Zaak T-450/05

Automobiles Peugeot SA en Peugeot Nederland NV

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen

„Mededinging — Mededingingsregelingen — Distributie van motorvoertuigen — Beschikking houdende vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG — Beperking van parallelexport vanuit Nederland — Systeem van beloning van dealers en uitoefening van druk — Overeenkomst met mededingingsverstorend doel — Geldboeten — Zwaarte en duur van inbreuk”

Arrest van het Gerecht (Vijfde kamer) van 9 juli 2009 II ‐ 2539

Samenvatting van het arrest

Een overeenkomst kan slechts onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG vallen wanneer zij „ertoe [strekt] of tot gevolg [heeft] dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst”. Uit het alternatieve karakter van deze voorwaarde, dat blijkt uit het voegwoord „of”, volgt in de eerste plaats dat moet worden gelet op de strekking van de overeenkomst in verband met de economische omstandigheden waarin zij moet worden toegepast. Om te beoordelen of een overeenkomst onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG valt, behoeft niet te worden gelet op de concrete gevolgen ervan, zodra eenmaal is gebleken dat deze tot doel heeft de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Wanneer een onderzoek van de clausules van deze overeenkomst echter niet aan het licht mocht brengen dat in voldoende mate van benadeling van de concurrentie sprake is, dan moeten de gevolgen ervan worden onderzocht, waarbij het voor de toepasselijkheid van het verbod noodzakelijk is, dat uit de gezamenlijke bestanddelen van de overeenkomst valt af te leiden dat de mededinging inderdaad in merkbare mate is verhinderd dan wel beperkt of vervalst. Het onderscheid tussen „inbreuken met mededingingsbeperkende strekking” en „inbreuken met mededingingsbeperkende gevolgen” houdt verband met de omstandigheid dat bepaalde vormen van collusie tussen ondernemingen naar hun aard kunnen worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de mededinging. (cf. punten 43-45, 257)

Een distributieovereenkomst is beperkend in de zin van artikel 81 EG, indien zij duidelijk doet blijken van de wil om de exportverkopen minder gunstig te behandelen dan de nationale verkopen en aldus een afscherming van de betrokken markt tot gevolg heeft. Een dergelijke doelstelling kan niet alleen worden verwezenlijkt met rechtstreekse beperkingen van de export, maar eveneens met indirecte maatregelen, zoals de toepassing door een autoleverancier, in het kader van dealerovereenkomsten, van een maatregel die exportverkopen uitsluit van het systeem van bonussen voor dealers, voor zover deze de economische voorwaarden van de betrokken transacties beïnvloeden. (cf. punten 46-47)

Het begrip „overeenkomst met een mededingingsverstorend doel” is van toepassing ongeacht de eventuele omstandigheid dat de partijen bij de overeenkomst niet de bedoeling hadden om de mededinging te verstoren, of zich er zelfs niet van bewust waren dat zij dat deden. Voor de vaststelling of een overeenkomst tot doel heeft de mededinging te beperken, is immers niet noodzakelijk dat wordt bewezen dat er sprake was van een bedoeling daartoe. (cf. punt 55)

Een overeenkomst kan ook dan als beperkend worden aangemerkt wanneer zij niet alleen tot doel heeft de mededinging te beperken, maar ook andere, legitieme doelstellingen nastreeft. (cf. punt 56)

Voor het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1, EG, volstaat het dat de betrokken ondernemingen hun gemeenschappelijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op de markt op een bepaalde wijze te gedragen. Wat de vorm van deze gemeenschappelijke wilsuiting betreft, volstaat het dat een beding de uitdrukking vormt van de wil van de partijen om zich op de markt overeenkomstig de bewoordingen ervan te gedragen. Daaruit volgt dat het wezenlijk element van het begrip overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1, EG, het bestaan is van wilsovereenstemming tussen ten minste twee partijen, ongeacht de vorm die daaraan wordt gegeven, mits deze de getrouwe weergave van die wilsovereenstemming is. (cf. punten 168-170)

Een besluit van de onderneming dat een eenzijdige handelwijze van haar vormt, ontsnapt aan het verbod van artikel 81, lid 1, EG. In bepaalde omstandigheden kunnen echter schijnbaar eenzijdig door een onderneming vastgestelde of opgelegde maatregelen in het kader van haar commerciële betrekkingen van lange duur met haar handelspartners, worden aangemerkt als een overeenkomst in de zin van artikel 81, lid 1, EG. Er dient dus onderscheid te worden gemaakt tussen het geval waarin een onderneming een werkelijk eenzijdige maatregel heeft vastgesteld, dus zonder de uitdrukkelijke of stilzwijgende medewerking van een andere onderneming, en dat waarin de maatregel slechts schijnbaar eenzijdig is. De eerste categorie maatregelen valt buiten het bestek van artikel 81, lid 1, EG, maar de maatregelen van de tweede categorie moeten worden geacht een overeenkomst tussen ondernemingen te behelzen, en kunnen dus binnen het toepassingsgebied van dit artikel vallen. Dit geldt met name voor mededingingsbeperkende praktijken en maatregelen, waartoe een fabrikant schijnbaar eenzijdig heeft besloten in het kader van zijn contractuele betrekkingen met zijn wederverkopers, maar waarmee deze laatste, althans stilzwijgend, hebben ingestemd. De Commissie kan zich niet op het standpunt plaatsen dat een schijnbaar eenzijdige gedraging van een fabrikant in het kader van zijn contractuele betrekkingen met zijn wederverkopers, in werkelijkheid de grondslag vormt van een overeenkomst tussen ondernemingen in de zin van artikel 81, lid 1, EG, indien zij niet het bewijs levert dat de andere partijen uitdrukkelijk of stilzwijgend met de handelwijze van de fabrikant hebben ingestemd. Het staat aan haar om hiervoor voldoende nauwkeurig bepaalde en onderling overeenstemmende bewijzen aan te voeren. (cf. punten 171-175)

Het bewijs van een inbreuk op de mededingingsregels moet worden geleverd door de partij of de autoriteit die de inbreuk aanvoert, door de feiten die een inbreuk opleveren rechtens genoegzaam te bewijzen, en de onderneming die verweer voert tegen een vastgestelde inbreuk, moet het bewijs leveren dat aan de voorwaarden is voldaan om dat verweer te laten gelden, zodat die autoriteit andere bewijzen moet aanvoeren. De duur van de inbreuk vormt uit hoofde van artikel 81, lid 1, EG een bestanddeel van het begrip „inbreuk”, waarvan het bewijs hoofdzakelijk door de Commissie moet worden geleverd. In dit verband vereist de rechtspraak dat de Commissie zich bij het ontbreken van bewijsmateriaal waarmee de duur van een inbreuk rechtstreeks kan worden aangetoond, ten minste op bewijzen baseert betreffende feiten die zich zo kort na elkaar hebben voorgedaan, dat redelijkerwijs kan worden aangenomen dat deze inbreuk tussen twee welbepaalde tijdstippen zonder onderbreking heeft voortgeduurd. (cf. punten 219-220)

De Commissie beschikt bij de vaststelling van elke geldboete die wegens schending van de communautaire mededingingsregels wordt opgelegd, over een beoordelingsmarge. Bij haar beoordeling dient zij evenwel het gemeenschapsrecht in acht te nemen, dat niet alleen de verdragsbepalingen, maar ook de algemene rechtsbeginselen omvat. De beoordeling van de evenredigheid van de opgelegde geldboete ten opzichte van de zwaarte en de duur van de inbreuk — de voorheen in artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 en thans in artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 genoemde criteria — behoort tot de krachtens artikel 31 van deze verordening aan het Gerecht toevertrouwde toetsingsbevoegdheid met volledige rechtsmacht. (cf. punten 273, 275)

Bij de vaststelling van de zwaarte van de inbreuken moet rekening worden gehouden met een groot aantal factoren, zoals de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten. Het feit dat ondernemingen trachten zich middels een beloningssysteem en de uitoefening van druk zo veel mogelijk te verzetten tegen parallelexport door hun handelspartners, zonder echter zo ver te gaan dat een formeel exportverbod tot uitdrukking wordt gebracht, vormt een inbreuk die naar zijn aard als zeer zwaar kan worden aangemerkt. Een initiatief dat is gericht op afscherming van de binnenlandse markt is naar zijn aard even ernstig en verwerpelijk als een exportverbod zonder meer. Een dergelijk verzet vormt net als een verbod een klaarblijkelijke inbreuk op het mededingingsrecht. De meest fundamentele werking van de Europese Gemeenschap en in het bijzonder de verwezenlijking van de interne markt worden daardoor tegengewerkt. Een dergelijke inbreuk is naar zijn aard bijzonder zwaar, wanneer, ten eerste, het beloningssysteem vanwege de bijzonder verhullende modaliteiten ervan kon blijven voortbestaan in een context waarin de eerdere praktijk van de Commissie en de vaste rechtspraak op het gebied van parallelimporten, in het bijzonder in de betrokken sector, duidelijke waarschuwingen vormden over de onwettigheid van een dergelijk systeem, en, ten tweede, degenen die het hebben opgezet, lid zijn van een groot industrieconcern dat een belangrijke plaats inneemt op de betrokken markten en beschikt over juridische diensten die zeer goed in staat waren om na te gaan dat de betrokken gedragingen mededingingsverstorend waren. (cf. punten 274, 281, 284-285, 290)