden deed postvatten dat op de Oostenrijkse bankmarkt sprake was van met artikel 81 EG strijdige overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen, heeft zij de formele onderzoeksprocedure ingeleid. Op 30 juni 1997 heeft de Freiheitliche Partei Österreichs (hierna: ‚FPÖ’) overeenkomstig artikel 3 van verordening nr. 17 […] een klacht ingediend tegen acht Oostenrijkse kredietinstellingen die werden verdacht van deelneming aan mededingingsbeperkende afspraken en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. 16. Op 23 en 24 juni 1998 heeft de Commissie bij verschillende banken, waartoe de meeste adressaten van de [litigieuze] beschikking behoren, onaangekondigd verificaties uitgevoerd. Op heeft de Commissie aan talrijke kredietinstellingen die van deelname aan die afspraken of gedragingen werden verdacht, een verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11, lid 2, van verordening nr. 17 toegezonden. 17. Onmiddellijk na de ontvangst van het verzoek om inlichtingen boden de grootste betrokken banken de Commissie hun ‚medewerking’ bij het onderzoek van de feiten aan, waarbij zij voorstelden, de feiten ‚vrijwillig’ uiteen te zetten (in plaats van het verzoek om inlichtingen te beantwoorden) en van deelname aan een hoorzitting af te zien; als tegenprestatie zou de directeur-generaal Concurrentie van de Commissie het verzoek om inlichtingen laten vallen en slechts een ‚matige’ geldboete opleggen. De Commissie juichte weliswaar de bereidheid van de banken om mee te werken toe, maar wees elke overeenkomst daarover van de hand. 18. Vervolgens hebben alle adressaten het verzoek om inlichtingen beantwoord. Sommigen waren echter van mening dat zij het grootste deel van het verzoek om inlichtingen niet behoefden te beantwoorden, en dat zij de betrokken documenten en vragen derhalve — in het kader van de genoemde ‚medewerking’ — op vrijwillige basis konden indienen respectievelijk beantwoorden. De Commissie wees deze juridische opvatting als onjuist van de hand. 19. Niet lang daarna hebben de grootste betrokken banken, waartoe [rekwirantes] behoorden, de Commissie een als ‚gemeenschappelijke beschrijving van de feiten’ aangeduid document van 132 bladzijden verstrekt, waarin zij de historische context van hun kartel uitvoerig beschreven en de inhoud van de afzonderlijke gespreksronden die uit de in beslag genomen documenten en de van hen verlangde bewijsstukken naar voren kwam, kort samenvatten en vanuit hun gezichtspunt beoordeelden. Tegelijkertijd legden zij zestien ordners over met documenten die per gespreksronde waren ingedeeld en waarbij uitvoerige inhoudsopgaven waren gevoegd. Om de eventuele meerwaarde van deze tezamen met de gemeenschappelijke beschrijving van de feiten overgelegde documenten te kunnen beoordelen, heeft de Commissie de banken verzocht haar mee te delen of, en zo ja, welke van deze documenten de Commissie nog niet bekend waren. De banken achtten dit echter niet mogelijk en ook niet noodzakelijk. 20. Op 13 september 1999 heeft de Commissie aan acht banken de mededeling van punten van bezwaar van gezonden. […] Op heeft de Commissie de banken een aanvullende mededeling van punten van bezwaar toegezonden. 21. Op 11 juni 2002 heeft de Commissie de [litigieuze] beschikking vastgesteld. […] 22. In artikel 1 van de [litigieuze] beschikking stelt de Commissie vast dat de acht banken waaraan die beschikking is gericht, inbreuk hebben gemaakt op artikel 81, lid 1, EG doordat zij betrokken waren bij overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen betreffende prijzen, tarieven en reclameactiviteiten, welke in de periode van 1 januari 1995 tot ten doel hadden de mededinging op de markt voor bankproducten en bankdiensten in Oostenrijk te beperken. […] 24. Bij artikel 3 van de [litigieuze] beschikking worden aan de adressaten hiervan de volgende geldboeten opgelegd: — Erste: 37,69 miljoen EUR; — RZB: 30,38 miljoen EUR; — BA-CA: 30,38 miljoen EUR; […] — ÖVAG: 7,59 miljoen EUR; […]. 25. Volgens de [litigieuze] beschikking waren afspraken tussen banken — vooral over voorwaarden en kosten — in Oostenrijk van oudsher gebruikelijk en berustten zij tot in de jaren 80 deels op een wettelijke grondslag, die evenwel uiterlijk op 1 januari 1994 bij de toetreding van de Republiek Oostenrijk tot de Europese Economische Ruimte (EER) en de inwerkingtreding van de [wet inzake het bankwezen (Bankwesengesetz)] is weggevallen. 26. De kredietinstellingen zijn echter in het kader van het netwerk afspraken met name over de leningen- en depositorente blijven maken. 27. In hoofdstuk 5 van de [litigieuze] beschikking wordt uiteengezet dat de afspraken verstrekkend, uiterst geïnstitutionaliseerd en sterk met elkaar verweven waren en het gehele nationale grondgebied bestreken. Voor elk bankproduct was er een afzonderlijke gespreksronde, waaraan de bevoegde medewerkers van het tweede of het derde managementniveau van de betrokken banken deelnamen. Deze inhoudelijke scheiding werd in de praktijk echter niet strikt aangehouden. Soms werden inhoudelijk samenhangende vraagstukken, die verschillende gespreksronden raakten, in een en dezelfde ronde behandeld. De afzonderlijke ronden waren deel van een organisch geheel. 28. Als hoogste instantie kwamen maandelijks, met uitzondering van de vakantiemaand augustus, de leidinggevende vertegenwoordigers van de grootste Oostenrijkse banken bijeen (‚Lombardclub’). Naast onderwerpen van algemeen belang waarbij de mededinging geen rol speelde, bespraken zij hierin wijzigingen van rentevoeten, voorwaarden, maatregelen op het gebied van reclame enz. Op een aantal van die bijeenkomsten waren vertegenwoordigers van de Oostenrijkse nationale bank […] aanwezig. 29. Een niveau lager werden de technische gespreksronden gehouden die betrekking hadden op specifieke producten. Het belangrijkst waren de zogenaamde ‚actieve ronden’ inzake leningen, en ‚passieve ronden’ inzake deposito’s, die, zoals de naam reeds zegt, betrekking hadden op het overleg over de voorwaarden (dat wil zeggen rente) voor leningen en deposito’s, en hetzij afzonderlijk hetzij als gemeenschappelijke gespreksronden plaatsvonden. Tussen de ‚Lombardclub’ en deze gespreksronden bestond een levendige informatiestroom. 30. In alle Oostenrijkse Länder werden regelmatig veelzijdige en talrijke regionale gespreksronden gehouden. In enkele Länder werd zelfs de hiërarchische rangorde van de ‚Lombardclub’ en de technische gespreksronden nagebootst. 31. Tijdens de bijeenkomsten van de ‚federale leningen- en/of depositoronden’ ontmoetten de vertegenwoordigers van de Weense banken hun collega’s uit de Länder; de hier genomen besluiten waren in principe op het gehele grondgebied van Oostenrijk van toepassing. 32. Voor het wholesale-bankbedrijf, het retailbedrijf met betrekking tot zelfstandige ondernemers en de sectoren hypothecair krediet en woningkrediet bestonden er afzonderlijke speciale ronden [respectievelijk ‚miniLombard’, ‚Großkundenbetreuerrunde’ (key account managementronde), ‚Freiberuflerrunde’ (vrije-beroepenronde), ‚Hypothekarloge’ (hypotheekloge), ‚Wohnbaubanken-Passivrunde’ (depositoronde-‚woningbouwbanken’) genaamd]. 33. Ten slotte vonden er regelmatig een groot aantal andere gespreksronden plaats over onderwerpen op het gebied van de mededinging: in de ‚Treasurerrunde’ (thesaurierronde) werden zowel vraagstukken op het gebied van de openbare financiering als op het gebied van de voorwaarden besproken, in de verschillende betalingsverkeersronden (‚Zahlungsverkehrsrunden’) [in het bijzonder de gelijknamige gespreksronde, ‚Bankenrunde Ausland’ (buitenlandronde) en ‚Organisationskomitee der österreichischen Kreditinstitutsverbände’ (organisatiecomité van de Oostenrijkse verenigingen van kredietinstellingen)] kwamen onder meer kosten en tarieven in het betalingsverkeer, in de ‚Exportklub’ (exportclub) onder meer de voorwaarden van exportfinanciering en in de ‚Bankenrunde Wertpapiere’ (effectenronde), minimumprovisies, kosten en voorwaarden aan bod. 34. Van al deze speciale ronden valt vooral de ‚Controllerrunde’ (controllerronde) op, waaraan vertegenwoordigers van de controlling-afdelingen van de grootste Oostenrijkse banken deelnamen. Daarbij werden uniforme berekeningsgrondslagen en gemeenschappelijke voorstellen voor een verbetering van de winstgevendheid geformuleerd. Daardoor verhoogden de banken onderling de transparantie van hun kosten- en berekeningselementen. 35. Tussen al deze ronden, die zich vooral op krediet- en depositovoorwaarden alsmede op kosten richtten, werd regelmatig informatie uitgewisseld. Dikwijls werd overleg in de ene gespreksronde uitgesteld totdat in een andere ronde overeenstemming was bereikt. Het uiteindelijke resultaat van de hiërarchische suprematie van de Lombardclub was dat bij controverses een principebesluit van deze instantie werd afgewacht. 36. Met het oog op de uitvoering van (of coördinatie met) de in de Weense gespreksronden gemaakte afspraken op het gehele Oostenrijkse grondgebied was er ook een regelmatige informatiestroom naar de verschillende regionale ronden in de Länder en van deze ronden naar de centrale gespreksronden in Wenen. Soms zonden de regionale ronden vertegenwoordigers naar de leningen- en/of depositoronden op federaal niveau. 37. De Commissie stelt in de [litigieuze] beschikking vast dat in de periode waarop dit onderzoek betrekking heeft (namelijk van 1 januari 1994 tot eind juni 1998) alleen in Wenen, zonder de talrijke regionale gespreksronden in aanmerking te nemen, minstens 300 bijeenkomsten hadden plaatsgevonden. […] 38. De Commissie wijst op de bijzondere rol van de centrale instellingen als coördinatoren en vertegenwoordigers van hun respectieve groepen, namelijk Erste (voorheen GiroCredit) voor de Sparkassensector, RZB voor de Raiffeisensector en ÖVAG voor de Volksbankensector, in het ‚Lombardnetwerk’. Volgens haar kwam die rol rechtstreeks het soepel functioneren van het ‚Lombardnetwerk’ ten goede. Enerzijds hebben de centrale instellingen de onderlinge uitwisseling van informatie tussen Wenen en de Länder binnen de desbetreffende bankgroep georganiseerd, en anderzijds hebben zij de belangen van hun eigen groep tegenover de andere groepen in het kartel vertegenwoordigd. De andere deelnemers aan het kartel hadden volgens de Commissie de centrale instellingen dan ook als vertegenwoordigers van de desbetreffende groep beschouwd. De afspraken werden derhalve niet louter tussen die instellingen, maar ook tussen de groepen gemaakt.”