Voor de derde maal krijgt ons Hof te maken met een zaak-Defrenne en heeft het een probleem tot oplossing te brengen, dat de uitlegging raakt van artikel 119 van het EEG-Verdrag, waarin het „beginsel van gelijke beloning voor mannelijke en vrouwelijke werknemers voor gelijke arbeid” is vastgelegd. Evenals in de beide eerdere zaken, is het een Belgische rechterlijke instantie (thans het Hof van Cassatie) dat om een prejudiciële uitspraak verzoekt, terwijl het wederom gaat om een zaak die door mejuffrouw Defrenne na beëindiging van haar dienstbetrekking bij de Sabena aanhangig is gemaakt.

Eerst een overzicht van de feiten.

In december 1951 als stewardess aangeworven, werd mejuffrouw Defrenne twaalf jaar later tot stewardess-hoofd cabine bevorderd; op 15 februari 1968 moest zij haar baan opgeven op grond van artikel 5, 6e alinea, van het arbeidscontract voor het vliegend boordpersoneel, volgens hetwelk het dienstverband van het vrouwelijk personeel in beginsel van rechtswege eindigt op de dag waarop betrokkene de leeftijd van veertig jaar bereikt. Op grond van hetzelfde contract ontving zij wegens beëindiging van haar loopbaan een uitkering overeenkomende met twaalf maanden salaris.

Op 13 mei 1968 kwam zij in beroep bij de Arbeidsrechtbank te Brussel; zij wenste de Sabena te zien veroordeeld tot betaling van achterstallig salaris en maakte voorts aanspraak op een aanvulling op haar uitkering wegens vertrek, althans op vergoeding van schade die zij, wat haar pensioenaanspraken betreft, zou hebben geleden. In een tot de Raad van State gericht beroepschrift van 9 februari 1970 vorderde zij voorts nietigverklaring van het Koninklijk Besluit van 3 november 1969, waarbij voor het vliegend burgerpersoneel de regels zijn vastgelegd volgens welke dat personeel, met uitzondering van de stewardessen, aanspraak op ouderdomspensioen mag maken.

In deze laatste procedure zijn ons Hof door de Raad van State drie vragen betreffende de uitlegging van artikel 119 van het EEG-Verdrag gesteld; de Raad van State wenste in de eerste plaats te zien uitgemaakt of het in het kader van een wettelijke regeling van sociale zekerheid toegekende rustpensioen „is … te beschouwen als een voordeel dat de werkgever indirect aan de werkgever uit hoofde van zijn dienstbetrekking betaalt”. Het Hof heeft in zijn arrest van 25 mei 1971 alleen die vraag — en wel in ontkennende zin — beantwoord (zaak 80/70, Jurispr. 1971, blz. 445). Ofschoon „voordelen met het karakter van uitkeringen van sociale zekerheid … in beginsel niet geheel los staan van het begrip beloning”, meende het Hof toch dat onder dit begrip, zoals het in artikel 119 is afgebakend, „toch niet de stelsels of uitkeringen van sociale zekerheid en met name de ouderdomspensioenen [kunnen worden gebracht], die zonder enig overleg binnen de betrokken onderneming of bedrijfstak rechtstreeks bij de wet worden vastgesteld en verplicht van toepassing zijn op algemene categorieën werknemers”, in verband waarmede voorts werd overwogen dat „deze stelsels de werknemers immers in het genot stellen van een wettelijke regeling die wordt gefinancierd door werknemers, werkgevers en eventueel door de overheid, wier bijdragen niet zozeer worden bepaald door de arbeidsverhouding tussen werkgever en werknemer, als wel door overwegingen van sociaal beleid”. Het Hof kwam dan ook tot de slotsom dat „de werkgeversbijdrage aan de financiering van dergelijke stelsels geen directe of indirecte betaling aan de werknemer vormt; dat laatstgenoemde overigens, niet op grond van de werkgeversbijdrage maar uitsluitend wegens het voldoen aan de wettelijke voorwaarden voor toekenning van de uitkering, normaal in aanmerking komt voor de wettelijk voorgeschreven uitkering”.

Vier jaar na die uitspraak heeft het Arbeidshof te Brussel — in het kader van een burgerlijke zaak die door mejuffrouw Defrenne tegen de Sabena aanhangig is gemaakt — in verband met het feit dat zij aanspraak op bepaalde achterstallige salarisbedragen maakt, ons Hof twee prejudiciële vragen gesteld, die de rechtsgeldigheid en toepassing van genoemd artikel 119 betreffen. In het bekende arrest van 8 april 1976 heeft het Hof onder meer uitgesproken dat het in genoemd artikel omschreven beginsel van gelijke beloning kan worden ingeroepen voor de nationale rechter, die zijnerzijds heeft op te komen voor de rechten welke particulieren aan die bepaling ontlenen, met name wanneer er sprake is van discriminaties welke rechtstreeks hun oorsprong vinden in de wet of in collectieve arbeidsovereenkomsten, bij voorbeeld wanneer man en vrouw voor dezelfde arbeid, in eenzelfde — particuliere of openbare — onderneming of dienst verricht, ongelijk worden beloond (zaak 43/75, Jurispr. 1976, blz. 456). In de overwegingen welke tot die uitspraak leidden, heeft het Hof met betrekking tot de algemene werkingssfeer van artikel 119 onderscheiden tussen enerzijds rechtstreekse en openlijke discriminaties, die reeds met behulp van de in genoemd artikel vermelde criteria voor gelijke arbeid en gelijke beloning als zodanig zijn te herkennen, en anderzijds zijdelingse en ver kapte discriminaties, die slechts met behulp van verduidelijkende — communautaire dan wel nationale — toepassingsvoorschriften kunnen worden opgespoord. De rechtstreekse toepasselijkheid van het in artikel 119, eerste alinea, omschreven beginsel van gelijke beloning blijft dus beperkt tot rechtstreekse en duidelijke discriminaties in vorenbedoelde zin, terwijl het Hof er tevens op wees dat de volledige verwezenlijking van de doelstelling van artikel 119 — geen discriminatie naar kunne — „in bepaalde gevallen de vaststelling van criteria kan inhouden, waarvoor de tussenkomst van passende communautaire en nationale maatregelen is vereist”.