ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 24 OKTOBER 1991. - PETROFINA SA TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID. - ZAAK T-2/89



Jurisprudentie 1991 bladzijde II-01087



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie, waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Punten van bezwaar en bewijselementen die in aanmerking kunnen worden genomen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

2. Mededinging - Administratieve procedure - Hoorzittingen - Voorlopig karakter van aan Adviescomité en Commissie overgelegd proces-verbaal - Procedurefout - Afwezigheid

(Verordening nr. 99/63 van de Commissie)

3. Mededinging - Administratieve procedure - Eerbiediging van recht van verweer - Recht van partijen waartegen procedure is ingeleid om mededeling van verslag van Raadadviseur-auditeur te krijgen en daarover opmerkingen te maken- Afwezigheid

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot toekomstig marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Verbod - Mededingingsregelingen die na formele beëindiging effect blijven sorteren - Toepassing van artikel 85 EEG-Verdrag

(EEG-Verdrag, art. 85)

6. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

7. Mededinging - Mededingingsregelingen - Complexe inbreuk met kenmerken van overeenkomst en kenmerken van onderling afgestemde feitelijke gedraging - Eén enkele kwalificatie als "overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedraging" - Toelaatbaarheid - Gevolgen voor aan te dragen bewijselementen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

8. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Ongunstige beïnvloeding van handel tussen Lid-Staten - Globale beoordeling en niet met betrekking tot iedere deelnemer afzonderlijk

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

Samenvatting

1. De door de Commissie krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag tot ondernemingen of ondernemersverenigingen gerichte beschikking mag geen punten van bezwaar bevatten die niet voorkomen in de mededelingen van de punten van bewaar, en evenmin bewijselementen die in die mededelingen niet worden genoemd of er niet als bijlage zijn bijgevoegd. Anderzijds moet de Commissie in haar beschikking weliswaar de bewijselementen vermelden waarop haar overtuiging is gebaseerd, maar is zij niet verplicht alle bewijselementen waarover zij beschikt, met name te noemen en mag zij daar globaal naar verwijzen.

2. Het voorlopig karakter van het aan het Raadgevend comité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities en de Commissie overgelegd proces-verbaal van de hoorzitting levert slechts dan een in de administratieve procedure begane fout op die de beschikking waartoe zij leidt onwettig kan maken, wanneer bedoelde tekst op zodanige wijze is geredigeerd dat bij de adressaten ervan dwaling op een punt van wezenlijk belang kan ontstaan.

3. Het recht van verweer eist niet, dat de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, de gelegenheid krijgen opmerkingen te maken over het verslag van de Raadadviseur-auditeur. Het recht van verweer is immers rechtens genoegzaam geëerbiedigd wanneer de verschillende bij de opstelling van de eindbeschikking betrokken instanties nauwkeurig op de hoogte zijn gebracht van hetgeen de ondernemingen op de hun door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar hebben geantwoord, en van de bewijselementen die de Commissie tot staving van deze punten van bezwaar heeft aangevoerd. Het verslag van de Raadadviseur-auditeur is evenwel een zuiver intern document van de Commissie dat slechts de waarde van een advies heeft en niet is bedoeld om het betoog van de ondernemingen aan te vullen of te corrigeren en evenmin om nieuwe punten van bezwaar te formuleren of nieuw bewijsmateriaal tegen de ondernemingen aan te dragen.

4. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

5. Artikel 85 EEG-Verdrag is van toepassing op overeenkomsten die niet meer van kracht zijn, doch na hun formele beëindiging effect blijven sorteren.

6. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

7. Artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag voorziet niet in een specifieke kwalificatie voor een complexe inbreuk die, doordat zij een voortgezette gedraging vormt die wordt gekenmerkt door één enkel doel en waarvan sommige bestanddelen als overeenkomst en andere als onderling afgestemde feitelijke gedraging moeten worden gekwalificeerd, niettemin als één inbreuk moet worden beschouwd. Derhalve kan een dergelijke inbreuk als "een overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen" worden gekwalificeerd, zonder dat gelijktijdig en cumulatief behoeft te worden bewezen dat elk van de feitelijke bestanddelen zowel de karakteristieken van een overeenkomst als van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertoont.

8. Een onderneming moet worden geacht te hebben deelgenomen aan overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden, en daardoor artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag te schenden, wanneer die ongunstige beïnvloeding het gevolg kon zijn van het gedrag van alle deelnemende ondernemingen te zamen, ongeacht de gevolgen van haar individuele deelneming.

Partijen

In zaak T-2/89,

Petrofina SA, vennootschap naar Belgisch recht, gevestigd te Brussel, vertegenwoordigd door G. Vandersanden en L. Defalque, advocaten te Brussel, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van J. Biver, advocaat aldaar, Rue Zithe 8,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch hoofdadviseur A. McClellan als gemachtigde, aanvankelijk bijgestaan door L. Gyselen, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde, en vervolgens door N. Coutrelis, advocaat te Parijs, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J.-L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking waarbij de Commissie vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een assortiment van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die voor zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA, die op haar beurt Montedipe SpA is geworden), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries PLC en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en de Oostenrijkse producent Chemie Linz AG. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten in West-Europa aan: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt volgens de beschikking evenwel niet weg, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries plc, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co. elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 Verzoekster diende zich pas in 1980 via Montefina, een dochtermaatschappij die zijzelf en Montepolimeri te zamen hadden opgericht, op de polypropyleenmarkt aan en heeft tot maart 1982 geen verkopen verricht anders dan via Montefina, die zorgde voor de verkoop van de twee moedermaatschappijen. Zij was op de polypropyleenmarkt slechts een zeer kleine producent met een marktaandeel tussen 0,2 en 2,1 %.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO);

- BASF AG (hierna: BASF);

- DSM NV (hierna: DSM);

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules);

- Hoechst AG (hierna: Hoechst);

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels);

- Imperial Chemical Industries plc (hierna: ICI);

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte);

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell);

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay);

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na deze verificaties verzocht de Commissie genoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen (hierna: het verzoek om inlichtingen). Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco;

- Chemie Linz AG (hierna: Linz);

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil);

- Petrofina SA (hierna: Petrofina);

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochtermaatschappij van Saga, alsmede bij de verkoopkantoren van Linz in het Verenigd Koninkrijk en de Bondsrepubliek Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een systeem van jaarlijkse controles van de verkochte hoeveelheden hadden opgezet, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17, in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, hun weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridisch adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een bundel documenten bestaande uit kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede uit notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was, dat de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen mochten krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren, dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken vóór de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Om die redenen deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het gestelde kartel juridisch niet duidelijk had afgebakend in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode opmerkingen in; de andere ondernemingen (met uitzondering van Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van het proces-verbaal van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, (Solvay) en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf ten minste 1978 tot ten minste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot ten minste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, tweemaal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iii) BASF AG, 2 500 000 ECU, dat is 5 362 225 DM;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

vii) Huels AG, 2 750 000 ECU, dat is 5 898 447,50 DM;

viii) ICI PLC, 10 000 000 ECU; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 lire;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xii) Rhône-Poulenc SA, 500 000 ECU, dat is 3 420 950 FF;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xiv) Solvay & Cie, 2 500 000 ECU, dat is 109 608 750 BFR;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

(omissis)"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen met de door hen verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen toegezonden.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 23 juli 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89, T-3/89, T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89).

18 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

19 Bij beschikking van 15 november 1989 heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988) naar het Gerecht verwezen.

20 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

21 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de organisatie van de mondelinge behandeling vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

22 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

23 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht genoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

24 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

25 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

26 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en gehoord de advocaat-generaal, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

27 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

28 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

29 Petrofina concludeert dat het het Gerecht behage:

1) primair, de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen) nietig te verklaren;

2) subsidiair, de aan verzoekster opgelegde geldboete van 600 000 ECU te verminderen;

3) verweerster in alle kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

30 Het Gerecht is van mening, dat verzoeksters middelen in de hierna beschreven volgorde moeten worden onderzocht: in de eerste plaats de middelen inzake schending van het recht van verweer: de Commissie zou haar een aantal stukken te laat hebben overgelegd en in de mededeling van de punten van bezwaar niet alle in de beschikking genoemde punten van bezwaar hebben vermeld (1), zij zou voor het Gerecht gebruik hebben gemaakt van stukken die in de beschikking niet waren genoemd (2), het definitieve proces-verbaal van de hoorzittingen zou aan de leden van de Commissie noch aan die van het Adviescomité zijn overgelegd (3) en verzoekster zou het verslag van de Raadadviseur-auditeur niet hebben ontvangen (4); in de tweede plaats de middelen inzake de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1) en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2): de Commissie zou de inbreuk verkeerd hebben gekwalificeerd (A), de ongunstige beïnvloeding van de handel tussen Lid-Staten onjuist hebben beoordeeld (B) en verzoekster een collectieve aansprakelijkheid hebben toegeschoven (C); in de derde plaats de middelen betreffende de motivering van de beschikking: de motivering zou ontoereikend (1), tegenstrijdig (2) en verkeerd (3) zijn; en in de vierde plaats de middelen betreffende de vaststelling van de geldboete: de geldboete zou niet in verhouding staan tot de duur (1) en de zwaarte (2) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Te laat overgelegde stukken en nieuwe punten van bezwaar

31 Verzoekster betoogt, dat de Commissie de ondernemingen als bijlage bij een brief van 31 oktober 1984, dat wil zeggen minder dan twee weken voor de eerste reeks hoorzittingen, een bundel nieuwe tabellen en documenten heeft toegezonden zonder de bepalingen van artikel 4 van verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 1963, blz. 2268; hierna: verordening nr. 99/63) in acht te nemen. Petrofina zou aldus niet in staat zijn geweest verweer te voeren, te meer daar de Commissie de verkoopafdelingen van de ondernemingen verbod had opgelegd kennis te nemen van deze stukken.

32 Bovendien leveren de brieven waarbij de Commissie nieuwe elementen heeft aangedragen en een nieuw betoog heeft gevoerd nadat de ondernemingen reeds op de mededeling van de punten van bezwaar hadden geantwoord, een schending op van de artikelen 2, lid 4, en 4 van verordening nr. 99/63 en van het beginsel volgens hetwelk de mededeling van de punten van bezwaar, behoudens inleiding van een nieuwe procedure, alle aan de betrokken ondernemingen te laste gelegde punten moeten bevatten.

33 Volgens de Commissie zijn die stukken gewoon toegestuurd om haar betoog rechtens en in feite te vervolledigen en zijn daarbij geen nieuwe punten van bezwaar aangevoerd. Zelfs indien het om een echte herziening van de punten van bezwaar had gegaan, zou de geldigheid van de procedure daardoor niet zijn aangetast; aan de ondernemingen is immers een redelijke termijn verleend om hun standpunt te mee te delen, daar de tweede reeks hoorzittingen verschillende maanden later heeft plaatsgevonden en het verbod op mededeling aan de verkoopafdelingen is opgeheven.

34 Het Gerecht stelt vast, dat het eerste onderdeel van dit middel feitelijk ongegrond is, omdat de Commissie, na de kritiek van verzoekster en van andere producenten, van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985 een nieuwe reeks hoorzittingen heeft gehouden na de betrokken ondernemingen bij brieven van 29 maart 1985 al het bewijsmateriaal waarover zij beschikte, opnieuw te hebben meegedeeld en bij diezelfde brieven het verbod op mededeling van dit bewijsmateriaal aan de verkoopafdelingen te hebben opgeheven.

35 Met betrekking tot het tweede onderdeel van dit middel dient te worden opgemerkt, dat verzoekster in een brief van 29 mei 1985, waarbij zij antwoordde op de brieven van de Commissie van 29 maart 1985, heeft verklaard, "dat het inderdaad legitiem en logisch is, aan te nemen dat de Commissie in haar brieven van 29 maart 1985, die zijn verstuurd na een procedure waarin alle aspecten van de zaak werden opengelegd, haar vorderingen, zowel wat de punten van bezwaar als wat de juridische argumenten betreft, nader heeft omschreven", en niet heeft opgeworpen dat de brieven van 29 maart 1985 nieuwe punten van bezwaar bevatten, zodat een nieuwe procedure moest worden ingeleid.

36 Bovendien heeft verzoekster voor het Gerecht niet aangetoond, welke nieuwe punten van bezwaar die brieven bevatten, ook al heeft zij er in repliek op gewezen, dat de Commissie in haar brieven van 29 maart 1985 haar betoog had toegespitst op het bestaan van een of meer overeenkomsten in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag zonder daarom bepaalde bestanddelen van een onderling afgestemde feitelijke gedraging uit te sluiten. Het Gerecht wijst er evenwel op, dat deze dubbele kwalificatie reeds in de aan verzoekster toegestuurde algemene mededeling van de punten van bezwaar voorkwam (zie met name de punten 127 en 138 daarvan).

37 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

2. Gebruik voor het Gerecht van in de beschikking niet genoemde stukken

38 In repliek betoogt verzoekster, dat de Commissie het recht van verweer heeft geschonden door voor het eerst in haar verweerschrift melding te maken van een aantal van derden uitgaande bijlagen en van een door Petrofina op 11 maart 1982 verstuurd telexbericht ten einde deze in de onderhavige procedure tegen haar te gebruiken. Die bijlagen en dat telexbericht waren als bijlagen bij de mededeling van de punten van bezwaar gevoegd, maar waren in de beschikking niet genoemd, hetgeen erop leek te wijzen dat de uitleg die verzoekster in de loop van de administratieve procedure had gegeven, de Commissie had overtuigd.

39 Het Gerecht is van oordeel, dat de Commissie in haar beschikking weliswaar de bewijselementen moet vermelden waarop haar overtuiging is gebaseerd, maar niet verplicht is alle bewijselementen waarover zij beschikt, met name te noemen en daar globaal naar mag verwijzen. De beschikking mag in geen geval punten van bezwaar bevatten die niet voorkomen in de aan verzoekster toegestuurde mededeling van de punten van bezwaar, en evenmin bewijselementen die in die mededelingen niet worden genoemd of er niet als bijlage zijn bijgevoegd. In het onderhavige geval is evenwel niet aangevoerd, dat de beschikking nieuwe punten van bezwaar bevat, op nieuw bewijsmateriaal is gebaseerd of geen melding maakt van het bewijsmateriaal waarop de overtuiging van de Commissie is gebaseerd. Wat met name het telexbericht van 11 maart 1982 betreft, volstaat het erop te wijzen, dat de omstandigheid dat dit telexbericht in de beschikking niet is genoemd, niet betekent dat de Commissie het niet als bewijsmateriaal heeft gebruikt, temeer daar de punten van bezwaar tot staving waarvan het in de administratieve procedure is aangevoerd, in de beschikking zijn gehandhaafd.

40 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

3. Niet-overlegging van het proces-verbaal van de hoorzittingen

41 Verzoekster verklaart, dat de leden van de Commissie en van het Adviescomité uitspraak hebben gedaan zonder in het bezit te zijn van het definitieve proces-verbaal van de voor de Commissie gehouden hoorzittingen, dat een aantal voor Petrofina zeer belangrijke gegevens bevatte. Bovendien hebben de leden van het Adviescomité het voorlopig proces-verbaal van de hoorzittingen pas een week vóór het uitbrengen van hun advies ontvangen.

42 De Commissie voert aan, dat verordening nr. 99/63 niet aangeeft, aan welke instantie het voorlopig of definitief proces-verbaal van de hoorzittingen moet worden toegestuurd. In ieder geval hebben de leden van de Commissie en van het Adviescomité met volledige kennis van zaken kunnen beslissen, zodat de beschikking niet anders zou hebben geluid indien de door verzoekster gestelde procedurefout niet ware gemaakt (arrest van het Hof van 10 juli 1980, zaak 30/78, Distillers Company, Jurispr. 1980, blz. 2229, r.o. 26). Het Adviescomité beschikte inderdaad slechts over het voorlopig proces-verbaal, maar de bevoegde instanties van de Lid-Staten hadden de gelegenheid de hoorzittingen bij te wonen, hetgeen de meeste in het onderhavige geval hebben gedaan. Bovendien stelt Petrofina niet, dat de hoorzittingen in dit voorlopig proces-verbaal niet eerlijk en nauwkeurig zijn weergegeven. De leden van de Commissie beschikten niet alleen over het voorlopig proces-verbaal, maar ook over de opmerkingen die de ondernemingen daarover hadden gemaakt.

43 Het Gerecht stelt vast, dat volgens de rechtspraak van het Hof het voorlopig karakter van het aan het Adviescomité en de Commissie overgelegd proces-verbaal van de hoorzitting slechts een in de administratieve procedure begane fout - welke de beschikking waartoe zij leidt, onwettig kan maken - oplevert wanneer bedoelde tekst op zodanige wijze is geredigeerd dat bij de adressaten ervan dwaling op een punt van wezenlijk belang kan ontstaan (arrest van 15 juli 1970, zaak 44/69, Buchler, Jurispr. 1970, blz. 733, r.o. 17).

44 Met betrekking tot het aan de Commissie overlegd proces-verbaal dient te worden opgemerkt, dat de Commissie het voorlopig proces-verbaal heeft ontvangen te zamen met de aan- en opmerkingen die de ondernemingen daarover hadden gemaakt, zodat moet worden aangenomen, dat leden van de Commissie bij het geven van de beschikking op de hoogte waren van alle relevante gegevens van de zaak.

45 Wat het aan het Adviescomité overgelegd voorlopig proces-verbaal betreft, moet worden opgemerkt, dat verzoekster niet heeft aangegeven op welke punten dit proces-verbaal de hoorzittingen niet eerlijk en nauwkeurig heeft weergegeven, en dat zij derhalve niet feitelijk heeft aangetoond, dat de betrokken tekst op zodanige wijze is geredigeerd dat bij de leden van het Adviescomité dwaling op een punt van wezenlijk belang kon ontstaan.

46 Verzoekster heeft overigens ook niet aangegeven, waarom de leden van het Adviescomité meer dan een week nodig zouden hebben gehad om dit voorlopig proces-verbaal te bestuderen en hoe deze termijn hen op een wezenlijk punt in dwaling zou hebben gebracht.

47 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

4. Niet-overlegging van het verslag van de Raadadviseur-auditeur

48 Volgens verzoekster had het verslag van de Raadadviseur-auditeur aan de leden van de Commissie en van het Adviescomité moeten worden meegedeeld. De betrokken ondernemingen hadden de gelegenheid moeten krijgen er kennis van te nemen en hun opmerkingen daarover te maken. Dit is haars inziens onontbeerlijk om de onafhankelijkheid van de Raadadviseur-auditeur te waarborgen en hem in staat te stellen een constructieve rol te spelen.

49 Na de rol en de taak van de Raadadviseur-auditeur in herinnering te hebben gebracht, geeft de Commissie als haar mening te kennen, dat deze meewerkt aan de interne besluitvorming van de Commissie en ervoor instaat dat deze laatste volledig op de hoogte is van alle relevante gegevens van de zaak. De overlegging van het verslag van de Raadadviseur-auditeur aan de ondernemingen brengt diens onafhankelijkheid en constructieve rol in gevaar. Of het verslag aan de Commissie wordt overgelegd, is overgelaten aan het discretionaire oordeel van het met mededingingsaangelegenheden belaste lid, dat op verzoek van de Raadadviseur-auditeur diens verslag kan voegen bij de ontwerp-beschikking die aan de Commissie wordt voorgelegd. Ten slotte is het nutteloos het verslag aan de leden van het Adviescomité over te leggen.

50 Het Gerecht wijst om te beginnen op de relevante bepalingen van het als bijlage bij het Dertiende verslag over het mededingingsbeleid gevoegde mandaat van de Raadadviseur-auditeur, te weten:

"Artikel 2

De Raadadviseur-auditeur heeft tot taak de vlotte afwikkeling van de hoorzitting te verzekeren en daardoor bij te dragen tot het objectieve karakter zowel van de hoorzitting als van de eventueel te geven beschikking. Hij ziet er met name op toe dat met alle relevante feiten, ongeacht of zij al dan niet gunstig zijn voor de betrokkenen, ten volle rekening wordt gehouden bij het uitwerken van ontwerp-beschikkingen van de Commissie op het gebied van de mededinging.

Hij zorgt bij de uitoefening van zijn functies voor de inachtneming van de rechten van de verdediging, daarbij terzelfder tijd rekening houdend met de noodzaak voor een doeltreffende toepassing van de mededingingsregels overeenkomstig de geldende verordeningen en de door het Hof van Justitie vastgestelde beginselen.

Artikel 5

De Raadadviseur-auditeur brengt aan de directeur-generaal van de Mededinging verslag uit over de afwikkeling van de hoorzitting en over de conclusies welke hij daaruit trekt. Hij maakt zijn opmerkingen kenbaar over het vervolg van de procedure. Deze opmerkingen kunnen ondermeer de noodzaak betreffen van een aanvulling van de beschikbare informatie, het prijsgeven van bepaalde punten van bezwaar, dan wel een aanvullende mededeling van punten van bezwaar.

Artikel 6

De Raadadviseur-auditeur kan bij de uitoefening van zijn in artikel 2 omschreven taken, indien hij dat gewenst acht, zijn opmerkingen kenbaar maken aan het lid van de Commissie dat met mededingingsaangelegenheden is belast, wanneer laatstgenoemde het voorontwerp van beschikking wordt voorgelegd dat bestemd is voor het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities.

Artikel 7

Het lid van de Commissie dat met mededingingsaangelegenheden is belast kan eventueel op verzoek van de Raadadviseur-auditeur besluiten, het door laatstgenoemde uitgebrachte slotadvies te voegen bij de ontwerp-beschikking die aan de Commissie wordt voorgelegd, ten einde te waarborgen dat de Commissie, wanneer zij zich als beschikkinggevende instantie over een individueel geval uitspreekt, volledig van alle elementen van de zaak op de hoogte is."

51 Uit de tekst zelf van het mandaat van de Raadadviseur-auditeur blijkt, dat er geen enkele verplichting bestaat om diens verslag aan het Adviescomité of aan de Commissie over te leggen. In geen enkele bepaling wordt immers voorgeschreven dat dit verslag aan het Adviescomité moet worden overgelegd. De Raadadviseur-auditeur moet weliswaar verslag uitbrengen aan de directeur-generaal van de Mededinging (artikel 5) en kan, indien hij dat gewenst acht, zijn opmerkingen rechtstreeks kenbaar maken aan het met mededingingsaangelegenheden belaste lid van de Commissie (artikel 6), dat op zijn beurt, op verzoek van de Raadadviseur-auditeur, het slotadvies van laatstgenoemde bij de aan de Commissie voorgelegde ontwerp-beschikking kan voegen (artikel 7), doch geen enkele bepaling verplicht de Raadadviseur-auditeur, de directeur-generaal van de Mededinging of het met mededingingsaangelegenheden belaste lid van de Commissie het verslag van de Raadadviseur-auditeur aan de Commissie over te leggen.

52 Bijgevolg kan verzoekster niet met succes aanvoeren, dat het verslag van de Raadadviseur-auditeur niet aan het Adviescomité of aan de leden van de Commissie is overgelegd.

53 Het Gerecht wijst er overigens op, dat het recht van verweer niet eist, dat de ondernemingen waartegen een procedure krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag is ingeleid, de gelegenheid krijgen opmerkingen te maken over het verslag van de Raadadviseur-auditeur, dat een zuiver intern document van de Commissie is. Het Hof heeft dienaangaande geoordeeld, dat dit verslag voor de Commissie slechts de waarde van een niet-bindend advies heeft en dat het in die omstandigheden geen enkel element van beslissing bevat waarmee de gemeenschapsrechter bij de uitoefening van zijn toetsingsrecht rekening dient te houden (beschikking van 11 december 1986, zaak 212/86 R, ICI, r.o. 5 tot en met 8, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie). Het recht van verweer is immers rechtens genoegzaam geëerbiedigd wanneer de verschillende bij de opstelling van de eindbeschikking betrokken instanties naar behoren op de hoogte zijn gebracht van hetgeen de ondernemingen op de hun door de Commissie meegedeelde punten van bezwaar hebben geantwoord, en van de bewijselementen die de Commissie tot staving van deze punten van bezwaar heeft aangevoerd (arrest van het Hof van 9 november 1983, zaak 322/81, Michelin, Jurispr. 1983, blz. 3461, r.o. 7).

54 In dit verband moet worden opgemerkt, dat het verslag van de Raadadviseur-auditeur niet is bedoeld om het betoog van de ondernemingen aan te vullen of te corrigeren, en evenmin om nieuwe punten van bezwaar te formuleren of nieuw bewijsmateriaal tegen de ondernemingen aan te dragen.

55 Derhalve kunnen de ondernemingen aan de eerbiediging van het recht van verweer niet het recht ontlenen om te eisen dat het verslag van de Raadadviseur-auditeur hun voor het maken van opmerkingen wordt overgelegd (zie het arrest van het Hof van 17 januari 1984, gevoegde zaken 43/82 en 63/82, VBVB en VBBB, Jurispr. 1984, blz. 19, r.o. 25).

56 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

De vaststelling van de inbreuk

57 Volgens punt 80, eerste alinea, van de beschikking zijn de producenten die in de EEG polypropyleen verkochten, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van periodieke bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea, van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen.

58 In deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen over de perioden van 1980 tot maart 1982 (I) en van maart 1982 tot november 1983 (II) met betrekking tot het stelsel van periodieke bijeenkomsten (A), de prijsinitiatieven (B), de maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven (C) en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (D) rechtens genoegzaam heeft bewezen; daarbij zullen achtereenvolgens de inhoud van de bestreden handeling (a), de argumenten van partijen (b) en de beoordeling door het Gerecht (c) worden gegeven. Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

I - De periode van 1980 tot maart 1982

A - Bestreden handeling

59 In punt 105, derde alinea, van de beschikking wordt verklaard, dat Petrofina pas in 1980 - via Montefina - op de markt kwam en dat, zelfs indien haar vertegenwoordigers de bijeenkomsten pas in maart 1982 regelmatig begonnen bij te wonen (Petrofina' s standpunt ter zake is dubbelzinnig), de onderneming vanaf 1980 bij de quotaregelingen betrokken was.

60 Volgens punt 33 van de beschikking nam Petrofina in januari 1981 evenwel deel aan twee bijeenkomsten waarop werd besloten dat de in december 1980 vastgestelde prijsstijging, gebaseerd op een raffiaprijs van 1,75 DM/kg - die op 1 februari 1981 van kracht moest worden -, in twee etappes zou worden doorgevoerd: de richtprijs voor februari bleef 1,75 DM/kg en de prijs van 2,00 DM/kg moest "zonder uitzondering" worden ingevoerd met ingang van 1 maart. Er werd een tabel opgesteld van de richtprijzen in de zes nationale valuta' s voor de zes voornaamste polypropyleenkwaliteiten, die op 1 februari en 1 maart 1981 van kracht moesten worden.

61 Petrofina had tot maart 1982 geen afzonderlijke verkoopdienst buiten Montefina. Deze laatste verkocht de produktie van haar fabriek te Feluy immers namens de twee moedermaatschappijen, Montepolimeri en Fina. Voor de berekening van het quotum werd in deze periode echter meestal een afzonderlijk aandeel voor de twee moedermaatschappijen vastgesteld. Petrofina was derhalve vanaf 1980 uit eigen hoofde deelnemer aan de quotaregelingen. Ook wanneer dit niet het geval ware, draagt Petrofina evenwel de medeverantwoordelijkheid voor de deelneming van Montefina aan het kartel tot maart 1982 (punt 102, derde alinea, van de beschikking; zie ook punt 78, vijfde en achtste alinea).

62 Eind februari 1980 werd door de fabrikanten overeenstemming bereikt over de streefhoeveelheden voor 1980, uitgedrukt in ton, waarbij werd uitgegaan van een geraamde markt van 1 390 000 ton. Volgens punt 55 van de beschikking werd bij ATO en ICI een aantal tabellen aangetroffen waarin de voor iedere producent voor 1980 "overeengekomen streefhoeveelheden" waren aangegeven. Aangezien deze oorspronkelijke raming van de totale te verdelen markt te optimistisch bleek te zijn, moesten de quota van alle producenten worden verminderd om aan de totale jaarconsumptie van slechts 1 200 000 ton te worden aangepast. Behalve bij ICI en DSM kwamen de werkelijke verkopen bij de verschillende producenten in grote lijnen overeen met hun streefpercentage.

63 Volgens punt 56 van de beschikking werden over de verdeling van de markt voor 1981 langdurige en complexe onderhandelingen gevoerd. Tijdens de in januari 1981 gehouden bijeenkomsten werd overeengekomen, dat alle producenten, als tijdelijke maatregel om bij te dragen tot het welslagen van het prijsinitiatief van februari/maart, de maandelijkse verkopen zouden beperken tot een twaalfde van 85 % van hun "streefhoeveelheid" voor 1980. Ter voorbereiding van een duurzamer quotasysteem deelde iedere producent de vergadering mee, welke hoeveelheid hij in 1981 hoopte te verkopen. Samengeteld overtroffen deze "aspiraties" echter ruimschoots de geraamde totale vraag (punt 56 van de beschikking). Ondanks verschillende door Shell en ICI ingediende compromisvoorstellen werd voor 1981 geen definitieve quota-overeenkomst bereikt. Als lapmiddel werd het quotum van iedere producent van het voorafgaande jaar als theoretisch recht beschouwd en brachten de producenten iedere maand aan de vergadering verslag uit over hun werkelijke verkopen. Op die manier werd toezicht uitgeoefend op de feitelijke verkopen, als een correctie op de louter abstracte verdeling van de markt op grond van de quota voor 1980 (punt 57 van de beschikking).

B - Argumenten van partijen

64 Verzoekster betoogt allereerst, dat zij pas vanaf mei 1982 sommige van de gelaakte bijeenkomsten heeft bijgewoond.

65 Verder voert de Commissie geen enkel bewijs aan voor haar stelling dat verzoekster aan de vaststelling van richtprijzen heeft deelgenomen; in antwoord op een vraag van het Gerecht heeft de Commissie immers moeten erkennen, dat Petrofina niet had deelgenomen aan de bijeenkomsten van januari 1981.

66 Ten slotte heeft verzoekster nooit deelgenomen aan de vaststelling van quota en het feit dat de naam Petrofina voorkomt op een aantal bij ICI en ATO ontdekte tabellen (bijlagen 55 tot en met 61 van de algemene mededeling van de punten van bezwaar; hierna: bijl. a.b.), waarin voor elke onderneming de verkoopcijfers en de "targets" ("streefhoeveelheden") voor 1980 en 1981 zijn opgenomen, is geen voldoende bewijs voor de deelneming van Petrofina aan een kartel. Bovendien bevatten de door de Commissie overgelegde tabellen grove fouten met betrekking tot verzoeksters verkoopcijfers en daadwerkelijke capaciteit, hetgeen aantoont dat het niet zijzelf is geweest die die cijfers heeft verstrekt.

67 De Commissie herinnert eraan, dat zij in punt 105, derde alinea, van de beschikking heeft verklaard, dat de houding van Petrofina ter zake van de bijeenkomsten in de periode vóór maart 1982 noodzakelijkerwijs dubbelzinnig was, aangezien haar verkoop van polypropyleen in die periode werd verricht door Montefina, de gemeenschappelijke verkoopmaatschappij van Petrofina en Monte. Al is het niet zeker dat Petrofina op de vóór maart 1982 gehouden bijeenkomsten afzonderlijk vertegenwoordigd was, het feit dat zij en Monte in de ontwerpen voor een verdeling van de markt in de regel apart worden behandeld, lijkt erop te wijzen, dat zij vanaf 1980 aan het kartel heeft deelgenomen.

68 Dat verzoekster in de betrokken periode aan het kartel heeft deelgenomen, vloeit derhalve voort uit het feit dat zij in die periode aan het quotastelsel heeft deelgenomen.

69 Dat verzoekster aan het quotastelsel heeft deelgenomen, blijkt dan weer uit het feit dat haar naam in verschillende cijfertabellen betreffende de toekenning van quota in 1980 en 1981 voorkomt.

70 Voor 1980 gaat het in de eerste plaats om een bij ATO ontdekte tabel (bijl. 60 a.b) van 26 februari 1980 met als opschrift "Polypropylene - Sales target 1980 (kt)" (("Polypropyleen - Verkoopdoel 1980 (kt)")), waarin voor alle producenten uit West-Europa een "1980 target" ("verkoopdoel voor 1980") wordt vergeleken met de "opening suggestions" ("openingsvoorstellen"), de "proposed adjustments" ("voorgestelde aanpassingen") en de "agreed targets 1980" ("voor 1980 overeengekomen steefhoeveelheden"). Ter terechtzitting heeft de Commissie uitgelegd, dat Petrofina' s betrokkenheid bij de opstelling van deze tabel blijkt uit de daarin voorkomende verwijzing naar een door Petrofina voorgestelde aanpassing ("Based on 1979 + Petrofina adjust") ("Op basis van de cijfers voor 1979 + de door Petrofina voorgestelde aanpassing"). Het in deze tabel aan Petrofina toegekende quotum komt overeen met het quotum dat is vermeld in een tweede tabel, die afkomstig is van ICI (bijl. 57 a.b.) en dateert van 8 oktober 1980, waarin voor alle Westeuropese producenten de "1980 Nameplate Capacity" ("nominale capaciteit in 1980") wordt vergeleken met de "1980 quota" ("quota voor 1980").

71 Voor 1981 gaat het om een van ICI afkomstige tabel van 9 oktober 1980 (bijl. 58 a.b.), waarin voor alle producenten in West-Europa voor 1980 de "effective capacity" ("werkelijke capaciteit"), de "aspirations" ("aspiraties"), de "market shares" ("marktaandelen"), de "hence actuals" ("actuele cijfers") en de "hence loading" ("actuele gebruik") in een percentage van de "effective capacity" worden vergeleken en voor 1981 de "effective capacity", de "market share proposal ICI 1981" ("door ICI in 1981 gedane voorstel betreffende de marktaandelen"), de "1981 sales at 1980 loading of 1981 cap." ("in 1981 verrichte verkopen tegen het gebruikspercentage van 1980 toegepast op de capaciteit van 1981"), de "tonnages of 1980 share" ("in ton uitgedrukte marktaandelen in 1980") en de "Pro-rated to 1981 Market" ("pro-rataverdeling van de markt voor 1981"). In haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.) verklaart ICI over deze tabel:

"The document was prepared within ICI as an internal working document in order to make an estimate of the volume 'aspirations' of the West European polypropylene producers for 1981, and to compare such 'aspirations' with previous 'Target Tonnages' and 'actual' sales achievements thus enabling ICI to take part in discussions on 'Target Tonnages' for 1981.

The source of information for actual historic figures in this table would have been the producers themselves. However, figures for Amoco/Hercules, and certain other producers eg the reference to 'Spanish' , would have been estimated from industry figures generally available from Fides.

The hand written figures in the 1980 'actual' column: detailed precisely actual sales for the year 1980 (in contrast to the rounded figures given in the typed column); clarified the Amoco/Hercules figures; and corrected a mistaken figure for Petrofina".

("Dit document is bij ICI opgesteld als een intern werkdocument om de in hoeveelheden uitgedrukte 'aspiraties' van de Westeuropese polypropyleenproducenten voor 1981 te ramen en deze 'aspiraties' te vergelijken met de eerdere 'streefhoeveelheden' en met de 'werkelijk' verrichte verkopen ten einde ICI in staat te stellen deel te nemen aan de besprekingen over de 'streefhoeveelheden' voor 1981.

De in deze tabel opgenomen reeds gerealiseerde cijfers zijn wellicht van de producenten zelf afkomstig. De cijfers voor Amoco/Hercules en voor sommige andere producenten, zoals bij voorbeeld die onder de rubriek 'Spanjaarden' , zijn echter waarschijnlijk ramingen op basis van de door Fides verstrekte en voor iedereen toegankelijke cijfers over de bedrijfstak.

De met de hand geschreven cijfers in de kolom 'werkelijke cijfers' 1980 bevatten het exacte cijfer van de werkelijke verkopen in 1980 (in tegenstelling tot de afgeronde cijfers in de getypte kolom), verduidelijkten de cijfers voor Amoco/Hercules en corrigeerden een verkeerd cijfer voor Petrofina."

Verder gaat het om een bij ICI gevonden tabel (bijl. 59 a.b.) waarin de in ton en marktaandeel uitgedrukte verkopen van alle producenten worden vergeleken onder de navolgende rubrieken: "1979 actual", "1980 target", "(1980) actual" en "1981 aspirations". De Commissie wijst erop, dat de in deze twee tabellen vermelde verkoopdoelen voor Petrofina met elkaar overeenstemmen.

72 De Commissie merkt op dat, ook al zouden de in de genoemde tabellen voorkomende verkoopcijfers verkeerd blijken te zijn, gelijk door verzoekster is gesteld, Petrofina niet opkomt tegen de in de verschillende tabellen opgenomen en onderling overeenkomende cijfers betreffende de verkoopdoelen. Overigens, zelfs in de veronderstelling dat de Petrofina betreffende cijfers die voorkomen in de als bijlagen 58, 61 en 65 tot en met 67 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar gevoegde tabellen niet overeenkomen met de werkelijk behaalde resultaten, betekent dit nog helemaal niet dat er geen overleg is geweest. Het overleg blijkt uit het bestaan zelf van de betrokken tabellen; of de daarin vermelde verkoopdoelen zijn gehaald, is irrelevant. Een eventueel gebrek aan overeenstemming tussen deze cijfers en de door Petrofina daadwerkelijk op de markt behaalde resultaten doet derhalve niet de minste afbreuk aan de bewijskracht van de tabellen waarin die cijfers voorkomen. De betwiste cijfers betreffen trouwens slechts enkele van de in de betrokken tabellen vervatte gegevens. Zij kunnen de tabellen waarin zij voorkomen, derhalve niet in hun geheel verdacht maken.

C - Beoordeling door het Gerecht

73 Het Gerecht stelt vast, dat de Commissie in antwoord op een van zijn schriftelijke vragen en ter terechtzitting heeft erkend, zoals zij reeds in punt 78, achtste alinea, van de beschikking had gedaan, dat zij over geen enkel bewijs beschikt voor haar stelling dat Petrofina vóór maart 1982 aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft deelgenomen, en dat de vermelding in punt 33, derde alinea, van de beschikking dat Petrofina de twee bijeenkomsten van januari 1981 heeft bijgewoond, op een materiële vergissing berust.

74 In die omstandigheden moet worden geconcludeerd, dat de door verzoekster in repliek en ter terechtzitting ontkende deelneming aan de periodieke bijeenkomsten die de polypropyleenproducenten tussen 1980 en maart 1982 hebben gehouden, niet rechtens genoegzaam is bewezen en dat het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen op dit punt inderdaad een vergissing bevat, zoals verzoekster heeft verklaard zonder door de Commissie te zijn weersproken.

75 Verder moet worden aangenomen dat, nu verzoekster in de betrokken periode niet aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft deelgenomen en er met betrekking tot die periode ook geen aanwijzingen bestaan over haar gedrag inzake de prijzen, evenmin rechtens genoegzaam bewezen is dat verzoekster tussen 1980 en maart 1982 te zamen met andere polypropyleenproducenten bij de vaststelling van richtprijzen betrokken was. VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0002.1

76 Derhalve moet worden nagegaan of, gelijk door de Commissie is gesteld, op basis van de vermelding van verzoeksters naam in de tabellen met de kwantitatieve verkoopdoelen voor de betrokken periode, alsnog kan worden aangetoond, dat verzoekster tussen 1980 en maart 1982 aan de inbreuk heeft deelgenomen.

77 Uit de door de Commissie overgelegde documenten (bijl. 57 tot en met 61 en 65 tot en met 67 a.b.) blijkt, dat de producenten handelsgegevens hebben uitgewisseld en deze tijdens de bijeenkomsten hebben besproken met het oog op de vaststelling van kwantitatieve verkoopdoelen. De in deze documenten gebezigde terminologie (zoals "opening suggestions" (("openingsvoorstellen")), "proposed adjustments" (("voorgestelde aanpassingen")), "agreed targets" (("overeengekomen streefhoeveelheden")) ) rechtvaardigt de conclusie, dat de producenten wilsovereenstemming hebben bereikt.

78 Bij gebreke van enig bewijs voor de deelneming van Petrofina aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten in de betrokken periode stelt het Gerecht evenwel vast, dat de Commissie niet heeft aangetoond, dat verzoekster bij de opstelling van de tabellen met de kwantitatieve verkoopdoelen, en derhalve bij de vaststelling van die doelen, betrokken was. Dat de naam van verzoekster of van Montefina in deze tabellen voorkomt, kan immers niet als een afdoende bewijs worden beschouwd, daar in die periode de hele polypropyleenproduktie van Petrofina werd verkocht door Montefina, de gemeenschappelijke dochtermaatschappij van verzoekster en Monte, en verzoeksters partner in de gemeenschappelijke dochtermaatschappij noodzakelijkerwijs op de hoogte was van de produktiecapaciteit en de verkoop van Montefina alsmede van de aspiraties van Petrofina en deze gegevens waarschijnlijk tijdens de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft meegedeeld om op doeltreffende wijze aan de vaststelling van de kwantitatieve verkoopdoelen te kunnen deelnemen. Op de tabel van 8 oktober 1980 (bijl. 57 a.b.) staat trouwens naast de naam Montefina als "1980 quota" vermeld: "20 to Petrofina - balance included in Montedison" ("20 voor Petrofina - de rest voor Montedison"). Aangenomen dient te worden, dat laatstgenoemde onderneming, die de overeenkomst over de verdeling van de verkoophoeveelheden tussen haarzelf en verzoekster binnen hun gemeenschappelijke dochtermaatschappij kende, daaruit gewoon de consequenties heeft getrokken voor het aan verzoekster toekomende quotum door die overeenkomst na de besprekingen waaraan zij had deelgenomen, te extrapoleren uitgaande van haar quotum in de totale produktie van Montefina.

79 Verder stelt het Gerecht vast, dat in de beschikking niet is gesteld en derhalve ook niet rechtens genoegzaam is aangetoond, dat Montefina als zelfstandige eenheid aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft deelgenomen of betrokken was bij de vaststelling van richtprijzen of verkoophoeveelheden. Derhalve heeft de Commissie "de deelneming van Montefina aan het kartel tot maart 1982" (punt 102, derde alinea, laatste zin, van de beschikking) niet rechtens genoegzaam aangetoond en kan verzoekster niet "medeverantwoordelijk" worden geacht voor een dergelijke deelneming. Dit klemt te meer, daar de Commissie ter terechtzitting heeft verklaard, dat punt 102, derde alinea, laatste zin, van de beschikking niet bedoeld was om verzoekster medeverantwoordelijk te stellen voor de eventuele concurrentiebeperkende handelingen van haar partner in de gemeenschappelijke dochtermaatschappij Montefina, waarvan verzoekster via Montefina zelf zou hebben geprofiteerd, maar tot doel had verzoekster de medeverantwoordelijkheid toe te schuiven voor de handelingen van Montefina zelf die een deelneming zouden impliceren aan de inbreuk die verzoekster volgens de beschikking heeft gemaakt.

80 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie niet rechtens genoegzaam heeft aangetoond, dat verzoekster of Montefina heeft deelgenomen aan het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, dat onder meer tot doel had richtprijzen en verkoophoeveelheden vast te stellen, of te zamen met andere polypropyleenproducenten richtprijzen of verkoophoeveelheden voor de periode van begin 1980 tot maart 1982 heeft vastgesteld.

II - De periode van maart 1982 tot november 1983

A - Het stelsel van periodieke bijeenkomsten

a) Bestreden handeling

81 In de punten 18 en 105, derde en vierde alinea, van de beschikking wordt gesteld, dat Petrofina aan het stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten heeft deelgenomen door het regelmatig bijwonen van de tussen maart 1982 en september 1983 gehouden bijeenkomsten. De eerste met zekerheid vastgestelde bijeenkomst uit die periode vond plaats op 10 maart 1982 (punt 58, tweede alinea).

82 Volgens punt 21 van de beschikking hadden die periodieke bijeenkomsten vooral ten doel, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten.

b) Argumenten van partijen

83 Verzoekster stelt, dat zij de bijeenkomst van producenten van 10 maart 1982 niet heeft bijgewoond en dat dit blijkt uit het bij Hercules gevonden verslag (bijl. 23 a.b.) van die bijeenkomst. Dit verslag bevat immers een grove fout met betrekking tot de produktiecapaciteit van Petrofina (50 kiloton per jaar in plaats van 30). Verder ontkent zij, de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 november 1982 te hebben bijgewoond.

84 Voorts wijst zij erop, dat haar deelneming aan de door haar bijgewoonde bijeenkomsten, passief is geweest en enkel tot doel had, informatie op te doen om zich een plaats op de markt te veroveren. Dit blijkt ook uit haar concurrentiegedrag op de markt; in tal van documenten wordt haar gedrag - zowel ter zake van de prijzen als ter zake van de verkoophoeveelheden - door haar concurrenten immers als agressief of verstorend aangemerkt. Dit wordt ook bevestigd door het rapport van een onafhankelijk accountantskantoor, Coopers en Lybrand, (hierna: het rapport Coopers en Lybrand) alsmede door een econometrische studie van de Duitse markt verricht door prof. Albach van de Universitaet Bonn.

85 De Commissie betoogt, dat Petrofina regelmatig heeft deelgenomen aan de bijeenkomsten en in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen ((bijlage I bij de tot Petrofina gerichte individuele mededeling van de punten van bezwaar: hierna: bijl. i.b. Petrofina) zelf heeft erkend, dat bepaalde personeelsleden van haar Chemical Sales Division de bijeenkomsten hadden bijgewoond. Volgens de Commissie is de eerste bijeenkomst waaraan Petrofina heeft deelgenomen, die van 10 maart 1982 (bijl. 23 a.b.).

c) Beoordeling door het Gerecht

86 Het Gerecht stelt vast, dat Petrofina in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen heeft verklaard, dat "een aantal personeelsleden van de Chemical Sales Division van onze vennootschap vanaf maart 1982 de in uw brief genoemde bijeenkomsten hebben bijgewoond" (bijl. 1 i.b. Petrofina); bovendien bevat dit antwoord een opsomming van 25 bijeenkomsten - de Commissie had gesteld dat er 29 hadden plaatsgevonden - die in de periode van 18 mei 1982 tot 30 september 1983 hebben plaatsgevonden en waarvoor verzoekster heeft aangegeven door wie zij vertegenwoordigd was.

87 Wat verzoeksters deelneming aan een bijeenkomst van 10 maart 1982 betreft, moet worden opgemerkt, dat deze bijeenkomst weliswaar niet voorkomt op de lijst van de bijeenkomsten waarvoor verzoekster heeft aangegeven door wie zij was vertegenwoordigd, maar niettemin heeft plaatsgevonden in een periode waarvoor verzoekster deelneming aan de bijeenkomsten heeft toegegeven ("vanaf maart 1982"); bovendien ontkent verzoekster niet, dat zij heeft deelgenomen aan een andere bijeenkomst, die van 13 mei 1982, die evenmin op de lijst van Petrofina voorkomt, doch waarvan de Commissie in punt 37, tweede alinea, van de beschikking heeft gezegd dat Petrofina eraan heeft deelgenomen.

88 De in het verslag van de bijeenkomst van 10 maart 1982 (bijl. 23 a.b.) voorkomende vergissing betreffende de produktiecapaciteit van Petrofina is niet van dien aard, dat zij de conclusies van de Commissie kan aantasten, daar dezelfde vergissing voorkomt in tal van andere documenten betreffende perioden waarvoor Petrofina deelneming aan de bijeenkomsten heeft toegegeven. Wat dit betreft, kan in de omstandigheid dat de door verzoekster op 11 maart 1982 gegeven prijsinstructie volledig overeenstemt met de op deze bijeenkomst vastgestelde richtprijs, een bijkomende aanwijzing voor de aanwezigheid van Petrofina op deze bijeenkomst worden gezien.

89 Derhalve moet worden aangenomen, dat verzoekster de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten tussen maart 1982 en eind september 1983 regelmatig heeft bijgewoond, ook al ontkent zij te hebben deelgenomen aan de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 november 1982.

90 Verder heeft de Commissie zich op basis van de door ICI in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.) verstrekte gegevens, die door talrijke verslagen van bijeenkomsten zijn bevestigd, terecht op het standpunt gesteld, dat de bijeenkomsten vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen. In dat antwoord van ICI staat namelijk te lezen: " 'Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)" en "A number of proposals for the volume of individual producers were discussed at meetings" ("De 'richtprijzen' die vanaf 1 januari 1979 van tijd tot tijd door producenten voor de basiskwaliteit van elk van de belangrijkste categorieën polypropyleen zijn voorgesteld, zijn weergegeven in bijlage (...)" en "Een aantal voorstellen betreffende de hoeveelheden van individuele producenten werd tijdens bijeenkomsten besproken").

91 Bovendien kon de Commissie uit het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen, waarin staat te lezen: "Only 'Bosses' and 'Experts' meetings came to be held on a monthly basis (...) By late 1978/early 1979 it was determined that the 'ad hoc' meetings of Senior Managers should be supplemented by meetings of lower level managers with more marketing knowledge" (("Alleen de bijeenkomsten van 'bosses' en 'experts' vonden maandelijks plaats (...) Eind 1978/begin 1979 werd besloten, dat de 'ad hoc' -bijeenkomsten van Senior Managers moesten worden aangevuld met bijeenkomsten van lagere managers die meer wisten van marketing")), alsmede uit het feit dat de betrokken bijeenkomsten hetzelfde karakter en hetzelfde doel hadden, op goede gronden afleiden, dat deze deel uitmaakten van een stelsel van periodieke bijeenkomsten.

92 Verder moet worden opgemerkt, dat het passieve karakter van Petrofina' s deelneming aan de bijeenkomsten wordt tegengesproken door verklaringen van verzoekster zelf, die toegeeft dat zij soms bepaalde gegevens over haar in ton uitgedrukte maandelijkse verkopen heeft verstrekt, en door de verslagen van bepaalde bijeenkomsten, zoals die van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.) waarop Petrofina haar betrekkingen met Monte binnen hun gemeenschappelijke dochtermaatschappij Montefina uit de doeken heeft gedaan, alsmede door de door een personeelslid van ICI opgestelde en 8 december 1982 gedateerde notitie (bijl. 77 a.b.) van een telefoongesprek tussen ICI en Hercules over een voorstel van Petrofina over de quota voor het eerste kwartaal van 1983.

93 Uit bovenstaande overwegingen volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen, dat verzoekster tussen maart 1982 en september 1983 regelmatig heeft deelgenomen aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, dat die bijeenkomsten inzonderheid ten doel hadden richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en stelselmatig plaatsvonden, en dat verzoekster niet louter passief aan die bijeenkomsten heeft deelgenomen.

B - De prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

94 Volgens punt 28 van de beschikking is door middel van prijsinitiatieven een stelsel van richtprijzen toegepast.

95 Volgens de punten 37 tot en met 39 van de beschikking nam Petrofina deel aan het prijsinitiatief van juni/juli 1982, dat plaatsvond in het kader van het herstel van het evenwicht tussen vraag en aanbod op de markt. Tot dat initiatief was besloten tijdens de op 13 mei 1982 gehouden bijeenkomst van producenten, die door Petrofina werd bijgewoond. Tijdens die bijeenkomst werd een gedetailleerde tabel met richtprijzen voor 1 juni opgesteld, waarin de prijzen voor de verschillende kwaliteiten polypropyleen in de diverse nationale valuta' s werden aangegeven (2,00 DM/kg voor raffia).

96 Na de bijeenkomst van 13 mei 1982 gaven ATO, BASF, Hoechst, Hercules, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die, op enkele onbelangrijke uitzonderingen na, overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomst vastgestelde richtprijzen (punt 39 van de beschikking). In de beschikking wordt evenwel erkend dat geen prijsinstructies van verzoekster beschikbaar waren. Toen zij op 9 juni 1982 bijeenkwamen, konden de producenten slechts bescheiden prijsverhogingen rapporteren.

97 Volgens de beschikking (punt 40) nam verzoekster ook deel aan het prijsinitiatief van september/november 1982, waartoe tijdens de bijeenkomst van 20 en 21 juli 1982 was besloten en dat erop was gericht, de prijs te verhogen tot 2,00 DM/kg op 1 september en tot 2,10 DM/kg op 1 oktober. Petrofina was aanwezig op de meeste, zo niet alle bijeenkomsten die van juli tot november 1982 zijn gehouden en waarop genoemd prijsinitiatief is gepland en gevolgd (punt 45 van de beschikking). Tijdens de bijeenkomst van 20 augustus 1982 werd de voor 1 september geplande prijsverhoging uitgesteld tot 1 oktober en die beslissing werd op de bijeenkomst van 2 september 1982 bevestigd (punt 41 van de beschikking).

98 Na de bijeenkomsten van 20 augustus en 2 september 1982 gaven ATO, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Shell prijsinstructies die overeenkwamen met de tijdens die bijeenkomsten vastgestelde richtprijs (punt 43 van de beschikking).

99 Volgens de beschikking (punt 44) vond er op 21 september 1982 een bijeenkomst plaats, waarop werd gesproken over de stappen die waren genomen om het eerder vastgestelde doel te bereiken. Er bleek algemene instemming te bestaan over een voorstel om de prijs met ingang van november/december 1982 te verhogen tot 2,10 DM/kg. Die verhoging was definitief geworden op de bijeenkomst van 6 oktober 1982.

100 Na de bijeenkomst van 6 oktober 1982 gaven BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte, Shell en Saga prijsinstructies om de overeengekomen verhoging toe te passen (punt 44, tweede alinea, van de beschikking).

101 Tijdens de bijeenkomst van december 1982 werd overeengekomen, dat het voor november/december gestelde streefniveau tegen eind januari 1983 moest zijn ingevoerd (punt 46, tweede alinea, van de beschikking).

102 Volgens punt 47 van de beschikking heeft verzoekster tot slot ook aan het prijsinitiatief van juli/november 1983 deelgenomen. Tijdens de bijeenkomst van 3 mei 1983 werd overeengekomen, dat de producenten zouden trachten in juni 1983 een richtprijs van 2,00 DM/kg toe te passen. Op de bijeenkomst van 20 mei 1983 werd dit aanvankelijk gestelde doel echter uitgesteld tot september en werd als tussenstap een doel van 1,85 DM/kg met ingang van 1 juli gesteld. Tijdens een op 1 juni 1983 gehouden bijeenkomst bevestigden de aanwezige producenten - waaronder Petrofina - vervolgens hun volledige instemming met een stijging tot 1,85 DM/kg. Daarbij werd overeengekomen, dat Shell in het openbaar zou leiden in het vaktijdschrift European Chemical News (hierna: ECN).

103 Volgens punt 49 van de beschikking gaven ICI, DSM, BASF, Hoechst, Linz, Shell, Hercules, ATO, Petrofina en Solvay na de bijeenkomst van 20 mei 1983 instructies aan hun verkoopkantoren om met ingang van 1 juli een prijs van 1,85 DM/kg voor raffia toe te passen. Van ATO en Petrofina werden slechts onvolledige prijsinstructies verkregen, maar die bevestigen dat deze producenten het nieuwe prijsniveau toepasten, zij het in het geval van Petrofina en Solvay met enige vertraging. Met uitzondering van Huels (waarvoor de Commissie geen prijsinstructies voor juli 1983 heeft gevonden), blijken derhalve alle producenten die de bijeenkomsten hadden bijgewoond dan wel hun steun voor de nieuwe richtprijs van 1,85 DM/kg hadden toegezegd, instructies te hebben gegeven om de nieuwe prijs toe te passen.

104 Volgens punt 50 van de beschikking vonden er verder nog bijeenkomsten plaats op 16 juni, 6 en 21 juli, 10 en 23 augustus en 5, 15 en 29 september 1983, die door alle vaste deelnemers werden bijgewoond. Eind juli en begin augustus 1983 deden BASF, DSM, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Solvay, Monte en Saga aan hun diverse nationale verkoopkantoren prijsinstructies toekomen (gebaseerd op een raffiaprijs van 2,00 DM/kg), die met ingang van 1 september van kracht zouden worden. In een interne nota van Shell van 11 augustus, betreffende haar prijzen in het Verenigd Koninkrijk, wordt vermeld, dat Shell' s dochteronderneming in het Verenigd Koninkrijk "ernaar streefde", dat per 1 september basisprijzen van kracht zouden zijn die overeenstemden met de door de andere producenten vastgestelde richtprijzen. Tegen het einde van de maand gaf Shell haar verkoopkantoor in het Verenigd Koninkrijk echter opdracht, de volle verhoging uit te stellen tot de andere producenten het gewenste basisniveau hadden bereikt. Behoudens onbeduidende afwijkingen waren die instructies identiek voor alle kwaliteiten en nationale valuta' s.

105 Volgens punt 50, laatste alinea, van de beschikking blijkt uit de bij de fabrikanten verkregen prijsinstructies, dat later werd besloten door te gaan op de voet van de verhoging van september en de prijs voor raffiakwaliteit per 1 oktober te verhogen tot 2,10 DM/kg en per 1 november tot 2,25 DM/kg. BASF, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay - aldus punt 51, eerste alinea, van de beschikking - zonden voor de maanden oktober en november ieder afzonderlijk instructies aan hun verkoopkantoren, waarin identieke prijzen werden vastgesteld. Hercules gaf in eerste instantie iets lagere prijzen op.

106 In punt 51, tweede en derde alinea, van de beschikking wordt opgemerkt dat ATO en Petrofina, ofschoon zij op alle op deze aangelegenheid betrekking hebbende bijeenkomsten aanwezig waren, beweren dat voor zover in de periode van juli tot november 1983 interne prijsinstructies werden gegeven, dit mondeling geschiedde. In een bij ATO aangetroffen en 28 september 1983 gedateerde nota komt evenwel een tabel voor met als kop "Rappel du prix de cota (sic)", waarin voor verschillende landen voor september en oktober prijzen voor de drie belangrijkste kwaliteiten polypropyleen worden vastgesteld, die identiek zijn met die van BASF, DSM, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte en Solvay. Tijdens de in oktober 1983 bij ATO verrichte verificatie bevestigden de vertegenwoordigers van het bedrijf, dat die prijzen aan de verkoopkantoren waren meegedeeld.

107 Volgens punt 105, vierde alinea, van de beschikking heeft de inbreuk, welke de datum van de laatste bijeenkomst ook moge geweest zijn, tot november 1983 voortgeduurd; de overeenkomst bleef immers tot ten minste dat tijdstip effect sorteren, aangezien november de laatste maand is waarvan bekend is dat richtprijzen werden overeengekomen en prijsinstructies werden gegeven.

108 In punt 51, laatste alinea, van de beschikking verklaart de Commissie tot slot, dat eind 1983 in de vakpers gewag werd gemaakt van een stabilisering van de polypropyleenprijzen op een marktprijs voor raffiakwaliteit van 2,08 à 2,15 DM/kg (het nagestreefde doel was zoals gezegd 2,25 DM/kg).

b) Argumenten van partijen

109 Verzoekster voert aan, dat de omstandigheid dat zij slechts passief op de bijeenkomsten aanwezig was, meebrengt dat de Commissie uit die aanwezigheid niet kan afleiden dat zij aan prijsovereenkomsten heeft deelgenomen.

110 Verder betoogt zij, dat zij haar prijzen nooit naar maatstaf van de richtprijzen heeft vastgesteld en dat uit de door de Commissie als bewijs aangevoerde elementen niet het omgekeerde valt af te leiden.

111 Allereerst was zij niet aanwezig op de bijeenkomst van 10 maart 1982 waarop volgens de Commissie een richtprijs van 2,00 DM/kg voor 1 april is vastgesteld; het telexbericht dat zij op 11 maart 1982 aan haar verkoopafdelingen heeft gestuurd (bijl. 2 i.b. Petrofina), had dus niets te maken met deze bijeenkomst.

112 Vervolgens heeft de Commissie het verslag van de bijeenkomst van 21 september 1982 (bijl. 30 a.b.) verkeerd geïnterpreteerd; verzoeksters marktgedrag na deze overeenkomst toont overigens aan dat haar aanwezigheid op deze bijeenkomst geen enkele invloed heeft gehad.

113 Ten derde had het telexbericht dat zij op 20 juli 1983 aan haar verkoopafdelingen heeft gestuurd (bijl. 5 i.b. Petrofina), niets te maken met de op de bijeenkomst van 20 mei 1983 (bijl. 39 a.b.) ter sprake gebrachte richtprijs, daar een technische storing aan de oorsprong ligt van de inhoud van dit telexbericht.

114 Bovendien heeft de Commissie geen van Petrofina uitgaande en met de richtprijzen overeenstemmende prijsinstructies kunnen overleggen die enige toepassing van die richtprijzen aantonen. Integendeel, uit tal van documenten blijkt, dat verzoekster tijdens de hele periode waarin zij op de polypropyleenmarkt aanwezig was, als een "persistent troublemaker" ("eeuwige onruststoker") werd beschouwd, en de door haar overgelegde grafieken tonen aan, dat zij haar reële prijzen in 97 % van de gevallen niet op de richtprijzen heeft afgestemd en dat haar prijzen tot 30 % lager waren dan de richtprijzen. Zij verwijst daarvoor naar het rapport Coopers en Lybrand.

115 Ten slotte is de conclusie dat zij betrokken was bij de vaststelling van richtprijzen door de polypropyleenproducenten, in tegenspraak met de omstandigheid dat Amoco en BP bij de beschikking buiten vervolging zijn gesteld niettegenstaande in punt 78, laatste alinea, van die beschikking wordt gezegd, dat die ondernemingen in sommige gevallen hun prijzen in overeenstemming schijnen te hebben gebracht met de op de bijeenkomsten overeengekomen richtprijzen.

116 De periode van oktober tot en met november 1983 is overigens ten onrechte in aanmerking genomen. De bijeenkomsten zijn uiterlijk half oktober afgeschaft en de op het einde van het jaar doorgevoerde prijsverhogingen staan volledig los van de voordien gehouden bijeenkomsten van producenten, zoals uit de studie van professor Albach blijkt.

117 De Commissie verklaart, dat de beschikking de vaststelling van verzoeksters deelneming aan de prijsinitiatieven van 1982 en 1983 op heel wat bewijsmateriaal baseert. Algemeen kan worden gesteld, dat Petrofina' s deelneming aan prijsovereenkomsten wordt aangetoond door het feit dat zij bijeenkomsten heeft bijgewoond uit de verslagen waarvan blijkt, dat daarop richtprijzen zijn vastgesteld.

118 Uit het verslag van de door Petrofina bijgewoonde bijeenkomst van 10 maart 1982 (bijl. 23 a.b.) blijkt, dat overeenstemming werd bereikt over een richtprijs van 2,00 DM/kg voor 1 april 1982. Petrofina heeft die overeenkomst de dag daarop ten uitvoer gelegd door haar verkoopafdelingen in Duitsland bij telexbericht te gelasten deze prijs vanaf 1 april 1982 toe te passen. De tenuitvoerlegging van de overeenkomst wordt niet tegengesproken door de aan de verkopers gelaten marge voor onderhandelingen met de klanten, daar de "richtprijzen" slechts als uniforme grondslag voor de onderhandelingen met de klanten waren bedoeld.

119 Verder toont het verslag van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.) aan, dat Petrofina betrokken was bij de vaststelling van een richtprijs van 2,00 DM/kg voor 1 juni 1982.

120 Ten derde blijkt uit het verslag van de bijeenkomst van 21 september 1982, dat Petrofina betrokken was bij een afspraak om de richtprijzen te ondersteunen. Op die bijeenkomst heeft Petrofina immers gesignaleerd, dat zij slechts twee afwijkingen van de richtprijzen had toegestaan, en ter rechtvaardiging van die afwijkingen heeft zij aangevoerd dat die prijzen overeenstemden met lagere prijzen die tijdens de overeenkomst waren bevestigd.

121 Ten slotte blijkt uit het verslag van de bijeenkomst van 1 juni 1983, dat Petrofina partij was bij een overeenkomst over een richtprijs van 1,85 DM/kg voor 1 juli 1983, daar tijdens die bijeenkomst "those present reaffirmed complete commitment to the 1.85 move to be achieved by 1st July" ("de aanwezigen herhaalden dat zij vastbesloten waren de richtprijs van 1,85 tegen 1 juli toe te passen").

122 Daarbij komt, dat Petrofina op 20 juli 1983 een prijsinstructie heeft gegeven die overeenkwam met de op die bijeenkomst vastgestelde richtprijs, hetgeen haar deelneming aan de toepassing van de richtprijzen aantoont.

123 Met betrekking tot het rapport Coopers en Lybrand merkt de Commissie overigens op, dat zij nooit heeft gesteld dat alle producenten een uniforme prijs hadden afgesproken, zodat verzoeksters argument inzake het verschil tussen de richtprijzen en de door haar feitelijk toegepaste prijzen elke grond mist.

124 In dupliek voert de Commissie nog aan, dat Petrofina' s uitlegging van bovengenoemde documenten op zichzelf misschien plausibel klinkt, doch elke grond mist wanneer men rekening houdt met de feitelijke context van die documenten, namelijk de algemene overeenkomst over prijzen en quota zoals deze in de beschikking is beschreven.

125 De Commissie verwerpt ook verzoeksters argument als zou zij anders zijn behandeld dan de Amoco en BP; aangezien deze ondernemingen niet aan de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten hebben deelgenomen, ontbreekt de "kern" van het bewijs voor hun deelneming aan het gestelde prijskartel.

126 Ten slotte betoogt zij, dat ook al zijn er na september 1983 geen bijeenkomsten meer geweest, de gevolgen van het kartel zich ook nog in oktober en november 1983 hebben doen gevoelen, zodat die maanden in aanmerking moesten worden genomen.

c) Beoordeling door het Gerecht

127 Uit de verslagen van de periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten blijkt, dat de aan die bijeenkomsten deelnemende producenten de in de beschikking genoemde prijsinitiatieven zijn overeengekomen. Zo staat in het verslag van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.) te lezen:

"everyone felt that there was a very good opportunity to get a price rise through before the holidays + after some debate settled on DM 2.00 from 1st June (UK 14th June). Individual country figures are shown in the attached table."

(("iedereen was van mening, dat de gelegenheid zeer gunstig was om er vóór de vakantie een prijsstijging door te krijgen + na enige discussie is besloten tot DM 2,00 met ingang van 1 juni (14 juni voor het Verenigd Koninkrijk). De cijfers per land zijn vermeld in de bijgevoegde tabel."))

128 Zodra rechtens genoegzaam is bewezen, dat verzoekster die bijeenkomsten vanaf maart 1982 regelmatig heeft bijgewoond, kan zij niet verklaren, dat zij de daar overeengekomen, geplande en gevolgde prijsinitiatieven niet heeft gesteund, zonder bewijzen te verstrekken die deze verklaring kunnen staven. Bij gebreke van dergelijke bewijzen is er immers geen enkele reden om aan te nemen dat verzoekster die initiatieven, anders dan de overige deelnemers aan de bijeenkomsten, niet heeft gesteund.

129 Tot staving van haar stelling dat zij de overeengekomen prijsinitiatieven niet heeft gesteund, voert verzoekster twee argumenten aan. Zij betoogt allereerst dat zij slechts passief aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen en verder dat zij voor haar prijsgedrag op de markt geen rekening heeft gehouden met de resultaten van die bijeenkomsten.

130 Geen van beide argumenten kan worden aanvaard als bewijs voor verzoeksters stelling, dat zij de overeengekomen prijsinitiatieven niet heeft gesteund. De Commissie heeft immers rechtens genoegzaam bewezen, dat verzoekster niet louter passief aan de bijeenkomsten heeft deelgenomen, zodat verzoeksters eerste argument feitelijke grondslag mist. Wat het tweede argument betreft, moet allereerst worden opgemerkt dat, zelfs indien dit feitelijk juist mocht blijken, het verzoeksters betrokkenheid bij de vaststelling van richtprijzen tijdens de bijeenkomsten niet zou ontzenuwen, doch hooguit zou aantonen dat zij aan de tijdens de bijeenkomsten gemaakte afspraken geen uitvoering heeft gegeven. Nergens in de beschikking wordt overigens gesteld, dat de door verzoekster toegepaste prijzen altijd overeenkwamen met de tijdens de bijeenkomsten overeengekomen richtprijzen, waaruit blijkt dat in de beschikking het bewijs van verzoeksters betrokkenheid bij de vaststelling van deze richtprijzen evenmin wordt gebaseerd op het feit, dat zij aan de tijdens de bijeenkomsten gemaakte afspraken uitvoering zou hebben gegeven.

131 In dit verband zij ook opgemerkt, dat de Commissie niet opkomt tegen de door Petrofina verrichte analyse noch tegen de conclusie van het rapport Coopers en Lybrand, volgens hetwelk de werkelijke toegepaste prijzen aanzienlijk afweken van de richtprijzen. Zij betwist ook niet, dat uit een aantal door verzoekster overgelegde documenten blijkt dat deze tijdens de periode waarin zij op de polypropyleenmarkt aanwezig was, als een "persistent troublemaker" ("eeuwige onruststoker") werd beschouwd. Hierbij zij evenwel aangetekend, dat uit de analyses die de producenten zelf tijdens de bijeenkomsten van 21 september, 6 oktober, 2 november en 2 december 1982 hebben verricht ter zake van de invloed van hun prijsinitiatieven op de op de markt toegepaste prijzen, lijkt te kunnen worden opgemaakt, dat zij de resultaten van die initiatieven over het geheel genomen als positief beoordeelden (bijl. 30-33 a.b.).

132 In elk geval heeft verzoekster zich meer gelegen laten liggen aan de op de bijeenkomsten gemaakte afspraken dan zij wil doen geloven, ook al heeft de Commissie slechts één van Petrofina uitgaande schriftelijke prijsinstructie kunnen overleggen, te weten een telexbericht van 11 maart 1982 met prijzen die overeenstemden met de overeengekomen richtprijzen. De andere door de Commissie overgelegde schriftelijke instructie, het telexbericht van 20 juli 1983, moet buiten beschouwing worden gelaten omdat zij inderdaad kan worden verklaard door een technische stoornis in een van Petrofina' s bedrijven. Deze stoornis zou een tijdelijke vermindering van de produktie tot gevolg hebben gehad en verzoekster zou hebben geprobeerd de gevolgen daarvan te milderen door haar prijzen te verhogen ten einde de vraag tijdelijk te doen afnemen.

133 Het eerste telexbericht is verstuurd daags na de bijeenkomst waarop een richtprijs voor april was overeengekomen en waaraan verzoekster, anders dan zij zelf verklaart, had deelgenomen; dit telexbericht is volledig in overeenstemming met deze richtprijs. Ook al blijkt uit de inhoud van dit telexbericht dat Petrofina haar verkoopafdelingen een kleine onderhandelingsmarge liet, toch volstaat het als bewijs, dat verzoekster de tijdens de bijeenkomsten overeengekomen richtprijzen als basis voor de prijsonderhandelingen met haar klanten gebruikte.

134 Aangezien verzoekster heeft verklaard, dat haar verkoopafdelingen mondelinge prijsinstructies ontvingen en niet aannemelijk heeft gemaakt dat die mondelinge instructies niet overeenkwamen met het resultaat van de bijeenkomsten, is het Gerecht van mening, dat de Commissie uit de omstandigheid dat deze enige schriftelijke prijsinstructie van verzoekster overeenkwam met de richtprijs die was vastgesteld tijdens een daaraan voorafgegane bijeenkomst waaraan verzoekster had deelgenomen, terecht heeft geconcludeerd, dat ook verzoeksters mondelinge prijsinstructies in hun geheel genomen moeten hebben overeengestemd met de tijdens de door haar bijgewoonde bijeenkomsten vastgestelde richtprijzen.

135 Verder kan de situatie van verzoekster niet worden vergeleken met die van Amoco en BP, omdat die ondernemingen, anders dan verzoekster, de tussen maart 1982 en eind september 1983 gehouden periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten niet hebben bijgewoond, zodat zij niet betrokken konden zijn bij de prijsinitiatieven die tijdens die bijeenkomsten zijn overeengekomen, georganiseerd en gecontroleerd. Verzoekster kan zich derhalve niet beroepen op de behandeling die deze ondernemingen in de beschikking te beurt is gevallen, om daaruit te concluderen, dat haar deelneming niet rechtens genoegzaam is bewezen.

136 Bovendien mocht de Commissie uit het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), waarin staat te lezen dat "' Target prices' for the basic grade of each principal category of polypropylene as proposed by producers from time to time since 1 January 1979 are set forth in Schedule (...)" (("De sinds 1 januari 1979 door de producenten geregeld voorgestelde 'richtprijzen' voor de basiskwaliteit van elke hoofdcategorie polypropyleen zijn opgenomen in bijlage (...)")), afleiden, dat die prijsinitiatieven werden genomen in het kader van een stelselmatige vaststelling van richtprijzen.

137 Al heeft de laatste producentenbijeenkomst waarvan de Commissie het bewijs heeft geleverd, op 29 september 1983 plaatsgevonden, toch hebben verschillende producenten (BASF, Hercules, Hoechst, Huels, ICI, Linz, Monte, Solvay en Saga) tussen 20 september en 25 oktober 1983 onderling overeenstemmende prijsinstructies (bijl. I bij de brief van 29 maart 1985) doen uitgaan die op 1 november daaraanvolgend in werking moesten treden, zodat de Commissie redelijkerwijze kon aannemen, dat de producentenbijeenkomsten tot november 1983 effect waren blijven sorteren.

138 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen dat verzoekster een van de polypropyleenproducenten was die wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot de in de punten 37 tot en met 51 van de beschikking genoemde prijsinitiatieven, en dat die initiatieven stelselmatig zijn genomen en zich tot november 1983 hebben doen gevoelen.

C - De maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven

a) Bestreden handeling

139 In de beschikking (artikel 1, sub c, en punt 27; zie ook punt 42) wordt verzoekster verweten, met de overige producenten verschillende maatregelen te zijn overeengekomen waarmee de toepassing van de richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, zoals tijdelijke beperkingen van de produktie, uitwisseling van gedetailleerde informatie over haar leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en, vanaf september 1982, een systeem van "account management", bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen.

140 Wat het systeem van "account management" betreft, waarvan de later bijgeschaafde vorm vanaf december 1982 bekend stond als "account leadership", werd verzoekster - evenals alle andere producenten - aangewezen als cooerdinator of "leader" voor ten minste één belangrijke klant. Dit betekende, dat zij de contacten van die klant met diens leveranciers in het geheim moest cooerdineren. In het kader van genoemd systeem werden klanten aangewezen in België, Italië, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk en werd voor elk van hen een "cooerdinator" benoemd. In december 1982 werd een meer algemene aanvaarding van het systeem voorgesteld, waarbij een "account leader" werd benoemd, die de prijsinitiatieven zou leiden, bespreken en organiseren. Andere producenten, die geregeld met de klanten zaken hadden gedaan, stonden bekend als "betwisters" en zouden met de "account leader" samenwerken bij offertes aan de betrokken klant. Ten einde de "account leader" en de "betwisters" te "beschermen" moesten alle andere fabrikanten die door de klant werden benaderd, hogere prijzen dan de nagestreefde richtprijs noemen. ICI beweert, dat de regeling na slechts enkele maanden instortte wegens gedeeltelijke en ondoeltreffende toepassing. Uit volledige aantekeningen van de op 3 mei 1983 gehouden bijeenkomst blijkt echter, aldus de beschikking, dat op die bijeenkomst uitgebreide besprekingen plaatsvonden over afzonderlijke klanten, over de aan dezen door elke fabrikant opgegeven of op te geven prijzen en over de geleverde of bestelde hoeveelheden.

141 In de beschikking (punt 20) wordt Petrofina tevens verweten, te hebben deelgenomen aan plaatselijke bijeenkomsten ter bespreking van de toepassing op nationaal niveau van de op de plenaire bijeenkomsten overeengekomen maatregelen.

b) Argumenten van partijen

142 Verzoekster betoogt, dat zij slechts een passieve rol heeft gespeeld en het systeem van "account leadership" derhalve nooit heeft toegepast en dit ook nooit van plan is geweest. Alle bewijselementen die de Commissie tot staving van haar verwijt heeft aangevoerd, kunnen dan ook worden weerlegd.

143 Zij verklaart allereerst met betrekking tot het verslag van de bijeenkomst van 2 september 1982 (bijl. 29 a.b.), waarin zij volgens de Commissie als "account leader" van drie van haar klanten wordt genoemd, dat uit het rapport Coopers en Lybrand blijkt, dat zij Ostend Stores steeds tegen concurrentiële prijzen heeft bevoorraad, dat Fibrilo in september 1982 niet meer tot haar klanten behoorde en dat Waltex nooit bij haar klant is geweest. Dit alles wordt bevestigd door een interne nota van ICI van eind december 1982 (bijl. 35 a.b.) waarin staat te lezen: "despite the appointment of A/C leaders, there does not appear to have been any improvement in December over November" ("niettegenstaande de aanwijzing van 'account leaders' lijkt er in december geen verbetering te zijn ingetreden ten opzichte van november").

144 Het verslag van de bijeenkomst van 21 september 1982 (bijl. 30 a.b.), volgens hetwelk de producenten inlichtingen over hun prijzen en over de omvang van hun verbintenissen voor oktober hebben uitgewisseld, is niet erg geloofwaardig; de haar betreffende gegevens zijn immers onjuist, daar zij in Duitsland tegen veel lagere prijzen had verkocht dan daar staat vermeld.

145 Verder betoogt Petrofina met betrekking tot het verslag van een in de lente van 1983 gehouden bijeenkomst (bijl. 37 a.b.), volgens hetwelk zij sommige van haar klanten niet heeft bevoorraad, dat dit is gebeurd om redenen die niets te maken hadden met een systeem van "account leadership". Met betrekking tot Steen is zij weggeconcurreerd, zoals uit het rapport Coopers en Lybrand blijkt; wat Adolff betreft, moet de reden worden gezocht in de kwaliteit van een eerdere levering van Petrofina; aan Ostend Stores had zij in maart zoveel geleverd, dat deze klant in juni niet moest worden bevoorraad; met betrekking tot Boussac wordt in de nota zelf gezegd, dat om kredietredenen niet is geleverd.

146 Ten slotte geeft verzoekster toe, dat zij de hoeveelheid en de prijs van haar leveranties aan bepaalde klanten op de bijeenkomsten heeft meegedeeld, zij het niet altijd even exact, zoals uit de vergelijking met het rapport Coopers en Lybrand blijkt.

147 Zij herhaalt ook, dat het verslag van de bijeenkomst van 13 mei 1982 (bijl. 24 a.b.), volgens hetwelk "Petrofina - have reduced sales following new agreement with MP" ("Petrofina heeft na een nieuwe overeenkomst met MP haar verkoop verminderd"), niet de strekking heeft die de Commissie eraan toekent; het "new agreement" was geen quota-overeenkomst, maar slechts een overeenkomst met Monte over de ruil van produktiecapaciteit binnen hun gemeenschappelijke dochtermaatschappij Montefina; het is derhalve niet waar, dat zij haar produktiecapaciteit tijdelijk heeft beperkt om de toepassing van de richtprijzen te vergemakkelijken.

148 De Commissie herinnert aan de bewijzen waarop zij zich baseert tot staving van haar stelling, dat Petrofina betrokken was bij de verschillende maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven.

149 Zij verklaart, dat het verslag van de bijeenkomst van 2 september 1982 (bijl. 29 a.b.) Petrofina' s deelneming aan het syst