3.

Na deze inleidende opmerkingen zal ik thans overgaan tot de vragen zelf. Daartoe zij eerst herinnerd aan het voorschrift van artikel 13, lid 2, van het EEG-Verdrag, dat bepaalt : „heffingen van gelijke werking als invoerrechten, tussen de Lid-Staten van toepassing, worden in de loop van de overgangsperiode geleidelijk opgeheven” en voorts „de Commissie stelt bij wege van richtlijnen het ritme van deze opheffing vast”. Ten aanzien van de rechtstreekse toepasselijkeid blijkt reeds uit de tekst van artikel 13, lid 2, dat dit artikel vóór het einde van de overgangsperiode geen perfecte verdragsbepaling vormde en op zichzelf dus geen rechtstreekse gevolgen in de hier bedoelde zin kon hebben. Dit blijkt weliswaar niet uit het begrip „heffingen van gelijke werking als douanerechten”, omdat dit uit het oogpunt van de rechtszekerheid niet nauwkeurig genoeg is. Dit bezwaar werd ook reeds in het eerste geding betreffende de rechtstreekse toepasselijkheid van verdragsbepalingen aangevoerd, namelijk met betrekking tot artikel 12 van het EEG-Verdrag, dat eveneens betrekking heeft op heffingen van gelijke werking als douanerechten. Deze argumenten werden destijds echter niet steekhoudend geacht en kunnen dit evenmin zijn bij de beoordeling van artikel 13, lid 2. Bovenal is artikel 13, lid 2, echter niet perfect en derhalve op zichzelf ook niet vatbaar voor rechtstreekse toepasselijkheid, omdat het in de loop van de overgangsperiode moest worden aangevuld door maatregelen van afgeleid gemeenschapsrecht, namelijk richtlijnen van de Commissie. Artikel 13, lid 2, bevat dus geen onvoorwaardelijke verplichting in de zin der tot dusver verschenen jurisprudentie. Derhalve is de vraag doorslaggevend of op grond van de meermalen genoemde en inderdaad reeds uitgevaardigde richtlijn van de Commissie kan worden gesproken van een concrete aanvulling en vervolmaking in de zin van rechtstreekse werking. Aldus geformuleerd, werpt de vraagstelling tevens het probleem op of richtlijnen eigenlijk wel een dergelijke werking kunnen hebben, of zij wel voor rechtstreekse toepassing in aanmerking komen. Deze netelige vraag gold tot voor kort als heftig omstreden en zou voorheen stellig aanleiding tot principiële en vergaande onderzoekingen hebben gegeven. Na de arresten in de zaken 9, 20 en 23-70 is de vraag echter principieel opgelost en wel in die zin, dat ook richtlijnen rechtstreekse werking kunnen hebben. Dit punt behoeft dus niet meer in den brede te worden uiteengezet, doch ik kan volstaan met enkele verwijzingen naar de genoemde arresten. In deze arresten heeft het Hof immers „de gezamenlijke werking van voorschriften, vervat in een beschikking, respectievelijk in een richtlijn” onderzocht, vervolgens beslist dat de destijds onderzochte beschikking van de Raad in samenhang met de bepalingen van een richtlijn van de Raad rechtstreekse gevolgen teweeg kon brengen in de rechtsbetrekkingen tussen de Lid-Staten en de justitiabelen. Door deze beslissing ontvalt ook in het onderhavige geding de grond aan de door de Duitse en de Italiaanse Regering gemaakte bezwaren, bij voorbeeld de opmerking dat dergelijke besluiten alleen tot de Lid-Staten zijn gericht en dat artikel 189 van het Verdrag alleen met betrekking tot verordeningen spreekt van recht- streeke toepasselijkheid in elke Lid-Staat. Deze omstandigheden, en in het bijzonder laatstgenoemd argument, beletten dus niet ook aan andere maatregelen wegens hun verbindend karakter rechtstreekse gevolgen jegens derden toe te kennen, mits zij zich op grond van hun formulering, aard en systematiek hiertoe lenen. Onderwerpt men de onderhavige richtlijn van de Commissie aan een dergelijk onderzoek, hetgeen op grond van de problematiek en de algemene conclusies der genoemde arresten gerechtvaardigd is, dan moet allereerst worden erkend, dat de richtlijn ook in samenhang met artikel 13, lid 2, gedurende de aan de betrokken Lid-Staat voor de tenuitvoerlegging gestelde termijn geen rechtstreekse gevolgen kon hebben, aangezien vooral in verband met artikel 14 van het EEG-Verdrag nog sprake was van een zekere beleidsvrijheid. Dit is overigens voor het onderhavige geval verder niet van betekenis. In de thans te onderzoeken richtlijn werd namelijk ook een tijdstip bepaald, waarop de litigieuze heffing in ieder geval moest zijn afgeschaft. Aangezien het bodemgeschil alleen betrekking heeft op de na dit tijdstip liggende periode, resteert slechts de vraag of over deze periode aan de richtlijn rechtstreekse werking mag worden toegekend. Ook het antwoord daarop kan zonder moeilijkheden worden ontleend aan de arresten 9, 20 en 23-70, aangezien het er in die zaken evenzeer om ging dat in een richtlijn was vastgesteld vanaf welke datum een bepaalde verplichting gold. In genoemde arresten oordeelde het Hof echter : „dat het feit dat deze datum in een richtlijn is vastgesteld aan de volledige werking van dit voorschrift geenszins afbreuk doet”, en voorts dat derhalve de in een beschikking omschreven verplichting ingevolge de genoemde richtlijn perfect was geworden. — Voor het onderhavige geval betekent dit dat er blijkbaar geen beletsels bestaan om aan artikel 13, lid 2, van het EEG-Verdrag in samenhang met richtlijn 68/31 van de Commissie rechtstreekse gevolgen vanaf de daarin bepaalde einddatum toe te kennen, zulks vooral omdat na die datum geen vrijheid meer bestond voor een nationale uitvoeringshandeling. Dat deze conclusie niet kan worden aangetast door enkele bijkomende overwegingen is overigens niet moeilijk aan te tonen. — Met name is het feit irrelevant dat de richtlijn slechts was gericht tot één Lid-Staat (hetgeen voor de Duitse Regering aanleiding was te spreken van een verkaveling („Parzellierung”) van het toepassingsgebied der verdragsbepalingen). Wanneer aan dergelijke besluiten van afgeleid gemeenschapsrecht, die niet noodzakelijk tot alle Lid-Staten behoeven te zijn gericht, rechtstreekse werking kan worden toegekend, valt inderdaad niet in te zien dat men zich hier moet beperken tot gevallen, waarbij alle Lid-Staten zijn betrokken. Wanneer men de kenmerken van een aantal verdragsbepalingen, waartoe ook artikel 13, lid 2, behoort, en de verscheidenheid der in de afzonderlijke Lid-Staten geldende rechtsstelsels in aanmerking neemt, kan het zelfs noodzakelijk blijken slechts in bepaalde richting, jegens bepaalde delen van het gemeenschapsgebied, op te treden. Overigens kan ook hier worden verwezen naar de arresten 9, 20 en 23-70, namelijk de zinsnede : „dat met name in gevallen waarin gezagsorganen van de Gemeenschap een Lid-Staat… bij beschikking zouden hebben verplicht een bepaalde gedragslijn te volgen, het nuttig effect („les effets utiles”) van een zodanige handeling zou worden verzwakt, wanneer de justitiabelen in deze staat zich daarop in rechte niet zouden mogen beroepen en de nationale rechterlijke instanties daarop niet als element van het gemeenschapsrecht acht zouden mogen slaan”. — Verder is het feit irrelevant, dat slechts voor verordeningen, en niet voor richtlijnen openbaarmaking in het Publikatieblad der Gemeenschappen is voorgeschreven. Dit bezwaar is, ten aanzien van de tot Lid-Staten gerichte beschikkingen, reeds in de zaken 9, 20 en 23-70 aangevoerd. Ik heb er destijds in mijn conclusie op gewezen dat publikatie, wanneer zij niet uitdrukkelijk is voorgeschreven, volstrekt geen voorwaarde voor de rechtsgeldigheid is, doch in de eerste plaats bescherming beoogt en dat een niet gepubliceerd besluit de betrokkene niet kan worden tegengeworpen. Ik heb er ook aan herinnerd dat juist het omgekeerde het geval is, wanneer een particulier zich ter verdediging van zijn rechten op een dergelijke maatregel beroept, ten einde hieraan een voordeel te ontlenen. Nu in de arresten 9, 20 en 23-70 het bezwaar inzake de publikatieverplichting ten aanzien van de toenmaals litigieuze besluiten werd afgewezen en dus SACE / MINISTERIE VAN FINANCIËN VAN ITALIË niet ter zake dienende werd geacht, moet stellig hetzelfde met betrekking tot de onderhavige richtlijn worden aangenomen. Van primair belang is dus dat de in de richtlijn neergelegde verplichting door betekening aan de betrokken Lid-Staat verbindend werd, terwijl opneming in het Publikatieblad — die hier overigens inderdaad heeft plaatsgehad (Publikatieblad nr. L 12 van 16 januari 1968, blz. 8) — van secundaire betekenis is. — Ten slotte is ook het feit dat de alleen voor Italië bestemde richtlijn uitsluitend in de Italiaanse tekst verbindend, is, niet beslissend. Al zijn volgens de verordening tot regeling van het taalgebruik van 15 april 1958 verordeningen en andere stukken van algemene strekking in de vier officiële talen van de Gemeenschap gelijkelijk verbindend, dit is niet van belang met betrekking tot een besluit dat slechts tot één Lid-Staat is gericht. In een dergelijk geval is toezending in de taal van die Lid-Staat voldoende basis voor de verbindende werking. Bovendien kan worden opgemerkt dat degenen die op het grondgebied van de betrokken Staat optreden, vanzelf met de wetten en bepalingen in de landstaal vertrouwd zullen zijn en dat het reeds daarom niet noodzakelijk is om de rechtstreekse toepasselijkheid van voorschriften van gemeenschapsrecht afhankelijk te stellen van het bestaan van gelijkelijk verbindende teksten in de vier officiële talen. Aangezien volgens de jurisprudentie voorts vaststaat dat niet slechts bepalingen en besluiten houdende verplichtingen om na te laten, doch ook die welke verplichtingen om te doen bevatten, rechtstreeks van toepassing kunnen zijn, moet de reeds genoemde conclusie worden gehandhaafd en moet de rechtstreekse toepasselijkheid van artikel 13, lid 2, van het EEG-Verdrag in samenhang met de richtlijn 68/31 van de Commissie worden erkend.