Zaak C‑625/13 P

Villeroy & Boch AG

tegen

Europese Commissie

„Hogere voorziening – Mededinging – Mededingingsregelingen – Belgische, Duitse, Franse, Italiaanse, Nederlandse en Oostenrijkse markt van badkamersanitair – Besluit waarbij een inbreuk op artikel 101 VWEU en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte wordt vastgesteld – Onderlinge afstemming van de prijzen en uitwisseling van commercieel gevoelige informatie – Eén enkele inbreuk – Bewijs – Geldboeten – Volledige rechtsmacht – Redelijke termijn – Evenredigheid”

Samenvatting – Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 26 januari 2017

Mededinging–Unieregels–Inbreuken–Toerekening–Moedermaatschappij en dochterondernemingen–Economische eenheid–Beoordelingscriteria–Vermoeden dat de moedermaatschappij beslissende invloed uitoefent op de dochterondernemingen die zij geheel of vrijwel geheel in handen heeft–Weerlegbaarheid–Schending van de het vermoeden van onschuld–Geen–Schending van het beginsel in dubio pro reo en van het beginsel van de legaliteit van delicten en sancties–Geen

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 38, 39, 96, 107, 135, 138)

De op het Gerecht rustende verplichting om de arresten te motiveren kan in beginsel niet zo ver gaan dat het Gerecht de in een zaak gekozen oplossing moet rechtvaardigen tegen de achtergrond van de oplossing waarvoor het heeft gekozen in een andere zaak die hem is voorgelegd, ook al heeft deze betrekking op hetzelfde besluit van de Commissie inzake een procedure op grond van artikel 101 VWEU. (zie punten 42, 61)

Een onderneming die aan een enkele en complexe inbreuk op de mededingingsregels heeft deelgenomen door middel van specifieke gedragingen die een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging met een de mededinging beperkend doel in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormden en die een bijdrage aan de verwezenlijking van de inbreuk in zijn geheel beoogden te leveren, kan voor de gehele duur van haar deelneming aan die inbreuk eveneens aansprakelijk zijn voor de gedragingen van andere ondernemingen in het kader van diezelfde inbreuk. Dat is het geval wanneer vaststaat dat deze onderneming door haar eigen gedrag wilde bijdragen aan de door alle deelnemers nagestreefde gemeenschappelijke doelstellingen en dat zij kennis had van de inbreuk makende gedragingen die door andere ondernemingen werden overwogen of verricht in hun streven naar dezelfde doelstellingen, of dat zij deze redelijkerwijze kon voorzien en bereid was het risico daarvan te aanvaarden. Bovendien verwijst de tekst van artikel 101, lid 1, VWEU algemeen naar alle overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen die, hetzij in horizontale hetzij in verticale betrekkingen, de mededinging op de interne markt vervalsen, ongeacht de markt waarop de partijen werkzaam zijn en ongeacht het feit dat slechts het commerciële gedrag van een van die ondernemingen door de termen van de betrokken afspraken wordt geraakt. Daaruit volgt dat het Gerecht zonder blijk te geven van een onjuiste rechtsopvatting kan oordelen dat een vennootschap heeft deelgenomen aan één enkele inbreuk op de mededingingsregels die zich tot een bepaald grondgebied uitstrekte, wanneer vaststaat dat zij wist dat op dat grondgebied sprake was van de mededinging verstorende gedragingen die deel uitmaakten van het globale plan om de mededinging te beperken, en dit ondanks het feit dat die vennootschap niet zelf deze gedragingen heeft vertoond. (zie punten 56, 59, 60)

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 69, 70, 130)

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 72, 73, 137)

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 86, 87)

In de meeste gevallen moet het bestaan van een de mededinging verstorende gedraging of overeenkomst worden afgeleid uit een samenloop van omstandigheden en aanwijzingen die, in hun totaliteit beschouwd, bij gebreke van een andere coherente verklaring, het bewijs kunnen leveren dat de mededingingsregels zijn geschonden. Met name bij een inbreuk die zich over verschillende jaren uitstrekt, staat het feit dat er geen rechtstreeks bewijs is dat een onderneming gedurende een bepaald tijdvak heeft deelgenomen aan deze inbreuk, er niet aan in de weg dat die deelname ook voor dit tijdvak wordt vastgesteld, mits deze vaststelling op objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen berust, waarbij met het feit dat deze vennootschap zich niet publiekelijk heeft gedistantieerd, rekening kan worden gehouden. (zie punt 111)

De Commissie toont de deelname van een vennootschap aan een inbreuk op artikel 101, lid 1, VWEU rechtens genoegzaam aan wanneer zij zich niet louter op het clementieverzoek van een van de kartelleden baseert, maar op handgeschreven notulen van een inbreuk makende bijeenkomst die op de datum van die bijeenkomst zijn opgesteld door een vertegenwoordiger van die vennootschap en die niet dateren van de indiening van het clementieverzoek op grond van de mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken door deze vennootschap, maar van ten tijde van de feiten. Bij dergelijk bewijs hoeft niet nog ander daarmee overeenstemmend bewijs te worden overgelegd. (zie punt 134)

De vaste rechtspraak dat er in het bijzondere geval waarin een moedermaatschappij rechtstreeks of indirect het gehele of nagenoeg het gehele kapitaal bezit van haar dochteronderneming die een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie heeft begaan, een weerlegbaar vermoeden bestaat dat die moedermaatschappij daadwerkelijk beslissende invloed uitoefent op haar dochteronderneming, waardoor haar het inbreuk makend gedrag van laatstgenoemde kan worden toegerekend, is noch met het vermoeden van onschuld zoals gewaarborgd door artikel 48, lid 1, van het Handvest noch met de beginselen in dubio pro reo en de legaliteit van delicten en straffen in strijd. Het vermoeden van de uitoefening van beslissende invloed door een moedermaatschappij op haar dochteronderneming wanneer deze het gehele of nagenoeg gehele kapitaal van laatstgenoemde in handen heeft, leidt immers niet tot een vermoeden van schuld van de ene of de andere van die vennootschappen, zodat dit noch met het vermoeden van onschuld noch met het beginsel in dubio pro reo in strijd is. Wat het beginsel van de legaliteit van delicten en straffen betreft, dit eist dat de wet een duidelijke omschrijving geeft van de strafbare feiten en de daarop gestelde straffen, waarbij aan deze eis is voldaan wanneer de justitiabele uit de bewoordingen van de relevante bepaling, zo nodig met behulp van de door de rechterlijke instanties daaraan gegeven interpretatie, kan opmaken voor welk handelen of nalaten hij strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gesteld. (zie punten 146, 147, 149)

Uit artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 vloeit weliswaar voort dat de Commissie meerdere vennootschappen hoofdelijk een geldboete kan opleggen wanneer deze deel uitmaakten van dezelfde onderneming, maar noch de formulering van deze bepaling noch het doel van het hoofdelijkheidsmechanisme wettigt de conclusie dat deze sanctiebevoegdheid niet alleen de externe hoofdelijkheid betreft, maar tevens de bevoegdheid omvat om het aandeel van de hoofdelijke medeschuldenaars in het kader van hun interne relatie te bepalen. Het mechanisme van de hoofdelijkheid beoogt juist een aanvullend juridisch instrument te vormen waarover de Commissie beschikt om de doeltreffendheid van haar maatregelen tot invordering van de wegens inbreuken op de mededingingsregels opgelegde geldboeten te versterken, aangezien dit mechanisme voor de Commissie, als schuldeiser van de door deze geldboeten gevormde schuld, het insolvabiliteitsrisico verlaagt, wat bijdraagt tot de over het algemeen door de mededingingsregels beoogde afschrikkende werking. De vaststelling van het aandeel van de hoofdelijke medeschuldenaars in het kader van hun interne relatie dient evenwel niet dit dubbele doel. Het gaat immers om een geschil dat rijst in een latere fase en dat in beginsel geen enkel belang meer heeft voor de Commissie, aangezien de gehele geldboete aan haar is betaald door een of meerdere van deze medeschuldenaars. Derhalve kan van de Commissie niet worden verlangd dat zij dergelijke aandelen berekent. (zie punten 151‑153)

Het wettigheidstoezicht wordt, wat het rechterlijk toezicht op besluiten van de Commissie houdende oplegging van geldboeten wegens schending van de mededingingsregels betreft, aangevuld door de toetsingsbevoegdheid met volledige rechtsmacht die de Unierechter overeenkomstig artikel 261 VWEU bij artikel 31 van verordening nr. 1/2003 werd verleend. Deze bevoegdheid gaat verder dan het eenvoudige wettigheidstoezicht op de sanctie en biedt de rechter de mogelijkheid om zijn eigen beoordeling in de plaats te stellen van die van de Commissie en derhalve de opgelegde geldboete of dwangsom in te trekken, te verlagen of te verhogen. Teneinde te voldoen aan het vereiste dat de geldboete volledig wordt getoetst in de zin van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten, moet de Unierechter bij de uitoefening van de in de artikelen 261 en 263 VWEU vastgestelde bevoegdheden elke grief, rechtens of feitelijk, onderzoeken waarmee wordt aangevoerd dat het bedrag van de geldboete niet passend is gelet op de ernst en de duur van de inbreuk. De uitoefening van deze toetsingsbevoegdheid met volledige rechtsmacht komt echter niet erop neer dat het Gerecht ambtshalve toezicht uitoefent en de procedure wordt gevoerd op tegenspraak. Het staat in beginsel aan de verzoekende partij om middelen tegen het bestreden besluit aan te voeren en bewijzen ter onderbouwing van die middelen aan te dragen. Dat geen ambtshalve toezicht op de gehele bestreden beslissing wordt uitgeoefend, is niet in strijd met het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming. Om dit beginsel in acht te nemen, is het immers niet noodzakelijk dat het Gerecht, dat uiteraard de aangevoerde middelen moet beantwoorden en toezicht in rechte en in feite moet uitoefenen, verplicht is het dossier ambtshalve volledig opnieuw te onderzoeken. (zie punten 178‑182)

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 183, 187‑189)

Zie de tekst van de beslissing. (zie punten 184, 192)