ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 10 MAART 1992. - SOLVAY & CIE SA TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE VERANTWOORDELIJKHEID. - ZAAK T-12/89.



Jurisprudentie 1992 bladzijde II-00907



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie, waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Bewijselementen die in aanmerking kunnen worden genomen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

2. Mededinging - Administratieve procedure - Hoorzittingen - Voorlopig karakter van aan Adviescomité en Commissie overgelegd proces-verbaal - Procedurefout - Afwezigheid

(Verordening nr. 99/63 van de Commissie)

3. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot aan te nemen marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Verbod - Mededingingsregelingen die na formele beëindiging effect blijven sorteren - Toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag

(EEG-Verdrag, art. 85)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

6. Mededinging - Mededingingsregelingen - Complexe inbreuk waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging zijn te beschouwen - Eén enkele kwalificatie als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" - Toelaatbaarheid - Gevolgen voor aan te dragen bewijselementen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

7. Mededinging - Administratieve procedure - Eén enkele beschikking waarbij uitspraak wordt gedaan over een reeks van ongeoorloofde praktijken die de geadresseerde ondernemingen niet gelijkelijk zijn aan te rekenen - Toelaatbaarheid - Voorwaarde - Mogelijkheid voor elke onderneming om de tegen haar in aanmerking te nemen grieven te identificeren

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

8. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking tot toepassing van mededingingsregels

(EEG-Verdrag, art. 190)

9. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Zwaarte van inbreuken - Beoordelingselementen - Verhoging van algemene niveau van geldboeten - Toelaatbaarheid - Voorwaarden

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

10. Handelingen van de instellingen - Vermoeden van geldigheid - Betwisting - Voorwaarden

Samenvatting

1. Een krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag tot een onderneming gerichte beschikking kan tegen die onderneming enkel als bewijsmiddelen gebruiken die documenten waarvan al in de fase van de mededeling van de punten van bezwaar - doordat de documenten in die mededeling of in de daarbij gevoegde bijlagen werden genoemd - duidelijk was, dat de Commissie ze in stelling wilde brengen, en over de bewijskracht waarvan de onderneming zich dus tijdig heeft kunnen uitlaten.

2. Het voorlopig karakter van het aan het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities en de Commissie overgelegd proces-verbaal van de hoorzitting levert slechts dan een in de administratieve procedure begane fout op die de beschikking waartoe zij leidt onwettig kan maken, wanneer bedoelde tekst op zodanige wijze is geredigeerd dat bij de adressaten ervan dwaling op een punt van wezenlijk belang kan ontstaan.

3. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

4. Artikel 85 EEG-Verdrag is van toepassing op overeenkomsten die niet meer van kracht zijn, doch na hun formele beëindiging effect blijven sorteren.

5. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

6. Artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag voorziet niet in een specifieke kwalificatie voor een complexe inbreuk die, doordat zij een voortgezette gedraging vormt die wordt gekenmerkt door één enkel doel en waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging moeten worden gekwalificeerd, niettemin als één inbreuk moet worden beschouwd. Derhalve kan een dergelijke inbreuk als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" worden gekwalificeerd, zonder dat behoeft te worden bewezen dat elk van de feitelijke bestanddelen zowel de karakteristieken van een overeenkomst als van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertoont.

7. Niets verbiedt de Commissie, zich bij één enkele beschikking uit te spreken over een reeks van inbreuken op artikel 85 EEG-Verdrag, waaraan de verschillende geadresseerde ondernemingen niet op dezelfde wijze hebben deelgenomen, zolang slechts ieder der adressaten in de beschikking nauwkeurig kan lezen welke grieven er tegen hemzelf bestaan.

8. De Commissie is krachtens artikel 190 EEG-Verdrag weliswaar gehouden, haar beschikkingen met redenen te omkleden met vermelding van de feitelijke en juridische gegevens waarvan de wettigheid van de maatregel afhangt en van de overwegingen die haar tot het nemen van haar beschikking hebben geleid, doch het is in het geval van een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels niet vereist, dat zij ingaat op alle feitelijke en rechtspunten die door elke betrokkene tijdens de administratieve procedure zijn opgeworpen.

9. Bij de beoordeling van de ernst van een inbreuk met het oog op de vaststelling van de hoogte van de boete moet de Commissie niet enkel de bijzondere omstandigheden van het geval, maar ook de context waarbinnen de inbreuk is gepleegd, in aanmerking nemen, en zij moet ervoor zorgen dat haar optreden een preventieve werking heeft, inzonderheid met betrekking tot die inbreuken die bijzonder schadelijk zijn voor de verwezenlijking van de doelstellingen van de Gemeenschap.

Het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboetes van een bepaald niveau heeft opgelegd, behoeft haar niet te verhinderen dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien zulks noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid. Met name mag zij het niveau van de geldboetes verhogen om de preventieve werking ervan te versterken, wanneer bepaalde soorten inbreuken, ofschoon de onwettigheid ervan reeds bij het begin van het communautaire mededingingsbeleid is vastgesteld, nog steeds betrekkelijk veel voorkomen wegens de winst die sommige van de betrokken ondernemingen daarmee kunnen behalen.

10. Waar een betekende en bekendgemaakte handeling moet worden vermoed geldig te zijn, staat het aan degene die zich op de formele ongeldigheid of de non-existentie van een handeling beroept, de rechter redenen aan te geven waarom de schijn van geldigheid moet worden doorbroken.

Partijen

In zaak T-12/89,

Solvay et Compagnie SA, vennootschap naar Belgisch recht, gevestigd te Brussel, vertegenwoordigd door L. Simont, advocaat bij het Hof van cassatie van België, en P.-A. Foriers en B. Dauwe, advocaten te Brussel, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van Loesch en Wolter, Rue Zithe 8,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch hoofdadviseur A. McClellan als gemachtigde, aanvankelijk bijgestaan door L. Gyselen, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde, en vervolgens door N. Coutrelis, advocaat te Parijs, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J.-L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking waarbij de Commissie vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een assortiment van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die voor zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA, die op haar beurt Montedipe SpA is geworden), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries plc en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en Chemie Linz AG in Oostenrijk. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten in West-Europa aan: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt volgens de beschikking evenwel niet weg, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries plc, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co. elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 Solvay et Cie SA is een van de zeven nieuwe producenten die in 1977 hun intrede op de markt deden. Zij was op de polypropyleenmarkt een middelgrote producent met een marktaandeel tussen 3,1 en 4,3 %.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO);

- BASF AG (hierna: BASF);

- DSM NV (hierna: DSM);

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules);

- Hoechst AG (hierna: Hoechst);

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels);

- Imperial Chemical Industries plc (hierna: ICI);

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte);

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell);

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay);

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na deze verificaties verzocht de Commissie voornoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen (hierna: het verzoek om inlichtingen). Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco;

- Chemie Linz AG (hierna: Linz);

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil);

- Petrofina SA (hierna: Petrofina);

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochtermaatschappij van Saga, alsmede bij de verkoopkantoren van Linz in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een systeem van jaarlijkse controle van de verkochte hoeveelheden hadden opgezet, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen Raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, hun weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridische adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een bundel documenten bestaande uit kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede uit notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was dat de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen mochten krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken vóór de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Om die redenen deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het beweerde kartel juridisch niet duidelijk had afgebakend in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode hun opmerkingen in; de andere ondernemingen (met uitzondering van Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van het proces-verbaal van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, [Solvay] en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf ten minste 1978 tot ten minste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot ten minste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, twee maal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iii) BASF AG, 2 500 000 ECU, dat is 5 362 225 DM;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

vii) Huels AG, 2 750 000 ECU, dat is 5 898 447,50 DM;

viii) ICI plc, 10 000 000 Ecu; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 LIT;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xii) Rhône-Poulenc SA, 500 000 ECU, dat is 3 420 950 FF;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xiv) Solvay & Cie, 2 500 000 ECU, dat is 109 608 750 BFR;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

[omissis]"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen met de door deze verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen toegezonden.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 5 augustus 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89 tot en met T-4/89, T-6/89 tot en met T-11/89 en T-13/89 tot en met T-15/89).

18 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

19 Bij beschikking van 15 november 1989 heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988) naar het Gerecht verwezen.

20 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

21 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de organisatie van de mondelinge behandeling vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

22 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

23 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht voornoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

24 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

25 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

26 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en de advocaat-generaal gehoord, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

27 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

28 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

29 Solvay concludeert dat het het Gerecht behage:

1) nietig te verklaren de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 betreffende een procedure krachtens artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen);

2) subsidiair, de bestreden beschikking niet te verklaren in zoverre zij een geldboete van 2 500 000 ECU oplegt;

3) meer subsidiair, de geldboete te bepalen op een symbolisch bedrag, althans ze aanmerkelijk en in billijke mate te verlagen;

4) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

30 Het Gerecht is van mening, dat verzoeksters middelen in de hierna beschreven volgorde moeten worden onderzocht: in de eerste plaats het middel inzake schending van het recht van verweer: de Commissie zou een aantal documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet aan verzoekster hebben overgelegd (1), zij zou een schuldvermoeden hebben gebaseerd op de niet-deelneming van de op verzoeksters verkoopafdelingen werkzame personen aan de hoorzittingen (2), zij zou in de mededeling der punten van bezwaar niet alle punten van bezwaar hebben geformuleerd die zij vervolgens in de beschikking in aanmerking heeft genomen (3) en het definitieve proces-verbaal van de hoorzittingen zou aan de leden van de Commissie noch aan die van het Adviescomité zijn overgelegd (4); in de tweede plaats de middelen inzake de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1) en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2): de Commissie zou de inbreuk onjuist hebben gekwalificeerd (A) en het mededingingsbeperkende gevolg onjuist hebben beoordeeld (B); in de derde plaats de middelen betreffende de motivering van de beschikking, en in de vierde plaats de middelen betreffende de vaststelling van de geldboete: de geldboete zou niet in verhouding staan tot de duur (1) en de zwaarte (2) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Niet-overlegging van documenten bij de mededeling van de punten van bezwaar

31 Verzoekster betoogt, dat de Commissie haar bij de mededeling van de punten van bezwaar enkele documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet heeft overgelegd, zodat zij zich daarover niet heeft kunnen uitspreken. Het gaat om de volgende documenten: de door een werknemer van Hercules opgestelde verslagen van de bijeenkomsten van 10 maart en 13 mei 1982 (punt 15, sub b, van de beschikking); een document van 6 september 1977, dat bij Solvay zou zijn aangetroffen (punt 16, laatste alinea, van de beschikking); de verslagen van twee - respectievelijk op 5 juli en 12 september 1979 gehouden - interne bijeenkomsten van Shell (punten 29 en 31 van de beschikking); een intern document van Solvay (punt 32 van de beschikking); een aanmaning van Solvay van 17 juli 1981 aan haar verkoopkantoren (punt 35 van de beschikking); een interne nota van ICI met betrekking tot het "solide klimaat" (punt 46 van de beschikking); een document van Shell met de titel "PP W. Europe-Pricing" en "Market quality report" (punt 49 van de beschikking); een bij ATO aangetroffen en op 28 september 1983 gedateerde interne nota (punt 50 van de beschikking); het door een werknemer van ICI opgestelde verslag van de bijeenkomst van 10 maart 1982 (punt 58 van de beschikking); een niet gedateerde nota van ICI die moest dienen ter voorbereiding van een bijeenkomst met Shell in mei 1983 (punt 63, tweede alinea, van de beschikking) en ten slotte een bij Shell aangetroffen werkdocument met betrekking tot het eerste kwartaal van 1983 (punt 63, derde alinea, van de beschikking).

32 Volgens verzoekster brengt de eerbiediging van het recht van verweer mee, dat de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, in kennis worden gesteld van de door de Commissie tegen hen in aanmerking genomen punten van bezwaar en van de bescheiden waarmee deze haar beweringen wil staven, althans wanneer het, zoals in casu, belangrijke documenten betreft (arrest van het Hof van 17 januari 1984, gevoegde zaken 43/82 en 63/82, VBVB en VBBB, Jurispr. 1984, blz. 19, r.o. 25).

33 De Commissie stelt tevergeefs, dat de betrokken stukken verzoekster ter beschikking zijn gesteld tijdens de procedure "toegang tot het dossier". De enkele omstandigheid dat de partijen inzage hebben gekregen in zeer lijvige dossiers, betekent immers nog niet dat zij zich daarover naar behoren hebben kunnen uitspreken, daar zij niet wisten welke conclusies de Commissie uit genoemde documenten wenste te trekken.

34 Deze procedurefout kan niet voor het Gerecht worden hersteld, daar dit belast is met een wettigheidstoetsing op grond waarvan het de beschikking nietig dient te verklaren wanneer ten aanzien van deze beschikking het recht van verweer is geschonden.

35 De Commissie merkt op, dat verzoekster haar een eventuele divergentie tussen de uiteindelijke beschikking en de mededeling van de punten van bezwaar verwijt, die is toe te schrijven aan het feit dat in de beschikking verwijzingen zijn opgenomen naar stukken waarmee de Commissie haar betoog wil vervolledigen. Volgens de rechtspraak van het Hof evenwel (arresten van 15 juli 1970, zaak 41/69, ACF Chemiefarma, Jurispr. 1970, blz. 661, r.o. 91-93, en 29 oktober 1980, gevoegde zaken 209/78-215/78 en 218/78, Van Landewyck, Jurispr. 1980, blz. 3125; beschikking van 18 juni 1986, gevoegde zaken 142/84 en 156/84, BAT, Jurispr. 1986, blz. 1899, r.o. 14) behoeft de beschikking niet noodzakelijkerwijs gelijkluidend te zijn met de mededeling van de punten van bezwaar, en kan de Commissie hetzij bezwaren laten vallen, hetzij haar betoog zowel feitelijk als rechtens aanpassen of aanvullen, zonder dat dit een schending van het recht van verweer oplevert. De stukken die voor het eerst in de uiteindelijke beschikking worden genoemd, zijn volgens de Commissie bedoeld om het in de mededeling der punten van bezwaar vervatte betoog te vervolledigen en te verfijnen, en om de inhoud van de overgelegde stukken te bevestigen.

36 De nota van ICI met betrekking tot het "solide klimaat", die verzoekster niet zou zijn overgelegd, was als bijlage gevoegd bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar (bijlage 35 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar; hierna: bijl. 35 a.b.)

37 Van alle overige stukken is de ondernemingen inzage gegeven tijdens de procedure "toegang tot het dossier" in juni 1984, en hiermee is de Commissie verder gegaan dan waartoe zij ingevolge 's Hofs arrest van 17 januari 1984 (gevoegde zaken 43/82 en 63/82, reeds aangehaald, r.o. 25) gehouden is. Alleen het verslag van ICI betreffende een bijeenkomst van 10 maart 1982 is bij vergissing niet toegankelijk gemaakt. Dit verslag ligt echter niet aan de basis van een tegen de ondernemingen in aanmerking te nemen nieuw punt van bezwaar, doch strekt enkel tot identificatie van een bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar gevoegde tabel (bijl. 71 a.b.).

38 De Commissie beklemtoont tot slot, dat de niet-bekendmaking van stukken niet de beschikking in haar geheel ongeldig kunnen maken, wanneer die stukken, zoals in casu het geval is, slechts van bijkomend belang zijn (arrest van het Hof van 7 juni 1983, gevoegde zaken 100/80-103/80, Musique Diffusion française, Jurispr. 1983, blz. 1825, r.o. 30).

39 Het Gerecht stelt vast dat het volgens de rechtspraak van het Hof niet aankomt op de documenten als zodanig, doch op de conclusies die de Commissie daaruit heeft getrokken. In zoverre deze documenten niet in de mededeling van de punten van bezwaar zijn vermeld, mocht de betrokken onderneming ervan uitgaan dat zij voor de zaak niet van belang waren. Door een onderneming niet mee te delen dat bepaalde documenten in haar beschikking zouden worden aangevoerd, heeft de Commissie deze belet, tijdig haar standpunt over de bewijskracht van deze stukken te kennen te geven. Bijgevolg kunnen deze stukken met betrekking tot die onderneming niet als geldige bewijsmiddelen worden beschouwd (arrest van het Hof van 25 oktober 1983, zaak 107/82, AEG, Jurispr. 1983, blz. 3151, r.o. 27; zie laatstelijk het arrest van 3 juli 1991, zaak C-62/86, AKZO Chemie, Jurispr. 1991, blz. I-3359, r.o. 21).

40 In casu kunnen alleen de documenten die werden genoemd in de algemene of de individuele mededeling van de punten van bezwaar of in de brief van 29 maart 1985, of de documenten die bij deze stukken waren gevoegd, maar er niet met zoveel woorden in werden genoemd, worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. De documenten die bij de mededelingen van de punten van bezwaar waren gevoegd, doch hierin niet werden genoemd, kunnen in de beschikking slechts tegen verzoekster in stelling worden gebracht voor zover deze uit de mededelingen van de punten van bezwaar redelijkerwijze kon opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken.

41 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat van de door verzoekster genoemde stukken alleen de interne nota van ICI over het "solide klimaat" (punt 46 van de beschikking) als bewijsmiddel tegen verzoekster kan worden gebruikt, omdat zij werd genoemd in punt 71 van de tot haar gerichte algemene mededeling van de punten van bezwaar en bovendien als bijlage 35 bij die mededeling was gevoegd. De overige door verzoekster genoemde documenten kunnen niet worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan haar kunnen worden tegengeworpen.

42 De vraag, of de feiten die de Commissie in de beschikking ten aanzien van verzoekster heeft vastgesteld, zonder laatstgenoemde documenten niet gestaafd kunnen worden, dient aan de orde te komen bij het onderzoek van de gegrondheid van die vaststellingen.

2. Schuldvermoeden, gebaseerd op de niet-deelneming van de met de verkoop belaste personen aan de hoorzittingen

43 Verzoekster betoogt in repliek, dat de Commissie het recht van verweer op nog een andere wijze heeft geschonden. In haar verweerschrift heeft zij namelijk met klem erop gewezen, dat de ondernemingen zich tijdens de hoorzittingen niet hadden doen vertegenwoordigen door de managers of de met de verkoop belaste personen die aan de gewraakte activiteiten hadden deelgenomen, en hiermee heeft zij een schuldvermoeden afgeleid uit de wijze waarop de ondernemingen tijdens de hoorzittingen verweer hebben gevoerd. De ondernemingen zijn echter vrij om al dan niet aan de hoorzittingen deel te nemen en zij mogen zich tijdens die hoorzittingen doen bijstaan of vertegenwoordigen door de persoon van hun keuze. De Commissie kan derhalve geen schuldvermoeden afleiden uit de wijze waarop een onderneming verweer voert. Bovendien heeft de Commissie in geen enkele fase van de administratieve procedure aan de ondernemingen te kennen gegeven, dat zij voornemens was een schuldvermoeden af te leiden uit hun keuze dienaangaande. Door haar beschikking op dit - niet tot uitdrukking gebrachte - middel te baseren, zonder Solvay in de gelegenheid te stellen verweer te voeren, heeft de Commissie het recht van verweer geschonden.

44 Daar deze schending eerst in het verweerschrift aan het licht is gekomen, is het desbetreffende middel volgens verzoekster ontvankelijk.

45 Volgens de Commissie daarentegen is dit middel niet-ontvankelijk, althans ongegrond. Het betreft hier in de eerste plaats een nieuw middel, dat ingevolge artikel 42, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof - dat overeenkomt met artikel 48, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht - niet-ontvankelijk is. Verzoekster kan namelijk niet staande houden, dat dit middel steunt op gegevens, hetzij rechtens of feitelijk, waarvan eerst tijdens de schriftelijke behandeling is gebleken, aangezien zij zeer beslist wist dat zij zich tijdens de hoorzittingen niet door de op haar verkoopafdelingen werkzame personen had doen vertegenwoordigen.

46 Het middel is in elk geval volkomen ongegrond. De omstandigheid dat de op de verkoopafdelingen van de ondernemingen werkzame personen niet aan de hoorzittingen hebben deelgenomen, ligt niet aan de beschikking ten grondslag, en de Commissie heeft er geen "schuldvermoeden" uit afgeleid. Zij heeft zich integendeel op een enorme hoeveelheid schriftelijke bewijzen gebaseerd en zich in haar verweerschrift beperkt tot de vaststelling, dat de ondernemingen - die uiteraard vrij waren in de keuze van de wijze waarop zij verweer wensten te voeren - hadden nagelaten deze bewijzen door middel van mondelinge getuigenverklaringen van de betrokken personen te betwisten.

47 Het Gerecht is van mening, dat het middel ontvankelijk is. Weliswaar was verzoekster ervan op de hoogte, dat de op haar verkoopafdelingen werkzame personen niet aan de hoorzittingen hadden deelgenomen, maar dit neemt niet weg, dat de Commissie hiervan eerst in haar in de onderhavige procedure ingediende verweerschrift voor het eerst melding heeft gemaakt.

48 Ten gronde stelt het Gerecht vast, dat hetgeen de Commissie in haar verweerschrift heeft verklaard met betrekking tot de niet-deelneming van de op de verkoopafdelingen van de ondernemingen werkzame personen aan de hoorzittingen, in feite niet verder gaat dan de vaststelling, dat verzoeksters geen mondelinge getuigenverklaringen in stelling hebben gebracht om de inhoud en de strekking van de door de Commissie ingebrachte schriftelijke bewijzen te betwisten. Deze omstandigheid wordt ook vermeld in punt 70, eerste alinea, van de beschikking, waarin staat te lezen: "Ofschoon zij diverse andersluidende interpretaties geven van de aard en het doel van de bijeenkomsten, hebben de fabrikanten niet één verslag van de bijeenkomsten overgelegd en niet één getuigenverklaring aangebracht die twijfel zouden kunnen doen rijzen over de juistheid van de notities van ICI." Bijgevolg moet worden beklemtoond, dat de Commissie in haar verweerschrift niet meer heeft gedaan dan de motivering van de beschikking nader preciseren.

49 Bovendien moet worden opgemerkt, dat de Raadadviseur-auditeur verzoekster tijdens de bijeenkomst van 24 oktober 1984 had verzocht, het nodige te ondernemen om tijdens de hoorzitting dergelijke getuigenverklaringen te kunnen inbrengen.

50 Mitsdien moet verzoeksters middel worden afgewezen.

3. Nieuwe punten van bezwaar

51 Verzoekster verwijt de Commissie, dat zij de kwalificatie van de inbreuk in de loop van de procedure heeft gewijzigd en dat zij al met al van mening is, dat die kwalificatie niet van belang is. Volgens verzoekster worden namelijk in het geval van een overeenkomst aan de bewijsvoering andere eisen gesteld dan in het geval van een onderling afgestemde feitelijke gedraging.

52 In de algemene mededeling van de punten van bezwaar heeft de Commissie primair van overeenkomsten en subsidiair van onderling afgestemde feitelijke gedragingen gesproken. Die overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen zouden een drieledig doel hebben gehad: gezamenlijke vaststelling en toepassing van verkoopprijzen, vaststelling en toepassing van quota, en oneigenlijk gebruik van het Fides-systeem voor de uitwisseling van gegevens voor doeleinden van informatie-uitwisseling. Tijdens de bijeenkomst ter voorbereiding van de hoorzittingen heeft de Commissie haar standpunt echter gewijzigd: zij zou niet hebben willen beweren, dat de overeengekomen richtprijzen op de markt waren toegepast, maar zij zou het feit dat de betrokken ondernemingen parallelle prijsinstructies aan hun verkoopkantoren hadden gezonden, als een onderling afgestemde feitelijke gedraging beschouwen. In haar brief van 29 maart 1985 verklaarde de Commissie, dat "de juiste vorm van de gelaakte samenspanning slechts van ondergeschikt belang is en dat de producenten hebben deelgenomen aan een verboden mededingingsregeling waarvan de bestanddelen zowel in het begrip overeenkomst als in het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging voorkomen". Deze stelling is ook terug te vinden in de bestreden beschikking. In haar bij het Gerecht ingediende opmerkingen gaat de Commissie echter nog een stap verder. Op basis van een onjuiste analyse van de rechtspraak komt zij in wezen tot de conclusie, dat er reeds sprake is van een onderling afgestemde feitelijke gedraging wanneer producenten overleg voeren of met elkaar in contact treden, bij voorbeeld door het uitwisselen van informatie.

53 De Commissie bestrijdt de opmerkingen van verzoekster betreffende de beweerde wijzigingen van haar standpunt inzake de tegen de leden van het kartel in aanmerking genomen punten van bezwaar.

54 Zij wijst erop, dat zij reeds in de mededeling van de punten van bezwaar het standpunt innam, dat de producenten beoogden de markt te controleren en dat de normale werking van de mededinging was vervangen door een voortdurende en geïnstitutionaliseerde samenwerking op hoog niveau. Er was haars inziens dus sprake van een algemene overeenkomst in het kader waarvan uitvoering werd gegeven aan een veelheid van deelovereenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen, die een mededingingsbeperkend doel hadden en waaraan de leden van het kartel op uiteenlopende wijzen en met meer of minder geestdrift konden deelnemen. Aan dit standpunt heeft de Commissie gedurende de gehele administratieve procedure vastgehouden en het heeft ook als grondslag gediend voor de beschikking. Hetzelfde standpunt heeft de Commissie ook voor het Gerecht verdedigd, waar zij heeft verklaard dat er sprake was van een kernovereenkomst, die betrekking had op een stelsel van regelmatige en geïnstitutionaliseerde bijeenkomsten tijdens welke werd gesproken over prijzen en quota, en dat die kernovereenkomst werd aangevuld met bijzondere maatregelen waaraan verzoekster heeft deelgenomen. De Commissie heeft dan ook in geen enkel opzicht het recht van verweer geschonden.

55 Het Gerecht stelt vast dat verzoekster in repliek (punt 22) heeft erkend, dat de Commissie het in haar brief van 29 maart 1985 geformuleerde standpunt in de beschikking heeft overgenomen. Hieruit moet worden afgeleid, dat er in casu geen sprake kan zijn van een nieuw punt van bezwaar. De brief van 29 maart 1985 strekte immers ter vervollediging van het onderdeel van de mededeling der punten van bezwaar dat betrekking had op de juridische kwalificatie van de inbreuk. In die brief staat namelijk te lezen:

"Bij brief van 28 november 1984 hebben de raadslieden van sommige in geding gebrachte polypropyleenproducenten gesteld, dat de Commissie in haar punten van bezwaar niet duidelijk had aangegeven tegen welke juridische stelling de producenten verweer dienden te voeren, en dat zij deze situatie nog erger had gemaakt door haar standpunt tijdens de hoorzittingen te wijzigen. Dat argument kan ik niet aanvaarden. De punten van bezwaar bevatten een volledige weergave van de feiten; de rechtskwesties zijn er bondig, maar duidelijk geformuleerd (...) Om elke nog resterende twijfel weg te nemen en op gevaar van in herhaling te vervallen, leg ik u hierna enkele punten ter overweging voor" (daarna volgen acht bladzijden met uitleg, waarvan er twee aan de juridische kwalificatie zijn gewijd).

Het einde van deze brief luidt als volgt:

"U kunt binnen zes weken na ontvangst van deze brief schriftelijke opmerkingen indienen over de daarin behandelde punten. Er zal binnen afzienbare tijd een extra hoorzitting worden gehouden voor drie ondernemingen die hun stukken in november niet hebben kunnen toelichten; u krijgt dus de gelegenheid niet alleen uw schriftelijke opmerkingen over deze punten, maar ook die over een andere brief, die ik u vandaag apart toestuur en waarin een aantal andere rechtskwesties worden behandeld, toe te lichten."

56 Er kan derhalve geen sprake zijn van nieuwe punten van bezwaar en van schending van het recht van verweer.

57 Bovendien moet worden beklemtoond, dat het feit - zo het is bewezen - dat de Commissie in de door haar bij het Gerecht ingediende memories een standpunt heeft ingenomen dat niet in de beschikking is terug te vinden, irrelevant is, omdat hier de wettigheid moet worden getoetst van de beschikking waarvan beroep.

58 Mitsdien kan het middel niet worden aanvaard.

4. Niet-overlegging van het proces-verbaal van de hoorzittingen

59 Verzoekster merkt op, dat ingevolge de artikelen 1 en 9, lid 4, van verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 1963, blz. 2268: hierna: verordening nr. 99/63) en artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 de Commissie verplicht is, de betrokken ondernemingen te horen ten einde ze in de gelegenheid te stellen hun standpunt kenbaar te maken. Van de essentiële verklaringen van ieder die gehoord is, wordt proces-verbaal opgemaakt, dat hem vervolgens ter goedkeuring wordt voorgelegd. Daar de leden van de Commissie noch die van het Adviescomité de hoorzittingen bijwoonden, konden zij enkel door dat proces-verbaal in kennis worden gesteld van de door de ondernemingen aangevoerde argumenten. Om met kennis van zaken te kunnen beslissen, dienden zij derhalve te beschikken over het naar behoren goedgekeurde proces-verbaal van de hoorzittingen. Dit nu was in casu niet het geval, daar het definitieve proces-verbaal verzoekster eerst op 8 juli 1986 werd toegestuurd, dat wil zeggen meer dan twee maanden na de vaststelling van de beschikking.

60 Volgens verzoekster maakt die onregelmatigheid de beschikking onwettig. Het valt immers geenszins uit te sluiten, dat de beschikking anders zou hebben geluid indien de leden van de twee genoemde instanties hadden beschikt over een proces-verbaal van de hoorzittingen, waarin rekening was gehouden met de talrijke correcties die Solvay in de voorlopige versie van dat proces-verbaal had aangebracht met betrekking tot haar interventie tijdens de hoorzitting.

61 De Commissie antwoordt, dat artikel 9, lid 4, van verordening nr. 99/63 niet preciseert, binnen welke termijn het proces-verbaal door de ondernemingen moet worden goedgekeurd, noch aan welke instanties het voorlopig en het definitief proces-verbaal moeten worden toegestuurd.

62 Zij voegt hieraan toe, dat de door verzoekster verlangde wijzigingen van het ontwerp-proces-verbaal onbeduidend waren, dat de beschikking niet anders zou hebben kunnen luiden indien de leden van het Adviescomité en van de Commissie over de definitieve versie van het proces-verbaal hadden beschikt, en dat bijgevolg een onderzoek van de door verzoekster gestelde procedurefout niet nodig is (arrest van het Hof van 10 juli 1980, zaak 30/78, Distillers Company, Jurispr. 1980, blz. 2229, r.o. 26).

63 Met betrekking tot het Adviescomité merkt de Commissie op, dat de leden ervan weliswaar slechts over het voorlopig proces-verbaal beschikten, maar dat de Lid-Staten op de hoorzittingen waren vertegenwoordigd, met uitzondering van Griekenland en Luxemburg op de tweede reeks hoorzittingen. Derhalve was het proces-verbaal voor de instanties van de Lid-Staten niet meer dan een geheugensteun. Het is in dit verband van ondergeschikt belang, dat de hoorzittingen niet in alle gevallen zijn bijgewoond door de vertegenwoordiger van de Lid-Staat in het Adviescomité.

64 De leden van de Commissie beschikten niet alleen over het voorlopig proces-verbaal, maar ook over de opmerkingen die partijen daarover hadden gemaakt.

65 Het Gerecht stelt vast, dat volgens de rechtspraak van het Hof het voorlopig karakter van het aan het Adviescomité en de Commissie overgelegde proces-verbaal van de hoorzitting slechts een in de administratieve procedure begane fout - welke de beschikking waartoe zij leidt, onwettig kan maken - oplevert wanneer bedoelde tekst op zodanige wijze is geredigeerd, dat bij de adressaten ervan dwaling op een punt van wezenlijk belang kan ontstaan (arrest van het Hof van 15 juli 1970, zaak 44/69, Buchler, Jurispr. 1970, blz. 733, r.o. 17).

66 Met betrekking tot het aan de Commissie overlegde proces-verbaal dient te worden opgemerkt, dat de Commissie het voorlopig proces-verbaal heeft ontvangen te zamen met de aan- en opmerkingen die de ondernemingen daarover hadden gemaakt, zodat moet worden aangenomen, dat de leden van de Commissie bij het geven van de beschikking op de hoogte waren van alle relevante gegevens van de zaak.

67 Wat het aan het Adviescomité overgelegde voorlopig proces-verbaal betreft, moet worden opgemerkt, dat verzoekster niet heeft aangegeven op welke punten dit proces-verbaal de hoorzittingen niet eerlijk en nauwkeurig heeft weergegeven, en dat zij zich heeft beperkt tot een globale verwijzing naar de correcties die zij de Commissie had doen toekomen. Derhalve heeft zij niet feitelijk aangetoond, dat de betrokken tekst op zodanige wijze was geredigeerd, dat bij de leden van het Adviescomité dwaling op een punt van wezenlijk belang kon ontstaan.

68 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

De vaststelling van de inbreuk

69 Volgens punt 80, eerste alinea, van de beschikking zijn de producenten die polypropyleen in de Gemeenschap verkochten, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van geregelde bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen.

70 Onder deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen met betrekking tot de op 22 november 1977 gehouden bijeenkomst van een handelsassociatie van verbruikers, de European Association for Textile Polyolefins (hierna: EATP) (A), het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten (B), de prijsinitiatieven (C), de maatregelen om te toepassing van de prijsinitiatieven te vergemakkelijken (D) en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (E) rechtens genoegzaam heeft bewezen; daarbij zullen achtereenvolgens de inhoud van de bestreden handeling (a), de argumenten van partijen (b) en de beoordeling door het Gerecht (c) worden gegeven. Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

A - De EATP-bijeenkomst van 22 november 1977

a) Bestreden handeling

71 In de punten 17, vierde alinea, 78, derde alinea, en 104, tweede alinea van de beschikking wordt gesteld, dat verzoekster, evenals Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Rhône-Poulenc en Saga, haar steun te kennen heeft gegeven voor het op 18 november 1977 in de vakpers (European Chemical News, hierna: ECN) bekendgemaakte voornemen van Monte, de raffiaprijs met ingang van 1 december op te trekken naar 1,30 DM/kg. Uit het verslag van de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 blijkt, dat de door Monte vastgestelde prijs van 1,30 DM/kg door de andere fabrikanten als een algemeen "doel" van de industrietak was aanvaard.

72 Volgens punt 16, eerste en tweede alinea, van de beschikking moest deze steunbetuiging worden gezien in het licht van de besprekingen die de fabrikanten waren begonnen ten einde een aanzienlijke daling van de prijsniveaus en de daarmee gepaard gaande verliezen te voorkomen. In het kader van deze besprekingen namen de voornaamste fabrikanten, te weten Monte, Hoechst, ICI en Shell, het initiatief voor een "bodemprijsovereenkomst" die op 1 augustus 1977 moest ingaan en waarvan de details werden meegedeeld aan de overige producenten, waaronder Hercules.

73 In punt 16, vijfde en zesde alinea, van de beschikking wordt voorts verklaard, dat ICI en Shell erkennen dat er contacten waren met andere producenten om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan. De Commissie heeft echter niet kunnen vaststellen, welke producenten er behalve de "grote vier" (Hoechst, ICI, Monte en Shell), Hercules en Solvay nog meer bij de destijds gehouden besprekingen betrokken waren, en zij heeft evenmin nauwkeurige details betreffende de werking van de "bodemprijsovereenkomst" kunnen verkrijgen.

74 Volgens punt 17, eerste alinea, van de beschikking begon het systeem van de regelmatige bijeenkomsten van polypropyleenproducenten ongeveer op het moment waarop Monte haar voorgenomen prijsverhoging aankondigde. ICI zelf heeft echter toegegeven, dat de producenten ook vóór die tijd al wel contact hadden, waarschijnlijk per telefoon en op een ad hoc-basis.

b) Argumenten van partijen

75 Verzoekster betoogt, dat zij nooit op enigerlei wijze heeft deelgenomen aan of haar steun te kennen heeft gegeven voor de bodemprijsovereenkomst, zoals de Commissie haar in haar brief van 29 maart 1985 aanwrijft. Zo er op initiatief van de "grote vier" een dergelijke poging werd ondernomen, dan werd hiermee beoogd de gevolgen die de gevestigde producenten zouden kunnen ondervinden van de intrede op de markt van nieuwe producenten - zoals Solvay -, binnen de perken te houden. In werkelijkheid had verzoekster geen enkel belang bij het volgen van een prijsverhoging, daar destijds haar enige doel was, een volledige bezetting van haar produktiecapaciteit te bereiken.

76 Deze beweringen worden niet weersproken door de uitspraken die verzoeksters vertegenwoordiger deed op de op 22 november 1977 gehouden bijeenkomst van de EATP, een handelsassociatie van verbruikers. Toen het probleem van de polypropyleenprijzen ter sprake kwam, beklaagde deze zich over de aanzienlijke daling van de prijzen, waarvan naar zijn mening de producenten evenveel nadeel ondervonden als de verbruikers. Het verslag van deze bijeenkomst noch enig ander document rechtvaardigt de conclusie, dat Solvay heeft deelgenomen aan een of ander prijsinitiatief dat erop gericht was, per 1 december 1977 een prijs van 1,30 DM/kg te doen ingaan. De uiteenzetting van verzoeksters vertegenwoordiger sluit zeer goed aan bij het gedrag van verzoekster, die tijdens de bijeenkomsten blufte en een dubbel speelde, daar zij er belang bij had dat de andere producenten hun prijzen zouden verhogen, waardoor zij sneller op de markt zou kunnen doordringen.

77 In repliek wijst verzoekster nog op de aarzelingen waarvan de Commissie blijk geeft in haar verweerschrift, waarin staat te lezen: "Het is mogelijk" dat de overige producenten (waaronder Solvay) zich bij die overeenkomst hebben aangesloten.

78 De Commissie antwoordt dat het kartel erop gericht was, via onderlinge afstemming de intrede op de markt van nieuwe producenten in goede banen te leiden, door hun belangen in overeenstemming te brengen met die van de gevestigde producenten. Terwijl de eerste groep producenten er namelijk op uit was marktaandeel te veroveren, was het de laatste groep producenten erom te doen hun marktaandeel te behouden, een en ander in een context waarin de prijzen duidelijk onder het "break-even-point" lagen, zoals blijkt uit de door verzoekster op de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 - dat wil zeggen ten overstaan van haar afnemers - gedane uitspraken.

79 Die uitspraken moeten worden gezien in het licht van de bodemprijsovereenkomst die medio 1977 was gesloten tussen de vier grootste producenten: Monte, Hoechst, ICI en Shell (bijl. 2 a.b.). In aansluiting op die overeenkomst kwam in november 1977 een initiatief tot stand, waarbij ten minste vijf andere producenten (Rhône-Poulenc, Hercules, Linz, Saga en Solvay) zich aansloten door tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 te verklaren, dat zij het zouden steunen (bijl. 6 a.b.). De Commissie heeft echter niet kunnen vaststellen of zij zich bij de kernovereenkomst hebben aangesloten, dan wel of zij enkel in het kader van een onderling afgestemde feitelijke gedraging hebben gehandeld. Tijdens een bijeenkomst van 30 augustus 1977 vond er tussen Shell en Solvay een bespreking over de prijzen plaats.

c) Beoordeling door het Gerecht VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0012.1

80 Het Gerecht stelt vooraf vast, dat de Commissie over geen enkel rechtstreeks bewijs beschikt dat er vóór de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 tussen Solvay en andere producenten contacten hebben bestaan. De nota van 6 september 1977 betreffende de op 30 augustus 1977 tussen Shell en Solvay gehouden bijeenkomst kan de Commissie immers niet aan verzoekster tegenwerpen, daar deze haar niet naar behoren is meegedeeld. Bijgevolg moet er bij het onderzoek van de door verzoekster op die EATP-bijeenkomst gedane uitspraken van worden uitgegaan, dat van dergelijke contacten geen sprake is geweest.

81 Met haar tijdens de EATP-bijeenkomst van 22 november 1977 gedane uitspraken (bijl. 6 a.b.) heeft verzoekster enerzijds haar algemene steun voor het door Monte in gang gezette prijsverhogingsbeleid toegezegd, en anderzijds haar concurrenten een nauwkeurige aanwijzing over haar voorgenomen marktgedrag gegeven. In het verslag van die bijeenkomst staat namelijk te lezen:

"On the subject of sale price, Solvay associates itself with the opinion expressed by the other producers (...). Solvay will fall into line with the prices already quoted by the main producers. The level of the prices still does not seem at all sufficient to ensure a normal profitability for the PP manufacturers."

["Wat de verkoopprijs betreft, sluit Solvay zich aan bij de door de andere producenten tot uitdrukking gebrachte opvatting (...). Solvay zal haar prijzen in overeenstemming brengen met de door de grootste producenten reeds toegepaste prijzen. Het niveau van die prijzen lijkt nog altijd veel te laag om een normale rentabiliteit van de fabrikanten van PP te verzekeren."]

Deze vaststellingen vinden bevestiging in het verslag van de volgende, op 26 mei 1978 gehouden EATP-bijeenkomst (bijl. 7 a.b.), waarin staat te lezen hoe de verschillende producenten de na de bijeenkomst van 22 november 1977 behaalde marktresultaten beoordeelden. Verzoekster zou hebben verklaard:

"Re-reading the Minutes of the last meeting which was held in Paris on 22nd November, 1977, everyone knew that the polypropylene price situation in Europe was absolutely catastrophic. Today, six months later, we can confirm that the situation has improved slightly, even if the price levels have not reached the desired level."

("Bij herlezing van de notulen van de laatste bijeenkomst, die op 22 november 1977 in Parijs werd gehouden, heeft een ieder kunnen vaststellen, dat de situatie van de polypropyleenprijzen in Europa absoluut catastrofaal was. Vandaag, zes maanden later, kunnen wij bevestigen dat er een lichte verbetering is opgetreden, al hebben de prijzen nog niet het gewenste niveau bereikt.")

82 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster in het bijzijn van haar concurrenten haar algemene steun voor het door Monte in gang gezette prijsverhogingsbeleid heeft toegezegd (punten 17, vierde alinea, eerste zin, en 78, derde alinea, tweede zin van de beschikking) en dat zij haar concurrenten een nauwkeurige aanwijzing over haar voorgenomen marktgedrag heeft gegeven.

B - Het stelsel van periodieke bijeenkomsten

a) Bestreden handeling

83 Volgens punt 18, eerste alinea, van de beschikking vonden in 1978 ten minste zes bijeenkomsten plaats van hoofdbestuurders die verantwoordelijk waren voor het algehele beleid in het polypropyleenbedrijf van enkele fabrikanten ("bosses"). Dit systeem werd al snel aangevuld met bijeenkomsten op lager niveau, die werden bijgewoond door managers die over een meer gedetailleerde kennis op het gebied van marketing beschikten ("experts"; in de beschikking wordt verwezen naar het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen overeenkomstig artikel 11 van verordening nr. 17; bijl. 8 a.b.). Verzoekster wordt verweten, deze bijeenkomsten tot ten minste eind september 1983 regelmatig te hebben bijgewoond (punr 105, vierde alinea, van de beschikking).

84 Volgens punt 21 van de beschikking hadden die periodieke bijeenkomsten vooral ten doel, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten.

b) Argumenten van partijen

85 Verzoekster geeft toe, de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" vrij regelmatig te hebben bijgewoond, doch haars inziens kan de Commissie hieruit niet afleiden, dat zij mededingingsbeperkende overeenkomsten heeft gesloten. Zij voert hiertoe twee argumenten aan, waarvan het ene betrekking heeft op de aard van haar deelneming aan de bijeenkomsten, en het andere op de uiteenlopende belangen van de verschillende producenten, die elke prijs- of quota-overeenkomst zouden hebben verhinderd.

86 In het onderhavige geval kon de Commissie uit het enkele feit dat de aan de bijeenkomsten deelnemende ondernemingen zich akkoord hadden verklaard, niet afleiden, dat zij ook de wil hadden om zich te verbinden, zonder daarbij de belangen en de bijzondere situatie van elk van de ondernemingen te onderzoeken. In werkelijkheid nam Solvay niet aan de bijeenkomsten deel om enige verbintenis aan te gaan, maar uitsluitend om kennis te krijgen van technische en commerciële gegevens waarover zij als nieuwkomer op de markt niet beschikte en die voor haar toekomstige ontwikkeling noodzakelijk waren. Om aan de bijeenkomsten te kunnen blijven deelnemen zonder zich te verbinden, speelde Solvay een dubbel spel en verschafte zij de andere ondernemingen onjuiste informatie.

87 Bovendien stemde verzoeksters marktgedrag niet overeen met de resultaten van de bijeenkomsten, zoals haar concurrenten herhaaldelijk vaststelden op bijeenkomsten, met name op de door verzoekster niet bijgewoonde bijeenkomst van 15 juni 1981 (bijl. 64 a.b.). Toen verzoekster in 1982 een volledige benutting van haar produktiecapaciteit had bereikt, had zij de informatie niet meer nodig en op de bijeenkomst van 13 mei 1982 stelde zij dan ook voor, de producentenbijeenkomsten stop te zetten (bijl. 24 a.b.).

88 Verzoekster besluit haar betoog met de opmerking, dat het ontbreken van enige verbintenis een gevolg was van het feit, dat er tussen de producenten aanzienlijke belangentegenstellingen bestonden. Terwijl het de nieuwkomers erom te doen was, via een agressief prijsbeleid binnen korte tijd een volledige benutting van hun produktiecapaciteit te bereiken, wensten de gevestigde producenten hun marktaandeel te behouden. Die uiteenlopende belangen stonden eraan in de weg, dat er een echte algemene overeenkomst tussen alle producenten werd gesloten. Verzoekster sluit echter niet uit, dat de "grote vier" hebben getracht een overeenkomst te sluiten om hun marktaandeel veilig te stellen.

89 De Commissie beklemtoont, dat wanneer, zoals in casu, het bestaan van een kartel door een samenstel van bewijzen is aangetoond, die bewijzen niet krachteloos kunnen worden gemaakt met het argument, dat deze of gene partij bij het kartel niet de bedoeling had zich te verbinden.

90 Het met de algemene overeenkomst beoogde doel, de beperking van de mededinging, mag ook niet worden verward met de motieven van deze of gene onderneming om aan een bepaalde bijeenkomst deel te nemen. Die motieven dienen buiten beschouwing te blijven bij de beantwoording van de vraag, of de onderneming heeft deelgenomen aan de algemene overeenkomst, daar die deelneming gestalte heeft gekregen door de aanwezigheid op de bijeenkomsten tijdens welke de richtprijzen en -quota werden vastgesteld. Het individuele geval van elk van de ondernemingen kan dan ook niet los worden gezien van de algemene context, aangezien het polypropyleenkartel een geheel vormde waaraan de producenten stuk voor stuk hebben deelgenomen, elk op zijn eigen wijze en naar gelang van zijn eigen situatie en belangen.

91 De Commissie merkt op, dat discussies over de voornaamste parameters van de mededinging, inzonderheid over het nagestreefde prijsniveau en over de verdeling van verkoopquota, niets van doen hebben met discussies die het een nieuwkomer op de markt mogelijk moeten maken, zich vertrouwd te maken met de werking van een voor hem relatief onbekende markt. Toen Solvay in mei 1982 (bijl. 24 a.b.) het voorstel deed, de producentenbijeenkomsten stop te zetten, was dit niet omdat zij geen informatie meer nodig had, maar veeleer omdat zij de mening was toegedaan, dat het prijskartel zijn bestaansrecht had verloren doordat vraag en aanbod weer in evenwicht waren, waardoor het prijsniveau zich had hersteld. Verzoeksters standpunt werd overigens niet door de overige producenten gedeeld; allen, inclusief verzoekster, werden het erover eens, dat genoemde situatie te baat moest worden genomen om de prijzen opnieuw te verhogen.

92 De Commissie herinnert eraan, dat de bijeenkomsten ertoe strekten de uiteenlopende belangen van de producenten met elkaar te verzoenen. De aan het kartel deelnemende ondernemingen waren immers stuk voor stuk concurrenten van elkaar, die het op een gegeven moment zinvol hadden geacht zich bij het kartel aan te sluiten. Dit sluit geenszins uit, dat deze of gene producent van tijd tot tijd "geestelijke voorbehouden" koesterde of een dubbel spel speelde, maar dit is nooit tot uitdrukking gekomen. Overigens is het slechts een kwestie van gezond verstand om de in de bijeenkomstverslagen voorkomende begrippen of zinnen aldus uit te leggen, dat zij betekenen wat zij zeggen, namelijk dat tijdens de bijeenkomsten overeenkomsten werden gesloten. Solvay was niet louter een waarnemer. Het is trouwens op de lange duur niet mogelijk, dat aan dezelfde bijeenkomsten zowel producenten deelnemen die bereid zijn zich door middel van overeenkomsten te verbinden, als producenten die zich in een hardnekkig stilzwijgen hullen en een ongezonde belangstelling voor die onderhandelingen aan de dag leggen. De Commissie concludeert, dat verzoekster niet louter de rol van waarnemer heeft gespeeld, doch evenals de overige deelnemers verbintenissen is aangegaan.

c) Beoordeling door het Gerecht

93 Het Gerecht stelt vast, dat verzoekster in haar verzoekschrift heeft toegegeven, "(' vanaf 1978' ) vrij regelmatig te hebben deelgenomen aan bijeenkomsten van alle Europese polypropyleenproducenten. Op die bijeenkomsten, die achtereenvolgens door Monte en ICI werden voorgezeten, werden technische en commerciële gegevens uitgewisseld. Op initiatief van de gevestigde producenten werd er gediscussieerd over het invoeren van een gemeenschappelijk prijsbeleid en, bij tijd en wijle, over het opzetten van een stelsel van verkoopquota. Hieruit zou men kunnen opmaken, dat de op de markt gevestigde producenten een akkoord trachtten te bereiken ten einde hun marktaandelen veilig te stellen."

94 Deze verklaring wordt bevestigd door het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), volgens hetwelk verzoekster, in tegenstelling tot twee andere producenten, tot de regelmatige deelnemers aan de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" moest worden gerekend.

95 Het Gerecht is van mening, dat de Commissie zich op basis van de door ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen verstrekte gegevens, die door talrijke verslagen van bijeenkomsten zijn bevestigd, terecht op het standpunt heeft gesteld, dat de bijeenkomsten vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen. In dat antwoord van ICI komen namelijk de volgende passages voor:

"Generally speaking however, the concept of recommending 'Target prices' was developed during the early meetings which took place in 1978"; "' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)";

en:

"A number of proposals for the volume of individual producers were discussed at meetings".

["Globaal gesproken, is het idee om 'richtprijzen' aan te bevelen tijdens de eerste bijeenkomsten in 1978 gerijpt"; de 'richtprijzen' die vanaf 1 januari 1979 van tijd tot tijd door producenten voor de basiskwaliteit van elk van de belangrijkste categorieën polypropyleen zijn voorgesteld, zijn weergegeven in bijlage (...)"];

en:

("Een aantal voorstellen betreffende de hoeveelheden van individuele producenten werd tijdens bijeenkomsten besproken.")

96 Waar ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen verklaart, dat er vanaf eind 1978 of begin 1979 naast de bijeenkomsten van "bosses" ook bijeenkomsten van "experts" op het gebied van marketing plaatsvonden, kan uit dat antwoord bovendien worden opgemaakt, dat de discussies over de vaststelling van richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen steeds concretere en preciezere vormen aannamen, terwijl de "bosses" zich in 1978 ertoe hadden beperkt, het idee van de richtprijzen uit te werken.

97 Behalve de voorgaande passages bevat het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen ook de volgende mededeling: "Only 'Bosses' and 'Experts' meetings came to be held on a monthly basis" ("alleen de bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' vonden maandelijks plaats"). Gelet op dat antwoord en gezien het feit dat de bijeenkomsten hetzelfde karakter en hetzelfde doel hadden, mocht de Commissie uit dit antwoord afleiden, dat deze deel uitmaakten van een stelsel van periodieke bijeenkomsten.

98 Verzoekster beweert, dat bij haar deelneming aan de bijeenkomsten in geen enkel opzicht de bedoeling voorzat de mededinging te beperken, daar zij als nieuwkomer op de markt kennis diende te krijgen van gegevens die zij nodig had om een deel van die markt te veroveren. Dienaangaande moet worden opgemerkt, dat verzoekster, nu vaststaat dat zij die bijeenkomsten heeft bijgewoond en dat deze vooral tot doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen, bij haar concurrenten op zijn minst de indruk heeft gewekt, met dezelfde ingesteldheid aan de bijeenkomsten te hebben deelgenomen als zij.

99 Onder deze omstandigheden staat het aan verzoekster om elementen aan te voeren waaruit blijkt, dat zij de bijeenkomsten heeft bijgewoond zonder enige bedoeling de mededinging te beperken. Daarbij zal zij moeten aantonen, dat zij met die deelneming iets anders voorhad dan haar concurrenten.

100 De argumenten die verzoekster aan haar marktgedrag ontleent en waarmee zij wil aantonen, dat zij de bijeenkomsten enkel bijwoonde om inzicht in de toekomstige marktontwikkeling te krijgen, zijn geen elementen waaruit blijkt dat zij in geen enkel opzicht de bedoeling had de mededinging te beperken. Zij komt immers met geen enkel element waaruit kan worden opgemaakt, dat zij haar concurrenten ervan op de hoogte had gesteld dat zij zich bij haar marktgedrag niet zou laten leiden door de op de bijeenkomsten gemaakte afspraken. Ook al waren haar concurrenten er wel van op de hoogte gesteld, de enkele omstandigheid dat verzoekster met hen informatie uitwisselde die een onafhankelijke ondernemer koste wat kost als zakengeheim voor zich pleegt te houden, geeft reeds blijk van de bedoeling de mededinging te beperken.

101 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster van 1978 tot september 1983 regelmatig heeft deelgenomen aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, dat die bijeenkomsten inzonderheid ten doel hadden richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en stelselmatig plaatsvonden, en dat verzoekster die bijeenkomsten wel degelijk bijwoonde met de bedoeling de mededinging te beperken.

C - De prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

102 Volgens de beschikking (punten 28 tot en met 51) zijn er in elk geval zes prijsinitiatieven geweest, gericht op het stelselmatig vaststellen van richtprijzen: het eerste van juli tot en met december 1979, het tweede van januari tot en met mei 1981, het derde van augustus tot en met december 1981, het vierde in juni en juli 1982, het vijfde van september tot en met november 1982, en het zesde van juli tot en met november 1983.

103 Met betrekking tot het eerste prijsinitiatief merkt de Commissie in punt 29 van de beschikking op, dat er geen nader bewijsmateriaal voorhanden is van bijeenkomsten of prijsinitiatieven in het eerste deel van 1979. Uit een aantekening over een op 26 en 27 september 1979 gehouden bijeenkomst zou echter blijken, dat een prijsinitiatief in het voornemen lag op basis van een prijs voor raffiakwaliteit van 1,90 DM/kg vanaf 1 juli en 2,05 DM/kg vanaf 1 september. De Commissie beschikt over prijsinstructies van bepaalde producenten, waaruit blijkt dat die producenten hun verkoopkantoren instructies hadden gegeven, dit prijsniveau of het equivalent daarvan in nationale valuta toe te passen met ingang van 1 september. De meeste van die instructies zijn gegeven vóór de bekendmaking van de voorgenomen verhoging in de vakpers (punt 30 van de beschikking).

104 Aangezien het moeilijk bleek te zijn, de prijzen te verhogen, hebben de producenten echter op de bijeenkomst van 26 en 27 september 1979 besloten, de datum voor de invoering van de richtprijs met enkele maanden te verschuiven, en wel naar 1 december 1979, waarbij volgens het nieuwe programma de toen geldende prijsniveaus nog moesten worden "aangehouden" gedurende de maand oktober, met de mogelijkheid van een tussentijdse gedeeltelijke stijging (tot 1,90 of 1,95 DM/kg) in november (punt 31, eerste en tweede alinea, van de beschikking).

105 Met betrekking tot het tweede prijsinitiatief vermeldt punt 32 van de beschikking, dat over 1980 geen aantekeningen werden verkregen over de bijeenkomsten, hoewel in dat jaar ten minste zeven vergaderingen van fabrikanten werden gehouden (hiervoor wordt verwezen naar tabel 3 van de beschikking). Ofschoon de vakpers in het begin van het jaar had geschreven, dat de fabrikanten voor een sterke prijsstijging in 1980 waren, zijn de marktprijzen aanzienlijk gedaald - tot het niveau van 1,20 DM/kg of minder - alvorens ze zich rond september van dat jaar begonnen te stabiliseren. Uit door een aantal producenten (DSM, Hoechst, Linz, Monte, Saga en ICI) verzonden prijsinstructies blijkt, dat met het oog op herstel van het prijsniveau doelen werden gesteld voor december 1980 tot en met januari 1981, gebaseerd op een prijs van 1,50 DM/kg voor raffia, 1,70 DM/kg voor homopolymeer en 1,95 DM à 2,00 DM/kg voor copolymeer. In een intern document van Solvay is een tabel opgenomen, waarin de in oktober en november 1980 "werkelijk toegepaste prijzen" worden vergeleken met hetgeen de "catalogusprijzen" voor januari 1981 van 1,50/1,70/2,00 DM worden genoemd. Oorspronkelijk was het de bedoeling geweest, deze niveaus toe te passen met ingang van 1 december 1980 - van 13 tot 15 oktober vond te Zuerich een bijeenkomst plaats -, maar het initiatief werd uitgesteld tot 1 januari 1981.

106 Volgens punt 33 van de beschikking nam Solvay in januari 1981 deel aan twee bijeenkomsten, waarop werd besloten dat de in december 1980 vastgestelde prijsstijging, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg - die op 1 februari 1981 van kracht zou moeten worden -, in twee etappes moest worden doorgevoerd: de richtprijs voor februari bleef 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering" worden ingevoerd met ingang van 1 maart. Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta' s voor de zes voornaamste kwaliteiten, die op 1 februari en 1 maart 1981 van kracht moesten worden.

107 Volgens punt 34 van de beschikking scheen het voornemen om de prijs op 1 maart op te trekken tot 2,00 DM/kg, geen succes te hebben gehad. De fabrikanten wijzigden hun verwachtingen en hoopten het niveau van 1,75 DM/kg in maart te bereiken. Op 25 maart 1981 werd in Amsterdam een bijeenkomst van "experts" gehouden, waarvan geen verslag bewaard is gebleven. Onmiddellijk daarna gaven in elk geval BASF, DSM, ICI, Monte en Shell instructies om de richtprijzen (of "catalogusprijzen") met ingang van 1 mei op te trekken tot het equivalent van 2,15 DM/kg voor raffia. Hoechst gaf precies dezelfde instructies voor 1 mei, doch ongeveer vier weken na de andere fabrikanten. Enkele fabrikanten stonden hun verkoopkantoren een zekere soepelheid toe voor de toepassing van minimum- of bodemprijzen die iets beneden de overeengekomen richtprijzen lagen. Gedurende de eerste helft van 1981 zijn de prijzen aanzienlijk gestegen, maar ondanks het feit dat de verhoging van 1 mei door de fabrikanten sterk werd gesteund, hield die opwaartse beweging geen stand. Tegen het midden van 1981 liepen de fabrikanten vooruit op ofwel een stabilisatie van het prijsniveau of zelfs een neerwaartse beweging, aangezien de vraag in de zomer was afgenomen.

108 Met betrekking tot het derde prijsinitiatief vermeldt de beschikking (punt 35), dat Shell en ICI reeds in juni 1981, toen duidelijk werd dat de prijsstijging van het eerste kwartaal afnam, een nieuw prijsinitiatief hadden gepland voor september-oktober 1981. Shell, ICI en Monte kwamen op 15 juni 1981 bijeen om te bespreken hoe op de markt hogere prijzen konden worden toegepast. Binnen enkele dagen na die bijeenkomst gaven ICI en Shell beide hun verkoopkantoren opdracht, de markt voor te bereiden op een aanzienlijke stijging in september, op grond van een nieuwe prijs van 2,30 DM/kg voor raffia. Op 17 juli 1981 herinnerde Solvay haar verkoopkantoor in de Benelux eraan, dat het de klanten ervan moest verwittigen dat op 1 september een aanzienlijke prijsverhoging van kracht zou worden, waarvan het precieze bedrag in de laatste week van juli zou worden vastgesteld, terwijl er voor 28 juli 1981 een bijeenkomst van experts was gepland. Het oorspronkelijke voornemen om de prijs te verhogen tot 2,30 DM/kg in september 1981 werd waarschijnlijk op die bijeenkomst herzien; het niveau voor augustus zou weer 2,00 DM/kg voor raffia bedragen. In september zou de prijs 2,20 DM/kg hebben moeten bedragen. Een met de hand geschreven nota die bij Hercules werd verkregen en gedateerd was op 29 juli 1981 (de dag na de bijeenkomst, die Hercules in geen geval bijwoonde), bevat een overzicht van deze prijzen als zijnde de "officiële" prijzen voor augustus en september, waarbij in cryptische bewoordingen naar de bron van die informatie wordt verwezen. Op 4 augustus vond weer een bijeenkomst plaats te Genève en op 21 augustus 1981 te Wenen. Na deze bijeenkomsten werden door de fabrikanten nieuwe instructies gegeven om met ingang van 1 oktober naar een prijs van 2,30 DM/kg toe te gaan. BASF, DSM, Hoechst, ICI, Monte en Shell gaven nagenoeg eensluidende prijsinstructies met het oog op de invoering van deze prijzen in september en oktober.

109 Volgens punt 36 van de beschikking werd het plan opgevat om in de loop van september en oktober 1981 te gaan in de richting van een "basisprijs"-niveau van 2,20 à 2,30 DM/kg voor raffia. Uit een document van Shell blijkt, dat oorspronkelijk een nog verdere etappegewijze verhoging tot 2,50 DM/kg op 1 november ter sprake was gebracht, waarvan men echter vervolgens had afgezien. Uit rapporten van de diverse fabrikanten blijkt, dat in september de prijzen stegen en dat die stijging tot in oktober 1981 bleef doorgaan, waarbij uiteindelijk marktprijzen werden bereikt van ongeveer 2,00 à 2,10 DM/kg voor raffia. Uit een nota van Hercules blijkt, dat in december 1981 de richtprijs van 2,30 DM/kg naar beneden werd bijgesteld tot het meer realistische bedrag van 2,15 DM/kg. In die nota werd echter tevens gesteld, dat "door algemene vastberadenheid de prijzen stegen tot 2,05 DM/kg, welke prijzen nog nooit zo dicht hadden gelegen bij de openbaar gemaakte (sic!) richtprijzen". Tegen het einde van 1981 werd in de vakpers melding gemaakt van polypropyleenmarktprijzen van 1,95 à 2,10 DM/kg voor raffia, ongeveer 20 pfennig beneden de richtprijs van de fabrikanten. Vermeld werd, dat de produktiecapaciteit werd benut voor een "gezonde" 80%.

110 Het vierde prijsinitiatief (juni/juli 1982) vond plaats in het kader van het herstel van het evenwicht tussen vraag en aanbod op de markt. Tot dat initiatief was besloten tijdens de op 13 mei 1982 gehouden bijeenkomst van fabrikanten, die door ATO werd bijgewoond. Tijdens die bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel opgesteld met richtprijzen voor 1 juni, waarin de prijzen voor de verschillende kwaliteiten polypropyleen werden aangegeven in de diverse nationale valuta' s (2,00 DM/kg voor raffia; punten 37 tot en met 39, eerste alinea, van de beschikking).

111 Na de bijeenkomst van 13 mei 1982 gaven ATO, BASF, Hoechst, Hercules, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die, op enkele onbelangrijke uitzonderingen na, overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomst vastgestelde richtprijzen (punt 39, tweede alinea, van de beschikking). Toen zij op 9 juni 1982 bijeenkwamen, konden de fabrikanten slechts bescheiden prijsverhogingen rapporteren.

112 Volgens de beschikking (punt 40) nam verzoekster ook deel aan het vijfde prijsinitiatief (september-november 1982), waartoe tijdens de bijeenkomst van 20 en 21 juli 1982 was besloten en dat erop gericht was, de prijs te verhogen tot 2,00 DM/kg op 1 september en tot 2,10 DM/kg op 1 oktober. Solvay was aanwezig op de meeste, zo niet alle bijeenkomsten die van juli tot november 1982 zijn gehouden en waarop genoemd prijsinitiatief is gepland en gevolgd (punt 45 van de beschikking). Tijdens de bijeenkomst van 20 augustus 1982 werd de voor 1 september geplande prijsverhoging uitgesteld tot 1 oktober en die beslissing werd op de bijeenkomst van 2 september 1982 bevestigd (punt 41 van de beschikking).

113 Na de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 september 1982 gaven ATO, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die overeenkwamen met de tijdens die bijeenkomsten voorgestelde richtprijs (punt 43 van de beschikking).

114 Volgens de beschikking (punt 44) vond er op 21 september 1982 een bijeenkomst plaats, waarop werd gesproken over de stappen die waren genomen om het eerder vastgestelde doel te bereiken. Er bleek algemene instemming te bestaan over een voorstel om de prijs met ingang van november-december 1982 te verhogen tot 2,10 DM/kg. Die verhoging was definitief geworden op de bijeenkomst van 6 oktober 1982.

115 Na de bijeenkomst van 6 oktober 1982 gaven BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte, Shell en Saga prijsinstructies om de overeengekomen verhoging toe te passen (punt 44, tweede alinea, van de beschikking).

116 ATO, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Saga verstrekten de aan hun plaatselijke verkoopkantoren gegeven prijsinstructies aan de Commissie. De verschillende prijsinstructies komen qua bedrag en tijdstip niet alleen met elkaar overeen, maar ook met de tabel van richtprijzen die aan het door ICI opgestelde verslag van de "experts"-bijeenkomst van 2 september 1982 was gehecht (punt 45, tweede alinea, van de beschikking).

117 Tijdens de bijeenkomst van december 1982 werd overeengekomen, dat het voor november-december gestelde streefniveau tegen eind januari 1983 moest zijn ingevoerd (punt 46, tweede alinea, van de beschikking).

118 Volgens punt 47 van de beschikking heeft verzoekster tot slot ook aan het zesde prijsinitiatief (juli-november 1983) deelgenomen. Tijdens de bijeenkomst van 3 mei 1983 werd overeengekomen, dat de fabrikanten zouden trachten in juni 1983 een richtprijs van 2,00 DM/kg te berekenen. Op de bijeenkomst van 20 mei 1983 werd dit aanvankelijk gestelde doel echter uitgesteld tot september en werd als tussenstap een doel van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli gesteld. Tijdens een op 1 juni 1983 gehouden bijeenkomst bevestigden de aanwezige fabrikanten - waaronder niet verzoekster - vervolgens hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 DM/kg. Daarbij werd overeengekomen, dat Shell in het openbaar zou leiden in het vaktijdschrift European Chemical News (hierna: ECN).

119 Volgens punt 49 van de beschikking gaven ICI, DSM, BASF, Hoechst, Linz, Shell, Herules, ATO en Petrofina na de bijeenkomst van 20 mei 1983 instructies aan hun verkoopkantoren om met ingang van 1 juli een prijs van 1,85 DM/kg voor raffia toe te passen. Met het doorgeven van de prijsverhoging aan haar verkoopkantoren bleef ook Solvay achter bij de andere producenten, maar in interne bescheiden van 26 juli werden voor ieder land met onmiddellijke gelding minimumprijzen vastgesteld die identiek waren met het op een richtprijs van 1,85 DM/kg gebaseerde prijsschema en waarin tevens nieuwe minima, op basis van de door de producenten overeengekomen 2,00 DM/kg , voor 1 september in het vooruitzicht werden gesteld. Met uitzondering van Huels (waarvoor de Commissie geen prijsinstructies voor juli 1983 heeft gevonden), blijken derhalve alle producenten die de bijeenkomsten hadden bijgewoond dan wel hun steun voor de nieuwe richtprijs van 1,85 DM/kg hadden toegezegd, instructies te hebben gegeven om de nieuwe prijs toe te passen.

120 Volgens punt 50 van de beschikking vonden er verder nog bijeenkomsten plaats op 16 juni, 6 en 21 juli, 10 en 23 augustus en 5, 15 en 29 september 1983, die door alle vaste deelnemers werden bijgewoond. Eind juli en begin augustus 1983 deden BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Solvay, Monte en Saga aan hun diverse nationale verkoopkantoren prijsinstructies toekomen (gebaseerd op een raffiaprijs van 2,00 DM/kg), die met ingang van 1 september van kracht zouden worden. In een interne nota van Shell van 11 augustus, betreffende haar prijzen in het Verenigd Koninkrijk, wordt vermeld, dat Shell' s dochteronderneming in het Verenigd Koninkrijk "ernaar streefde", dat per 1 september basisprijzen van kracht zouden zijn die overeenstemden met de door de andere producenten vastgestelde richtprijzen. Tegen het einde van de maand gaf Shell haar verkoopkantoor in het Verenigd Koninkrijk echter opdracht, de volle verhoging uit te stellen tot de andere producenten het gewenste basisniveau hadden bereikt. Behoudens onbeduidende afwijkingen waren die instructies identiek voor alle kwaliteiten en nationale valuta' s.

121 Volgens punt 50, laatste alinea, van de beschikking blijkt uit bij de fabrikanten verkregen prijsinstructies, dat later werd besloten door te gaan op de voet van de verhoging van september en de prijs voor raffiakwaliteit per 1 oktober te verhogen tot 2,10 DM/kg en per 1 november tot 2,25 DM/kg. BASF, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay - aldus punt 51, eerste alinea, van de beschikking - zonden voor de maanden oktober en november ieder afzonderlijk instructies aan hun verkoopkantoren, waarin identieke prijzen werden vastgesteld. Hercules gaf in eerste instantie iets lagere prijzen op.

122 In punt 51, tweede en derde alinea, van de beschikking wordt opgemerkt dat ATO en Petrofina, ofschoon zij op alle op deze aangelegenheid betrekking hebbende bijeenkomsten aanwezig waren, beweren dat voor zover in de periode juli-november 1983 interne prijsinstructies werden gegeven, dit mondeling geschiedde. In een bij ATO aangetroffen en op 28 september 1983 gedateerde nota komt evenwel een tabel voor met als kop "Rappel du prix de cota (sic)", waarin voor verschillende landen voor september en oktober voor de drie belangrijkste kwaliteiten polypropyleen prijzen worden vastgesteld, die identiek zijn met die van BASF, DSM, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay. Tijdens de in oktober 1983 bij ATO verrichte verificatie bevestigden de vertegenwoordigers van het bedrijf, dat die prijzen aan de verkoopkantoren waren meegedeeld.

123 Volgens punt 105, vierde alinea, van de beschikking heeft de inbreuk, welke de datum van de laatste bijeenkomst ook moge zijn geweest, tot november 1983 voortgeduurd; de overeenkomst bleef tot ten minste dat tijdstip effect sorteren, aangezien november de laatste maand is waarvan bekend is dat richtprijzen werden overeengekomen en prijsinstructies werden gegeven.

124 In punt 51, laatste alinea, van de beschikking verklaart de Commissie tot slot, dat eind 1983 in de vakpers gewag werd gemaakt van een stabilisering van de polypropyleenprijzen op een marktprijs voor raffiakwaliteit van 2,08 à 2,15 DM/kg (het nagestreefde doel was zoals gezegd 2,25 DM/kg).

b) Argumenten van partijen

125 Verzoekster herhaalt nog eens, dat men haar betrokkenheid bij prijsovereenkomsten niet kan afleiden uit haar deelneming aan de producentenbijeenkomsten. Zij herinnert eraan, dat zij de bijeenkomsten enkel bijwoonde om informatie in te winnen, dat zij een dubbel spel speelde en dat haar marktgedrag niet in overeenstemming was met het resultaat van de bijeenkomsten. Door dat gedrag werd verzoekster in juni 1981 als "permanent trouble maker" ("eeuwige onruststoker") bestempeld (bijl. 64 a.b.), terwijl Shell in december 1981 (bijl. 3 bij het antwoord van Solvay op de mededeling van de punten van bezwaar) en februari 1982 (bijl. 2 bij het antwoord van Solvay op de mededeling van de punten van bezwaar) de aandacht vestigde op het agressieve prijsbeleid van Solvay. In februari 1983 beklemtoonde ATO, dat Solvay wat rustiger was geworden (bijl. 2 bis bij het antwoord van Solvay op de mededeling van de punten van bezwaar). Hoechst en ICI hadden hetzelfde gedaan in, respectievelijk, februari 1982 (bijl. 4 bij het antwoord van Solvay op de mededeling van de punten van bezwaar) en december 1982 (bijl. 35 a.b.). Verzoekster concludeert, dat zij de bijeenkomsten bijwoonde zonder zich werkelijk bij de prijzen van haar concurrenten te willen aansluiten. De enige andere elementen die de Commissie heeft genoemd ten bewijze van verzoeksters bedoeling om zich te verbinden, hebben betrekking op twee geïsoleerde bijeenkomsten van 2 september 1982 (bijl. 29 a.b.) en 1 juni 1983 (bijl. 40 a.b.). Die elementen zijn echter irrelevant, daar de Commissie Solvay verwijt, sedert 1977 partij te zijn geweest bij een algemene overeenkomst; bovendien gaan zij voorbij aan het feit, dat Solvay de bijeenkomst van 1 juni 1983 niet heeft bijgewoond.

126 Verzoekster herinnert eraan, dat de uiteenlopende belangen van enerzijds de producenten die in 1977 reeds een positie op de markt hadden verworven en anderzijds de nieuwkomers, zoals verzoekster, het sluiten van een prijsovereenkomst onmogelijk maakten, daar de gevestigde producenten hun marktaandeel wensten te behouden en tegelijkertijd de prijzen hoog trachtten te houden, terwijl het de nieuwe producenten erom te doen was, door middel van een agressief prijsbeleid marktaandeel te veroveren.

127 De meer gedetailleerde redenering die de beschikking met betrekking tot de prijsinitiatieven bevat, is voor de beoordeling van verzoeksters situatie evenmin relevant. Deze redenering berust namelijk op een petitio principii: er wordt van uitgegaan, dat er een algemene overeenkomst was, ook al werd hieraan niet altijd uitvoering gegeven, terwijl het volgens verzoekster juist de vraag is, óf er een overeenkomst bestond, en zo ja, of elk van de ondernemingen erdoor werd gebonden.

128 Met betrekking tot de initiatieven van 1981 merkt verzoekster op, dat de door haar op de markt toegepaste prijzen aanzienlijk verschilden van de richtprijzen, en dat dit bewijst dat zij niet aan die initiatieven heeft deelgenomen.

129 Aangaande de initiatieven van 1982 voert verzoekster aan, dat de discrepanties tussen de richtprijzen en de door haar op de markt toegepaste prijzen duidelijk laten zien, dat de eerste geen enkele invloed hadden op de laatste. De nota waarop de Commissie zich baseert (bijl. 78 a.b.), heeft geen enkele bewijskracht, want ofschoon hierin staat te lezen, dat Solvay een hoger quota eiste ter compensatie van het nadeel dat zij had geleden als gevolg van haar krachtige prijsbeleid, was deze eis eerder op "bluf" dan op de realiteit gebaseerd.

130 Met betrekking tot de initiatieven van 1983 verklaart verzoekster, dat zij haar prijsinstructies voor juli pas gaf nadat op 13 juni 1983 in ECN een prijsverhoging was aangekondigd (bijl. 41 a.b.). Zij volgde dus slechts - met vertraging - een in het openbaar aangekondigd initiatief, dat het gevolg was van een verbetering van de marktsituatie. Bovendien was verzoekster niet aanwezig op de bijeenkomst van 1 juni, tijdens welke volgens de Commissie de richtprijs werd vastgesteld. Voor het initiatief van oktober 1983 geldt hetzelfde scenario.

131 Verzoekster besluit haar betoog met de opmerking, dat de Commissie in haar beschikking generaliserend te werk is gegaan: zij laat alle producenten opdraaien voor gedragingen waaraan misschien slechts enkele van hen zich hebben schuldig gemaakt.

132 Met betrekking tot de verschillende prijsinitiatieven merkt de Commissie op, dat verzoeksters betrokkenheid bij de vaststelling van richtprijzen wordt aangetoond door haar regelmatige deelneming aan de bijeenkomsten tijdens welke die prijzen werden overeengekomen.

133 Verzoekster is slechts bij één specifieke gelegenheid als "onruststoker" bestempeld, te weten op een bijeenkomst van juni 1981 (bijl. 64 a.b.). In een periode waarin de markt zeer uit evenwicht was, had Solvay, profiterend van het feit dat er voor 1981 geen quota-overeenkomst was, haar produktiecapaciteit verdubbeld en getracht zoveel mogelijk van haar produktie af te zetten tegen prijzen die tijdelijk onder de richtprijzen lagen. Dat gedrag is echter niet representatief voor de gehele periode.

134 Het feit dat er tijdelijk afwijkende prijzen worden vastgesteld, het bestaan van onuitgesproken "geestelijke voorbehouden", het incidentele ontbreken van de vastberadenheid die nodig is om te kunnen weerstaan aan de roep van de afnemers om lagere prijzen, zijn stuk voor stuk typische kenmerken van een prijskartel op een echte markt, dat voortdurend een zekere druk van binnenuit (de deelnemers) en van buitenaf (de afnemers) ondervindt.

135 Met betrekking tot de prijsinitiatieven van 1981 preciseert de Commissie, dat het gezien het ontbreken van een quota-overeenkomst voor dat jaar geen verbazing wekt, dat Solvay een agressief prijsbeleid kon voeren, waarmee zij wellicht een extra quotum in de wacht wenste te slepen. Ofschoon het kartel in 1981 minder goed functioneerde, hield het nog niet op te bestaan. In elk geval wordt verzoeksters deelneming aan de prijsinitiatieven bewezen door haar aanwezigheid op de bijeenkomsten waarvan verslagen beschikbaar zijn, zoals die van januari 1981 (bijl. 17 a.b.), alsmede door twee interne nota' s van Solvay, volgens welke zij haar prijzen vergeleek met de richtprijzen en zij er op 17 juli 1981 van op de hoogte was, dat er in september een verhoging zou plaatsvinden, waarvan het bedrag nog nader moest worden bepaald.

136 Voor 1982 geeft verzoekster toe, dat zij aan de prijsonderhandelingen heeft deelgenomen. Zij bleef de discussies bijwonen, ook al had zij vraagtekens gezet bij het nut ervan (bijl. 24 a.b.). In feite ondersteunde zij de prijsinitiatieven krachtig, zoals blijkt uit een bijeenkomstverslag (bijl. 32 a.b.) waarin de vastberadenheid die Solvay in België aan de dag legde, wordt beklemtoond, en uit het door Solvay voor 1983 gedane quotavoorstel, waarin zij zelf haar vastberadenheid met betrekking