Bijzonder gewicht hecht hij aan het argument, ontleend aan de voorschriften over de procesgang in tuchtzaken. In artikel 7, derde lid, van bijlage IX tot het Personeelsstatuut wordt namelijk bepaald dat het tot aanstelling bevoegde gezag binnen één maand na ontvangst van het advies van de tuchtraad zijn besluit moet nemen. Verzoeker meent dat het hier om een strict te interpreteren bepaling gaat, dat wil zeggen om een fatale termijn, vergelijkbaar met de termijnen voor het aanhangig maken van gerechtelijke acties. Na het verstrijken daarvan kan geen tuchtrechtelijke uitspraak meer vallen; zou dit niettemin geschieden, dan moet deze nietig worden verklaard. Dit brengt mede ' dat de gehele tuchtrechtelijke procedure met inbegrip van het advies van de tuchtraad nietig is. In het onderhavige geval valt deze conclusie niet te betwisten, daar de bedoelde termijn van één maand aanving hetzij op 26 juni 1967 (dat wil zeggen met de mededeling van het advies van de tuchtraad aan de Commissie) hetzij op 15 juli 1968 (dat wil zeggen met de betekening van het met betrekking tot de eerste tuchtrechtelijke uitspraak gewezen arrest van 11 juli 1968).

Het is duidelijk dat het hier een ingewikkeld probleem betreft.

Moeilijkheden rijzen reeds in verband met de hier in het geding zijnde belangen. Enerzijds moet worden erkend dat ambtenaren die in een tuchtrechtelijke procedure zijn verwikkeld terecht mogen verlangen dat de zaak zo snel mogelijk wordt afgedaan. Hierop wezen wij reeds in onze conclusie in de zaken 18 en 35-65 (Jurispr., XII-1966, blz. 178), terwijl dit voorts uit een reeks van termijnen blijkt die in artikel 7 van bijlage IX tot het Personeelsstatuut zijn vastgelegd. — Anderzijds moet worden toegegeven dat de door verzoeker bedoelde termijn van één maand het tot aanstelling bevoegde gezag, en met name de Commissie die zodanig gezag is voor de ambtenaren van de categorie A, in tijdnood kan brengen. Binnen die termijn moet het verhoor van de betrokkene plaatsvinden, waartoe bepaalde voorbereidingen — mede van technische aard — noodzakelijk zijn en een termijn voor oproeping in acht moet worden genomen wanneer de betrokkene — zoals in het onderhavige geval — niet meer bij de Commissie in actieve dienst is. Vervolgens moet de einduitspraak vallen en zulks wellicht met betrekking tot een omvangrijk feitencomplex alsmede na veelal niet eenvoudige beoordelingen. Dit alles moet bovendien worden verricht buiten het normale arbeidsprogramma dat juist bij de Commissie steeds van respectabele omvang is. Het is derhalve niet bevreemdend dat de Commissie tot de opvatting neigt dat de termijn van artikel 7 slechts een termijn van orde is.

Voor de oplossing van dit probleem kan dan ook aan een vergelijkend onderzoek van soortgelijke regelingen weinig positiefs worden ontleend. — Dit geldt in de eerste plaats voor ons betoog in de zaak Gutmann (Jurispr. deel XII-1966, blz. 178) met betrekking tot de termijn van artikel 88 van het Personeelsstatuut. Wie onze beschouwingen leest zal vaststellen dat daarin niets over de aard van de voor de schorsing geldende termijn wordt gezegd, doch slechts te verstaan gegeven dat het verstrijken van deze termijn het nemen van instructiemaatrelegen niet uitsluit, handelingen dus die niet op de schorsing zelf betrekking hebben. Aan dit oordeel valt voor de onderhavige zaak derhalve geen argument te ontlenen. — Wat het nationale recht betreft schijnt weliswaar op het eerste gezicht een reeks van regelingen voor de mening van de Commissie te pleiten dat artikel 7 van bijlage IX tot het Personeelsstatuut slechts een termijn van interne orde bevat. Inderdaad kan er naar nationaal recht in het algemeen van worden uitgegaan dat termijnen, die voor het verrichten van bestuurlijke of gerechtelijke handelingen gelden, termijnen van orde — zogenaamde oneigenlijke termijnen — en slechts zelden fatale termijnen zijn. Op dit punt verwijzen wij naar André de Laubadère, Traité élémentaire de droit administratif, derde druk, deel I, no. 460. Voor het met het tuchtrecht verwante strafrecht heeft de Commissie bovendien op bladzijde 8 van het verweerschrift aan de hand van een vergelijkend onderzoek het bestaan van soortgelijke opvattingen aangetoond. Zodanige vaststelling volgt voor het tuchtrecht zelf mede uit het in zoverre naar de vorm sterk met de commune rechtspleging verwante Duitse recht. Krachtens paragraaf 66 van de Bundesdisziplinarordnung moet de tenlastelegging aan de betrokken ambtenaar binnen 6 maanden na de inleidende kennisgeving van vervolging worden toegezonden. De wetgever heeft evenwel uitdrukkelijk bepaald dat het niet-inachtnemen van deze termijn niet automatisch tot beëindiging van de procedure leidt; zulks geschiedt eerst door het Bundesdisziplinargericht nadat andermaal een termijn werd Depaala en vastgesteld dat de behandeling op ongeoorloofde wijze werd vertraagd. Ten slotte zou in dit verband eveneens — gelijk de Commissie deed — naar het Italiaanse recht kunnen worden verwezen, hetwelk uitdrukkelijk voor het geval van het verstrijken van een bepaalde termijn voorziet, dat een tuchtrechtelijke procedure niet mag worden herhaald (het betreft hier artikel 119 van de „testo unico delle disposizioni concernenti lo statuto degli impiegati civili dello Stato” — decreet no. 3 van de President van de Republiek van 10 januari 1967).

Inderdaad zouden deze overwegingen tegen de opvatting kunnen pleiten dat de onderhavige termijn van ons tuchtrecht een fatale termijn is doch dat zij uiteindelijk dwingende argumenten vormen, komt ons twijfelachtig voor.

Allereerst mag niet uit het oog worden verloren dat ook voor bestuursorganen en rechterlijke instanties echte fatale termijnen kunnen bestaan en dat zulks slechts afhangt van het antwoord op de vraag of „le texte en question a entendu donner au délai un caractère impératif” (gelijk het onder meer bij de Laubadère heet). — In zoverre moet worden toegegeven dat de door de Commissie aan het strafrecht ontleende voorbeelden voor het onderhavige geval bezwaarlijk tot beslissende deducties kunnen leiden. In het strafrecht namelijk blijkt — met name wat de redactie en de uitspraak van vonnissen betreft — veelal reeds uit de tekst van de desbetreffende bepalingen dat het hier slechts om zogenaamde „Sollvorschriften” gaat (lex imperfecta). Ook staat het anders met de hier in het geding zijnde belangen. Natuurlijk zou het geen zin hebben uitspraken in hoger beroep na het verstrijken van een bepaalde termijn uit te sluiten daar dit met rechtsweigering gelijk zou staan. Bovendien kan worden gezegd dat het bestaan van verjaringsbepalingen in het strafrecht zich ertegen verzet in bedoelde termijnen fatale termijnen te zien. — Wat het Italiaanse voorbeeld betreft, dient te worden opgemerkt dat het niet zonder meer een argumentum e contrario rechtvaardigt, en wel met name daar de wetgever ook op andere wijze dan door uitdrukkelijke vermelding der wettelijke gevolgen duidelijk tot uitdrukking kan brengen welke soort termijn hij voor een bestuursorgaan wenste vast te stellen.

Voor de beslissing in het onderhavige geval dienen wij ons derhalve in de eerste plaats aan de tekst van artikel 7 van bijlage IX tot het Personeelsstatuut te houden. Met name schijnt dan de categorische formulering bijzonder veelzeggend. „Het tot aanstelling bevoegde gezag”, aldus heet het in artikel 7, „neemt binnen een maand zijn besluit”. De stellige vorm van de formulering der versies in de overige talen is hiermede in overeenstemming; in de Franse tekst heet het „dans le délai d'un mois au plus” en in de Italiaanse tekst „nel termine massimo di un mese”. — Hierbij komt dat het Hof van Justitie reeds in de zaak 35-67 (Jurispr. deel XIV-1968, blz. 483) met nadruk heeft beslist dat het hier een „voorschrift stricti juris” betreft („une disposition de droit strict”). Dat het Hof bovendien heeft vastgesteld dat tegen de procedure voor de tuchtraad en zijn advies geen bedenkingen rijzen (waaruit de Commissie met recht concludeerde dat zij de tuchtprocedure op deze grondslag mocht voortzetten) levert geen argument op voor de mening dat de termijn van één maand van artikel 7 slechts van indicatieve aard is. Bedoelde stilzwijgende aanduiding van het Hof kan namelijk ook in die zin worden verstaan, dat aan de Commissie na de nietigverklaring van haar beschikking op formele gronden en derhalve na de beslissing op een geschil van formeelrechtelijke aard, als het ware een herstel in de vorige toestand moet worden toegekend, gelijk dit ook in het nationale recht in analoge gevallen geschiedt (op dit punt zij verwezen naar een beschikking van het Bundesverwaltungsgericht van 14 maart 1957, Verwaltungsrechtsprechung Band X, Nr. 189). — Bovendien zou men op grond van een in de zaak 6-60 (Jurispr. deel VI-1960, blz. 1169) aangenomen beginsel het standpunt kunnen verdedigen dat bij de interpretatie van teksten waarmede kennelijk de bescherming van individuele belangen wordt beoogd, die uitlegging de voorkeur verdient welke deze bescherming het krachtigst waarborgt. In het onderhavige geval is dit zonder twijfel de opvatting dat artikel 7 een stricte, fatale termijn is en voorts dat niet-inachtneming van deze termijn niet alleen grond oplevert voor een vordering tot schadevergoeding (die in den regel wel moeilijk zal slagen), doch bovendien de nietigheid van de door het tot aanstelling bevoegde gezag gegeven beschikking met zich brengt.

Aldus schijnt inderdaad de conclusie gewettigd welke verzoeker met zijn belangrijkste argument wil trekken; de tot dusver gegeven beschouwingen dwingen echter daartoe alléén nog niet.

Gezien de hierboven geschetste moeilijkheden waarvoor het bestuur zich in een bepaald geval gesteld zou kunnen zien dient namelijk minstens te worden aangetoond dat het inachtnemen van de termijn van één maand om dringende redenen niet mogelijk was, dat wil zeggen: overwogen moet worden of voor de Commissie een herstel in de vorige toestand in aanmerking komt zoals bij toeval of overmacht in het algemeen mogelijk is. In dit verband dienen de volgende feiten in herinnering te worden gebracht. De betekening van 's Hofs arrest, waarvan mag worden aangenomen dat zij de termijn deed lopen, vond plaats op 15 juli 1968. Daarop ontving verzoeker een brief van de Commissie van 1 augustus 1968, waarin het heet dat de vraag van zijn wederaanstelling werd onderzocht. Op 3 oktober 1968 vond een onderhoud tussen verzoeker en de Directeur-generaal Personeel en Administratie plaats, naar het schijnt in hoofdzaak met het doel de betrokkene tot ontslag op eigen verzoek te bewegen. Op 13 november 1968 heeft de Commissie drie van haar leden met het verhoor van verzoeker als bedoeld in artikel 7 van bijlage IX tot het Personeelsstatuut belast. Dit verhoor zou op 10 december 1968 plaatsvinden. Daar verzoeker niet verscheen, kwam het ten slotte op 18 december 1968 tot de thans bestreden beschikking. — Ter verklaring van het feit dat zoveel tijd verstreek tussen de uitspraak van het arrest en het afsluiten van de tuchtprocedure voert de Commissie in hoofdzaak aan dat de aanvang van de termijn met het begin van de vakantie samenviel en dat zij verzoeker overeenkomstig haar plicht zijn sociale belangen te behartigen eerst nog de gelegenheid tot een vrijwillig verlaten van de dienst heeft willen bieden en ten slotte dat zij omstreeks die tijd op het punt stond tot herstructurering harer diensten over te gaan.

Derhalve rijst de vraag of dit een voldoende rechtvaardiging oplevert voor het feit, dat de bestreden beschikking eerst 5 maanden na het uit te voeren arrest werd gegeven. Het zij thans reeds gezegd, dat de Commissie op dit punt niet in haar verweer kan worden gevolgd.

Allereerst gaat het beroep op de vakantieperiode niet op. Uiteraard kan de afdoening van belangrijke en dringende aangelegenheden op die grond niet worden uitgesteld en belangrijk zijn blijkens de duidelijke omschrijving in het Personeelsstatuut met name ook de beslissingen in tuchtzaken. — Hetzelfde geldt voor het behartigen van de sociale belangen, een plicht die — gelijk verzoeker terecht heeft opgemerkt — ten enenmale wordt miskend wanneer het tot aanstelling bevoegde gezag het afsluiten van een tuchtprocedure al te zeer vertraagt. — Anders zou het slechts kunnen zijn met de herstructurering van de bestuursorganisatie waartoe de Commissie zich door de fusie van de executieven genoodzaakt zag. Op dit punt stellen wij evenwel vast dat reeds op 3 oktober 1968 met verzoeker over de regeling van zijn rechtspositie een gesprek werd gevoerd. Op dit ogenblik moet derhalve het onderzoek van verzoekers zaak afgesloten en zijn dossier voor afdoening gereed geweest zijn. Uiterlijk in de daaropvolgende weken had men derhalve het nodige ter voortzetting en beëindiging van de tuchtprocedure moeten doen. Dat dit eerst in december 1968 geschiedde kan derhalve ook naar de meest welwillende opvatting niet worden gebillijkt.

Wij komen derhalve tot het volgende resultaat: willen de voorschriften van het Personeelsstatuut niet iedere zin missen, dan kan slechts worden geconcludeerd dat de Commissie de tegen verzoeker aangevangen tuchtprocedure niet in het vereiste tempo heeft afgewikkeld. Op deze grond moet, overeenkomstig verzoekers eis, de in december 1968 gegeven beslissing worden vernietigd. — Welke verdere gevolgen voor de tuchtprocedure uit deze bevindingen voortvloeien, zal hierna nog worden onderzocht.