CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

L.A. GEELHOED

van 25 september 2003

Zaak C-278/00



Helleense Republiek

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen





„Nietigverklaring van beschikking C(2000) 686 van de Commissie van 1 maart 2000 betreffende de steunregelingen die Griekenland in 1992 en 1994 heeft toegepast met het oog op de vereffening van de schulden van landbouwcoöperaties (inclusief steun voor de reorganisatie van de zuivelcoöperatie AGNO)”

– 851 miljoen GRD op basis van artikel 32, lid 2, van wet nr. 2008/92 en 529,89 miljoen GRD in het kader van artikel 19, lid 1, van de – niet gemelde – wet nr. 2198/94 als vergoeding van door de kernramp van Tsjernobyl veroorzaakte verliezen;

– 10,145 miljard GRD op basis van artikel 5 van de – niet gemelde – wet nr. 2237/94 in de vorm van een consolidatielening voor een schuld die door aanzienlijke vertraging bij de uitvoering van een investeringsproject is ontstaan;

– 1,899 miljard GRD in het kader van het – niet gemelde – besluit van de gouverneur van de Bank van Griekenland van 5 oktober 1989, waarin is bepaald dat publieke en private banken hun cliënten consolidatieleningen mogen toekennen.

– de middelen die gericht zijn tegen het oordeel van de Commissie over artikel 32, lid 2, van wet nr. 2008/92 (VI);

– de middelen die gericht zijn tegen het oordeel van de Commissie over artikel 5 van wet nr. 2237/94 (VII);

– de middelen die gericht zijn tegen het oordeel van de Commissie over de aan AGNO verleende steun (VIII);

– diverse middelen, onder meer tegen de in artikel 3 van de beschikking opgelegde verplichting tot terugvordering van de verleende steun (IX).

– de Commissie zou de desbetreffende regeling ten onrechte als een generiek steunregime hebben aangemerkt en hebben nagelaten de door de Griekse regering overgelegde gegevens betreffende de geïndividualiseerde toepassing van de regeling te beoordelen;

– de Commissie zou ten onrechte hebben geoordeeld dat de toepassing van de regeling niet kon worden gerechtvaardigd met een beroep op artikel 87, lid 2, sub b, EG;

– het oordeel van de Commissie dat de op grond van de regeling uitgekeerde steun niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden aangemerkt, zou evenmin houdbaar zijn;

– ten slotte zou de Commissie door de buitensporige traagheid waarmee zij in deze zaak is opgetreden niet meer de terugvordering van de op grond van de regeling uitgekeerde steun kunnen eisen.

„a. Voor wat betreft de toepasselijkheid van artikel 87, lid 2, sub b, EG.

(139) Ten eerste heeft de Commissie er nota van genomen dat artikel 32, lid 2, van Griekse wet nr. 2008/92 in de eerste plaats beoogt de schulden te delgen die landbouwcoöperaties hebben gemaakt bij de uitvoering van sociale en interventiemaatregelen van de Griekse staat. Hoewel Griekenland aanvoert dat de Griekse staat deze interventiemaatregelen heeft ingesteld met het oog op de vergoeding van de schade die is veroorzaakt door de 24 natuurrampen die Griekenland tussen 1982 en 1989 hebben getroffen, slaagt Griekenland er niet in aan te tonen dat er een causaal verband is tussen deze natuurrampen en het ingrijpen van de staat in de prijsvorming van de producten. Zo is het verband tussen de vergoeding van schade die bij de uitvoer van sinaasappelen, de afzet van abrikozen, de bouw van een koeleenheid en de opslag van tafelolijven is opgelopen, en natuurrampen, van welke aard dan ook, die onder artikel 87, lid 2, sub b, van het EG-verdrag vallen, op zijn minst onduidelijk.

(140) Ten tweede blijkt uit de 116 evaluatienota’s die de Griekse autoriteiten hebben toegestuurd en waarin de redenen voor de herschikking van de schulden van de afzonderlijke coöperaties zijn vermeld, dat de schade in geen van deze gevallen veroorzaakt is door natuurrampen ten gevolge van slechte weersomstandigheden. Voor slechts zes coöperaties (waaronder de zuivelcoöperatie AGNO) zijn schuldregelingen getroffen in verband met de kernramp van Tsjernobyl.

(141) Ten derde wijst de Commissie erop dat de Griekse staat de coöperaties pas na 1992 heeft vergoed voor schade die vermoedelijk aan de landbouwproductie is toegebracht door natuurrampen en buitengewone gebeurtenissen die tussen 1982 en 1989 hebben plaatsgevonden. In sommige gevallen kan de schadevergoeding dus tot tien jaar na de schadetoebrengende gebeurtenis zijn toegekend.

(142) Overeenkomstig haar vaste praktijk is de Commissie van oordeel dat, wanneer de steun pas jaren na de betrokken gebeurtenis wordt toegekend, er een reëel gevaar is dat de betaling van die steun dezelfde economische gevolgen zal hebben als steun voor de bedrijfsvoering. Bijgevolg hecht de Commissie, behoudens specifieke rechtvaardigingsgronden die bijvoorbeeld de aard en de omvang van de gebeurtenis of het pas later of nog steeds optreden van de schade betreffen, geen goedkeuring aan nationale steunmaatregelen die meer dan drie jaar na de betrokken gebeurtenis worden aangemeld. Deze vaste praktijk is recentelijk gecodificeerd in punt 11.1.2 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouwsector. De administratieve moeilijkheden die de Griekse autoriteiten aanvoeren, kunnen niet worden geacht een aanvaardbare rechtvaardiging te zijn, aangezien de wet, die in 1992 is goedgekeurd, reeds voorziet in een regeling van schade die dateert van 1982.

b. Voor wat betreft de toepasselijkheid van artikel 87, lid 3, EG.

(145) […] Bijgevolg moet worden onderzocht of voor de toepassing van de beoogde maatregelen een afwijking geldt op grond van artikel 87, lid 3, sub a, of artikel 87, lid 3, sub c.

(146) In het kader van artikel 32, lid 2, van Griekse wet nr. 2008/92 zijn alleen schulden kwijtgescholden die voortvloeiden uit de toepassing van sociale en interventiemaatregelen van de Griekse staat. Hoewel de Commissie, toen zij de procedure van artikel 88, lid 2, van het EG-Verdrag inleidde, de Griekse autoriteiten heeft verzocht alle gegevens betreffende deze sociale en interventiemaatregelen mee te delen en dit nationale beleid aan het gemeenschappelijk landbouwbeleid te toetsen, hebben de Griekse autoriteiten de gevraagde inlichtingen niet verstrekt.

(147) Uit de analyse van de ontwerpwet en van de 116 gevallen waarin effectief een schulddelging is toegestaan, kan worden geconcludeerd dat alle redenen tot kwijtschelding betrekking hebben op uitgaven die de coöperaties hebben gemaakt om bepaalde activiteiten te kunnen uitoefenen. Bij alle redenen die voor de schulddelging zijn aangehaald (productiesteun, verzameling en afzet van landbouwproducten, opslag van landbouwproducten, aankoop van voor het productieproces benodigde materialen, lopende exploitatiekosten, beheer van bestrijdingsmiddelen en diervoeders, schulden bij de GLB, schade als gevolg van het prijzenbeleid, compensatie voor administratieve maatregelen, vergoeding voor door het ongeval van Tsjernobyl veroorzaakte schade, en investeringen) gaat het volgens de Commissie om steun voor de bedrijfsvoering, die zij bijgevolg niet kan goedkeuren op grond van artikel 7, lid 3, sub c, van het EG-Verdrag.

(148) Met name moet de steun waarmee de door het ongeval van Tsjernobyl veroorzaakte schade is vergoed, als steun voor de bedrijfsvoering worden beschouwd, aangezien die niet voldoet aan de voorwaarden van artikel 87, lid 2, sub b, van het EG-Verdrag. Zo ook moet steun waarmee coöperaties zijn vergoed voor de uitvoering van investeringen, als steun voor de bedrijfsvoering worden beschouwd aangezien de vergoeding retroactief is uitbetaald en bijgevolg alleen de financiële toestand van de coöperaties heeft verbeterd nadat de investering was uitgevoerd, maar geen stimulans heeft geboden voor de uitvoering van investeringen en dus evenmin voor de ontwikkeling van de sector.

(149) In hun opmerkingen bevestigen de Griekse autoriteiten dat de maatregel genomen is om de zware schuldenlast van de begunstigden te verlichten en dat de begunstigden, die wellicht baat zullen hebben bij de ontwikkeling van bepaalde economische activiteiten of bepaalde regio’s, geen enkele tegenprestatie hebben geleverd. De loutere verklaring dat de coöperatie levensvatbaar is, kan niet als tegenprestatie worden beschouwd. Dat coöperaties er statutair toe verplicht zijn de volledige productie van hun leden over te nemen, doet niets aan deze conclusie af, aangezien geen enkele onderneming verplicht is de rechtsvorm van een coöperatieve vereniging aan te nemen. Gelet op de beginselen in de jurisprudentie, ziet de Commissie zich genoodzaakt te concluderen dat de maatregel niet valt onder de afwijking van artikel 87, lid 3, sub c, van het EG-Verdrag.

(150) Hoewel de Griekse autoriteiten zich niet uitdrukkelijk op artikel 87, lid 3, sub a, van het EG-Verdrag hebben beroepen, hebben zij aangevoerd dat de maatregelen een regionale dimensie hebben, aangezien de coöperaties de belangen weerspiegelen van grote groepen landbouwers die actief zijn in berg‑ en semi-bergstreken en probleemgebieden.

(151) In punt I.6 van de mededeling van de Commissie van 1988 inzake de wijze van toepassing van artikel 92, lid 3, sub a en c, van het EEG-Verdrag op regionale steunmaatregelen is bepaald dat de Commissie, als erkenning van de bijzondere problematiek van onder artikel 87, lid 3, sub a, van het EG-Verdrag vallende regio’s, bij wijze van uitzondering bepaalde productiesteun aan deze regio’s kan goedkeuren op de in de vijf streepjes van dat punt opgesomde voorwaarden. In het tweede streepje is het volgende bepaald: De steun moet bedoeld zijn om een duurzame en evenwichtige ontwikkeling van de economische bedrijvigheid te bevorderen en mag communautair gezien geen overcapaciteit in de bedrijfstak teweegbrengen waardoor het daaruit voortvloeiende probleem voor de bedrijfstak in de Gemeenschap ernstiger wordt dan het aanvankelijke regionale probleem; in dit verband is een sectorale benadering vereist en moeten met name de communautaire voorschriften, richtlijnen en beleidsvoornemens die gelden voor bepaalde sectoren (staal, scheepsbouw, synthetische vezels, textiel en kleding) en de landbouw, alsmede voor bepaalde agro-industrieën in acht worden genomen.

(152) In de landbouwsector, die de productie, de be‑ en verwerking en de afzet van onder bijlage I vallende producten omvat, is het sinds jaren de vaste praktijk van de Commissie steun voor de bedrijfsvoering voor alle bedrijvigheden en in alle regio’s, ook die welke onder artikel 87, lid 3, sub a, van het EG-Verdrag vallen, te verbieden […].”

– zij heeft een generieke personele reikwijdte (primaire, secundaire of tertiaire coöperaties, verenigingen of ondernemingen die gemeen hebben dat zij schulden hebben uitstaan bij de GLB);

– zij heeft een generieke materiële werking (de schulden kunnen door de Griekse Staat worden overgenomen indien en voorzover zij zijn aangegaan ter uitvoering van sociale maatregelen of interventiemaatregelen in opdracht van de Griekse Staat);

– ook de in artikel 32, lid 3, van wet nr. 2008/92 omschreven voorwaarde is van generieke aard (de coöperatie, vereniging of de onderneming moet levensvatbaar zijn).

– de Commissie zou ten onrechte hebben geoordeeld dat artikel 5 van Griekse wet nr. 2237/94 betreffende de consolidering van schulden van landbouwcoöperaties, een steunmaatregel in de zin van artikel 87, lid 1, EG is;

– het oordeel van de Commissie dat de uitgekeerde steun niet op grond van artikel 87, lid 2, sub b, EG of artikel 87, lid 3, sub a, EG, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden aangemerkt, zou evenmin houdbaar zijn;

– de Commissie zou ten onrechte hebben geoordeeld dat de toepassing van de regeling niet kon worden gerechtvaardigd met een beroep op artikel 87, lid 3, sub c, EG.

„(116) De Commissie heeft erop gewezen dat er wettelijke bepalingen bestaan op grond waarvan alle banken in Griekenland schuldherschikkingsregelingen kunnen treffen. De specifieke voorwaarden voor de uitvoering van deze schuldherschikkingen worden door de betrokken banken zelf vastgesteld overeenkomstig hun commerciële bankpraktijken. Door de vaststelling van artikel 5 van Griekse wet nr. 2237/94 kan de GLB deze transacties ook onder specifiekere voorwaarden uitvoeren. De Commissie mag bijgevolg aannemen dat deze transacties niet zouden hebben plaatsgevonden onder normale marktvoorwaarden, d.i. als de GLB zou hebben gehandeld overeenkomstig het beginsel van de particuliere kapitaalverstrekker die louter commerciële bankcriteria toepast.

(117) Ten eerste is het gamma ondernemingen dat voor de maatregel in aanmerking komt, aanzienlijk beperkt omdat aan een subsidieerbaarheidscriterium moet worden voldaan. Artikel 5 van Griekse wet nr. 2237/94 heeft namelijk specifiek betrekking op landbouwcoöperaties en kan niet worden toegepast voor andere soorten ondernemingen. Bovendien is het zo dat, terwijl de banken meestal zelf het rentetarief voor de schuldherschikkingsregelingen vaststellen, in artikel 5 van Griekse wet nr. 2237/94 zeer gunstige voorwaarden voor deze regelingen zijn vastgesteld, namelijk een looptijd tot hoogstens 15 jaar, een aflossingsvrije periode van drie jaar en een rentetarief van 50 % van de marktrente die normaal voor dergelijke leningen geldt.

(118) Bijgevolg is de Commissie van mening dat deze maatregel selectief is en de concurrentie in de interne markt verstoort, aangezien de begunstigde coöperaties concurrentievoordelen krijgen die niet in overeenstemming zijn met het beginsel van de particuliere kapitaalverstrekker.

(119) De Commissie is van oordeel dat de steunintensiteit minstens overeenkomt met de toekenning van een nieuwe lening voor het totaalbedrag van de schuld van de coöperatie, met een looptijd van tien of 15 jaar en een rentetarief van 50 % van de normale marktrente voor consolidatieleningen. Aangezien de steunregeling in 116 gevallen is toegepast en de Commissie niet kan uitsluiten dat minstens enkele coöperaties onder normale marktvoorwaarden geen schuldherschikking zouden hebben gekregen, kan de steunintensiteit in sommige gevallen tot 100 % bedragen, namelijk wanneer een dergelijke coöperatie onder normale omstandigheden geen schuldherschikkingsregeling had kunnen krijgen (punt 41 van de mededeling van de Commissie inzake de toepassing van de artikelen 92 en 93 van het EEG-Verdrag en van artikel 5 van richtlijn 80/723/EEG op openbare bedrijven in de industriesector).

(120) Voorts vereist het Griekse argument, als zou het voor de GLB financieel voordeliger zijn de schuld van de coöperaties te herschikken dan deze coöperaties, inclusief AGNO, te dwingen bankroet te gaan, diepgaander onderzoek. De Commissie meent dat dit onderzoek geval per geval moet worden verricht.

(121) Meer bepaald heeft de zuivelcoöperatie AGNO in ten minste vier gevallen steun van de Griekse regering gekregen in de vorm van schuldkwijtscheldingen of schuldherschikkingen door de GLB (de Griekse wetten nrs. 2008/92, 2198/94, 2237/94 en 2538/97). Elke particuliere investeerder zou op een bepaald ogenblik zijn participatie in een dergelijke coöperatie ter discussie stellen om verdere schade te voorkomen.

(122) Ten tweede hebben de Griekse autoriteiten niet aangetoond dat particuliere banken dezelfde regelingen onder dezelfde voorwaarden hebben getroffen om de schuld van de landbouwcoöperaties te verlichten.

(123) Ten derde was de schuld van AGNO bij de GLB opgelopen tot 16,754 miljard GRD, terwijl de nettoactiva van AGNO een marktwaarde hadden van ongeveer 7 miljard GRD. De schuld van AGNO bij de andere banken was kleiner (698 miljoen GRD) dan die bij de GLB, wat erop wijst dat, zelfs als het bankwezen in zijn geheel zou instemmen met gunstige leenvoorwaarden voor AGNO , de door de GLB geboden faciliteit niet te vergelijken was met die van de andere banken. Voorts merkt de Commissie op dat, hoewel de nominale waarde van de gegeven garanties (44,23 miljard GRD) hoger is dan de te herschikken schuld, het grootste deel van de garanties voortvloeit uit de hoofdelijke aansprakelijkheid van de leden (30,55 miljard GRD) of uit vorderingen (4,84 miljard GRD). Per definitie is de mobilisering van dergelijke garanties uiterst moeilijk en zelfs onzeker, aangezien die afhangt van de aard van de vorderingen.

(124) De Commissie is dan ook van mening dat aan alle voorwaarden voor de toepassing van artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag is voldaan.”

i) herstel van de levensvatbaarheid;

ii) vermijding van buitensporige vervalsing van de mededinging;

iii) steun in verhouding tot de kosten en baten van de herstructurering;

iv) volledige uitvoering van het herstructureringsplan en inachtneming van de voorwaarden;

v) controle en jaarlijks verslag.

– De Commissie zou ten onrechte de steun die is verleend aan AGNO op basis van artikel 32, lid 2, van wet nr. 2008/92 en artikel 19, lid 1, van wet nr. 2198/94 als onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt hebben aangemerkt.

– Het oordeel van de Commissie dat de steun verleend aan AGNO op basis van artikel 5 van wet nr. 2237/94 en het besluit van de gouverneur van de Bank van Griekenland van 5 oktober 1989, niet als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kan worden beschouwd, zou evenmin houdbaar zijn.

– de Commissie zou het gelijkheidsbeginsel geschonden hebben door wet nr. 2237/94 onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt te verklaren;

– de Commissie zou ten onrechte hebben geoordeeld dat de Griekse wetten nrs. 2237/94 en 2198/94 alsmede het besluit nr. 1620 van de gouverneur van de Bank van Griekenland het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden;

– de Commissie zou de beschikking onvoldoende hebben gemotiveerd;

– het besluit van de Commissie tot terugvordering van de verleende steun, zou in strijd zijn met de beginselen van proportionaliteit en rechtszekerheid;

– ten slotte zou er een absolute onmogelijkheid bestaan tot terugvordering van de gegeven steun.

a) het beroep van de Griekse regering tegen de beschikking van de Commissie van de Europese Gemeenschappen van 1 maart 2000, betreffende de steunregelingen die Griekenland in 1992 en 1994 heeft toegepast met het oog op de vereffening van schulden van landbouwcoöperaties, inclusief steun voor de reorganisatie van de zuivelcoöperatie AGNO, te verwerpen;

b) de Griekse regering, ingevolge artikel 69, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering in de proceskosten te veroordelen.

– Oorspronkelijke taal: Nederlands.

– Beschikking van de Commissie van 1 maart 2000, betreffende de steunregelingen die Griekenland in 1992 en 1994 heeft toegepast met het oog op de vereffening van schulden van landbouwcoöperaties (inclusief steun voor de reorganisatie van de zuivelcoöperatie AGNO). [Kennisgeving geschied onder nummer C(2002) 686), PB 2002, L 159, blz. 1].

– PB L 215, blz. 91.

– Besluit nr. 1620, niet gepubliceerd, zie evenwel, mededeling van de Commissie met betrekking tot steunmaatregel C 32/98 (ex NN 22/98) inzake de vereffening van schulden van landbouwcoöperaties en andere ondernemingen door de Griekse landbouwbank, (PB 1999, C 120, blz. 16).

– Verordening van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag. (PB L 83, blz. l).

– Arrest van 5 oktober 1994, Italië/Commissie, „Italgrani” (C‑47/91, Jurispr. blz. I‑4635).

– Spanje/Commissie (C‑278/92, C‑279/92 en C‑280/92, Jurispr. blz. I‑4103, punt 49).

– PB 1988, C 212, blz. 2.

– Zie ook overweging 151 van de beschikking.

– Aangehaald in voetnoot 8.

– Staatssteun die louter bedoeld is om de financiële situatie van producenten te verbeteren, maar die op geen enkele wijze tot de ontwikkeling van de sector bijdraagt, en vooral steun die uitsluitend op grond van prijzen, hoeveelheden, productie-eenheden of eenheden van de productiemiddelen wordt toegekend, wordt als exploitatiesteun beschouwd die met de gemeenschappelijke markt onverenigbaar is. Hij kan door zijn aard de mededingingsvoorwaarden in de sectoren waarin hij wordt toegekend schaden en het handelsverkeer zodanig dreigen te veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad, terwijl hij anderzijds niet geschikt is om een van de in de afwijkingsbepalingen genoemde doelstellingen te verwezenlijken. Deze beleidslijn is naderhand neergelegd in de Mededeling van de Commissie – Communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouwsector (PB 2000, C 28, blz. 2).

– Volgens vaste rechtspraak verleent artikel 87, lid 3, EG de Commissie een discretionaire bevoegdheid, waarvan de uitoefening een afweging van economische en sociale factoren impliceert die dient te geschieden in een communautair kader. Zie met name arresten van 17 september 1980, Philip Morris/Commissie (730/79, Jurispr. blz. 2671, punt 24), en 24 februari 1987, Deufil/Commissie (310/85, Jurispr. blz. 901, punt 18).

– Arrest Spanje/Commissie (aangehaald in voetnoot 7, punt 49).

– Arrest van 24 november 1987 (223/85, Jurispr. blz. 4617, punt 17).

– Op 22 maart 1999 is verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 EG-Verdrag (hierna: „verordening”) vastgesteld (aangehaald in voetnoot 5). De verordening bevat rechtens bindende, algemene procedureregels die van toepassing zijn op steunmaatregelen in alle sectoren. De verordening is vastgesteld met het doel de eerdere praktijk van de Commissie te codificeren en te versterken en de transparantie en rechtszekerheid te verhogen.

– Arrest van 11 december 1973, Lorenz (120/73, Jurispr. blz. 1471).

– Zie onder andere arresten van 28 januari 2003, Duitsland/Commissie (C‑334/99, Jurispr. blz. I‑1139); 20 september 2001, Banks (C‑390/98, Jurispr. blz. I‑6117); 15 februari 2001, Oostenrijk/Commissie (C‑99/98, Jurispr. blz. I‑1101), en 22 juni 2000, Frankrijk/Commissie (C‑332/98, Jurispr. blz. I‑4833).

– Aangehaald in voetnoot 16.

– Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 15 september 1998, Gestevisión Telecinco/Commissie (T‑95/96, Jurispr. blz. II‑3407, punten 76–79).

– Aangehaald in voetnoot 14.

– Mededeling van de Commissie overeenkomstig artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag aan de overige lidstaten en de andere belanghebbenden betreffende steun die Griekenland heeft besloten aan coöperaties toe te kennen voor de terugbetaling van hun schulden (PB C 107, blz. 19).

– Aangehaald in voetnoot 14.

– PB 1993, C 307, blz. 3.

– Voetnoot 14 en Bulletin EG 9‑1984, deel 3, punt 5, sub 3.2, derde geval, mutatis mutandis (wat de kapitaalinbreng van particuliere aandeelhouders betreft).

– Zie steunmaatregel C 47/95, in het kader waarvan Italië volgens de procedure van artikel 88, lid 2, derde alinea, van de Raad de toestemming heeft gekregen steun te verlenen om te voorkomen dat banken in geval van bankroet van coöperaties beslag zouden leggen op het persoonlijke vermogen van de leden van de coöperatie.

– Aangehaald in voetnoot 23.

– Arrest van 17 juni 1999, Piaggio (C‑295/97, Jurispr. blz. I‑3735).

– Zie arrest van 16 mei 2000, Frankrijk/Ladbroke Racing en Commissie (C‑83/98 P, Jurispr. blz. I‑3271, punt 50).

– Aangehaald in voetnoot 23.

– Arrest van 21 maart 1991, Italië/Commissie (C‑303/88, Jurispr. blz. I‑1433, punt 20).

– Arrest van 10 juli 1986 (234/84, Jurispr. blz. 2263, punten 13 en 14).

– Mededeling van de Commissie – Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, van 23 december 1994 (PB C 368 blz. 12).

– Mededeling van de Commissie (aangehaald in voetnoot 32, punt 3.2.3).

– Arresten Philip Morris/Commissie (aangehaald in voetnoot 12, punt 24), Deufil/Commissie (aangehaald in voetnoot 12, punt 18), en van 14 januari 1997, Spanje/Commissie (C‑169/95, Jurispr. blz. I‑135, punt 18).

– Mededeling van de Commissie (aangehaald in voetnoot 32).

– Mededeling van de Commissie over de methode waarmee de referentie‑ en disconteringspercentages worden vastgesteld (PB 1997, C 273, blz. 3).

– Mededeling van de Commissie met betrekking tot steunmaatregel C 32/98 (ex NN 22/98) inzake de vereffening van schulden van landbouwcoöperaties en andere ondernemingen door de Griekse landbouwbank (aangehaald in voetnoot 4).

– Aangehaald in voetnoot 32.

– Arresten Philip Morris (aangehaald in voetnoot 12) en 11 november 1987, Frankrijk/Commissie (259/85, Jurispr. blz. 4393).

– Arrest van 19 september 2002, Spanje/Commissie (C‑113/00, Jurispr. blz. I‑7601, punt 30).

– Zie punt 106 van de beschikking.

– Mededeling 96/C 68/06 inzake de-minimissteun, (PB 1996, C 68, blz. 9).

– Zie met name arresten van 13 maart 1985, Nederland en Leeuwarder Papierwarenfabriek/Commissie (296/82 en 318/82, Jurispr. blz. 809, punt 19); 14 februari 1990, Delacre e.a./Commissie (C‑350/88, Jurispr. blz. I‑395, punten 15 en 16), en 29 februari 1996, België/Commissie (C‑56/93, Jurispr. blz. I‑723, punt 86).

– In het arrest Deutsche Milchkontor heeft het Hof bepaald dat „de beginselen van de bescherming van het gewettigd vertrouwen en van de rechtszekerheid deel uitmaken van de communautaire rechtsorde. Derhalve kan geen strijdigheid met deze rechtsorde worden aangenomen indien een nationale regeling het gewettigd vertrouwen en de rechtszekerheid beschermt op een gebied als de terugvordering van onverschuldigd betaalde communautaire steun.” (Arrest van 21 september 1983, 205/82–215/82, Jurispr. blz. 2633, punt 30).

– Zie onder andere arresten van 21 maart 1990, België/Commissie, „Tubemeuse” (C‑142/87, Jurispr. blz. I‑959, punt 66); 10 juni 1993, Commissie/Griekenland (C‑183/91, Jurispr. blz. I‑3131, punt 16), en 11 juli 1996, SFEI e.a. (C‑39/94, Jurispr. blz I‑3547, punt 68).

– Arrest „Tubemeuse” (aangehaald in voetnoot 45, punt 66).

– Zou men dit toelaten, dan zouden de artikelen 87 en 88 elk nuttig effect verliezen, aangezien de nationale instanties zich dan op hun eigen onrechtmatig gedrag zouden kunnen beroepen om door de Commissie op grond van deze verdragsartikelen gegeven beschikkingen elke werking te ontnemen. Arrest van 20 september 1990, Commissie/Duitsland (C‑5/89, Jurispr. blz. I‑3437, punt 17).

– Arrest van 7 december 1995, Commissie/Frankrijk (C‑52/95, Jurispr. blz. I‑4443, punt 38).

– Zie ook arrest van 29 januari 1998, Commissie/Italië (C‑280/95, Jurispr. blz. I‑259).