Conclusie van advocaat-generaal Van Gerven van 29 juni 1993. - COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN TEGEN BASF AG, LIMBURGSE VINYL MAATSCHAPPIJ NV, DSM NV, DSM KUNSTSTOFFEN BV, HUELS AG, ELF ATOCHEM SA, SOCIETE ARTESIENNE DE VINYLE SA, WACKER CHEMIE GMBH, ENICHEM SPA, HOECHST AG, IMPERIAL CHEMICAL INDUSTRIES PLC, SHELL INTERNATIONAL CHEMICAL COMPANY LTD EN MONTEDISON SPA. - HOGERE VOORZIENING - MEDEDINGING - BESCHIKKING VAN COMMISSIE - NON-EXISTENTIE. - ZAAK C-137/92 P.



Jurisprudentie 1994 bladzijde I-02555

Zweedse bijz. uitgave bladzijde I-00201

Finse bijz. uitgave bladzijde I-00239



Conclusie van de advocaat generaal

++++

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

1. Onderhavige zaak betreft een hogere voorziening die de Commissie op grond van artikel 49 van het EEG-Statuut van het Hof heeft ingesteld tegen het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 27 februari 1992 in de PVC-zaken (hierna: "het PVC-arrest").(1) In deze uitspraak verklaarde het Gerecht de aan verweersters voor het Hof betekende beschikking 89/190/EEG van de Commissie van 21 december 1988 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.865, PVC) (2) (hierna: "de beschikking"), non-existent. De Commissie verzoekt het Hof het PVC-arrest te vernietigen en daaruit alle nodige juridische consequenties te trekken, en in het bijzonder de zaken terug te verwijzen naar het Gerecht opdat het uitspraak kan doen over de andere middelen die door verzoeksters in de procedure voor dit rechtscollege werden aangevoerd en in het PVC-arrest niet behandeld werden.

Ik zal mijn betoog als volgt indelen. Allereerst ga ik in op de door verweersters aangevoerde exceptie van niet-ontvankelijkheid wegens termijnoverschrijding alsook, in het algemeen, op de vraag naar de niet-ontvankelijkheid van het beroep voor zover de Commissie daarin nieuwe feiten aandraagt. Vervolgens onderzoek ik de door de Commissie opgeworpen grieven tegen het PVC-arrest en de terzake door verweersters ontwikkelde argumentatie. Die grieven hebben betrekking op i) de beoordeling door het Gerecht van de in de beschikking aangebrachte wijzigingen, ii) de voorwaarden die het EEG-Verdrag stelt met betrekking tot het vaststellen van handelingen van de Commissie, meer bepaald inzake de vaststelling van authentieke taalversies van een beschikking, iii) de strekking en de uitlegging van artikel 12 van het Reglement van orde van de Commissie (hierna: "Reglement van orde"), en iv) de toepassing van de theorie van de non-existentie van bestuurshandelingen. Vooraf breng ik de antecedenten van het geding in herinnering.

I - Achtergrond van het geding

2. Naar aanleiding van verificaties bij ondernemingen uit de polypropyleensector die zij in oktober 1983 had verricht krachtens artikel 14 van verordening nr. 17/62 (3), was de Commissie een onderzoek begonnen met betrekking tot polyvinylchloride (PVC). In dat verband verrichtte zij diverse verificaties bij de betrokken ondernemingen en verzocht zij herhaaldelijk om inlichtingen. Op 24 maart 1988 besloot de Commissie op grond van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 ambtshalve een procedure in te leiden tegen veertien PVC-producenten. (4) Nadat de partijen door een mededeling van 5 april 1988 in de gelegenheid waren gesteld hun standpunt ter zake van de punten van bezwaar kenbaar te maken (5) en het Raadgevend comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities op 1 december 1988 advies had uitgebracht over de ontwerp-beschikking, trof de Commissie de beschikking. Deze draagt officieel de datum van 21 december 1988 en werd in februari 1989 aan de betrokken ondernemingen betekend. De tekst van de beschikking is authentiek in het Duits, het Engels, het Frans, het Italiaans en het Nederlands.

In de beschikking worden de veertien PVC-producenten schuldig bevonden aan een inbreuk op artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag door - gedurende de in de beschikking aangegeven periodes - deel te nemen aan een rond augustus 1980 tot stand gekomen overeenkomst en/of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. Krachtens deze overeenkomst en/of gedragingen, zo luidt het, woonden de producenten, verkopers van PVC in de Gemeenschap, geregeld vergaderingen bij met het doel richtprijzen en richtquota vast te stellen, gezamenlijke initiatieven te plannen om het prijsniveau te verhogen en toezicht te houden op de toepassing van de genoemde heimelijke afspraken (artikel 1). Naast een order om de betrokken inbreuken onverwijld te beëindigen en zich in de toekomst van de gelaakte praktijken te onthouden (artikel 2), kregen de veertien producenten elk een individuele geldboete opgelegd (artikel 3).

3. Nagenoeg al de betrokken ondernemingen (6) stelden tegen de beschikking beroep in bij het Hof, dat de zaken op 15 november 1989 naar het Gerecht heeft verwezen. (7) Allen vorderden zij in hoofdorde de nietigverklaring van de beschikking, en in subsidiaire orde de vernietiging dan wel de vermindering van de bij artikel 3 van de beschikking opgelegde boete. (8)

Voor de door het Gerecht in zijn PVC-arrest gevolgde redenering kan verwezen worden naar het rapport ter terechtzitting. Het volstaat hier te vermelden dat het Gerecht ertoe besloot de beschikking van de Commissie juridisch non-existent te verklaren en dit op grond van de vaststelling dat i) zich een "bijzonder ernstige en kennelijke inbreuk op het beginsel van de onaantastbaarheid van de vastgestelde handeling" had voorgedaan (9), ii) de Commissaris voor mededingingszaken die de handeling ondertekend had, materieel en in de tijd onbevoegd was om zulks te doen (10), en iii) geen waarmerking of authentisatie van de betrokken handeling had plaatsgevonden.

II - Exceptie van niet-ontvankelijkheid wegens termijnoverschrijding

4. Alle verweersters in hogere voorziening, met uitzondering van Shell ICC en Montedison, hebben een exceptie van niet-ontvankelijkheid opgeworpen wegens termijnoverschrijding. Zij betogen dat, waar het PVC-arrest de Commissie op 28 februari 1992 is betekend, de hogere voorziening overeenkomstig artikel 49, eerste alinea, van het EEG-Statuut van het Hof uiterlijk binnen twee maanden vanaf de betekening en dus, krachtens artikel 80, lid 1, sub b, van het Reglement voor de procesvoering (11), uiterlijk op 28 april 1992 had moeten worden ingesteld. De Commissie heeft haar verzoekschrift pas op 29 april 1992 ter griffie van het Hof neergelegd.

Volgens verweersters komt de Commissie daarenboven niet in aanmerking voor toepassing van het besluit betreffende de procestermijnen wegens afstand. (12) Artikel 1 van dat besluit bepaalt namelijk dat de verlenging van de procestermijnen wegens afstand niet opgaat voor partijen die hun gewone verblijfplaats in het Groothertogdom Luxemburg hebben. In afwachting van een definitief besluit over de zetel van de instellingen zou als gewone verblijfplaats van de instellingen hun voorlopige vestigingsplaats moeten in aanmerking worden genomen. Aangezien de Commissie een belangrijk deel van haar dagelijkse werkzaamheden te Luxemburg verricht en er over een aantal diensten met een aanzienlijk aantal ambtenaren beschikt, zou zij tevens haar gewone verblijfplaats in dat land hebben.

5. Ik kan mij bij die stelling niet aansluiten. Het is juist dat, naar vaste rechtspraak van het Hof, "de gemeenschapsregeling inzake procestermijnen strikt moet worden toegepast ter wille van de rechtszekerheid en de noodzaak om elke discriminatie of willekeurige behandeling bij de rechtsbedeling te vermijden". (13) Ook is bekend dat het Hof de vraag wat - voor de toepassing van de procestermijnen wegens afstand - de gewone verblijfplaats van een procespartij is, als een feitenkwestie benadert: reeds in de arresten Fonzi oordeelde het dat "verlenging van de termijn wegens afstand slechts van de feitelijke situatie, dat wil zeggen de gewone verblijfplaats van verzoeker, afhangt". (14) Voor rechtspersonen of instellingen is het evenwel gebruikelijk om als criterium ter vaststelling van deze locatie de maatschappelijke zetel te nemen. Het Hof heeft immers, voor wat betreft de beroepstermijn van een vennootschap waaraan een beschikking gericht is, uitdrukkelijk geoordeeld dat als startdatum voor deze termijn de dag van kennisgeving aan de zetel van deze vennootschap geldt. (15) Doorslaggevend voor de berekening van procestermijnen waarop een instelling als de Commissie aanspraak heeft, is derhalve de plaats - zo dient het begrip "zetel" te worden verstaan - van waaruit deze instelling daadwerkelijk wordt geleid: dat is de plaats waar de belangrijkste beslissingen worden genomen die betrekking hebben op de activiteit van de instelling en vanwaar deze haar impulsen krijgt. (16)

6. Het kan niet worden ontkend dat dit zenuwcentrum voor de Commissie in Brussel ligt. Weliswaar was, op het ogenblik dat de Commissie de hogere voorziening instelde, de zetel van de gemeenschapsinstellingen nog niet definitief vastgesteld (17) en gold toen nog het Besluit van 8 april 1965 van de vertegenwoordigers van de regeringen der Lid-Staten betreffende de voorlopige vestiging van bepaalde instellingen en van bepaalde diensten der Gemeenschappen. (18) Uit dit besluit kan mijns inziens echter geenszins worden afgeleid dat de Commissie te Luxemburg haar "gewone verblijfplaats" heeft. De artikelen 7, 8 en 9 van het besluit sommen enkel een aantal diensten van de Commissie op die te Luxemburg gevestigd zijn. Voor het overige raakt het besluit luidens zijn artikel 12 niet aan "de plaatsen waar de Instellingen en diensten der Europese Gemeenschappen voorlopig gevestigd zijn", welke plaatsen blijkens artikel 1 Luxemburg, Brussel en Straatsburg zijn. Ofschoon dit in het besluit niet uitdrukkelijk wordt gezegd, is het genoegzaam bekend dat de Commissie als besluitvormend orgaan reeds onder de voorlopige regeling haar vestigingsplaats te Brussel had (19) en dat de vestiging van een aantal van haar diensten te Luxemburg een compensatie voor het Groothertogdom moest zijn voor het vertrek, ingevolge het Fusieverdrag (20), van de Hoge Autoriteit van de EGKS (voorheen in Luxemburg werkzaam) naar Brussel. (21) Deze regeling werd trouwens op definitieve wijze bekrachtigd door het Besluit van 12 december 1992 in onderlinge overeenstemming genomen door de Vertegenwoordigers van de Regeringen der Lid-Staten inzake de vaststelling van de zetels van de Instellingen en van bepaalde organisaties en diensten van de Europese Gemeenschappen. (22) Luidens artikel 1, sub c, van dit besluit heeft de Commissie haar zetel te Brussel en zijn de in de hogergenoemde bepalingen van het besluit van 1965 genoemde diensten gevestigd te Luxemburg.

7. Ik besluit uit het voorgaande dat de Commissie, ook onder de voorlopige regeling, voor de toepassing van de procestermijnen voor het Hof haar gewone verblijfplaats te Brussel heeft en derhalve, krachtens artikel 1 van het besluit betreffende de procestermijnen wegens afstand, recht heeft op een verlenging van termijn met twee dagen. Haar verzoekschrift werd bijgevolg tijdig ingediend, zodat de exceptie van niet-ontvankelijkheid wegens termijnoverschrijding faalt.

III - Exceptie van niet-ontvankelijkheid in zoverre door de Commissie nieuwe feiten werden aangedragen

8. De meeste verweerders werpen tevens op dat de hogere voorziening niet- ontvankelijk is voor zover de Commissie daarin met een nieuwe uiteenzetting van de feiten komt, waarover het Gerecht zich niet heeft uitgesproken. Daar hogere voorziening voor het Hof beperkt is tot rechtsvragen, had de Commissie zich moeten beperken tot het vermelden van alle essentiële feiten zoals deze in het PVC-arrest zijn weergegeven. Zij zou daarentegen sommige wezenlijke vaststellingen van het Gerecht achterwege hebben gelaten, enkele nieuwe elementen hebben vermeld en het merendeel van de resultaten die voortvloeien uit de in eerste aanleg verrichte maatregelen van instructie buiten beschouwing hebben gelaten. Daarenboven zou de Commissie in haar verzoekschrift enkele wezenlijke onderdelen van de procedure voor het Gerecht verkeerd hebben weergegeven.

9. Dienaangaande kan ik volstaan met op te merken dat het Gerecht soeverein is voor wat betreft feitelijke vaststellingen. (23) Aangezien het toezicht door het Hof in het kader van een hogere voorziening tegen arresten van het Gerecht beperkt is tot rechtsvragen (artikel 168 A, lid 1, EEG-Verdrag en artikel 51 EEG-Statuut), kan het Hof zich niet over nieuw opgeworpen feiten uitspreken. Zulks zou immers noodzaken tot een nieuwe feitenappreciatie, hetgeen volgens een vaste rechtspraak is uitgesloten:

"Hogere voorziening kan slechts worden gebaseerd op middelen inzake schending van rechtsregels, met uitsluiting van iedere feitelijke beoordeling, en is derhalve slechts ontvankelijk voor zover het verzoekschrift erover klaagt, dat het Gerecht uitspraak heeft gedaan onder miskenning van rechtsregels waarvan het de eerbiediging had te verzekeren." (24)

Ik neem derhalve als uitgangspunt dat voor de beoordeling van de door de Commissie in haar verzoekschrift ontwikkelde grieven - maar ook van de argumenten van verweersters (25) - enkel met de feitelijke vaststellingen van het Gerecht mag worden rekening gehouden. Rechtens heeft de beschrijving van de feitelijke antecedenten van de PVC-zaak in het verzoekschrift van de Commissie dan ook geen enkele bewijswaarde, en kan zij slechts als een unilaterale verklaring worden beschouwd. Ik dien op die beschrijving bijgevolg niet nader in te gaan.

Daarentegen wil ik meteen beklemtonen dat, waar de Commissie in het gedeelte "in rechte" van haar verzoekschrift de motivering van het PVC-arrest aanvecht voor zover daarin een juridische gevolgtrekking wordt verbonden aan feiten die het Gerecht niet genoegzaam heeft vastgesteld, zij een schending van het recht inroept die als grief in beginsel ontvankelijk moet worden verklaard. Aan het middel "schending van het gemeenschapsrecht" waarop, luidens artikel 51 van het Statuut-EEG van het Hof, een hogere voorziening gebaseerd kan zijn, komt immers een ruime betekenis toe (26): blijkens het arrest Vidrányi vallen daaronder niet enkel de geschreven regelen van gemeenschapsrecht, doch ook de (ongeschreven) algemene beginselen die deel uitmaken van de communautaire rechtsorde. In voornoemd arrest kwam het Hof ertoe de schending van het algemeen beginsel van eerbied voor de rechten van de verdediging en van de verplichting voor een rechter zijn beslissingen te motiveren, als rechtsmiddel in hogere voorziening te aanvaarden. (27) Welnu, het maken van een juridische gevolgtrekking op grond van niet of niet genoegzaam vastgestelde feiten, houdt ongetwijfeld een schending van deze motiveringsplicht in, zodat een grief daaromtrent betrekking heeft op de schending van het gemeenschapsrecht en derhalve voor het Hof principieel ontvankelijk moet zijn. (28) Of de door de Commissie aangevoerde middelen waarop de exceptie van niet-ontvankelijkheid betrekking heeft, aan deze voorwaarden voldoen, zal ik beoordelen bij de behandeling van het betrokken punt (hierna, nr. 24).

IV - De beoordeling door het Gerecht van de in de beschikking aangebrachte wijzigingen

10. Als eerste middel tot nietigverklaring van het PVC-arrest roept de Commissie schending van het recht en onjuiste motivering in, namelijk wat betreft de beoordeling die het Gerecht maakt van de wijzigingen die in de beschikking werden aangebracht tussen het ogenblik waarop het college van Commissarissen de beschikking had aangenomen en het moment van kennisgeving ervan aan de geadresseerde ondernemingen. De grieven van de Commissie hebben betrekking op i) de in de tekst van de beschikking in de Duitse taal aangebrachte wijzigingen, en ii) de wijzigingen die in alle taalversies werden doorgevoerd, met name de aan punt 27 van de beschikking toegevoegde alinea en de in het dispositief van de beschikking aangebrachte wijziging.

Om de teneur van het middel en de hierna volgende bespreking goed te begrijpen, is het aangewezen voorafgaand rechtsoverweging 35 van het PVC-arrest aan te halen. Deze rechtsoverweging geeft namelijk aan waarop het Gerecht zijn analyse van de in de beschikking aangebrachte wijzigingen steunt. Op grond van het arrest van het Hof van 23 februari 1988 in zaak 131/86, Verenigd Koninkrijk/Raad (hierna: "arrest Verenigd Koninkrijk/Raad") (29) - waarover verder, nrs. 13 en 14 - komt het Gerecht tot volgende bedenking:

"Het beginsel, dat een eenmaal door de bevoegde autoriteit vastgestelde handeling onaantastbaar is, is inderdaad een hoeksteen van de rechtszekerheid en de stabiliteit van de juridische situaties in de communautaire rechtsorde, zowel voor de gemeenschapsinstellingen als voor de rechtssubjecten wier juridische en materiële situatie door een besluit van deze instellingen wordt beïnvloed. Alleen een strikte en absolute naleving van dit beginsel biedt de zekerheid, dat de handeling na de vaststelling ervan nog slechts met inachtneming van de competentie- en vormvoorschriften kan worden gewijzigd en dat bijgevolg de betekende of bekendgemaakte handeling een exacte kopie is van de vastgestelde handeling, dus een getrouwe weergave is van de wil van de bevoegde autoriteit."

A. De in de Duitse tekst van de beschikking aangebrachte wijzigingen

1. De beslissing van het Gerecht en de standpunten van partijen

11. Naar het oordeel van de Commissie heeft het Gerecht het recht geschonden doordat het van oordeel was dat i) geen onderzoek moest worden ingesteld naar het al of niet substantiële karakter van de in de Duitse versie geconstateerde wijzigingen, en ii) dat deze wijzigingen de wettigheid van de beschikking in haar geheel aantastten, en zulks ten aanzien van alle verzoeksters. Ik begin met de eerstgenoemde vraag, maar wil eerst de bewuste passage van het PVC-arrest in herinnering brengen.

Het Gerecht kwam tot de vaststelling dat de door het college van Commissarissen op haar vergadering van 21 december 1988 vastgestelde beschikking in de Duitse taal "aanzienlijke verschillen" vertoonde met de Engelse en Franse versie van de beschikking - de Duitse, Engelse en Franse versies werden alle ter vergadering goedgekeurd - én met de betekende en in het Publikatieblad van 17 maart 1989 gepubliceerde Duitse versie, verschillen "die niet op grammaticaal of syntactisch vlak liggen". (30) Na de desbetreffende wijzigingen te hebben opgesomd (zie verder, nr. 14), oordeelde het Gerecht in rechtsoverweging 42:

"Aangezien deze wijzigingen zijn aangebracht na de vaststelling van de handeling op 21 december 1988 en niet louter op spelling of zinsbouw betrekking hebben, zijn zij noodzakelijkerwijs toegevoegd door een daartoe onbevoegde. Bijgevolg doen zij afbreuk aan de onaantastbaarheid van de door het college van Commissarissen vastgestelde handeling, waarbij de vraag naar de draagwijdte, het belang of het al dan niet substantiële karakter van deze wijzigingen onbesproken kan blijven, zoals voortvloeit uit het arrest van het Hof van 23 februari 1988 (reeds aangehaald)."

12. De Commissie betoogt dat het Gerecht, in zijn lezing van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad, een onjuiste interpretatie heeft gegeven van artikel 190 EEG-Verdrag, de bepaling die aan genoemd arrest ten grondslag lag. Volgens dit artikel worden "(d)e verordeningen, richtlijnen en beschikkingen van de Raad en van de Commissie (...) met redenen omkleed en verwijzen (zij) naar de voorstellen of adviezen welke krachtens dit Verdrag moeten worden gevraagd". Voor een schending van dit artikel zou moeten worden aangetoond dat de na de vaststelling van de handeling aangebrachte wijzigingen substantieel zijn. In het onderhavige geval zou het echter slechts om verbeteringen van taalkundige aard gaan die in geen enkel opzicht de prerogatieven van de leden van de Commissie aantasten noch, a fortiori, de rechten van de geadresseerden van de beschikking. Ten slotte zou het de Commissie mogelijk moeten zijn een taalversie, zelfs indien deze authentiek is, te corrigeren om haar exact in overeenstemming te brengen met de versie waarin de handeling is opgesteld.

Verweersters voeren daarentegen aan dat de verschillen tussen de aan het college van Commissarissen voorgelegde tekst en de in de Duitse versie betekende tekst veel verder gaan dan eenvoudige correcties van syntactische of spelfouten, de enige correcties die volgens hen, naar uit het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad zou blijken, na de vaststelling van de handeling mogen worden aangebracht. Het door de Commissie gemaakte onderscheid tussen substantiële en niet-substantiële wijzigingen zou geen steun vinden in de rechtspraak en niet op objectieve criteria kunnen worden gestoeld.

2. Het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad in zaak 131/86

13. Dit brengt mij tot een nadere analyse van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad. In die zaak werd het Hof door het Verenigd Koninkrijk gevraagd richtlijn 86/113/EEG van de Raad van 25 maart 1986 tot vaststelling van minimumnormen ter bescherming van legkippen in batterijen (31), nietig te verklaren. Het tweede daartoe aangevoerde middel was dat de tekst van de richtlijn op een drietal punten in de preambule verschilde van het ontwerp dat ter goedkeuring aan de Raad was voorgelegd. Het Hof verklaarde dit middel gegrond en baseerde zijn redenering terzake op het Reglement van orde van de Raad en artikel 190 EEG-Verdrag. Na de desbetreffende bepalingen van voornoemd Reglement van orde te hebben gerecapituleerd, oordeelde het Hof en ik citeer in extenso:

"Het Reglement van orde van de Raad machtigt evenwel noch de secretaris-generaal noch het personeel van het secretariaat-generaal om de door de Raad aangenomen teksten te wijzigen of te corrigeren. Weliswaar behoort het stellig tot de taken van het secretariaat-generaal van de Raad om grammaticale en spelfouten te wijzigen, doch deze bevoegdheid kan zich niet uitstrekken tot de inhoud van de betrokken handeling.

(...) de door het secretariaat-generaal van de Raad aangebrachte wijzigingen (betreffen) enkel de motivering en niet de bepalingen zelf van de betrokken richtlijn. Deze motivering is evenwel opgesteld in verband met artikel 190 EEG-Verdrag, dat vereist dat de verordeningen, richtlijnen en beschikkingen van de Raad en van de Commissie een uiteenzetting bevatten van de redenen die de instelling tot de vaststelling ervan hebben gebracht, zodat toetsing door het Hof mogelijk is en zowel de Lid-Staten als de belanghebbende onderdanen kunnen zien hoe de gemeenschapsinstellingen het EEG-Verdrag hebben toegepast (zie het arrest van 7 juli 1981, zaak 150/80, Rewe, Jurispr. 1981, blz. 1805).

Hieruit volgt, dat de motivering een essentieel bestanddeel van een handeling is. Bijgevolg zijn noch de secretaris-generaal van de Raad, noch het personeel van zijn secretariaat-generaal bevoegd om de motivering van door de Raad goedgekeurde handelingen te wijzigen." (32)

Aangezien in die zaak vaststond dat de wijzigingen in de richtlijn veel verder gingen dan eenvoudige correcties van grammaticale of spelfouten, verklaarde het Hof de betrokken richtlijn nietig. (33)

3. Verschilpunten tussen onderhavige zaak en zaak 131/86

14. Het komt mij voor dat het Gerecht nogal licht is voorbijgegaan aan enkele aanzienlijke verschilpunten tussen de in het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad en in onderhavig geding voorliggende omstandigheden (zie hierna in dit nummer) alsmede aan de vraag (zie verder, nrs. 15-17) wat, in het licht van de rechtspraak van het Hof betreffende artikel 190 EEG-Verdrag, de precieze maatstaf is om te beoordelen of bepaalde wijzigingen aan een individuele beschikking in mededingingszaken na haar officiële goedkeuring al of niet onwettig zijn.

Wat het eerste punt aangaat, de aanzienlijke verschilpunten inzake omstandigheden, onderscheiden beide zaken zich vooreerst wat betreft de aard van de vastgestelde wijzigingen. Daaruit volgt mijns inziens dat uit het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad zeker niet kan worden afgeleid dat "de draagwijdte, het belang of het al dan niet substantiële karakter" van de wijzigingen onbesproken kan blijven. Het Hof maakt in dat arrest integendeel een onderscheid tussen wijzigingen van de inhoud van een handeling, met inbegrip van haar motivering, en rechtzettingen van louter taalkundige aard. (34) De afwijkingen in de tekst van de preambule waarmee het Hof in die zaak werd geconfronteerd, vielen zonder twijfel in eerstgenoemde categorie: zij betroffen onder meer de rechtsgrondslag van de betrokken richtlijn (in de preambule was een nieuwe verwijzing naar een verdragsartikel toegevoegd) en de schrapping van een gehele overweging uit de considerans. (35) Ofschoon de door het Gerecht opgegeven afwijkingen in de Duitse versie van de beschikking niet louter een correctie zijn van "grammaticale en spelfouten" in de zin van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad, meen ik dat deze afwijkingen evenmin de inhoud, dit wil zeggen de strekking, van de motivering van de beschikking wijzigden. De veranderingen werden kennelijk slechts doorgevoerd om de Duitse tekst van de beschikking in overeenstemming te brengen met de versies in de Engelse en Franse taal (wijzigingen aangehaald in het eerste en tweede streepje van rechtsoverweging 41 (36)) dan wel om een schrijffout te verwijderen die haar oorsprong vond in de Engelse tekst (wijziging aangehaald in het derde streepje (37)). In elk geval zijn deze veranderingen dermate beperkt en punctueel, dat zij geen enkele invloed konden hebben op de juridische beoordeling van de inbreuk op artikel 85 EEG-Verdrag noch op het recht van de geadresseerden van de beschikking op een zo volledig mogelijke rechtsbescherming (cf. hierna, nr. 17).

Een tweede belangrijk verschilpunt tussen het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad en onderhavige zaak is, ten minste wat dit onderdeel van het eerste middel betreft, dat het hier slechts om afwijkingen in één taalversie, de Duitse, gaat, terwijl de in eerstgenoemde zaak geconstateerde veranderingen in alle taalversies voorkwamen. Dit lijkt te bevestigen dat, zoals de Commissie aanvoert, de wijzigingen in de Duitse versie van de beschikking vooral bedoeld waren om deze versie identiek te maken met de overige taalversies.

Ten slotte mag ik nog wijzen op een laatste, naar mijn gevoel wezenlijk onderscheid tussen de situatie in de zaak Verenigd Koninkrijk/Raad en die in het onderhavige geding. In eerstgenoemde zaak achtte een Lid-Staat, die als lid zetelt in de betrokken gemeenschapsinstelling, de Raad (cf. artikel 2 Fusieverdrag), zich terecht geschonden in zijn rechten omdat ná de goedkeuring van de litigieuze richtlijn door de Raad bepaalde wijzigingen waren doorgevoerd waarvoor niet het geijkte besluitvormingsproces was gevolgd en waaraan hij dus niet had kunnen deelnemen. Dat deze Lid-Staat op grond van het reglement van orde van de gemeenschapsinstelling waarvan hij deel uitmaakt, de onbevoegdheid van het secretariaat-generaal kon inroepen om wijzigingen in een aangenomen tekst door te voeren, stond buiten kijf. (38) Evenzo was de vraag of het Verenigd Koninkrijk in casu door de bewuste schending enige schade ondervond, voor de beoordeling door het Hof irrelevant: immers, zoals het Hof nog in hetzelfde arrest in herinnering bracht (39), elke Lid-Staat heeft onder artikel 173, eerste alinea, EEG-Verdrag het recht de wettigheid van een richtlijn te bestrijden zonder dat hij daarvoor een procesbelang moet aantonen. Geheel anders ligt de situatie in onderhavige zaak, waar het gaat om een beschikking waarin de Commissie op grond van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 een inbreuk op artikel 85 EEG-Verdrag heeft vastgesteld: particulieren - die uiteraard geen rechten kunnen doen gelden, als lid van de betrokken gemeenschapsinstelling, op een juiste besluitvorming (40) - kunnen luidens artikel 173, tweede alinea EEG-Verdrag slechts de wettigheid van dergelijke beschikking aanvechten voor zover deze tot hen gericht is of hen rechtstreeks en individueel raakt. (41)

4. Het motiveringsvereiste van artikel 190 EEG-Verdrag inzake individuele beschikkingen in mededingingszaken

15. Het voorgaande voert mij tot mijn tweede punt van kritiek. Het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad, waarin zoals gezegd een richtlijn aan de orde stond, is niet bij uitsluiting richtinggevend met betrekking tot de vraag of aan het motiveringsvereiste van artikel 190 EEG-Verdrag is voldaan. Het is dit meer bepaald niet in een geval als het onderhavige, waarin een individuele beschikking in mededingingszaken aan de orde staat. Inderdaad, het Hof heeft op dat gebied met betrekking tot het motiveringsvereiste een uitgebreide rechtspraak ontwikkeld waarvan het PVC-arrest ten onrechte abstractie maakt. Dit punt van kritiek overstijgt overigens het hier ter discussie staande middel, aangezien het Gerecht ook elders zijn motivering steunt op de hoger geciteerde interpretatie van artikel 190 EEG-Verdrag en van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad. (42)

16. Blijkens vaste rechtspraak heeft de verplichting tot motivering van een individuele beschikking tot doel,

"het Hof in staat te stellen de wettigheid van de beschikking te onderzoeken, en de betrokkene voldoende gegevens te verschaffen om na te gaan of de beschikking gegrond is dan wel een gebrek vertoont op grond waarvan de wettigheid kan worden betwist". (43)

De door artikel 190 EEG-Verdrag vereiste motivering moet daarom de redenering van de communautaire instantie die de bestreden handeling heeft vastgesteld, duidelijk en ondubbelzinnig doen uitkomen. (44) De precieze omvang van de motiveringsplicht is evenwel afhankelijk van de aard van de betrokken handeling en van de omstandigheden waaronder deze is vastgesteld (45): daarbij zijn met name in aanmerking te nemen de context waarin de beschikking is gegeven, de praktische mogelijkheden, de technische omstandigheden en de termijn waarbinnen zij tot stand moest komen (46), evenals het mogelijk belang dat de adressaten of de andere personen die rechtstreeks en individueel door de handeling worden geraakt in de zin van artikel 173, tweede alinea, EEG-Verdrag, bij de beschikking kunnen hebben. (47)

Wat meer specifiek mededingingszaken betreft, oordeelt het Hof dat de Commissie aan het motiveringsvereiste van artikel 190 heeft voldaan wanneer zij in haar beschikking de feitelijke en juridische gegevens vermeldt waaruit de wettigheid van de beschikking blijkt. (48) De Commissie hoeft daarbij niet op alle feitelijke en rechtspunten in te gaan die door de betrokkenen tijdens de administratieve procedure zijn opgeworpen. (49) Het volstaat integendeel dat zij genoegzaam de feitelijke en rechtsoverwegingen heeft weergegeven waarop zij heeft gesteund om tot het dispositief van haar beschikking te komen, met andere woorden dat zij de voor de betrokkenen noodzakelijke aanwijzingen biedt om te weten of de beslissing al dan niet gegrond is. (50) In het bijzonder met betrekking tot beschikkingen waarbij een geldboete wordt opgelegd, heeft het Hof geoordeeld dat

"de gegeven motivering voldoende moet worden geacht, wanneer zij duidelijk en samenhangend de feitelijke oordelen en juridische opvattingen aangeeft, waarop de veroordeling van betrokkenen steunt, zodat zowel dezen als het Hof van de hoofdpunten der door de Commissie gevolgde redenering kennis kunnen nemen". (51)

Van een schending van de door artikel 190 opgelegde motiveringsplicht is derhalve volgens het Hof geen sprake zo "in de beschikking, als geheel beschouwd, de wezenlijke feitelijke en rechtselementen waarop zij berust, duidelijk en samenhangend worden aangegeven". (52) Een dergelijke schending is evenmin voorhanden wanneer de Commissie in haar beschikking, terecht of ten onrechte, elementen buiten beschouwing laat welke zij als niet terzake dienend beschouwde. (53) Zelfs indien bepaalde passages niet met de gewenste nauwkeurigheid zijn geredigeerd, ligt geen schending van wezenlijke vormvoorschriften in de zin van artikel 173 voor indien dit partijen noch het Hof heeft belet de draagwijdte van de grief van de Commissie te begrijpen en deze grief op haar juistheid te toetsen. (54) Een dergelijke schending ligt echter wel voor, zo de motivering te summier is, met name omdat de Commissie veel verder gaat dan in eerdere beslissingen het geval was. (55)

17. Uit deze rechtspraak van het Hof vallen mijns inziens volgende leidinggevende beginselen af te leiden met betrekking tot de betekenis van artikel 190 EEG-Verdrag in mededingingszaken. De door deze bepaling opgelegde motiveringsplicht heeft geen absoluut maar een relatief karakter, in die zin dat zij ertoe strekt de adressaten van een beschikking in staat te stellen hun rechten zo goed mogelijk te kennen en verdedigen. (56) Daarom moeten zij op een genoegzaam duidelijke en samenhangende wijze worden ingelicht omtrent de hoofdpunten van de door de Commissie gevolgde redenering, dit is omtrent de feitelijke en juridische overwegingen die noodzakelijk zijn om de gegrondheid van de jegens hen genomen beslissing te kennen.

Daarnaast moet de redengeving het Hof in staat stellen het hem door artikel 173 EEG-Verdrag opgedragen wettigheidstoezicht uit te oefenen in het kader van beroepen die de geadresseerden van een beschikking in mededingingszaken instellen. Ook dit laatste beginsel staat in functie van de nood aan een zo volledig mogelijke rechtsbescherming van de adressaten van de betrokken handeling.

Indien echter de door partijen aangevoerde tekortkomingen niet van dien aard zijn de rechtspositie van de betrokken ondernemingen te beïnvloeden (57), dit is hun recht op een zo volledig mogelijke rechtsbescherming aan te tasten, is van een schending van artikel 190 EEG-Verdrag geen sprake.

5. De voornoemde rechtspraak in verband gebracht met de aangevochten wijzigingen

18. Meer specifiek wat de onderhavige problematiek betreft, namelijk de status, onder artikel 190 EEG-Verdrag, van (beperkte) wijzigingen die tussen het ogenblik van de goedkeuring van een beschikking in mededingingszaken en het moment van kennisgeving en publikatie van deze beschikking worden aangebracht, acht ik in het bijzonder de arresten Suiker Unie en Hasselblad relevant. (58)

In het arrest Suiker Unie beriep een der partijen zich op een fout die enkel voorkwam in de Franse taalversie van de aan partijen betekende beschikking, namelijk de vermelding, als aanvangsjaar van een mededingingsbreuk, van het jaartal 1969/1970 in plaats van 1968/1969. Het Hof stelde deze partij, die zich aan de haar betekende Franse tekst wenste te houden, in het ongelijk: uit de mededeling van de punten van bezwaar was immers duidelijk gebleken vanaf welk verkoopseizoen de Commissie de bewuste onderling afgestemde feitelijke gedragingen ten laste beoogde te leggen, en uit de processtukken bleek dat de partij in kwestie de beschikking duidelijk ook in die zin had verstaan. In die omstandigheden besloot het Hof dat de beschikking moest worden gelezen als werd de mededingingsinbreuk vastgesteld vanaf 1968/1969. (59)

In het arrest Hasselblad ging het om een vergissing die in al de taalversies van de betekende en gepubliceerde tekst van een beschikking was begaan bij de aanduiding van clausules van een dealer agreement welke in strijd werd bevonden met artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Eén der aangewreven clausules kwam slechts in een latere, gewijzigde versie van de dealer agreement voor, terwijl twee andere clausules in de oorspronkelijke versie van de dealer agreement een ander nummer droegen. Het Hof achtte dit evenwel niet onoverkomelijk en oordeelde dat de beschikking moest worden geacht betrekking te hebben op de door de Commissie bedoelde (maar verkeerd aangeduide) clausules:

"Ofschoon terzake in de beschikking een schrijffout is ingeslopen, is deze fout nochtans niet van wezenlijke invloed geweest voor verzoeksters begrip van de kritiek van de Commissie." (60)

19. De arresten Suiker Unie en Hasselblad sterken mij in het besluit waartoe ik hiervóór (nr. 17) kwam, namelijk dat het Hof, bij de beoordeling of aan het motiveringsvereiste van artikel 190 EEG-Verdrag is voldaan, zich in de eerste plaats laat leiden door de vraag of de geadresseerden van de beschikking op een genoegzame, dit is voldoende duidelijke en samenhangende wijze op de hoogte zijn gesteld van de tegen hen ingebrachte grieven. In beide zaken was aan deze voorwaarde voldaan. Indien het Hof tot het besluit kon komen dat punctuele divergenties tussen de verschillende taalversies van de betekende tekst van een beschikking casu quo schrijffouten in alle taalversies van die betekende tekst, de geldigheid van de beschikking in kwestie niet kunnen aantasten aangezien deze afwijkingen niet van wezenlijke invloed zijn geweest voor een begrip van de kritiek van de Commissie, zie ik niet in hoe op grond van artikel 190 EEG-Verdrag besloten zou kunnen worden tot de onwettigheid van een beschikking waarin beperkte taalkundige dan wel inhoudelijk onbelangrijke correcties in de Duitse taalversie werden doorgevoerd nog vóór de beschikking aan partijen werd betekend, dit wil zeggen vooraleer partijen van de kritiek van de Commissie officieel kennis konden nemen. (61) Voor zover daaromtrent een probleem rijst, dan situeert zich dit uitsluitend op het vlak van de bevoegdheid van degene die de betrokken wijzigingen heeft doorgevoerd (zie verder, nr. 44).

20. Het voorgaande stelt mij in staat als volgt stelling in te nemen met betrekking tot de eerste grief van de Commissie. Door geen aandacht te willen besteden aan "de draagwijdte, het belang of het al dan niet substantiële karakter" van de aan de beschikking na haar goedkeuring doorgevoerde wijzigingen, heeft het Gerecht mijns inziens een te absolute lezing gegeven van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad. Uit de rechtspraak van het Hof inzake het motiveringsvereiste van artikel 190 EEG-Verdrag bij beschikkingen in mededingingszaken blijkt, dat de toetssteen om na te gaan of aan dat vereiste is voldaan, niet zozeer de vraag is of dergelijke wijzigingen verder gaan dan "grammaticale en spelfouten", doch of zij van wezenlijke invloed zijn geweest voor verweersters begrip van de grieven van de Commissie en daardoor hun aanspraak op een zo volledig mogelijke rechtsbescherming hebben geschaad. Dit criterium lijkt mij, anders dan verweersters opwerpen, volkomen objectief en voldoende hanteerbaar om een doeltreffende rechterlijke controle mogelijk te maken. Aangezien het Gerecht aan dit criterium voorbij is gegaan, ligt een schending van het gemeenschapsrecht voor.

6. Subsidiair: aantasting van de wettigheid van de beschikking in haar geheel, ten aanzien van alle adressaten?

21. Gelet op het voorgaande besluit dien ik strikt genomen niet in te gaan op de tweede door de Commissie aangevoerde schending van het recht, namelijk de vraag of de in de Duitse versie van de beschikking doorgevoerde wijzigingen de wettigheid van de beschikking in haar geheel én ten aanzien van alle verzoeksters konden aantasten. In subsidiaire orde echter, zo het Hof, anders dan hiervoor werd betoogd toch zou besluiten de litigieuze wijzigingen als een schending van artikel 190 EEG-Verdrag aan te merken, zal ik op het argument ingaan.

In dat verband, eerst dit: het is juist dat, zoals verweersters hebben opgemerkt, het Gerecht niet met zoveel woorden zegt dat de wettigheid van een beschikking in haar geheel wordt aangetast doordat wijzigingen in een bepaalde taalversie werden doorgevoerd na de goedkeuring daarvan door het college van Commissarissen. Toch ligt dit mijns inziens noodzakelijkerwijs vervat in rechtsoverweging 42, meer bepaald in de zinsnede "bijgevolg doen zij (d.w.z. de wijzigingen) afbreuk aan de onaantastbaarheid van de door het college van Commissarissen vastgestelde handeling". Dit is nog duidelijker wanneer men die passage leest in samenhang met rechtsoverweging 49 van het PVC-arrest, waarin het Gerecht oordeelt dat "wijzigingen in de motivering van een besluit volgens het Hof al een gebrek vormen waardoor de geldigheid van het gehele gewijzigde besluit wordt aangetast, omdat dergelijke wijzigingen het nuttig effect van artikel 190 EEG-Verdrag teniet dreigen te doen (...)" (62) Uitgangspunt moet derhalve zijn dat het Gerecht wel degelijk aan de bewuste wijzigingen in de Duitse tekst van de beschikking de ongeldigheid van de beschikking in haar geheel, dit is in alle overige taalversies en ten aanzien van alle overige adressaten, heeft verbonden.

Ik acht dergelijke gevolgtrekking kennelijk onevenredig. Mijns inziens kan de schending van artikel 190 EEG-Verdrag, als zij zou voorhanden zijn, slechts een impact hebben op de geldigheid van de beschikking in de authentieke Duitse versie. Eén der wezenskenmerken van een beschikking is immers, krachtens artikel 189, vierde alinea, EEG-Verdrag, dat zij een individuele rechtshandeling is. (63) Een beschikking beoogt een algemene regel (in casu artikel 85 EEG-Verdrag) in een concreet geval toe te passen: daarom is zij slechts verbindend voor degenen tot wie zij uitdrukkelijk gericht is en zulks, krachtens artikel 3 van verordening nr. 1 van de Raad van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap (64), slechts in de taal van de Lid-Staat onder de jurisdictie waarvan de geadresseerde ressorteert. Motiveringsgebreken die slechts in één taalversie van de beschikking voorkomen, beïnvloeden derhalve slechts de rechtspositie van de adressaten waarvoor die taal geldt.

Dat de Commissie in onderhavige zaak slechts één beschikking, weliswaar in verschillende authentieke versies, heeft getroffen, kan daaraan, anders dan Huels AG, de Société artésienne de vinyle (hierna: SAV) en Shell ICC betogen, niet afdoen. In het arrest Suiker Unie besliste het Hof immers dat

"aan de Commissie nergens wordt verboden zich bij één enkele beschikking over verschillende inbreuken uit te spreken, ook al mochten sommige van die inbreuken buiten sommige adressaten om hebben plaats gevonden, zolang slechts ieder hunner in de beschikking nauwkeurig kan lezen welke grieven er tegen hemzelf bestaan". (65)

Welnu, wijzigingen in de Duitse versie van een beschikking tasten in geen enkel opzicht het vermogen aan van de adressaten aan wie de beschikking in een andere authentieke taal die de hunne is, wordt ter kennis gebracht, om daarin nauwkeurig te lezen welke grieven tegen henzelf worden ingebracht. Wijzigingen in één authentieke taal hebben derhalve geen impact op de wettelijkheid van de beschikking in de andere authentieke talen.

Ook op dit punt acht ik bijgevolg een schending van het gemeenschapsrecht voorhanden doordat een disproportionele sanctionering wordt opgelegd.

B. De in alle taalversies van de beschikking aangebrachte wijzigingen

1. De beslissing van het Gerecht en de standpunten van partijen

22. Naast de wijzigingen in de Duitse tekst van de beschikking heeft het Gerecht, in het kader van door hem bevolen instructiemaatregelen, twee wijzigingen vastgesteld welke de beschikking tussen het tijdstip van goedkeuring door het college van Commissarissen en dat van betekening in alle taalversies had ondergaan: i) de inlassing, in punt 27 van de beschikking, van een geheel nieuwe vierde alinea (voor de tekst daarvan, zie verder, nr. 27), en ii) de weglating, in artikel 1 van het dispositief van de beschikking, van de vermelding "(EMC-Group)" achter de naam van de onderneming SAV.

De Commissie vecht de beoordeling die het Gerecht van beide wijzigingen maakt, telkens met twee middelen aan die ik als volgt kan samenvatten. Met betrekking tot eerstgenoemde wijziging betoogt zij dat het Gerecht i) zijn motiveringsplicht heeft geschonden door enerzijds te oordelen dat de alinea die in alle taalversies aan punt 27 van de beschikking is toegevoegd, niet is goedgekeurd door het college van Commissarissen en door anderzijds te oordelen dat het substantiële karakter van deze alinea niet te betwisten is; ii) het recht geschonden heeft door het niet nodig te achten om het substantiële karakter van de desbetreffende alinea te onderzoeken; en iii) het recht geschonden heeft door te beweren dat de bedoelde toevoeging de wettigheid van de beschikking in haar geheel aantast. Wat de tweede wijziging betreft, voert de Commissie aan dat het Gerecht i) zijn motiveringsplicht heeft geschonden door te oordelen dat de weglating van de toevoeging "(EMC-Group)" van zodanige aard zou zijn dat daardoor de strekking van de beschikking zou worden gewijzigd, en ii) het recht heeft geschonden door te oordelen dat deze weglating de wettigheid van de beschikking in haar geheel aantast, en zulks ten opzichte van alle verzoeksters.

2. Exceptie van niet-ontvankelijkheid wegens nieuw aangebrachte feiten?

23. Alvorens al deze grieven te onderzoeken, moet ik ingaan op de exceptie van niet-ontvankelijkheid welke de meeste verweersters hebben opgeworpen voor zover de Commissie daarin nieuwe feitelijke elementen aandraagt waarover het Gerecht zich niet heeft uitgesproken. De Commissie zou met name in de punten 5 en 38 van haar verzoekschrift nieuw feitenmateriaal hebben gereveleerd, in het bijzonder met betrekking tot wat werd afgesproken op de bijzondere vergadering van kabinetschefs in de ochtend van 19 december 1988, wat de kabinetschefs tijdens hun gewone wekelijkse vergadering van diezelfde dag besloten aan te bevelen aan de Commissie en wat het college van Commissarissen in zijn vergadering van 21 december 1988 besprak.

24. Zoals ik hiervoor (nr. 9) aanduidde, is het Hof in beginsel gebonden door de feitelijke vaststellingen van het Gerecht. Het kan zich derhalve niet laten leiden door nieuwe feitelijke gegevens welke door partijen naar voren worden gebracht. De Commissie voert in punten 5 en 38 van haar verzoekschrift inderdaad drie feitelijke gegevens aan welke niet door het Gerecht in zijn arrest werden vastgesteld en waarop zij zich derhalve voor het Hof niet kan beroepen:

- in punt 5 citeert de Commissie uit de conclusie van de notulen van de bijzondere vergadering van kabinetschefs die in de ochtend van 19 december 1988 werd gehouden, waaruit zou blijken dat overeengekomen werd om, op voorstel van het kabinet van de Commissaris voor mededingingszaken, aan punt 27 van de ontwerp-beschikking een alinea toe te voegen waarvan de tekst in het Engels en het Frans in bijlage III van de notulen van deze vergadering is opgenomen. In het gedeelte van deze notulen (een document met het nummer SEC (88) 2033) dat door de Commissie op 21 november 1991 in het kader van de mondelinge behandeling in eerste aanleg is overgelegd (66), komt deze conclusie echter niet voor.

- Nog in punt 5 van haar verzoekschrift stelt de Commissie dat de kabinetschefs op hun gewone wekelijkse vergadering van 19 december 1988 's middags de Commissie hebben aanbevolen de voorstellen van de Commissaris voor mededingingszaken goed te keuren onder de voorwaarden gesteld in de notulen van de speciale vergadering van die ochtend. Het Gerecht heeft deze feitelijke vaststelling in zijn arrest echter niet gemaakt.

- Ten slotte meldt de Commissie in punt 38 van haar verzoekschrift dat de leden van de Commissie op de 945e vergadering van het college van Commissarissen op 21 december 1988, "na een gedachtenwisseling te hebben gewijd aan vraagstukken van algemene strekking, zoals bij voorbeeld de hoogte van de geldboetes, (...) zich volledig (hebben) aangesloten bij de aanbevelingen van de kabinetschefs." Ook dit wordt nergens bevestigd door de feitelijke vaststellingen van het Gerecht. Het Gerecht heeft integendeel op grond van de tekst van de notulen van de bewuste vergadering van het college van Commissarissen van 21 december 1988, enkel vastgesteld dat het college heeft kennis genomen van het onderzoek van de zaak door de kabinetschefs van de Commissarissen tijdens de bijzondere en de wekelijkse vergadering van 19 december 1988 (maar zie hierna, nr. 25). (67)

Voor zover de argumentatie van de Commissie op deze feitelijke elementen is gebaseerd, moet zij derhalve niet-ontvankelijk worden verklaard. Concreet betekent deze niet-ontvankelijkheid mijns inziens enkel dat het Hof, bij de beoordeling van de door de Commissie in punt 38 van haar verzoekschrift ontwikkelde grief - die ik in nummer 22, met betrekking tot de eerste wijziging, onder i) heb genoemd - abstractie dient te maken van deze nieuw aangevoerde feiten. Dit houdt echter niet in dat geheel deze grief niet-ontvankelijk zou zijn: de strekking van (het geheel van) die grief is immers in wezen dat het Gerecht zijn motiveringsplicht niet is nagekomen door op grond van niet genoegzaam vastgestelde feitelijke gegevens, te besluiten dat de betrokken alinea niet was goedgekeurd door het college van Commissarissen. In zoverre moet de grief ontvankelijk worden verklaard en onderzocht (zie hoger, nr. 9).

3. Onderzoek van de grieven in verband met de toevoeging van een nieuwe alinea

25. Het Gerecht zou volgens de Commissie zijn motiveringsplicht geschonden hebben door, op grond van niet genoegzaam vastgestelde feitelijke gegevens, te besluiten dat de nieuw toegevoegde alinea (zie de tekst daarvan hierna, in nr. 27) niet was goedgekeurd door het college van Commissarissen. Aldus begrepen, wijst een nadere analyse mijns inziens uit dat de grief van de Commissie gegrond moet worden geacht. Essentieel in zijn redenering om tot het besluit te komen dat de betrokken alinea niet door het college van Commissarissen is goedgekeurd, is de lezing die het Gerecht geeft van de notulen van de betrokken Commissievergadering. Op grond van die tekst oordeelt het Gerecht in rechtsoverweging 46 dat het vaststaat dat de Commissie enkel kennis heeft genomen van het onderzoek van de zaak door de kabinetschefs op hun bijzondere vergadering van 19 december 1988. (68) En in rechtsoverweging 47 besluit het Gerecht dat "op grond van de hierboven besproken (r.o. 37) tekst van de notulen van de vergadering nochtans (moet) worden geconcludeerd, dat door zijn goedkeuring te hechten aan de ontwerpen van 14 december 1988 waarin bedoelde alinea ontbreekt, het college van Commissarissen impliciet te kennen heeft gegeven, de wijziging niet tot de zijne te maken". Wanneer men evenwel de tekst van de notulen zelf - en niet de samenvatting ervan in rechtsoverweging 37 van het PVC-arrest - erop naslaat, blijkt dat daarin uitdrukkelijk, in punt 2, wordt aangegeven:

"La Commission prend connaissance du résultat de l' examen de cette question par les Chefs de Cabinet lors de leur réunion spéciale (cf. doc. SEC (88) 2033, point 11) et lors de leur réunion hebdomadaire (cf. doc. SEC (88) 1958, point 16)."

Ik stel vast dat de weergave door het Gerecht van dit punt in rechtsoverweging 37 niet volledig accuraat is: i) het Gerecht vermeldt niet dat het betrokken punt uitdrukkelijk verwijst naar de notulen van de bijzondere vergadering van kabinetschefs (welke als verwijzing SEC (88) 2033 droegen, en in bijlage waarvan, blijkens de door de Commissie op 21 november 1991 overgelegde stukken en verklaring, het appendix III houdende de toegevoegde alinea voorkwam) (69); en ii) het Gerecht stelt slechts vast dat het college van Commissarissen kennis heeft genomen van het onderzoek van de zaak door de kabinetschefs, terwijl het betrokken punt van de notulen aanstipt dat de Commissie van het resultaat van de besprekingen van de kabinetschefs op hun bijzondere én - anders dan het Gerecht in rechtsoverweging 46 meent - gewone vergadering kennis heeft genomen.

Hieruit moge mijns inziens blijken dat de conclusie tot dewelke het Gerecht komt, namelijk dat het college van Commissarissen impliciet te kennen heeft gegeven de voorgestelde toevoeging niet tot de zijne te willen maken, steunt op een inaccurate weergave van de feiten. Op grond van voormelde feitelijke gegevens komt het mij integendeel voor dat, indien het college de voorgestelde toevoeging - waarvan het, gelet op hogervernoemd punt 2 van de notulen, kennelijk op de hoogte was - niet tot de zijne had willen maken, daarvan hoogstwaarschijnlijk in de notulen akte zou zijn genomen. Met andere woorden, uit de feitelijke gegevens blijkt veeleer dat het college van Commissarissen de door de kabinetschefs gesuggereerde toevoeging impliciet heeft aangenomen dan dat het deze impliciet heeft afgewezen. Dit punt maakt op zich reeds een schending door het Gerecht van zijn motiveringsplicht uit, aangezien het juridische consequenties verbonden heeft aan niet genoegzaam vastgestelde feiten.

26. Bij het voorgaande komt nog dat ik ook de tweede grief die de Commissie met betrekking tot de toegevoegde alinea heeft ontwikkeld - cf. hiervoor, nr. 22, eerste wijziging onder ii) - gegrond acht, zoals ik hierna zal aantonen. Die grief bestaat erin dat het Gerecht zijn motiveringsplicht geschonden heeft door te oordelen dat de substantiële aard van de litigieuze alinea niet behoeft te worden onderzocht en overigens niet te betwisten is. Het niet-substantiële karakter van deze alinea zou integendeel, volgens de Commissie, in het oog springen: zij maakt namelijk deel uit van de overwegingen in verband met een procedurekwestie die te berde was gebracht in de loop van de administratieve procedure overeenkomstig verordening nr. 17, en zou geen deel uitmaken van de redenering die het noodzakelijke draagvlak van het dispositief van de beschikking vormt.

Alvorens deze tweede grief te onderzoeken, haal ik de aangevochten passage van het PVC-arrest aan:

"Deze toevoeging in de motivering van de beschikking, die niet van syntactische of grammaticale aard is, tast de geldigheid van alle betekende handelingen aan evenals die van de in het Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen bekendgemaakte handeling, zoals het Hof in het arrest van 23 februari 1988 (reeds aangehaald) heeft beslist, zonder dat de - overigens niet te betwisten - substantiële aard ervan behoeft te worden onderzocht." (70)

27. De tekst van de toegevoegde alinea luidt als volgt:

"Er dient op te worden gewezen dat het afstand doen door ondernemingen van het recht op vertrouwelijke behandeling van hun interne zakelijke documenten ondergeschikt is aan het voorrang hebbende openbare belang dat eist, dat moet worden voorkomen dat concurrenten op een wijze die de mededinging tussen hen beperkt over elkaars commerciële activiteiten en bedoelingen worden ingelicht."

Het staat volgens mij vast dat de hiervoor (nrs. 17, 19 en 20) ontwikkelde beginselen ook ten aanzien van deze betwisting toepassing moeten vinden: het criterium om uit te maken of de aan een beschikking aangebrachte wijzigingen afbreuk doen aan het motiveringsvereiste van artikel 190 EEG-Verdrag, is of zij van wezenlijke invloed zijn geweest voor verweersters begrip van de grieven van de Commissie en daardoor hun recht op een zo volledig mogelijke rechtsbescherming hebben aangetast.

Mijns inziens heeft het Gerecht, door aan te nemen "dat de - overigens niet te betwisten - substantiële aard" van de toevoeging niet "behoef(de) te worden onderzocht", ten onrechte verzuimd na te gaan of de litigieuze toevoeging een wezenlijke invloed heeft gehad op verweersters begrip van de aan hen gerichte kritiek met betrekking tot schending van artikel 85 EEG-Verdrag en dienvolgens op hun recht op volledige rechtsbescherming. Van een dergelijke wezenlijke beïnvloeding is nochtans volgens mij geen sprake. De bedoelde toevoeging betreft immers de - door het Gerecht als delicaat en omstreden omschreven - vraag of, wanneer verscheidene ondernemingen het voorwerp uitmaken van een onderzoek in het kader van een procedure ex artikel 85 en een van deze ondernemingen ten gunste van de andere afstand doet van de vertrouwelijkheidsbescherming voor de op haar betrekking hebbende informatie, de Commissie daar mag op ingaan dan wel of overwegingen van een hogere orde - zoals de vrijwaring van de communautaire mededingingsregelen - zich juist daartegen verzetten. (71) Anders gezegd, de alinea betreft niet de motivering van de beschikking voor zover deze van belang is voor de betrokken ondernemingen voor een goed begrip van de grieven van de Commissie inzake de door artikel 85 EEG-Verdrag verboden afspraken, doch heeft louter betrekking op een procedureel punt (zoals ook blijkt uit haar plaats binnen de beschikking, in titel "D. Procedurele punten"), namelijk de vraag of de Commissie in de loop van de administratieve procedure de rechten van de verdediging heeft geëerbiedigd.

Bij nadere lectuur van het gehele punt 27 van de beschikking - waarin de vraag centraal staat of de Commissie inbreuk had gemaakt op de rechten van de verdediging van verscheidene verweersters door hun eisen tot volledige toegang tot de administratieve dossiers af te wijzen - wordt bovendien duidelijk dat aan de nieuw ingelaste alinea slechts een beperkte betekenis toekomt: zij verduidelijkt enkel waarom de Commissie besloot niet in te gaan op de eis van de meerderheid der ondernemingen om, op basis van wederkerige afstand van vertrouwelijkheid, ieder van hen toe te staan alle documenten te inspecteren die de Commissie van de andere ondernemingen had verkregen. Strikt genomen was die nieuwe alinea daartoe niet eens noodzakelijk, enerzijds omdat in de voorgaande alinea werd aangegeven dat de Commissie zich er de facto niet had tegen verzet dat ondernemingen de in hun bezit zijnde kopieën onderling uitwisselden en anderzijds omdat de Commissie zich de jure in de daaropvolgende alinea (die alleszins in de ontwerp-beschikking voorkwam) voor haar weigering tot mededeling beroept op vaste rechtspraak van het Hof, zoals met name vervat in het arrest VBVB en VBBB. In die rechtspraak oordeelt het Hof immers dat

"de eerbiediging van de rechten van de verdediging weliswaar eist dat de betrokken onderneming in staat is gesteld om op passende wijze haar standpunt kenbaar te maken over de documenten die de Commissie in aanmerking heeft genomen voor de stellingen die haar beschikking dragen, doch dat er geen voorschriften bestaan die de Commissie verplichten haar dossiers aan de betrokken partijen te doen toekomen". (72)

28. Het voorgaande brengt mij tot het volgend besluit. Zelfs indien zou mogen worden aangenomen dat het college van Commissarissen de in punt 27 ingelaste alinea niet tot de zijne heeft gemaakt (daarover nr. 25), stuit de beoordeling die het Gerecht geeft aan deze toevoeging op grond van het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad, grotendeels op dezelfde bezwaren als degene die ik hiervoor, met betrekking tot de beoordeling van de wijzigingen in de Duitse tekst, vaststelde: vanuit de invalshoek van artikel 190 EEG-Verdrag bekeken, is het toetsingscriterium niet het al of niet "van syntactische of grammaticale aard" zijn van discrepanties tussen een door de Commissie aangenomen en aan de adressaten betekende tekst van een beschikking, doch de vraag of de wijzigingen van wezenlijke invloed zijn geweest voor verweersters begrip van de grieven van de Commissie en daardoor hun rechtspositie inzake rechtsbescherming ongunstig hebben beïnvloed. Door aan dit criterium voorbij te gaan - en dan ook te hebben nagelaten het belang van de betwiste toevoeging, op een voldoende wijze, in het licht van dit criterium te onderzoeken - heeft het Gerecht het gemeenschapsrecht, respectievelijk zijn motiveringsplicht geschonden.

Gelet op wat voorafgaat, acht ik het niet nodig in te gaan op de derde grief van de Commissie - in nr. 22, eerste wijziging, onder iii) aangegeven -, namelijk dat de door het Gerecht toegepaste sanctionering buitensporig zou zijn.

4. Onderzoek van de grieven in verband met de weglating van "(EMC-Group)" in het dispositief van de beschikking

29. De Commissie werpt op dat de betrokken vermelding zuiver beschrijvend was en geen enkel rechtsgevolg had. Deze vermelding, die in de verschillende fasen van de procedure nauwelijks is gebruikt, zou bij de taalkundige revisie van de beschikking geschrapt zijn om elke onduidelijkheid uit te sluiten. De Commissie betoogt verder dat het Gerecht zijn bewering, dat de weglating van de vermelding "(EMC-Group)" van invloed kan zijn op de toerekenbaarheid van de gestelde overtreding en dat zelfs de financiële consequenties van de opgelegde boete erdoor kunnen worden verlegd, in geen enkel opzicht heeft gemotiveerd.

SAV daarentegen betoogt dat de weglating van de vermelding "EMC-Group" in het dispositief van de beschikking - een wijziging die haar heel in het bijzonder raakt - van invloed kan zijn op de toerekenbaarheid van de aangewreven overtreding en de financiële consequenties van de opgelegde boete kan verleggen.

30. Ik recapituleer even wat het Gerecht op dit punt heeft beslist. Na te hebben vastgesteld dat de litigieuze vermelding voorkwam in de aan het college van Commissarissen voorgelegde ontwerpen, doch ontbrak in de tekst die aan alle verweersters betekend is en in het Publikatieblad is bekendgemaakt, oordeelde het Gerecht dat een dergelijke wijziging in strijd is met artikel 190 EEG-Verdrag:

"Wijzigingen in het dispositief van een besluit raken rechtstreeks de draagwijdte van de rechten of verplichtingen die de gewijzigde handeling voor de rechtssubjecten meebrengt. In het onderhavige geval kan een dergelijke wijziging van invloed zijn op de toerekenbaarheid van de gestelde overtreding, en zelfs kunnen de financiële consequenties van de opgelegde boete erdoor worden verlegd." (73)

Het Gerecht acht vervolgens dat de door hem in het arrest Verenigd Koninkrijk/Raad gelezen oplossing des te meer moet gelden ingeval,

"zoals in casu, de gewijzigde handeling boetes en verplichtingen oplegt aan de geadresseerden van de handeling en de aangebrachte wijziging betekenis kan hebben voor de identificatie van de rechtspersonen waarop deze verplichtingen rusten. Dit nu is het geval bij de onderhavige wijziging in artikel 1 van het dispositief van de beschikking. De Commissie komt daarin immers, wanneer zij de conclusie trekt uit de in de considerans uiteengezette redenering, tot de juridische kwalificatie van de betrokken feiten ten opzichte van artikel 85 EEG-Verdrag en zij identificeert daarin de bij de inbreuk betrokken ondernemingen. Een dergelijke wijziging werkt dan ook rechtstreeks en noodzakelijk door in de andere artikelen van het dispositief die, in zover ze verzoeksters geboden en geldboeten opleggen en de voorwaarden aangeven waaronder de geadresseerden van de handelingen zich van hun verplichtingen kunnen kwijten, louter het noodzakelijke uitvloeisel zijn van artikel 1 van het dispositief, waarin in casu nu juist een wijziging is aangebracht". (74)

31. Kon de hier ter discussie staande wijziging van invloed zijn op de toerekenbaarheid van de gestelde overtreding aan SAV en derhalve van wezenlijke invloed zijn geweest voor verweersters begrip van de beschikking en voor haar recht op rechtsbescherming, dit is het hiervoor (nr. 17) als doorslaggevend aangehouden criterium? Uit de rechtspraak van het Hof volgt ongetwijfeld dat, wanneer een onderneming zodanig geïntegreerd is in een concern dat zij alle zelfstandigheid verliest, de moedermaatschappij eventueel (mede)verantwoordelijkheid moet dragen voor gedragingen van de dochter die met de mededingingsregels in strijd zijn. Met name sinds de "kleurstoffen"-arresten is het vaste rechtspraak dat "de omstandigheid dat een dochteronderneming eigen rechtspersoonlijkheid bezit, niet voldoende is om de mogelijkheid uit te sluiten dat haar gedrag aan de moedermaatschappij mag worden toegerekend", en dat "zulks met name het geval kan zijn wanneer de dochtermaatschappij, haar eigen rechtspersoonlijkheid ten spijt, niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, doch in hoofdzaak de haar door de moedermaatschappij verstrekte instructies volgt". (75)

Toch ben ik er in casu geenszins van overtuigd dat de vermelding "(EMC-Group)" respectievelijk de weglating daarvan in artikel 1 van het dispositief van de beschikking (76), enige invloed heeft gehad of kon hebben op de toerekenbaarheid van de in de beschikking vastgestelde overtreding. In de eerste plaats staat vast dat noch de ontwerp-beschikking, noch de aan de adressaten betekende en in het Publikatieblad bekendgemaakte tekst van de beschikking, in de artikelen 3 en 4 van het dispositief enige verwijzing bevat naar SAV' s affiliatie met de "EMC-Group". Bovendien ben ik, anders dan het Gerecht in voornoemde rechtsoverweging 50, van oordeel dat de beschikking volstrekt ondubbelzinnig is waar zij aan SAV, en enkel aan haar, een specifieke geldboete oplegt (artikel 3) en de modaliteiten ter betaling van die boete regelt (artikel 4). Ten slotte gewaagt de considerans van de beschikking op een consequente wijze uitsluitend over SAV als zodanig, zonder haar als dochter van enige moedermaatschappij te kwalificeren. (77)

32. Uit dit alles vloeit voort dat de litigieuze wijziging, gegeven de tekst van de beschikking in zijn geheel (78), geen enkele invloed heeft gehad of kon hebben op de toerekenbaarheid van de gestelde overtreding aan SAV en dus evenmin op het begrip van deze onderneming van de beschikking en op haar recht op rechtsbescherming. Door aan dit criterium voorbij te gaan en de litigieuze wijziging niet in het licht daarvan te hebben onderzocht, heeft het Gerecht het gemeenschapsrecht respectievelijk zijn motiveringsplicht geschonden.

33. Daarmee kom ik tot de laatste grief van de Commissie, namelijk dat het Gerecht ten onrechte geoordeeld heeft dat de weglating van hogergenoemde vermelding de wettigheid van de beschikking in haar geheel aantast, en zulks ten opzichte van alle verweersters. Ik kan daartoe aansluiten bij wat ik hiervoor (nr. 21), met betrekking tot de in de Duitse tekst doorgevoerde wijzigingen, heb opgemerkt: de weglating van de vermelding "(EMC-Group)" achter SAV kon geen enkel impact hebben op het vermogen van de andere ondernemingen waaraan de beschikking gericht is, om nauwkeurig in de beschikking te lezen welke grieven er tegen henzelf werden uitgebracht, en zeker niet op de vraag naar de toerekenbaarheid van de aan henzelf verweten schending van artikel 85 EEG-Verdrag.

V - De eisen die het EEG-Verdrag stelt aan de totstandkoming van handelingen van de Commissie, meer bepaald inzake de vaststelling van authentieke taalversies van een beschikking

34. Volgens de Commissie gaat het PVC-arrest uit van een kennelijk buitensporig formalistische opvatting van de eisen die het EEG-Verdrag stelt aan het optreden van de Commissie als college bij de totstandkoming van haar handelingen. Het arrest zou met name op een juridische misvatting berusten waar het verlangt dat het college van Commissarissen wordt ingeschakeld bij de vaststelling van alle taalversies waarin deze handelingen authentiek zijn. De eisen van het EEG-Verdrag en het Reglement van orde voor wat het optreden van de Commissie als college betreft, zouden integendeel volledig geëerbiedigd zijn bij de goedkeuring van de beschikking.

1. De beslissing van het Gerecht en de standpunten van partijen

35. Aan de specifieke argumentatie van partijen kom ik zo dadelijk toe. Laat ik eerst aangeven wat op onderhavig punt precies in eerste aanleg werd beslist. De aangevochten rechtsoverwegingen situeren zich in het gedeelte van het PVC-arrest waarin het Gerecht de bevoegdheid van de auteur van de beschikking onderzoekt, en meer bepaald nagaat of de Commissaris belast met mededingingszaken materieel bevoegd was om de betekende en in het Publikatieblad bekendgemaakte Italiaanse en Nederlandse tekst van de beschikking vast te stellen. Een aantal verzoeksters voor het Gerecht hadden de onbevoegdheid van de auteur van de beschikking ingeroepen, nu uit de notulen van de 945e vergadering van het college van Commissarissen was gebleken dat het college de beschikking enkel in de Duitse, Engelse en Franse taal had vastgesteld en de met mededingingszaken belaste Commissaris, op dat ogenblik de heer P. Sutherland, had gemachtigd de beschikking in de andere officiële talen vast te stellen, namelijk het Italiaans en het Nederlands. Bovendien was gebleken dat laatstgenoemde taalversies eerst op 16 januari 1989 aan het secretariaat-generaal van de Commissie waren voorgelegd, terwijl de ambtstermijn van de heer Sutherland op 5 januari 1989 was afgelopen.

In de eerste plaats leidt het Gerecht, in rechtsoverweging 55 van zijn arrest, het volgende af uit een samenlezing van artikel 3 van verordening nr. 1 van de Raad van 15 april 1958 tot regeling van het taalgebruik in de Europese Economische Gemeenschap (79) en uit artikel 12, eerste alinea, van het Reglement van orde (80):

"Uit deze bepalingen in onderling verband gelezen volgt, dat wanneer de Commissie, zoals in onderhavig geval, bij een materieel enkelvoudige handeling een besluit wil nemen dat rechtskracht heeft tegenover meerdere rechtspersonen die onder verschillende taalregelingen vallen, zij het besluit, wil authentisatie niet onmogelijk zijn, moet vaststellen in elk van de talen waarin het authentiek is."

Vervolgens verwerpt het Gerecht het argument van de Commissie dat de machtiging die het college van Commissarissen aan het lid van de Commissie belast met mededingingszaken had gegeven om de beschikking in het Italiaans en het Nederlands vast te stellen, in overeenstemming was met artikel 27 van het Reglement van orde. (81) De vaststelling van een besluit dat toepassing geeft aan artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, heeft naar zijn oordeel niet het karakter van een maatregel van beheer of bestuur bedoeld in voornoemd artikel 27. (82) Uit "beschouwing van de eerste alinea van artikel 27 (...) in verband met de tweede alinea van dat artikel" volgt, aldus het Gerecht, dat het college van Commissarissen eventueel aan een van zijn leden enkel de bevoegdheid zou kunnen verlenen zulk besluit vast te stellen in die officiële talen van de Gemeenschap die niet tevens de authentieke talen zijn, aangezien de in die talen vastgestelde beschikkingen geen rechtsgevolgen teweegbrengen en geen executoriale titel vormen ten opzichte van een of meer van de in het dictum van de beschikking genoemde ondernemingen. (83) Het Gerecht besluit ten slotte tot de materiële onbevoegdheid van de Commissaris voor mededingingszaken om de beschikking in het Italiaans en het Nederlands vast te stellen op grond van volgende rechtsoverweging:

"De vaststelling van het besluit in de authentieke taal heeft een heel andere draagwijdte. Door een besluit waarbij een inbreuk op artikel 85 EEG-Verdrag wordt vastgesteld, aan verschillende ondernemingen geboden en hoge geldboetes worden opgelegd en dat in verband daarmee executoriale kracht heeft, worden de rechten en verplichtingen alsmede het vermogen van deze ondernemingen duidelijk geraakt. Een dergelijk besluit kan niet als een eenvoudige maatregel van bestuur of beheer worden beschouwd en kan dus niet door slechts één Commissaris bevoegd worden vastgesteld, zonder het in artikel 27 uitdrukkelijk in herinnering geroepen collegialiteitsbeginsel rechtstreeks te miskennen." (84)

36. De Commissie geeft toe dat, wat betreft de besluiten genomen ten opzichte van ondernemingen met betrekking tot de artikelen 85 en volgende EEG-Verdrag, hierover steeds een collegiale beraadslaging moet plaatsvinden. Wanneer evenwel, zoals in het geval van onderhavige beschikking, het college van Commissarissen een beschikking heeft goedgekeurd waarvan de tekst is opgesteld in één, twee of drie officiële talen van de Gemeenschap, heeft dit college zijn taak ten volle volbracht. Bij het treffen van een beschikking zou immers een onderscheid moeten worden gemaakt tussen het intellectuele en formele element daarvan. Het intellectuele element zou liggen op een intern stadium in de besluitvorming, bij de totstandkoming, na studie en debat van het dossier, van de collectieve wil; het formele element daarentegen zou bestaan uit alle uitvoeringsmaatregelen waardoor de handeling definitief in het rechtsverkeer wordt opgenomen (redactie, vertaling, definitieve vormgeving, betekening en publikatie). Enkel het eerste element zou de uitoefening van een beoordelingsbevoegdheid impliceren, zodat alleen hiervoor het optreden van het college zin heeft. Daar de vertaling van een beschikking, inclusief de opstelling van de authentieke taalversies, een zuivere administratieve uitvoeringsmaatregel is, moet deze ook zonder uitdrukkelijke specifieke machtiging van het college van Commissarissen, onder leiding van het bevoegde lid van de Commissie, mogelijk zijn. In dat verband merkt de Commissie nog op dat de habilitatie die blijkens de notulen van de 945e vergadering aan het inzake mededinging bevoegde Commissielid werd gegeven, niet een machtiging in de strikte zin van artikel 27 van het Reglement van orde was: het gaat immers niet eens om een maatregel van bestuur of beheer, maar om een taak die geen enkele speelruimte laat en geen enkele mogelijkheid biedt om naar eigen inzicht te handelen. Zou het Hof toch oordelen dat terzake sprake is van een machtiging in de zin van voornoemde bepaling, dan zou deze a fortiori daaraan conform zijn.

Verweersters betogen daarentegen vooral dat het door de Commissie gemaakte onderscheid tussen het intellectuele en formele element van een beschikking volstrekt kunstmatig is en geen enkele steun vindt in het EEG-Verdrag, het Reglement van orde of de rechtspraak van het Hof. Ter zitting voegden zij daaraan toe dat, zo de Commissie het bij het rechte eind heeft, zulks de door artikel 12 van het Reglement van orde voorgeschreven waarmerking zou uitsluiten voor de taalversies die niet aan het college van Commissarissen ter goedkeuring werden voorgelegd. Artikel 12 zou daardoor zijn dwingend karakter verliezen.

37. In de volgende nummers spits ik mij toe op de kernvraag die hier voorligt, namelijk of en in welke mate de Commissie, nadat zij een aan ondernemingen gerichte beschikking op mededingingsgebied in één of meerdere taalversies heeft goedgekeurd, op basis van artikel 27 van haar Reglement van orde mag overgaan tot een delegatie aan de Commissaris voor mededingingszaken tot het vaststellen van de (overige) authentieke taalversies van die beschikking. Op de vraag of het Gerecht in de hoger (nr. 35) geciteerde rechtsoverweging 55 van zijn arrest een juiste lezing heeft gegeven van artikel 12 van het Reglement van orde, ga ik nu niet in: dit zal moeten blijken aan de hand van de analyse van dit voorschrift in het volgende deel van mijn conclusie.

2. Het collegialiteitsbeginsel en de criteria voor delegatie in de rechtspraak van het Hof

38. Een korte schets van het juridisch kader lijkt mij noodzakelijk. Zoals bekend, ligt aan het besluitvormingsproces van de Commissie het collegialiteitsbeginsel ten grondslag. (85) Op verdragsniveau komt dit principe tot uiting in artikel 17, eerste alinea, van het Fusieverdrag, dat voorschrijft dat "(d)e besluiten van de Commissie worden genomen bij meerderheid van stemmen van (haar) leden". (86) Het werd nader uitgewerkt in het Reglement van orde, dat onder meer bepaalt dat de Commissie overeenkomstig de bepalingen van dit Reglement als college optreedt (artikel 1) en dat de Commissie in de regel haar besluiten in haar vergaderingen neemt (artikel 2). Het Hof zelf heeft de ratio van dit collegialiteitsbeginsel treffend weergegeven in zijn arrest AKZO van 23 september 1986:

"Het hierin [d.i. artikel 17 Fusieverdrag] verankerde collegialiteitsbeginsel berust op de gedachte dat de leden van de Commissie als gelijken aan de besluitvorming deelnemen, en houdt met name in, dat de besluiten in gemeen overleg worden genomen en dat alle leden van het college collectief politiek verantwoordelijk zijn voor alle genomen besluiten." (87)

Het Reglement van orde zelf bevat evenwel een aantal uitzonderingen op deze collegiale wijze van beraadslaging, met name de zogenaamde schriftelijke procedure op grond van artikel 11 (waarbij de instemming van de leden van de Commissie op schriftelijke wijze wordt verkregen) en, vooral, de delegatie van bevoegdheden die mogelijk is krachtens artikel 27, eerste alinea. Sedert de wijziging ervan in 1975 (88) luidt deze bepaling:

"De Commissie kan, op voorwaarde dat het beginsel van haar collegiale verantwoordelijkheid volstrekt blijft geëerbiedigd, aan haar leden de bevoegdheid verlenen in haar naam en onder haar toezicht duidelijk omschreven maatregelen van beheer of bestuur te nemen." (89)

39. Kan de Commissie binnen dit kader en met name op grond van het geciteerde artikel 27, eerste alinea, van haar Reglement van orde aan de Commissaris voor mededingingszaken opdragen een beschikking vast te stellen in één of meer van de authentieke talen, andere dan deze waarin de ontwerp-beschikking aan de Commissie werd voorgelegd en door haar als college werd goedgekeurd?

Voor het antwoord op deze vraag ga ik te rade bij de rechtspraak van het Hof, waarbij mijns inziens een doorslaggevende betekenis toekomt aan het voornoemde arrest AKZO van 23 september 1986. Ik moge aanstippen dat de Commissie zich zowel voor het Gerecht als voor het Hof op die uitspraak heeft beroepen om haar stelling te staven dat de in onderhavige zaak gevolgde procedure conform het collegialiteitsbeginsel was. (90) Het Gerecht was daar blijkbaar niet door overtuigd, aangezien het aan het arrest AKZO slechts precedentswaarde heeft toegekend met betrekking tot de mogelijkheid om op grond van artikel 27 van het Reglement van orde instructie- en proceduremaatregelen te nemen tijdens de administratieve fase waarin de besluitvorming van de Commissie wordt voorbereid, met name de maatregelen genomen in de uitoefening van de algemene onderzoeksbevoegdheden die verordening nr. 17 aan de Commissie toekent. (91)

40. De zaak AKZO betrof een beroep tot nietigverklaring dat twee ondernemingen van het AKZO-concern hadden ingesteld tegen een beschikking getroffen door het lid van de Commissie belast met mededingingszaken, waarbij deze ondernemingen op grond van artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 aan een verificatie werden onderworpen. De ondernemingen voerden onder meer aan dat de delegatie van bevoegdheid op grond waarvan de bestreden beschikking was gegeven, indruiste tegen het collegialiteitsbeginsel als vervat in artikel 17 Fusieverdrag.

Het Hof wees dit middel in krachtige bewoordingen van de hand. Ter beoordeling van de verenigbaarheid met het collegialiteitsbeginsel van de machtigingsprocedure zoals deze onder meer in artikel 27 van het Reglement van orde is uitgewerkt, herinnerde het in de eerste plaats aan zijn vaste rechtspraak naar luid waarvan

"de Commissie binnen bepaalde grenzen en onder bepaalde voorwaarden haar leden kan machtigen om bepaalde besluiten in haar naam te nemen, zonder dat wat dit aangaat inbreuk wordt gemaakt op het collegialiteitsbeginsel dat haar werkwijze beheerst". (92)

Vervolgens verduidelijkt het Hof dat aan deze vaste rechtspraak twee overwegingen ten grondslag liggen:

"Enerzijds leidt een dergelijke machtigingsprocedure er niet toe, dat de Commissie een bevoegdheid uit handen wordt genomen, doordat aan het gemachtigde lid een eigen bevoegdheid wordt overgedragen. De op grond van een machtiging genomen besluiten worden genomen namens de Commissie, die daarvoor de volledige verantwoordelijkheid aanvaardt, en zijn vatbaar voor beroep tot nietigverklaring onder dezelfde voorwaarden als waren zij door de Commissie als college genomen. Bovendien heeft de Commissie de machtigingsprocedure zodanig gestructureerd, dat bepaalde maatregelen die op grond van een machtiging kunnen worden genomen, aan het college voorbehouden kunnen blijven. Ten slotte heeft zij de bevoegdheid aan zich gehouden om de besluiten waarbij machtiging wordt verleend, te herzien.

Anderzijds lijkt een dergelijke machtigingsprocedure, die is beperkt tot bepaalde categorieën maatregelen van beheer en bestuur, hetgeen per definitie principe-besluiten uitsluit, wegens de aanzienlijke stijging van het aantal te nemen beslissingen noodzakelijk indien de Commissie haar taak wil kunnen uitoefenen. De noodzaak om te zorgen voor een goed functioneren van het beslissingsbevoegdheid bezittende orgaan, beantwoordt aan een beginsel dat inherent is aan elk institutioneel stelsel en dat met name tot uitdrukking komt in artikel 16 van het Fusieverdrag, ingevolge hetwelk de Commissie haar reglement van orde dient vast te stellen om haar eigen functioneren en dat van haar diensten te verzekeren." (93)

41. Uit deze passage leid ik het volgende af. In de eerste plaats hebben voormelde rechtsoverwegingen, zo komt het mij voor, een draagwijdte die het geding in AKZO ver overstijgt, te meer nu het Hof zich terzake in principiële bewoordingen uitlaat - zonder zich uitsluitend toe te spitsen op aan de beslissing ten gronde, voorafgaande proceduremaatregelen genomen in het kader van verordening nr. 17 - en pas in de volgende rechtsoverwegingen overgaat tot toepassing van deze beginselen op de casuspositie in AKZO. (94)

Vervolgens ligt, me dunkt, aan de argumentatie van het Hof tot billijking van de delegatie- of machtigingsprocedure van de Commissie de gedachte ten grondslag dat het collegialiteitsbeginsel in overeenstemming moet worden gebracht met, en derhalve een beperking vindt in, het beginsel van een behoorlijke werking van het met beslissingsbevoegdheid beklede orgaan, een institutioneel beginsel in het teken waarvan het Hof - ook dit is belangrijk (zie hierna, nr. 55) - het Reglement van orde plaatst. Gelet op de stijging van het aantal door de Commissie te nemen beslissingen acht het Hof in het licht van dit beginsel de machtigingsprocedure zelfs noodzakelijk voor een behoorlijke taakuitoefening van de Commissie, ten minste voor wat bepaalde categorieën maatregelen van beheer en bestuur betreft.

Ten slotte ontwikkelt het Hof twee criteria waaraan de machtigingsprocedure dient te voldoen, wil zij verenigbaar zijn met het collegialiteitsbeginsel. De machtiging dient in de eerste plaats bepaalde bevoegdheidsgrenzen te respecteren, hetgeen betekent: i) dat de Commissie de bevoegdheid niet uit handen mag geven - de gedelegeerde bevoegdheid mag met andere woorden niet tot een eigen, aan een lid van de Commissie overgedragen bevoegdheid worden omgevormd - zodat er geen twijfel kan bestaan over de "identiteit en de bevoegdheden van het beschikkend orgaan, te weten de Commissie" (95); ii) dat de Commissie de volledige verantwoordelijkheid moet blijven dragen (een essentieel component van het collegialiteitsbeginsel); en iii) dat zij de bevoegdheid dient te houden om een gedelegeerde materie aan haarzelf als college voor te behouden en om het machtigingsbesluit te herzien. In de tweede plaats moeten de op grond van de machtiging genomen besluiten vatbaar zijn voor beroep, onder dezelfde voorwaarden als waren zij door de Commissie als college genomen. Aan de rechtsbescherming van de geadresseerden van de betrokken besluiten mag met andere woorden niet worden geraakt: hen mag niet de mogelijkheid worden ontnomen de regelmatigheid van het besluit of van de krachtens de verleende machtiging genomen beschikking te betwisten. (96)

3. De onderscheiden niveaus van beslissingsbevoegdheid

42. De door het Hof in het arrest AKZO ontwikkelde criteria zijn mijns inziens volkomen verenigbaar met de andere uitspraken waarin het Hof het vraagstuk van de delegatie van bevoegdheden met betrekking tot gemeenschapsinstellingen heeft onderzocht. Leg ik deze uitspraken samen, dan kan met betrekking tot de uitoefening door de Commissie van haar bevoegdheden inzake mededingingsbeleid grosso modo een onderscheid worden gemaakt tussen drie niveaus.

In de eerste plaats is er de bevoegdheidsuitoefening op politiek niveau. Het gaat hier om de kern van de beleidsbevoegdheid welke het EEG-Verdrag aan de Commissie op mededingingsvlak opdraagt, waarbij de Commissie door middel van algemene bestuursmaatregelen dan wel door middel van individuele besluiten aan haar mededingingsbeleid gestalte geeft. (97) In de termen van 's Hofs AKZO-criteria gaat het hier om "principe-besluiten" die aan het college van Commissarissen voorbehouden moeten blijven. Het is duidelijk dat, zoals door het Gerecht in het PVC-arrest (98) en door de Commissie in het kader van onderhavig beroep wordt beklemtoond, de vaststelling van besluiten ten opzichte van ondernemingen met betrekking tot de artikelen 85 en volgende EEG-Verdrag in deze categorie thuishoort: dergelijke besluiten veronderstellen immers een ruime beleids- en beoordelingsbevoegdheid en impliceren dat de Commissie een standpunt inneemt met betrekking tot complexe economische en juridische situaties. Het collegialiteitsbeginsel moet hier strikt worden gerespecteerd, zodat delegatie voor het nemen van dergelijke besluiten uit den boze is. (99)

Op een tweede niveau situeren zich de zogenaamde maatregelen van beheer en bestuur in de enge zin van het woord. In mededingingszaken vallen daaronder vooral de instructiemaatregelen, dit zijn maatregelen waartoe de Commissie tijdens de voorbereidende fase van de besluitvorming overgaat met het oog op de vaststelling van bepaalde praktijken die met de mededingingsregelen in strijd zijn. Voor het nemen van dergelijke maatregelen bestaat een zekere - zij het (ook al omwille van het voorbereidend karakter van de handeling) beperkte - appreciatiemarge. In deze categorie situeren zich bij voorbeeld de beschikkingen welke de Commissie op grond van artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 kan vaststellen om ondernemingen aan verificaties te onderwerpen. In het arrest AKZO heeft het Hof geoordeeld dat, voor zover aan de hiervóór (nr. 41) genoemde criteria is voldaan, de uitoefening van deze bevoegdheid door de Commissie gedelegeerd kan worden aan de Commissaris voor mededingingszaken:

"(...) een beschikking waarbij een onderneming wordt gelast zich aan een verificatie te onderwerpen, [moet] als een instructiemaatregel worden aangemerkt en dus als een normale beheersbeschikking, zelfs wanneer de betrokken onderneming zich tegen de verificatie verzet." (100)

Ten slotte is er het niveau van de materiële tenuitvoerlegging, met inbegrip van maatregelen van louter interne organisatie. Van een delegatie van bevoegdheid is strikt genomen geen sprake: het gaat om handelingen voor de praktische tenuitvoerlegging van reeds genomen besluiten, zoals het meedelen of overmaken van beschikkingen aan de geadresseerden ervan en andere materiële uitvoeringshandelingen. (101) Dergelijke materiële uitvoeringshandelingen houden geen enkele appreciatiemarge in. Een bekend voorbeeld is de bevoegdheid die aan de directeur-generaal Concurrentie wordt verleend om de mededeling van punten van bezwaar bedoeld in artikel 2 van verordening nr. 99/63 van de Commissie te ondertekenen. Het Hof heeft de rechtmatigheid van die praktijk in het licht van artikel 27 van het Reglement van orde herhaaldelijk aanvaard: de ambtenaar in kwestie handelt immers "niet in het kader van een overdracht van bevoegdheden doch slechts van een hem door een lid der Commissie verleende tekeningsbevoegdheid". (102) Dergelijke verlening van tekeningsbevoegdheid is, aldus het Hof, "een maatregel (...) betreffende de interne organisatie van de diensten der Commissie" (103) en vormt mitsdien "voor de Commissie een normaal middel (...) om haar bevoegdheid uit te oefenen". (104)

4. Toepassing van het onderscheid in beslissingsniveau op de voorliggende problematiek

43. Vooraleer het gemaakte onderscheid in verband te brengen met onderhavige problematiek, wil ik het volgende kwijt over het taalgebruik bij de interne werking van een gemeenschapsinstelling als de Commissie. Zoals alle communautaire instellingen, werkt de Commissie officieel in alle officiële talen van de Gemeenschap. (105) Dit belet echter niet dat zij één of meer gemeenschapstalen als interne werktaal mag hanteren, zolang zij maar in haar externe optreden het beginsel van de gelijkgerechtigdheid van alle officiële Gemeenschapstalen - zoals neergelegd in verordening nr. 1 - volkomen respecteert. (106) De keuze voor dergelijke werktaal of -talen kan immers, in de termen van het arrest AKZO (hiervoor, nr. 41), nodig blijken voor het goed functioneren van de Commissie als beslissingsbevoegdheid bezittend orgaan, dit is voor een doeltreffende beraadslaging en besluitvorming. In dit opzicht meen ik dat het college van Commissarissen, ook in mededingingszaken, een besluit kan nemen op grond van een ontwerp-besluit dat is opgesteld in één of meer van de werktalen van de Commissie: waar het op aankomt is immers dat, in het licht van het collegialiteitsbeginsel, alle leden van de Commissie in staat worden gesteld om, op basis van een taal die zij machtig zijn, aan de bespreking en besluitvorming deel te nemen (zie hiervoor, nr. 38). (107)

De argumentatie van verweersters, dat het ter beschikking stellen van een ontwerp-besluit in alle authentieke taalversies aan het college van Commissarissen een garantie zou vormen voor het nazicht van deze versies (omdat dan ten minste één Commissaris wiens moedertaal één der betrokken talen is, de betrokken taalversie zou kunnen verifiëren), kan niet ernstig worden genomen: het optreden van de leden van de Commissie situeert zich op het niveau van de beraadslaging en besluitvorming - welke zich, zoals gezegd, om praktische redenen in één of meer van de werktalen van de Commissie kunnen afspelen -, en geenszins op het stuk van het taalkundig nazicht van een tekst.

44. Dit voert mij tot volgende stellingname. Aan het collegialiteitsbeginsel is voldaan wanneer het college van Commissarissen op basis van één of meer (werk)taalversies daadwerkelijk beraadslaagd en besloten heeft een beschikking te nemen houdende vaststelling van een inbreuk op artikel 85 EEG-Verdrag en van de in verband daarmee opgelegde sancties. Dat dit in casu gebeurd is, wordt door geen enkele partij betwist en blijkt ook uit de feitelijke vaststellingen van het Gerecht. (108)

Anders dan het Gerecht meen ik dat een machtiging, gegeven aan de Commissaris voor mededingingszaken, tot het vaststellen van de tekst van een door het college (in één of meer werktalen) genomen beschikking in de overige (al of niet) authentieke taalversies als een maatregel van materiële tenuitvoerlegging of van interne organisatie moet worden beschouwd: in essentie wordt immers slechts de bevoegdheid verleend tot het stellen van materiële uitvoeringshandelingen, namelijk het opstellen van een vertaling, en desgevallend de cooerdinatie met de overige vertalingen, van een reeds genomen beschikking.

Hoe dan ook, zelfs indien men, gelet op het authentiek karakter van (sommige van) de vast te stellen taalversies, ervan zou uitgaan dat de machtiging die het college van Commissarissen blijkens de notulen van zijn 945e vergadering aan de Commissaris voor mededingingszaken heeft verleend, een maatregel van bestuur of beheer in de enge zin van het woord is, meen ik dat de Commissie daartoe kon overgaan. Bij nader inzicht zijn immers de voorwaarden vervuld die daartoe door het arrest AKZO worden gesteld. Zo is in de eerste plaats, wat de in acht te nemen bevoegdheidsgrenzen betreft, duidelijk dat de Commissie met de bewuste machtiging geenszins haar bevoegdheid tot het nemen van een principe-besluit uit handen heeft gegeven of van haar collegiale verantwoordelijkheid voor de beschikking heeft afstand gedaan: lezing van de notulen leert dat de Commissie dit besluit eerst zelf in een werktaal (in casu meerdere werktalen, namelijk het Duits, Engels en Frans) heeft besproken en vastgesteld en vervolgens aan de Commissaris voor mededingingszaken heeft gevraagd de tekst van de beschikking in de andere officiële talen om te zetten. De machtiging kan derhalve redelijkerwijs niet worden begrepen als het toekennen van de bevoegdheid tot het treffen van een nieuwe beschikking, doch slechts als het verlenen van de bevoegdheid om namens de Commissie toe te zien op de omzetting van de beschikking in de overige (authentieke en niet-authentieke) taalversies conform de door de Commissie in de Duitse, Engelse en Franse versie vastgestelde beschikking. Daarnaast zijn de ondernemingen aan wie de beschikking in de betrokken authentieke taalversies is gericht, in geen enkel opzicht in hun rechtsbescherming geraakt: zij konden tegen de beschikking immers een beroep tot nietigverklaring instellen - en hebben dit ook gedaan - onder volkomen dezelfde voorwaarden als was de beschikking in de betrokken taalversies door het college zelf vastgesteld. Blijkens het PVC-arrest had trouwens geen der verweersters aan wie de beschikking in het Italiaans of in het Nederlands is gericht, op dit punt een middel in eerste aanleg ontwikkeld. (109)

45. Ik besluit dus dat het Gerecht het gemeenschapsrecht heeft geschonden door te oordelen dat het college van Commissarissen de Commissaris voor mededingingszaken niet kon machtigen tot het vaststellen van de tekst van de beschikking in de overige authentieke taalversies, met name het Italiaans en het Nederlands. Ik wil echter beklemtonen dat de voorgaande appreciatie van de beoordeling door het Gerecht van de materiële onbevoegdheid van de Commissaris voor mededingingszaken, geheel losstaat van de vraag naar de bevoegdheid in de tijd van de Commissaris in kwestie, de heer Sutherland, om de beschikking aan de adressaten ervan te betekenen. Uitgaande van de feitelijke vaststelling van het Gerecht dat de beschikking, zowel in de vijf authentieke talen als in de vier overige officiële Gemeenschapstalen, pas definitief - dit is ná vertaling en taalkundige revisie - gereed was eind januari 1989, kan niet worden betwist dat de heer Sutherland, wiens ambtstermijn verstreek op 5 januari 1989, niet meer bevoegd was om in zijn naam, maar voor de Commissie, van de beschikking aan de geadresseerden ervan kennis te geven. Het is duidelijk dat deze kennisgeving had moeten geschieden door de opvolger van de heer Sutherland. Op de vraag, of deze tekortkoming bij machte is de wettigheid of zelfs het bestaan van de beschikking aan te tasten, ga ik in het laatste deel van mijn conclusie in.

VI - Strekking en uitlegging van artikel 12 van het Reglement van orde van de Commissie inzake de waarmerking van besluiten

46. Volgens de Commissie geeft het PVC-arrest blijk van een buitensporig formalisme en een onjuiste opvatting met betrekking tot de zin en draagwijdte die toekomt aan de waarmerking van besluiten op grond van artikel 12 van het Reglement van orde. De formaliteiten voorgeschreven door de artikelen 10 (dat betrekking heeft op de goedkeuring van de notulen van Commissievergaderingen) en 12 van dit Reglement (dat de waarmerking van de door de Commissie genomen besluiten betreft) (110) zouden louter als geheugensteun voor de Commissie dienen en als zodanig een zuiver interne werking hebben. Zij vormen, aldus de Commissie, geen constitutieve bestanddelen van de goedkeuring en het bestaan van deze handelingen en nog minder elementen die de handelingen hun executoriaal karakter verlenen of hun volledige opneming in de communautaire rechtsorde garanderen. Een handeling verschijnt daarentegen slechts in het externe juridische leven van de instelling door in werking te treden of effect te krijgen ten aanzien van de geadresseerden, dit is door publikatie respectievelijk betekening ervan overeenkomstig artikel 191 EEG-Verdrag.

47. Twee nauw met elkaar verweven rechtsvragen staan hier mijns inziens centraal, namelijk i) welke juridische betekenis toekomt aan de waarmerking van Commissiebesluiten op grond van artikel 12 van het Reglement van orde, en ii) of derden op de niet-naleving van deze bepaling een beroep kunnen doen. Voor een goede behandeling van deze vragen wil ik eerst ingaan op de rechtspraak die het Hof meer in het algemeen heeft ontwikkeld met betrekking tot het rechtsstatuut en de inroepbaarheid van het reglement van orde van een gemeenschapsinstelling of -orgaan.

A. Statuut en inroepbaarheid van een reglement van orde in de rechtspraak van het Hof

1. Verdragsbepalingen en jurisprudentiële precedenten

48. Alle instellingen van de Gemeenschap, met uitzondering van het Hof en het Gerecht (die een Reglement voor de procesvoering hebben (111)), hebben een reglement van orde, dat zij op grond van het EEG-Verdrag of het Fusieverdrag moesten opstellen. (112) Voor de Commissie vloeit deze verplichting voort uit artikel 16 Fusieverdrag, dat bepaalt:

"De Commissie stelt haar reglement van orde vast, ten einde te verzekeren dat zij en haar diensten overeenkomstig de bepalingen van de Verdragen tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, alsmede van dit Verdrag, werkzaam zullen zijn. Zij zorgt voor de bekendmaking van dat reglement."

Artikel 16 Fusieverdrag kent aldus aan de Commissie een auto-organisatorische bevoegdheid toe. (113) Deze institutionele autonomie, die volgens het arrest AKZO een uitdrukking vormt van "een beginsel dat inherent is aan elk institutioneel stelsel" (hiervoor, nr. 39), wordt evenwel - anders dan bij andere instellingen (114) - uitdrukkelijk in het teken gesteld van de werking van de Commissie en haar diensten overeenkomstig de gemeenschapsverdragen. (115)

49. Voor het overige regelen de Verdragen nergens uitdrukkelijk het rechtsstatuut van de betrokken reglementen van orde en de vraag naar hun inroepbaarheid. Wel heeft het Hof deze punten onderzocht met betrekking tot het Reglement van orde van de Raad in zijn arrest Nakajima van 7 mei 1991. (116) Het ging om een anti-dumpingzaak waarin Nakajima de nietigverklaring vorderde van een definitieve anti-dumpingverordening. Daartoe voerde zij onder meer schending van wezenlijke vormvoorschriften aan omdat de Raad twee bepalingen van zijn Reglement van orde niet zou hebben nageleefd: de termijnen voor de vaststelling van de voorlopige agenda van de Raad zouden niet zijn geëerbiedigd (schending van artikel 2) en de verordening zou op de dag waarop zij door de Raad werd vastgesteld niet in alle taalversies beschikbaar zijn geweest (schending van artikel 8). (117) Het Hof wees dit middel in krachtige bewoordingen van de hand:

"Dienaangaande moet worden vastgesteld, dat het Reglement van orde van een gemeenschapsinstelling tot doel heeft, de interne werking van de diensten te regelen met het oog op een goed bestuur. De daarin neergelegde regels, inzonderheid die inzake de organisatie van de beraadslagingen en de besluitvorming, zijn dus hoofdzakelijk bedoeld om met inachtneming van de rechten van alle leden van de instelling het goede verloop van de besprekingen te verzekeren.

Hieruit volgt, dat natuurlijke of rechtspersonen zich niet op schending van deze regels, die niet ter bescherming van particulieren zijn vastgesteld, kunnen beroepen." (118)

50. Over de precedentswaarde van het arrest Nakajima voor onderhavige zaak is heel wat te doen geweest. De Commissie had zich reeds tijdens de mondelinge behandeling in eerste aanleg op dit arrest beroepen om haar stelling te staven dat derden zich niet op artikel 12 van het Reglement van orde kunnen beroepen. Het Gerecht wees die zienswijze echter nadrukkelijk van de hand:

"(...) dit betoog kan niet worden aanvaard. Naar het oordeel van het Gerecht dient dit arrest in werkelijkheid zo te worden begrepen, dat moet worden onderscheiden tussen die bepalingen van het reglement van orde van een instelling, waarvan schending niet kan worden ingeroepen door natuurlijke en rechtspersonen omdat zij enkel de interne gang van zaken binnen de instelling regelen zonder daarmee de rechtssituatie van deze personen te kunnen raken, en de bepalingen waarvan schending juist wel kan worden ingeroepen omdat zij, zoals artikel 12 van het Reglement van orde van de Commissie, rechten in het leven roepen en een element van rechtszekerheid vormen voor deze personen." (119)

Voor het Hof beroept de Commissie zich opnieuw op het arrest Nakajima. Ter zitting voerde haar vertegenwoordiger aan dat, hoewel het Gerecht op dit arrest - gewezen nadat de schriftelijke procedure in eerste aanleg was afgesloten - is ingegaan, het arrest niet de aandacht heeft gekregen die het voor onderhavige problematiek ver