II - 1255Zaak T-446/05
Amann & Söhne GmbH & Co. KG en Cousin Filterie SAS
tegen
Europese Commissie
„Mededinging — Mededingingsregelingen — Europese markt voor industrieel 
garen — Beschikking tot vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 
EER-Overeenkomst — Begrip „één enkele inbreuk” — Afbakening van markt — 
Geldboeten — Plafond van geldboete — Zwaarte en duur van inbreuk — 
Verzachtende omstandigheden — Medewerking — Evenredigheid — Gelijke 
behandeling — Rechten van verdediging — Richtsnoeren voor berekening van 
bedrag van geldboeten”
Arrest van het Gerecht (Vijfde kamer) van 28 april 2010                             II - 1270
Samenvatting van het arrest
1. Mededinging  — Mededingingsregelingen  — Verbod  — Inbreuken  — Overeenkomsten 
en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die als één inbreuk kunnen worden 
b
ehandeld — Begrip
(
Art. 81, lid 1, EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, 
lid 2)
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 12562. Beroep tot nietigverklaring — Beschikking van Commissie op grond van artikel 81 EG of 82 
EG — Ingewikkelde economische beoordeling — Rechterlijke toetsing — Grenzen
(
Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, 
lid 2)
3. Mededinging  — Geldboeten  — Bedrag  — Vaststelling  — Beoordelingsvrijheid van 
Commissie — Rechterlijke toetsing — Volledige rechtsmacht van gemeenschapsrechter
(
Art. 81 EG, 82 EG, 229 EG en 253 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en 
nr. 1/2003, art. 23, leden 2 en 3, en 31)
4. Mededinging  — Geldboeten  — Bedrag  — Vaststelling  — Beoordelingsvrijheid door  
artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 aan Commissie toegekend — Schending van beginsel 
van legaliteit van sancties — Geen
(Art. 81 EG en 82 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, 
lid 2)
5. Mededinging  — Geldboeten  — Bedrag  — Vaststelling  — Criteria  — Pluraliteit van 
inbreuken
(
Art. 81 EG en 82 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)
6. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Criteria — Zwaarte van inbreuk
(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)
7. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Mate waarin werkelijk schade op 
betrokken markt kan worden veroorzaakt
(
Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)
8. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Indeling van betrokken onderne -
mingen in categorieën met identiek specifiek uitgangsbedrag
(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)
9. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Noodzaak om omzet van betrokken 
ondernemingen in aanmerking te nemen en evenredigheid van geldboeten met deze omzet 
te ver
zekeren — Geen
(
Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 3; mededeling 
98/C 9/03 van de Commissie)
10. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Indeling van betrokken onderne -
mingen in categorieën met identiek specifiek uitgangsbedrag
(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, 
punt 1 A, zesde alinea)
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 125711. Mededinging  — Geldboeten  — Beschikking waarbij geldboeten worden 
opgelegd — Motiveringsplicht — Omvang
(
Art. 253 EG; verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de 
Commissie)
12. Mededinging — Mededingingsregelingen — Deelneming aan bijeenkomsten van onderne -
mingen die ertoe strekken mededinging te verstoren — Omstandigheid die, bij gebreke van 
distantiëring van genomen beslissingen, conclusie wettigt dat sprake is van deelneming aan 
daaruit voortvloeiende mededingingsregeling
(Art. 81, lid 1, EG)
13. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Criteria — Duur van inbreuk — 
Inbreuken van middellange en lange duur — Verhoging van uitgangsbedrag met 10  % per 
jaar
(
Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 3; mededeling 
98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 B)
14. Mededinging  — Geldboeten  — Bedrag  — Vaststelling  — Criteria  — Verzachtende 
omstandigheden
(
Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 2; mededeling 
98/C 9/03 van de Commissie, punt 3, derde streepje)
15. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Omzet die in aanmerking moet 
worden genomen voor berekening van geldboete
(
Mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)
16. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Criteria — Zwaarte van inbreuk — 
Inaanmerkingneming van gevolgen van inbreuk
(
Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15)
17. Mededinging — Administratieve procedure — Beschikking van Commissie waarbij inbreuk 
wordt vastgesteld — Bewijzen die in aanmerking kunnen worden genomen
(
Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 27, lid 1)
18. Mededinging  — Administratieve procedure  — Verzoek om inlichtingen  — Rechten van 
verdediging
(
Verordening nr. 17 van de Raad, art. 11, lid 5)
19. Mededinging — Geldboeten — Bedrag — Vaststelling — Criteria — Medewerking van on -
derneming tijdens administratieve procedure(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 11, leden 4 en 5)
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 12581  Het begrip „één enkele inbreuk” doelt op 
een situatie waarin meerdere onderne -
mingen he
bben deelgenomen aan een in -
breuk bestaande in een voortgezette ge-
draging met één enkel economisch doel, de mededinging te verstoren, dan wel 
in individuele inbreuken die onderling 
zijn verbonden door hetzelfde doel (alle elementen hebben hetzelfde doel) en de -
zelfde subjecten (dezelfde betrokken on-dernemingen die welbewust aan het ge -
meenschappelijke doel deelnemen)   Een 
schending van artikel  81, lid  1, EG kan nie
t alleen voortvloeien uit een op zich
-
zelf staande handeling, maar eveneens uit een reeks handelingen of een voortge -
zette gedraging   Deze uitlegging kan niet 
worden betwist met het argument dat e
en of meer onderdelen van deze reeks 
handelingen of voortgezette gedraging op zich ook afzonderlijk een schending van deze bepaling kunnen opleveren
  Wan -
neer de verschillende handelingen, we -
gens hun identieke doel, de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verstoren, deel uitmaken van een „totaal -
plan” , mag de Commissie de aansprake-
lijk
heid voor deze handelingen bepalen 
aan de hand van de deelneming aan de 
betrokken inbreuk in haar geheel   Boven -
dien kan het begrip „één enkele inbreuk” slaan op de juridische kwalificatie van 
een mededingingsverstorende gedraging die bestaat uit overeenkomsten, onder -
ling 
afgestemde feitelijke gedragingen en 
besluiten van ondernemersverenigingen  
Het begrip „gemeenschappelijk doel” kan niet worden bepaald door een alge -
mene verwijzing naar de verstoring van de mededinging op de markt waarop de 
inbreuk betrekking heeft, aangezien de 
ongunstige beïnvloeding van de mede -
ding
ing, als doel of gevolg, een wezenlijk 
element is van elke gedraging die binnen 
de werkingssfeer van artikel  81, lid  1, 
EG valt   Een dergelijke definitie van het 
begrip „gemeenschappelijk doel” dreigt 
he
t begrip „één enkele voortdurende in
-
breuk” een deel van zijn zin te ontnemen, daar zij ertoe zou leiden dat verschillende bij artikel 81, lid 1, EG verboden gedra -
g
ingen in een sector van de economie 
stelselmatig als bestanddelen van één enkele inbreuk zouden moeten worden 
aangemerkt
  Ter beantwoording van de 
vraag of verschillende handelingen als 
é
én enkele voortdurende inbreuk kun -
nen 
worden gekwalificeerd, moet aldus 
worden nagegaan of zij complementair zijn, in die zin dat elk ervan bedoeld is 
om het hoofd te bieden aan een of meer 
gevolgen van de normale mededinging, en dat zij door hun wisselwerking bijdra-
gen t
ot de verwezenlijking van het geheel 
van mededingingsverstorende gevolgen dat de daders beogen, dit in het kader van een totaalplan met één enkel doel
  
Dienaangaande moet rekening worden ge
houden met elke omstandigheid die 
dat verband kan aantonen of weerleg
-
gen, zoals de periode gedurende welke de verschillende handelingen in kwestie 
zijn verricht, alsook de inhoud en, daar -
mee samenhangend, het doel ervan   De 
Commissie kan dus op objectieve gron -
den vers
chillende procedures inleiden, 
verschillende inbreuken vaststellen en 
verschillende geldboeten opleggen  
De kwalificatie van bepaalde onrechtma -
tige gedragingen als één enkele inbreuk 
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 1259dan wel als verschillende inbreuken heeft 
in beginsel invloed op de sanctie die kan 
worden opgelegd, aangezien de vaststel -
ling van verschillende inbreuken kan lei-
den t
ot de oplegging van verschillende 
geldboeten, die elk binnen de perken 
moeten blijven die zijn vastgesteld bij artikel  15, lid  2, van verordening nr
   17 
en artikel  23, lid  2, van verordening 
nr  1/2003 betreffende de uitvoering van 
de mededingingsregels van de artike -
len 81 EG en 82 EG  
(cf  punten 89-94, 133-134)
2  Wat de verenigbaarheid van artikel  15, 
lid 2, van verordening nr   17 en artikel 23, 
lid 2, van verordening nr   1/2003 betref -
fende de uitvoering van de mededin-gingsregels van de artikelen 81 EG en 82 
EG met het beginsel van legaliteit van sancties betreft, zoals dit beginsel door 
de gemeenschapsrechter in overeen -
stemming met de door het Verdrag tot 
bescherming van de rechten van de mens 
en de fundamentele vrijheden verstrekte 
aanwijzingen en de constitutionele tradi -
ties van de lidstaten is erkend, beschikt de Commissie niet over een onbeperkte 
beoordelingsmarge om, ten eerste, in -
breuken op de mededingingsregels vast 
te stellen, ten tweede, uit te maken of de 
verschillende onrechtmatige handelin-
gen é
én enkele voortdurende inbreuk of 
verschillende op zich staande inbreuken vormen en, ten derde, het bedrag van de 
geldboeten voor deze inbreuken vast te 
stellen
 In de eerste plaats zijn de inbreuken op de mededingingsregels waarvoor de 
Commissie krachtens artikel  15, lid  2, 
van verordening nr
  17 en artikel 23, lid 2, 
van verordening nr    1/2003 geldboeten 
kan opleggen, enkel die welke indrui -
sen tegen de artikelen 81 EG en 82 EG   
De vraag of aan de voorwaarden van de ar
tikelen  81 EG en  82 EG is voldaan, 
wordt in beginsel in volle omvang door de gemeenschapsrechter getoetst
  Voorts 
wordt in de rechtspraak weliswaar er -
k
end dat de Commissie over een zekere 
beoordelingsmarge beschikt indien voor deze vaststelling ingewikkelde economi -
s
che of technische beoordelingen dienen 
te worden verricht, maar deze marge is geenszins onbeperkt
  Het bestaan van 
deze beoordelingsmarge impliceert im -
mers nie
t dat het Gerecht in het kader 
van een beroep tot nietigverklaring de interpretatie van dergelijke gegevens door de Commissie niet mag toetsen
  De 
gemeenschapsrechter dient met name nie
t enkel de materiële juistheid van de 
aangevoerde bewijselementen en de be
-
trouwbaarheid en samenhang ervan te controleren, maar hij moet ook contro -
leren of deze elementen alle relevante feiten omvatten die bij de beoordeling van een complexe toestand in aanmer -
k
ing moeten worden genomen, en of zij 
de daaruit getrokken conclusies kunnen schragen
 
(cf  punten 130-131)
3  De Commissie beschikt niet over een 
onbeperkte beoordelingsmarge bij de 
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 1260vaststelling van geldboeten wegens in -
breuken op de mededingingsregels   Het 
objectieve criterium van de bovengrens 
v
an de geldboete en de subjectieve cri -
t
eria van de zwaarte en de duur van de 
inbreuk laten de Commissie weliswaar een ruime beoordelingsmarge, maar dat 
neemt niet weg dat deze criteria de Com -
mi
ssie in staat stellen bij de vaststelling 
van sancties rekening te houden met de ernst van de onrechtmatigheid van de 
betrokken gedraging
  Bijgevolg laten 
artikel  15, lid  2, van verordening nr    17 
en artikel 23, leden 2 en 3, van verorde -
ning nr    1/2003 betreffende de uitvoe -
ring van de mededingingsregels van de 
artikelen  81 EG en  82 EG de Commis -
sie weliswaar een zekere beoordelings -
mar
ge, maar stellen zij tegelijkertijd de 
criteria en de grenzen vast die zij bij de 
uitoefening van haar bevoegdheid op het gebied van geldboeten in acht dient 
te nemen
  Bovendien dient de Commis -
sie bij de v
aststelling van geldboeten op 
grond van deze bepalingen de algemene 
rechtsbeginselen, in het bijzonder het beginsel van gelijke behandeling en het 
evenredigheidsbeginsel, zoals die door 
de rechtspraak van het Hof van Justitie en het Gerecht zijn ontwikkeld, in acht te 
nemen
 
Het Hof en het Gerecht hebben krach -
t
ens artikel  229 EG en artikel  31 van 
verordening nr   1/2003 volledige rechts -
macht ter zake van beroepen tegen be -
schikkingen van de Commissie tot vast -
stelling van geldboeten en kunnen de beschikkingen van de Commissie dus 
niet alleen nietig verklaren, maar even -
e
ens de opgelegde geldboete intrekken, 
verlagen of verhogen   De administra -
tieve praktijk van de Commissie is aldus onder
worpen aan volledige toetsing door 
de gemeenschapsrechter  
De Commissie is ingevolge artikel  253 
EG verplicht in de boetebeschikking 
met name het bedrag van de opgelegde 
geldboete en de in dat verband gekozen methode met redenen te omkleden, ook 
al is de context van de beschikking alge -
meen bekend   Deze motivering moet de 
redenering van de Commissie zo duide -
lijk 
en ondubbelzinnig tot uitdrukking 
doen komen dat de belanghebbenden de 
rechtvaardigingsgronden van de geno-men maatregel kunnen kennen en aldus 
het nut van een beroep bij de gemeen -
s
chapsrechter kunnen beoordelen, en 
deze rechter in voorkomend geval zijn toezicht kan uitoefenen
 
(cf  punten 140, 142-144, 148)
4  De kwalificatie van bepaalde onrechtma -
tige gedragingen als één enkele inbreuk dan wel als verschillende inbreuken 
heeft in beginsel invloed op de sanctie die daarvoor kan worden opgelegd, aan-
gezien de vaststelling van verschillende 
inbreuken kan leiden tot de oplegging van verschillende geldboeten, die elk bin -
nen de perken moeten blijven die zijn vastgesteld bij artikel  15, lid  2, van ver -
ordening nr    17 en artikel  23, lid  2, van 
verordening nr    1/2003 betreffende de 
uitvoering van de mededingingsregels 
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 1261van de artikelen 81 EG en 82 EG, die be -
palen dat de geldboete voor elke bij de in -
breuk betrokken onderneming en onder -
nemers
vereniging niet groter mag zijn 
dan 10  % van de totale omzet die in het 
voorafgaande boekjaar is behaald   Hier -
uit volgt dat de Commissie het beginsel 
nulla poena sine lege niet schendt wan -
ne
er zij twee geldboeten oplegt waarvan 
het gecumuleerde bedrag het plafond van 10
 % van de omzet overschrijdt  
(cf  punten 150-151)
5  Het afschrikkende effect dat de Commis -
sie bij de bepaling van het bedrag van een geldboete mag nastreven, is er op gericht 
te verzekeren dat de ondernemingen de mededingingsregels naleven waaraan 
hun activiteiten binnen de Europese Ge -
meenschap of de Europese Economische 
Ruimte volgens het Verdrag moeten vol -
doen   Wanneer verschillende inbreuken 
zijn gepleegd, mag de Commissie ervan uitg
aan dat een dergelijk doel niet door 
de loutere oplegging van een sanctie voor een van de inbreuken kan worden bereikt
 
(cf  punt 160)6  Het evenredigheidsbeginsel vereist dat 
handelingen van de gemeenschapsinstel -
lingen nie
t verder gaan dan wat passend 
en noodzakelijk is ter bereiking van het beoogde doel
  Wat de berekening van 
de geldboeten betreft, moet de zwaarte v
an de inbreuken worden bepaald aan 
de hand van een groot aantal factoren en mag aan geen daarvan een belang wor
-
den t
oegekend dat niet in verhouding 
staat tot de overige beoordelingselemen -
ten  In deze context impliceert het even -
redigheidsbeginsel dat de Commissie de 
geldboete moet vaststellen in verhouding 
tot de factoren die bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk in aanmerking 
zijn genomen en dat zij daarbij deze fac -
toren op samenhangende en objectief ge -
rechtvaardigde wijze moet toepassen  
Bij de beoordeling van de zwaarte van 
de inbreuk moet de Commissie rekening 
houden met een groot aantal factoren die 
naar aard en belang variëren naargelang van de aard van de betrokken inbreuk en 
de bijzondere omstandigheden waarin 
deze is gepleegd
  Er kan niet worden uit -
ge
sloten dat de omvang van de betrokken 
productmarkt naargelang van het geval een van de factoren kan zijn waaruit de zwaarte van de inbreuk blijkt
  Hoewel de 
omvang van de markt een factor kan zijn w
aarmee bij de vaststelling van de zwaar -
t
e van de inbreuk rekening moet worden 
gehouden, varieert het belang daarvan dus naargelang van de bijzondere om -
standigheden van de betrokken inbreuk  
Horizontale beperkingen van het type „prijskartel” in de zin van de richtsnoeren 
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 1262voor de berekening van geldboeten die 
uit hoofde van artikel 15, lid 2, van ver -
ordening nr   17, respectievelijk artikel 65, 
lid 5, van het EGKS-Verdrag worden op -
gelegd, zijn naar hun aard „zeer zwaar”   
In een dergelijke context is de geringe om
vang van de betrokken markten 
slechts van ondergeschikt belang in ver -
houding t
ot alle andere factoren waaruit 
de zwaarte van de inbreuk blijkt  
(cf  punten 171, 175-176, 178)
7  In het kader van de analyse van de wer -
kelijke economische macht van de in -
breukplegende ondernemingen om de mededinging aanzienlijke schade toe te brengen, die wordt verricht met het oog 
op de vaststelling van de geldboete we -
gens een inbreuk op de communautaire 
mededingingsregels en die een beoorde-
ling im
pliceert van het reële gewicht van 
deze ondernemingen op de betrokken markt, dat wil zeggen van hun invloed op de markt, geeft de totale omzet slechts 
een onvolledig beeld van de situatie te 
zien
  Het is immers niet uitgesloten dat 
een sterke onderneming met een waaier 
v
an verschillende activiteiten slechts een 
ondergeschikte rol speelt op een speci -
fieke productmarkt   Het is ook niet uit -
gesloten dat een onderneming die een 
belangrijke positie inneemt op een geo-
grafische markt buiten de Gemeenschap, slechts zwak staat op de markt van de Ge -
me
enschap of de Europese Economische 
Ruimte   In dergelijke gevallen betekent de loutere omstandigheid dat de betrok -
k
en onderneming een belangrijke totale 
omzet realiseert, niet noodzakelijk dat zij een beslissende invloed op de betrokken markt uitoefent
  Daarom is de omzet van 
een onderneming op de betrokken mark -
t
en weliswaar niet beslissend om uit te 
maken of deze onderneming tot een gro -
te economische eenheid behoort, maar wél relevant om vast te stellen welke in -
vloed zij op de markt kon uitoefenen  
Aldus kan het gedeelte van de omzet dat voortvloeit uit de verkoop van de goede -
r
en waarop de inbreuk betrekking heeft, 
een juiste aanwijzing vormen voor de omvang van de inbreuk op de betrokken 
markt
  Deze omzet kan immers een juiste 
aanwijzing vormen voor de aansprake -
lijk
heid van elk van de ondernemingen 
op deze markten, aangezien hij als objec -
tieve maatstaf de schadelijkheid van deze 
gedragingen voor de normale mededin -
g
ing correct weergeeft en dus een goede 
indicatie vormt van de macht van elk van de betrokken ondernemingen om schade 
te berokkenen
 
(cf  punten 187-188)
8  De methode die erin bestaat om de ver -
schillende leden van een kartel bij de 
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 1263vaststelling van het bedrag van de aan 
hen opgelegde geldboeten in verschil-
lende categorieën in te delen, wat leidt 
tot een forfaitaire vaststelling van het uit -
gangsbedrag van de geldboeten voor de 
ondernemingen van eenzelfde categorie, 
gaat weliswaar voorbij aan de verschillen in omvang tussen ondernemingen van 
eenzelfde categorie, maar kan niet wor -
den veroordeeld, voor zover het even -
r
edigheids- en het gelijkheidsbeginsel in 
acht worden genomen   Het Gerecht kan 
zich niet uitspreken over de opportuni -
t
eit van een dergelijk systeem, ook al zou 
dit kleinere ondernemingen benadelen   
In het kader van zijn wettigheidstoezicht 
op he
t gebruik van de beoordelingsvrij -
heid 
waarover de Commissie op dit ge -
bied beschikt, mag het Gerecht immers alleen toetsen of de indeling van de leden 
van het kartel in categorieën samenhan -
gend en objectief gerechtvaardigd is, en 
mag het zijn beoordeling niet zonder 
meer in de plaats van die van de Com -
missie stellen  
(cf  punt 196)
9  Artikel  23, lid  3, van verordening 
nr  1/2003 betreffende de uitvoering van 
de mededingingsregels van de artike -
len 
81 EG en 82 EG vereist niet dat, in-
geval geldboeten worden opgelegd aan 
meerdere ondernemingen die bij een -
zelfde inbreuk zijn betrokken, het bedrag 
van de geldboete die aan een kleine of 
middelgrote onderneming wordt op -
gelegd, niet hoger is, in procent van de 
omzet, dan dat van de geldboeten die 
aan de grotere ondernemingen worden opgelegd   Uit deze bepaling blijkt immers 
dat zowel voor kleine of middelgrote on -
der
nemingen als voor grote onderne-
mingen de zwaarte en de duur van de inbreuk in aanmerking moeten worden genomen om het bedrag van de geldboe-
te te bepalen   Voor zover de Commissie 
aan ondernemingen die bij eenzelfde in -
br
euk zijn betrokken, geldboeten oplegt 
die voor elk van hen gerechtvaardigd zijn op grond van de zwaarte en de duur van de inbreuk, kan haar niet worden verwe -
t
en dat het bedrag van de geldboete voor 
sommige van deze ondernemingen hoger is, in verhouding tot de omzet, dan voor 
andere ondernemingen
  De Commissie 
is dus niet verplicht om de geldboeten 
t
e matigen wanneer de betrokken on -
der
nemingen kleine en middelgrote on -
dernemingen zijn   Met de grootte van de 
onderneming is immers reeds rekening ge
houden in artikel  15, lid  2, van ver -
ordening nr    17 en artikel  23, lid  2, van 
verordening nr    1/2003, die een plafond 
vaststellen, en in de bepalingen van de r
ichtsnoeren voor de berekening van 
geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid  2, van verordening nr
   17, respectie -
ve
lijk artikel  65, lid  5, van het EGKS-
Verdrag worden opgelegd   Los van deze 
overwegingen betreffende de grootte, is er ge
en enkele reden om kleine en mid -
de
lgrote ondernemingen anders te be -
handelen dan andere ondernemingen   
Het feit dat het gaat om kleine en middel -
g
rote ondernemingen, ontslaat hen niet 
van de plicht om de mededingingsregels na te leven
 
(cf  punten 199-200)
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 126410  Gelet op de richtsnoeren voor de bereke -
ning v
an geldboeten die uit hoofde van 
artikel  15, lid  2, van verordening nr    17, 
respectievelijk artikel  65, lid  5, van het 
E
GKS-Verdrag worden opgelegd, die in 
punt  1 A, zesde alinea, bepalen dat een aanzienlijk verschil in de grootte van de ondernemingen die eenzelfde soort in
-
br
euk hebben gepleegd, met name een 
differentiatie bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk kan rechtvaardi -
gen, is een beschikking van de Commis -
sie waarbij verschillende ondernemingen waarvan er één een duidelijk, zelfs „aan -
zienlijk” , lagere omzet heeft dan de ande -
re, in dezelfde groep worden ingedeeld, omdat hun omzet op de betrokken markt en hun marktaandeel zeer dicht bij elkaar 
liggen, en eenzelfde specifiek uitgangs -
b
edrag op hen wordt toegepast, niet in 
strijd met het gelijkheidsbeginsel  
(cf  punten 202, 205)
11  Bij de vaststelling van het bedrag van 
de wegens een inbreuk op de mededin -
g
ingsregels opgelegde geldboeten is vol-
daan aan het wezenlijke vormvereiste dat 
de beschikking met redenen wordt om -
k
leed, wanneer de Commissie daarin de 
beoordelingelementen vermeldt op basis waarvan zij de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft kunnen vaststellen
  Van 
de Commissie wordt niet verlangd dat z
ij in haar beschikking de methode voor 
de berekening van de geldboeten met cijfers toelicht; de Commissie mag hoe 
dan ook geen afstand doen van haar be-
o
ordelingsbevoegdheid door uitsluitend 
en mechanisch wiskundige formules toe 
te passen   Wat beschikkingen betreft 
waarbij aan verschillende ondernemin -
gen ge
ldboeten worden opgelegd, moet 
de omvang van de motiveringsplicht met 
name worden beoordeeld in het licht van het feit dat de zwaarte van de inbreuken 
moet worden bepaald op basis van een 
groot aantal factoren, zoals onder meer de bijzondere omstandigheden van de 
zaak, de context ervan en de afschrikken -
de werking van de geldboeten, zonder dat 
een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen crite-
ria is opgesteld  
(cf  punt 226)
12  Het feit dat een onderneming niet heeft 
deelgenomen aan een multilaterale bij -
e
enkomst en geen informatie meer 
heeft verstrekt aan de andere kartelle -
den vor
mt op zich niet het bewijs dat zij 
niet langer aan de mededingingsregeling 
heeft deelgenomen, wanneer zij zich niet 
publiekelijk van de inhoud ervan heeft gedistantieerd
 
(cf  punten 240-241, 244)
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 126513  Volgens artikel  23, lid  3, van verorde -
ning nr    1/2003 betreffende de uitvoe -
ring van de mededingingsregels van de 
artikelen 81 EG en 82 EG is de duur van 
de inbreuk één van de factoren waar -
me
e rekening moet worden gehouden 
bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete die moet worden opgelegd aan ondernemingen die zich schuldig 
hebben gemaakt aan een inbreuk op de 
mededingingsregels
 
Punt  1 B van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoof -
de v
an artikel 15, lid 2, van verordening 
nr   17, respectievelijk artikel  65, lid  5, 
van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, vo
orziet weliswaar niet in een verhoging 
voor inbreuken van korte duur, die over het algemeen korter dan één jaar duren, maar voor inbreuken van middellange 
duur, die over het algemeen één tot vijf 
jaar duren, wordt wel een verhoging toe
-
gepast, die bijvoorbeeld tot 50  % van het 
uitgangsbedrag van de geldboete kan be -
dragen   Voor inbreuken van lange duur, 
die over het algemeen langer dan vijf jaar 
duren, wordt enkel bepaald dat het 
bedrag per jaar met 10  % kan worden 
verhoogd   Deze verhogingen worden 
niet automatisch toegepast, aangezien de r
ichtsnoeren de Commissie dienaan -
gaande een beoordelingsmarge laten  
(cf  punten 237, 247, 249)14  De richtsnoeren voor de berekening van 
geldboeten die uit hoofde van artikel 15, 
lid  2, van verordening nr    17, respectie -
velijk artikel  65, lid  5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, vormen geen 
dwingende opsomming van de verzach -
tende omstandigheden die de Commissie 
in aanmerking zou moeten nemen met 
het oog op een verlaging van het basisbe -
drag van de geldboete   Bijgevolg behoudt 
de Commissie een zekere marge om in he
t algemeen te beoordelen hoe groot 
een eventuele verlaging van het boetebe -
drag we
gens verzachtende omstandighe -
den dient te zijn   Zo kan de Commissie 
geenszins worden verplicht om in het k
ader van haar beoordelingsmarge een 
verlaging van de geldboete toe te kennen wegens de beëindiging van een kennelij
-
k
e inbreuk, ongeacht of deze beëindiging 
heeft plaatsgevonden vóór of nadat zij stappen heeft ondernomen
 
Het feit dat de betrokken onderneming reeds bij de eerste stappen van de Com-
missie de inbreuken op de mededingings -
regels heeft beëindigd, zoals bepaald in 
punt 3, derde streepje, van de richtsnoe -
ren, kan logischerwijs slechts een ver -
z
achtende omstandigheid vormen indien 
er redenen zijn om aan te nemen dat deze 
onderneming er door dit optreden toe is 
aangezet haar mededingingsverstorende praktijken te beëindigen
  Het doel van 
deze bepaling is immers de onderne -
mingen 
ertoe aan te zetten hun mede -
dingingsverstorende praktijken stop te zetten onmiddellijk nadat de Commis -
sie daarnaar een onderzoek heeft inge -
steld   De geldboete kan niet op die grond 
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 1266worden verlaagd ingeval deze onderne -
mingen r
eeds vóór de eerste stappen van 
de Commissie het vaste besluit hebben 
genomen om de inbreuk te beëindigen of ingeval de inbreuk reeds vóór die datum 
is beëindigd
  Deze laatste hypothese is 
voldoende in aanmerking genomen bij de berekening van de duur van de inbreuk
 
(cf  punten 259-260)
15  Wat de bij de bepaling van het uitgangs -
bedrag van de geldboete in aanmerking te nemen subjectieve elementen betreft, 
bepalen de richtsnoeren voor de bereke-
ning v
an geldboeten die uit hoofde van 
artikel  15, lid  2, van verordening nr    17, 
respectievelijk artikel  65, lid  5, van het E
GKS-Verdrag worden opgelegd, dat 
rekening moet worden gehouden met de daadwerkelijke economische macht van de inbreukmakers om andere markt
-
de
elnemers, met name de consument, 
aanzienlijke schade te berokkenen, en dat het bedrag van de geldboete op een 
zodanig niveau moet worden gesteld dat 
daarvan een voldoende afschrikkende werking uitgaat
  Volgens deze richtsnoe -
ren kan het in gevallen waar meerdere 
ondernemingen bij de inbreuk betrok -
ken zijn, zoals bij kartels, wenselijk zijn 
op het algemene uitgangsbedrag een we -
ging toe te passen om rekening te houden met het specifieke gewicht, en derhalve met de daadwerkelijke invloed van het 
inbreukmakende gedrag van elke onder -
neming afzonderlijk op de mededinging, 
met name wanneer er een aanzienlijk 
verschil bestaat in de grootte van de on -
dernemingen die eenzelfde soort inbreuk 
hebben gepleegd, en bijgevolg het alge -
meen uitgangsbedrag aan te passen naar -
ge
lang van de specifieke positie van elke 
onderneming  
De richtsnoeren verzetten zich er niet te -
gen dat de Commissie bij de bepaling van 
het bedrag van de geldboete van de totale 
omzet of de omzet van de ondernemin -
gen op de betrokken markt uitgaat om 
de algemene beginselen van het gemeen -
s
chapsrecht in acht te nemen of wanneer 
de omstandigheden dit vereisen  
Het is aldus niet onredelijk om de on -
dernemingen op basis van hun omzet in twee categorieën in te delen teneinde 
het uitgangsbedrag van de geldboete af te stemmen op hun relatieve gewicht op de 
markt, voor zover deze indeling niet leidt 
tot een grove vertekening van de betrok -
ken markt  
(cf  punten 273-275, 280)
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 126716  De last om aan te tonen dat een inbreuk 
gevolgen heeft voor de betrokken markt, 
die op he
t gebied van de mededinging op 
de Commissie rust wanneer zij bij de be -
r
ekening van de geldboete op grond van 
de zwaarte van de inbreuk rekening houdt 
met deze gevolgen, is minder zwaar dan 
die welke op haar rust wanneer zij in het geval van een kartel het bestaan zelf van 
een inbreuk moet aantonen
  Om met de 
concrete weerslag van het kartel op de 
mar
kt rekening te kunnen houden, hoeft 
de Commissie namelijk slechts „goede redenen aan te voeren om daarmee reke
-
ning te houden”  
(cf  punt 301)
17  Een verschil tussen de mededeling van 
punten van bezwaar en de uiteindelijke b
eschikking houdt enkel een schending 
van de rechten van de verdediging in, in -
dien e
en in de beschikking vastgestelde 
grief niet op zo’n duidelijke wijze in de 
mededeling van punten van bezwaar is 
uiteengezet dat de adressaten zich daar -
tegen hebben kunnen verdedigen  
Wanneer sommige stukken in de mede -
deling van punten van bezwaar niet zijn 
genoemd, mag de betrokken onderne-
ming er
van uitgaan, dat zij voor de zaak 
niet van belang zijn   Door een onder -
neming niet mee te delen dat bepaalde stukken in de beschikking zullen worden ge
bruikt, belet de Commissie haar om 
haar mening over de bewijskracht van 
deze stukken tijdig kenbaar te maken   
Bijgevolg kunnen deze stukken niet als ge
ldige bewijsmiddelen tegen haar in 
aanmerking worden genomen  
Een stuk dat door de Commissie wordt gebruikt ter ondersteuning van een grief 
in de uiteindelijke beschikking, terwijl 
het in de mededeling van de punten van bezwaar is gebruikt ter onderbouwing 
van een andere grief, kan in de beschik -
king slechts tegen de betrokken onderne-
ming worden aangewend voor zover deze 
uit de mededeling van de punten van be -
zwaar en uit de inhoud van het stuk rede -
lijk
erwijs kon opmaken welke conclusies 
de Commissie eruit wenste te trekken  
(cf  punten 313-315)
18  Een onderneming die wordt verzocht 
om inlichtingen in de zin van artikel 11, lid  5, van verordening nr
   17 heeft geen 
absoluut zwijgrecht   De erkenning van 
een dergelijk recht zou immers verder 
g
aan dan hetgeen noodzakelijk is voor de 
bescherming van de rechten van verde
-
diging van de ondernemingen en zou de Commissie op ongerechtvaardigde wijze 
belemmeren in de vervulling van haar 
taak, toe te zien op de naleving van de mededingingsregels in de gemeenschap-
pelijke markt   Een zwijgrecht kan slechts 
SAMENVATTING — ZAAK T-446/05
II - 1268worden erkend voor zover de betrokken 
onderneming anders antwoorden zou 
moeten geven waarmee zij het bestaan 
van de inbreuk, die de Commissie heeft te bewijzen, zou erkennen
 
De Commissie kan derhalve ter waar -
b
orging van de nuttige werking van 
artikel  11 van verordening nr    17 de 
ondernemingen verplichten om alle no
odzakelijke inlichtingen te verstrekken 
over feiten waarvan zij eventueel kennis hebben, en om zo nodig de desbetref
-
f
ende in hun bezit zijnde stukken over te 
leggen, ook wanneer deze bewijs kunnen opleveren van mededingingsverstorende gedragingen
  Deze bevoegdheid van de 
Commissie is niet in strijd met artikel 6, le
den  1 en  2, van het Europees Verdrag 
van de rechten van de mens of met de rechtspraak van het Europees Hof van de rechten van de mens
 
De verplichting om zuiver feitelijke vra-gen van de Commissie te beantwoorden 
en gevolg te geven aan haar verzoeken 
om overlegging van reeds bestaande stukken, levert hoe dan ook geen schen -
ding op van het fundamentele begin -
sel van eerbiediging van de rechten van de verdediging en van het recht op een 
eerlijk proces, die op het vlak van het 
mededingingsrecht een evenwaardige b
escherming bieden als die van artikel 6 
van het Europees Verdrag van de rechten 
van de mens   Niets belet de adressaat van 
een verzoek om inlichtingen immers om l
ater, in de administratieve procedure of 
tijdens de procedure voor de gemeen
-
schapsrechter, aan te tonen dat de in zijn antwoorden uiteengezette feiten of de 
overgelegde stukken een andere beteke-
ni
s hebben dan de Commissie hieraan 
heeft gegeven  
Wanneer de Commissie ten slotte in een  
verzoek om inlichtingen op grond van  
artikel 11 van verordening nr   17 niet alleen 
feitelijke vragen stelt en om overlegging 
v
an reeds bestaande stukken verzoekt, 
maar een onderneming ook verzoekt, het voorwerp en het verloop, alsook de resultaten of de conclusies te beschrijven 
van diverse bijeenkomsten die zij heeft 
bijgewoond, terwijl het duidelijk is dat de Commissie vermoedt dat deze bijeen
-
komsten tot doel hadden de mededin -
ging te beperken, verplicht dit verzoek de ondervraagde onderneming als het ware, haar deelneming aan een inbreuk op de 
communautaire mededingingsregels toe 
te geven, zodat deze onderneming niet hoeft te antwoorden op dat soort vra -
gen  In dit geval moet het feit dat een 
onderneming toch informatie daarover verstr
ekt, worden beschouwd als een 
spontane medewerking van deze onder -
neming
, die overeenkomstig de medede -
ling 
inzake medewerking een verlaging 
van de geldboete kan rechtvaardigen   De 
ondernemingen kunnen in dit geval niet st
ellen dat hun recht om zichzelf niet te 
AMANN & SÖHNE EN COUSIN FILTERIE / COMMISSIE
II - 1269beschuldigen is geschonden doordat zij 
vrijwillig op een dergelijk verzoek heb -
ben geantwoord  
(cf  punten 326-329)
19  In het kader van een administratieve 
procedure die wegens een verboden me
dedingingsregeling is ingeleid, geeft 
de medewerking die de betrokken on -
der
neming aan het onderzoek verleent, geen recht op verlaging van de geldboete wanneer deze medewerking niet verder is gegaan dan datgene waartoe zij vol -
gens artikel 11, leden 4 en 5, van veror -
dening nr   17 verplicht was   Wanneer de 
onderneming daarentegen in antwoord op e
en verzoek om inlichtingen op grond 
van artikel  11 inlichtingen verstrekt die veel verder gaan dan wat de Commissie krachtens dat artikel kan eisen, komt zij 
voor een verlaging van de geldboete in 
aanmerking
 
(cf  punt 340)