Zaken T‑117/07 en T‑121/07

Areva e.a.

tegen

Europese Commissie

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor projecten inzake gasgeïsoleerd schakelmateriaal – Beschikking tot vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst – Rechten van verdediging – Motiveringsplicht – Toerekenbaarheid van inbreukmakend gedrag – Duur van inbreuk – Geldboeten – Hoofdelijke aansprakelijkheid voor betaling van geldboete – Verzwarende omstandigheden – Leidinggevende rol – Verzachtende omstandigheden – Medewerking”

Samenvatting van het arrest

1. Mededinging – Gemeenschapsregels – Onderneming – Begrip – Economische eenheid

(Art. 81, lid 1, EG)

2. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuken – Toerekening – Rechtspersoon die onderneming exploiteerde ten tijde van inbreuk – Uitzonderingen

(Art. 81, lid 1, EG)

3. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuk gepleegd door dochteronderneming – Toerekening aan moedermaatschappij gelet op economische en juridische banden die hen verenigen

(Art. 81, lid 1, EG)

4. Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang – Middel inzake ontbrekende of ontoereikende motivering – Middel inzake onjuiste motivering – Onderscheid

(Art. 253 EG)

5. Gemeenschapsrecht – Algemene rechtsbeginselen – Geen terugwerkende kracht van strafbepalingen – Werkingssfeer – Mededinging

(Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 4, en nr. 1/2003, art. 23, lid 5)

6. Mededinging – Mededingingsregelingen – Overeenkomsten tussen ondernemingen – Bewijs van duur van inbreuk, te leveren door Commissie

(Art. 81, lid 1, EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 3)

7. Mededinging – Administratieve procedure – Verjaring van recht van vervolging – Aanvang

(Art. 81 EG; EER-Overeenkomst, art. 53; verordening van de Raad nr. 1/2003, art. 25)

8. Handelingen van de instellingen – Motivering – Verplichting – Omvang

(Art. 253 EG)

9. Mededinging – Geldboeten – Hoofdelijke aansprakelijkheid voor betaling – Voorwaarden

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53)

10. Mededinging – Geldboeten – Hoofdelijke aansprakelijkheid voor betaling – Omvang

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53)

11. Mededinging – Geldboeten – Hoofdelijke aansprakelijkheid voor betaling – Mogelijkheid voor elk van schuldenaars om beroep tot nietigverklaring van dergelijke beschikking in te stellen

(Art. 81, lid 1, EG; EER-Overeenkomst, art. 53)

12. Mededinging – Gemeenschapsregels – Inbreuken – Toerekening – Beginsel van persoonlijk karakter van straffen – Strekking

(Art. 81, lid 1 EG)

13. Gemeenschapsrecht – Beginselen – Recht op effectieve rechterlijke bescherming – Bevestiging door Europees Verdrag van rechten van mens en nieuwe bevestiging door Handvest van grondrechten van Europese Unie

(Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, art. 47)

14. Mededinging – Beginselen – Beschikking van Commissie waarbij inbreuk wordt vastgesteld – Effectieve rechterlijke toetsing van beschikkingen van Commissie – Onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie – Volledige rechtsmacht

(Art. 81 EG, 229 EG en 230 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 17, en nr. 1/2003, art. 31)

15. Mededinging – Gemeenschapsregels – Regels van openbare orde

(Art. 81 EG; EER-Overeenkomst, art. 53)

16. Mededinging – Administratieve procedure – Beschikking houdende vaststelling van inbreuk en oplegging van geldboete – Verplichting om beginsel van bevoegdheidstoedeling in acht te nemen

(Art. 5 EG en 81 EG; EER-Overeenkomst, art. 53; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 7, lid 1, en 23, lid 2)

17. Mededinging – Administratieve procedure – Eerbiediging van rechten van verdediging – Mededeling van punten van bezwaar – Voorlopig karakter – Intrekking van punten van bezwaar die ongegrond blijken te zijn ten aanzien van bepaalde vennootschappen, wat leidt tot verslechtering van positie van vennootschap die als adressaat van bestreden beschikking wordt gehandhaafd – Toelaatbaarheid gelet op uitoefening door vennootschap van haar recht om te worden gehoord

(Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 19, lid 1, en nr. 1/2003, art. 27, lid 1)

18. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Rol van leider of aanstoker van inbreuk – Begrip

(Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punten 2 en 3)

19. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Zwaarte van inbreuk – Verzwarende omstandigheden – Rol van leider van inbreuk – Rol die achtereenvolgens is gespeeld door verschillende ondernemingen en door vennootschappen die hen leiden

(Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 2)

20. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Beoordelingsvrijheid van Commissie – Rechterlijke toetsing – Volledige rechtsmacht

(Art. 229 EG; verordeningen van de Raad nr. 17, art. 17, en nr. 1/2003, art. 31)

21. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Inaanmerkingneming van wereldwijde omzet die in laatste volledige jaar van inbreuk is behaald met producten en diensten waarop deze betrekking had

(Verordeningen van de Raad nr. 17, art. 15, lid 2, en nr. 1/2003, art. 23, lid 2; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie, punt 1 A)

1. In de context van het mededingingsrecht moet onder het begrip onderneming worden verstaan een met betrekking tot het voorwerp van de betrokken inbreuk bestaande economische eenheid. Voor zover artikel 81, lid 1, EG ondernemingen onder meer verbiedt, overeenkomsten te sluiten of deel te nemen aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst, richt deze bepaling zich tot economische eenheden die bestaan in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen die op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en kan bijdragen tot het plegen van een in deze bepaling bedoelde inbreuk.

(cf. punt 63)

2. In mededingingszaken is volgens het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid, volgens hetwelk een persoon slechts aansprakelijk kan worden gesteld voor zijn eigen handelingen, voor de inbreuk in beginsel de persoon aansprakelijk die de onderneming leidde toen deze aan de inbreuk deelnam, ook al staat deze onderneming op het tijdstip waarop de inbreukbeschikking wordt vastgesteld, onder de verantwoordelijkheid of de leiding van een andere persoon.

Volgens de rechtspraak kan in bepaalde uitzonderlijke omstandigheden van het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid worden afgeweken op grond van het criterium van de economische continuïteit, volgens hetwelk een inbreuk op de mededingingsregels kan worden toegerekend aan de economische opvolger van de rechtspersoon die deze heeft gepleegd, zelfs indien deze laatste nog steeds bestaat op de datum van de vaststelling van de beschikking waarbij deze inbreuk wordt vastgesteld, dit om te vermijden dat het nuttig effect van deze regels in gevaar wordt gebracht door wijzigingen in met name de rechtsvorm van de betrokken vennootschappen.

De Commissie is gerechtigd om het criterium „van de economische continuïteit” niet toe te passen en de moedermaatschappij die een onderneming rechtstreeks heeft geleid alvorens haar over te dragen aan dochterondernemingen die zij volledig of bijna volledig in handen had, persoonlijk verantwoordelijk te houden voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk tot op de datum waarop deze dochterondernemingen en deze onderneming uiteindelijk aan een andere groep zijn overgedragen.

(cf. punten 65‑66, 72, 78)

3. In mededingingszaken staat het in beginsel aan de Commissie om aan te tonen dat de moedermaatschappij daadwerkelijk een beslissende invloed op het marktgedrag van haar dochteronderneming heeft uitgeoefend, dit op basis van een geheel van feiten, waaronder in het bijzonder de eventuele macht van de moedermaatschappij om haar dochteronderneming te sturen. De Commissie mag evenwel redelijkerwijs aannemen dat een dochteronderneming waarvan het kapitaal voor 100 % in handen is van de moedermaatschappij, in hoofdzaak de instructies van deze laatste volgt en dat dit vermoeden van aansprakelijkheid impliceert dat de Commissie niet hoeft na te gaan of de moedermaatschappij daadwerkelijk gebruik heeft gemaakt van deze macht om haar dochter te sturen. Wanneer de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar op grond van het vermoeden van aansprakelijkheid dat voortvloeit uit het feit dat de moedermaatschappij het kapitaal van de dochteronderneming volledig in handen heeft, verklaart dat zij voornemens is de moedermaatschappij persoonlijk aansprakelijk te houden voor een inbreuk die toerekenbaar is aan haar dochteronderneming, staat het aan de moedermaatschappij die haar aansprakelijkheid wenst te betwisten, om tijdens de administratieve procedure of ten laatste voor de rechter van de Unie afdoende bewijzen te verstrekken om dit vermoeden te weerleggen, door aan te tonen dat de dochteronderneming ondanks het feit dat haar moedermaatschappij haar kapitaal volledig in handen had, haar marktgedrag werkelijk zelfstandig bepaalde.

De Commissie moet in de beschikking waarbij een inbreuk wordt vastgesteld rekening kunnen houden met de antwoorden van de betrokken ondernemingen op de mededeling van de punten van bezwaar. In dit verband moet zij niet alleen de argumenten van de betrokken ondernemingen kunnen aanvaarden of afwijzen, maar ook een eigen analyse van de door hen aangevoerde feiten kunnen maken, hetzij om niet gegrond gebleken bezwaren te laten vallen, hetzij om argumenten ter ondersteuning van de door haar gehandhaafde bezwaren zowel feitelijk als rechtens aan te passen of aan te vullen. Dit is het geval wanneer de beschikking van de Commissie niet alleen is gebaseerd op het vermoeden van aansprakelijkheid dat voortvloeit uit het feit dat het kapitaal van de dochterondernemingen volledig in handen was van hun moedermaatschappij, maar ook op feitelijke gegevens die tijdens de administratieve procedure zijn verstrekt en waaruit blijkt dat:

- de operationele organisatie binnen de groep primeerde op de juridische structuur en dat de activiteiten in het kader van de projecten op het hoogste niveau door de moedermaatschappij en haar voorgangers werden geleid,

- zes leden van de raad van bestuur van de dochterondernemingen tegelijkertijd of achtereenvolgens lid van de raad van bestuur van de „centrale vennootschappen” van de groep waren geweest voordat deze dochterondernemingen later aan een nieuwe groep werden overgedragen,

- de benoeming door de moedermaatschappij van een nieuw lid binnen de raad van bestuur van haar dochterondernemingen die actief waren in de betrokken sector, bevestigt dat deze moedermaatschappij een beslissende invloed op deze dochterondernemingen uitoefende, en

- wat de herstructureringen binnen de groep betreft, het feit dat de handelsnamen van de dochterondernemingen die actief waren in de betrokken sector, direct na de overdracht aan de andere groep zijn gewijzigd, erop wijst dat zij volledig in deze groep zijn opgenomen.

Zo ook kan de Commissie ervan uitgaan dat de delegatie van commerciële functies de moedermaatschappij niet van haar aansprakelijkheid kon bevrijden, wanneer deze zelf erkent dat zij ten tijde van de inbreuk elke ontwerpofferte voor de gelaakte projecten die een bepaalde drempel overschreed of bepaalde aanzienlijke risico’s voor de groep inhield, diende goed te keuren.

(cf. punten 86‑87, 91, 97, 116, 144)

4. Wat de motiveringsplicht van de Commissie betreft, met name wanneer zij een beschikking geeft waarbij een inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld, moet een onderscheid worden gemaakt tussen de grief inzake het ontbreken of de ontoereikendheid van de motivering en die inzake onjuiste motivering van de beschikking wegens een feitelijke of juridische beoordelingsfout. Dit laatste aspect valt onder het onderzoek naar de rechtmatigheid ten gronde van de beschikking en niet onder het onderzoek naar de schending van wezenlijke vormvoorschriften, en kan dus geen aanleiding geven tot schending van artikel 253 EG.

(cf. punt 88)

5. Het beginsel dat strafbepalingen geen terugwerkende kracht hebben, is een beginsel dat de rechtsstelsels van alle lidstaten gemeen hebben en dat ook in artikel 7 van het Verdrag van de rechten van de mens is erkend. Het is een van de algemene rechtsbeginselen waarvan de rechter van de Unie de eerbiediging verzekert. Ook al hebben beschikkingen waarbij de Commissie geldboeten oplegt wegens schending van de mededingingsregels, blijkens artikel 15, lid 4, van verordening nr. 17 en artikel 23, lid 5, van verordening nr. 1/2003 geen strafrechtelijk karakter, toch moet de Commissie in elke administratieve procedure die op grond van de mededingingsregels tot sancties kan leiden, de algemene beginselen van het recht van de Unie, in het bijzonder het verbod van terugwerkende kracht, in acht nemen.

Dit veronderstelt dat de regels inzake toerekening van inbreuken op de mededingingsregels aan natuurlijke of rechtspersonen overeenstemmen met die welke ten tijde van de inbreuk waren vastgesteld. Wanneer meerdere personen persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gehouden voor de deelname van één en dezelfde onderneming in de zin van het mededingingsrecht aan een inbreuk, moeten zij hoofdelijk aansprakelijk worden geacht voor deze inbreuk. Voorts kunnen de persoon die rechtstreeks verantwoordelijk was voor, of de rechtstreekse leiding had over, de onderneming op het ogenblik dat de inbreuk werd gepleegd, en de persoon die op dat ogenblik deze onderneming indirect leidde doordat hij daadwerkelijk controle over eerstgenoemde persoon uitoefende en diens marktgedrag bepaalde, persoonlijk en hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld voor de deelname van deze ene onderneming aan de inbreuk.

(cf. punten 131‑134)

6. Wat de duur van een inbreuk op de mededingingsregels betreft, vereist het rechtszekerheidsbeginsel dat de Commissie bij ontbreken van bewijsmateriaal waarmee de duur van de inbreuk rechtstreeks kan worden aangetoond, ten minste bewijzen aanvoert betreffende feiten die zich zo kort na elkaar hebben voorgedaan dat redelijkerwijs kan worden aangenomen dat deze inbreuk tussen twee welbepaalde tijdstippen zonder onderbreking heeft voortgeduurd. Wat de bewijsmiddelen betreft, is het gebruikelijk dat de activiteiten die in het kader van mededingingsverstorende praktijken en overeenkomsten plaatsvinden clandestien worden verricht, dat de bijeenkomsten in het geheim worden gehouden, meestal in een derde staat, en dat de desbetreffende documentatie tot een minimum wordt beperkt. Zelfs wanneer de Commissie stukken – zoals verslagen van een bijeenkomst – ontdekt waaruit uitdrukkelijk blijkt dat marktdeelnemers onrechtmatig overleg hebben gepleegd, zullen deze doorgaans slechts fragmentarisch en schaars zijn, zodat vaak bepaalde details via deductie moeten worden gereconstrueerd. In de meeste gevallen moet het bestaan van een mededingingsverstorende praktijk of overeenkomst worden afgeleid uit een samenloop van omstandigheden en aanwijzingen die in hun totaliteit beschouwd, bij gebreke van een andere logische verklaring, het bewijs kunnen vormen dat de mededingingsregels zijn geschonden. Wanneer een inbreuk zich over verschillende jaren uitstrekt, doet het voor het bestaan van een mededingingsregeling niet ter zake dat deze regeling – met meer of minder lange tussenpozen – in verschillende tijdvakken aan het licht treedt, zolang met de verschillende handelingen die deel uitmaken van deze inbreuk, hetzelfde doel wordt nagestreefd en deze handelingen passen in het kader van één enkele, voortdurende inbreuk.

Voor zover met de mededingingsregels strijdige overeenkomsten, in hun geheel beschouwd, effect moesten sorteren tussen de datum van inwerkingtreding van één van deze overeenkomsten en het verstrijken van de geldigheid van een andere ervan, kon de Commissie er dus op goede gronden van uitgaan dat deze overeenkomsten een aanwijzing vormden dat de inbreuk ononderbroken is voortgezet gedurende de gehele betrokken periode. Zo vormen de bewijzen dat het kartel zich herhaaldelijk actief heeft getoond, en de door de Commissie verzamelde reeks aanwijzingen dat de activiteiten waaraan de betrokken onderneming in het kader van het kartel heeft deelgenomen, gedurende de gehele betrokken periode zijn voortgezet, voldoende bewijs dat het kartel ononderbroken is voortgezet tussen de data die in de beschikking van de Commissie in aanmerking zijn genomen.

(cf. punten 164‑166, 176‑177)

7. Volgens artikel 25 van verordening nr. 1/2003 verjaart de bevoegdheid van de Commissie om een sanctie op te leggen wegens een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte na vijf jaar. De verjaringstermijn gaat in op de dag waarop de inbreuk is gepleegd. Bij voortdurende of voortgezette inbreuken gaat de verjaringstermijn echter pas in op de dag waarop de inbreuk is beëindigd.

(cf. punt 188)

8. De Commissie kan niet worden verweten dat zij niet specifiek de beslissing heeft gemotiveerd om een hoofdelijke geldboete aan twee vennootschappen op te leggen wegens een inbreuk op de mededingingsregels, ook al vormden deze vennootschappen ten tijde van de vaststelling van de betrokken beschikking niet langer een economische eenheid, wanneer deze omstandigheid volgens haar daar niet aan in de weg stond. De Commissie hoeft immers in haar beschikking geen precieze motivering te geven met betrekking tot een aantal aspecten die haars inziens kennelijk niet ter zake doen, zonder betekenis zijn, of duidelijk bijkomstig zijn voor haar beoordeling.

(cf. punt 200)

9. De hoofdelijke verplichting tot betaling van geldboeten die verschuldigd zijn wegens een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) is een rechtsgevolg dat van rechtswege voortvloeit uit de materiële bepalingen van deze artikelen.

De hoofdelijke verplichting tot betaling van een geldboete die verschuldigd is wegens de deelname van een onderneming aan een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst, vloeit voort uit het feit dat elk van de betrokken personen persoonlijk aansprakelijk kan worden gehouden voor de deelname van de onderneming aan de inbreuk. Het uniforme marktgedrag van de onderneming rechtvaardigt in het kader van de toepassing van het mededingingsrecht dat de vennootschappen of, meer in het algemeen, de rechtssubjecten die daar persoonlijk aansprakelijk voor kunnen worden gehouden, hoofdelijk gehouden zijn. De hoofdelijke verplichting tot betaling van geldboeten die worden opgelegd wegens een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst, draagt bij tot de daadwerkelijke inning van deze geldboeten en dus tot de over het algemeen door de mededingingsregels beoogde afschrikkende werking ervan, dit met inachtneming van het beginsel ne bis in idem, een fundamenteel beginsel van het recht van de Unie, dat eveneens wordt erkend door artikel 4 van protocol nr. 7 van het Europees Verdrag van de rechten van de mens en dat verbiedt dat in het kader van eenzelfde inbreuk op het mededingingsrecht voor eenzelfde gedraging van een onderneming op de markt meer dan één sanctie wordt opgelegd aan de rechtssubjecten die hier persoonlijk aansprakelijk voor kunnen worden gehouden.

Het feit dat verschillende vennootschappen niet in dezelfde mate persoonlijk aansprakelijk zijn wegens de deelname van eenzelfde onderneming aan een inbreuk staat er niet aan in de weg dat hun hoofdelijk een geldboete wordt opgelegd, aangezien de verplichting tot hoofdelijke betaling van de geldboete slechts betrekking heeft op de periode van de inbreuk waarin zij een economische eenheid en dus één onderneming in de zin van het mededingingsrecht vormden.

(cf. punten 204‑206)

10. Voor zover het middel inzake schending van het rechtszekerheidsbeginsel zou kunnen worden opgevat als een exceptie van onwettigheid die is opgeworpen tegen de regels inzake hoofdelijke betaling van geldboeten die wegens schending van de mededingingsregels worden opgelegd, omdat deze regels leiden tot onzekerheid over de betaling van de geldboete, over de vaststelling van de schuldenaar van de betalingsverplichting en over de rechtspositie van de hoofdelijke medeschuldenaars, impliceert dit middel dat uitspraak dient te worden gedaan over de wettigheid zelf van de regeling van de hoofdelijke betaling van geldboeten in het mededingingsrecht en dat moet worden nagegaan of de ondernemingen waaraan een sanctie wordt opgelegd, de hieruit voortvloeiende rechten en verplichtingen voldoende nauwkeurig kunnen kennen.

Het begrip „hoofdelijke verplichting tot betaling van geldboeten” is evenals het begrip „onderneming” in de zin van het mededingingsrecht, waaruit deze verplichting van rechtswege voortvloeit, een autonoom begrip dat op basis van de doelstellingen en de systematiek van het mededingingsrecht, waarvan het deel uitmaakt, en, in voorkomend geval, op basis van de uit de nationale rechtsstelsels voortvloeiende algemene beginselen moet worden uitgelegd. Behoudens andersluidende aanwijzing in de beschikking waarbij de Commissie verschillende vennootschappen hoofdelijk een geldboete oplegt wegens het inbreukmakende gedrag van een onderneming, moet ervan worden uitgegaan dat zij hen in gelijke mate aansprakelijk stelt voor dit gedrag. Voorts dienen de vennootschappen die hoofdelijk zijn veroordeeld tot betaling van een geldboete, één enkele geldboete te betalen, die wordt berekend op basis van de omzet van de betrokken onderneming.

Hieruit volgt dat elke vennootschap tegenover de Commissie gehouden is tot betaling van het volledige bedrag van de geldboete en dat de betaling door een van de vennootschappen alle andere vennootschappen jegens de Commissie bevrijdt. Vennootschappen waaraan hoofdelijk een geldboete wordt opgelegd en die, behoudens andersluidende aanwijzing in de boetebeschikking, in gelijke mate aansprakelijk worden gesteld voor de inbreuk, moeten in beginsel in gelijke mate bijdragen tot de betaling van de wegens deze inbreuk opgelegde geldboete. Bijgevolg kan de vennootschap die, na eventueel door de Commissie te zijn aangesproken, het volledige bedrag van de geldboete betaalt, op grond van de beschikking van de Commissie dit bedrag op elk van haar hoofdelijke medeschuldenaars verhalen ten belope van diens aandeel. De beschikking waarbij verschillende vennootschappen hoofdelijk een geldboete wordt opgelegd biedt dus weliswaar niet de mogelijkheid om a priori te bepalen welke van deze vennootschappen daadwerkelijk zal worden verzocht om het bedrag van de geldboete aan de Commissie te betalen, maar zij staat er niet aan in de weg dat elk van deze vennootschappen haar persoonlijk aandeel in het bedrag van de geldboete ondubbelzinnig kan kennen en het door haar betaalde bedrag dat dit aandeel overschrijdt op haar hoofdelijke medeschuldenaars kan verhalen.

(cf. punten 213, 215)

11. De hoofdelijke verplichting tot betaling van geldboeten in het kader van het mededingingsrecht staat er niet aan in de weg dat elk van de vennootschappen waaraan een sanctie is opgelegd een beroep kan instellen tot nietigverklaring van de beschikking waarbij de Commissie hun hoofdelijk een geldboete heeft opgelegd.

(cf. punt 217)

12. Volgens het beginsel van het persoonlijke karakter van straffen en sancties, dat geldt in elke administratieve procedure die tot sancties op grond van de mededingingsregels kan leiden, kan aan een persoon slechts een sanctie worden opgelegd voor feiten die hem individueel ten laste worden gelegd. Dit is het geval wanneer aan twee vennootschappen een sanctie is opgelegd voor feiten die hun door de Commissie individueel ten laste zijn gelegd, namelijk wegens de deelname van een onderneming aan een inbreuk, omdat zij deze onderneming rechtstreeks of indirect hebben geleid en als zodanig hiervoor verantwoordelijk zijn.

(cf. punten 219‑220)

13. Het vereiste van een rechterlijke toetsing vormt een algemeen beginsel van het recht van de Unie dat voortvloeit uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten en dat eveneens is erkend in de artikelen 6 en 13 van het Europees Verdrag van de rechten van de mens. Het recht op een doeltreffende voorziening in rechte is bovendien opnieuw bevestigd in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.

(cf. punt 224)

14. Het vereiste van een effectieve rechterlijke toetsing is met name van toepassing op elke beschikking van de Commissie waarbij een inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld en daarvoor een sanctie wordt opgelegd. Krachtens artikel 17 van verordening nr. 17 en artikel 31 van verordening nr. 1/2003 heeft het Gerecht volledige rechtsmacht in de zin van artikel 229 EG ter zake van beroepen tegen beschikkingen van de Commissie waarbij een geldboete wordt vastgesteld, en kan het de opgelegde geldboete intrekken, verlagen of verhogen.

In het kader van een beroep op grond van artikel 230 EG moet de toetsing van de rechtmatigheid van een beschikking van de Commissie waarbij een inbreuk op de mededingingsregels wordt toegerekend aan natuurlijke of rechtspersonen en hun uit dien hoofde een geldboete wordt opgelegd, als een effectieve rechterlijke toetsing van deze beschikking worden beschouwd. De mate van toezicht die de rechter van de Unie uitoefent en dus de doeltreffendheid van beroepen tegen beschikkingen waarbij de Commissie een inbreuk op de mededingingsregels vaststelt en een geldboete oplegt, worden nog versterkt door de volledige rechtsmacht die op dit gebied aan het Gerecht is verleend. De rechter van de Unie is niet alleen bevoegd om een eenvoudige rechtmatigheidstoetsing te verrichten, die enkel de mogelijkheid biedt om het beroep tot nietigverklaring te verwerpen of de aangevochten handeling nietig te verklaren, maar is op basis van zijn volledige rechtsmacht ook bevoegd om de aangevochten handeling te wijzigen, zelfs als deze niet nietig wordt verklaard, rekening houdend met alle feitelijke omstandigheden, bijvoorbeeld om de hoogte van de opgelegde boete te wijzigen.

(cf. punten 225‑227)

15. Artikel 81 EG en, naar analogie, artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) vormen bepalingen van openbare orde die onontbeerlijk zijn voor de vervulling van de taken van de Europese Gemeenschap en de EER, zodat de ondernemingen niet vrij kunnen beslissen over de invulling van hun aansprakelijkheid en van de sanctie die hun wordt opgelegd ingeval zij deze bepalingen schenden.

(cf. punt 229)

16. Volgens artikel 5 EG handelt de Europese Gemeenschap binnen de grenzen van de haar door het Verdrag verleende bevoegdheden en toegewezen doelstellingen. Zij beschikt dus slechts over toegewezen bevoegdheden.

Wanneer de Commissie een procedure inleidt met het oog op de vaststelling van een beschikking waarbij een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte wordt vastgesteld, is zij krachtens artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 of de artikelen 7, lid 1, en 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 bij uitsluiting bevoegd om deze inbreuk vast te stellen en geldboeten op te leggen aan de ondernemingen die opzettelijk of uit onachtzaamheid daaraan hebben deelgenomen. De Commissie kan de haar door bovengenoemde bepalingen verleende bevoegdheden niet aan een derde delegeren, aangezien zij dan afbreuk zou doen aan het beginsel van de bevoegdheidstoedeling.

Er kan niet van worden uitgegaan dat de Commissie in een bepaald geval een deel van de haar verleende bevoegdheden om dergelijke inbreuken vast te stellen en daarvoor een sanctie op te leggen aan een nationale rechter of een scheidsrechter heeft gedelegeerd, wanneer zij in de in dat geval vastgestelde beschikking heeft vastgesteld in welke mate twee afzonderlijke vennootschappen aansprakelijk zijn voor de deelname van de betrokken onderneming aan de vastgestelde inbreuk en dus ook in welke mate elk van hen moet bijdragen in de betaling van de geldboete die zij hoofdelijk aan de Commissie verschuldigd zijn.

(cf. punten 233‑234, 236)

17. De mededeling van de punten van bezwaar is een voorbereidend document met zuiver voorlopige feitelijke en juridische beoordelingen. Om die reden kan de Commissie – en moet zij zelfs – rekening houden met hetgeen tijdens de administratieve procedure aan het licht is gekomen, onder meer om ongegrond gebleken punten van bezwaar te laten vallen. Wanneer een vennootschap waaraan een sanctie is opgelegd wegens inbreuken op de mededingingsregels, de gelegenheid heeft gehad om vóór de vaststelling van de bestreden beschikking haar standpunt kenbaar te maken over het feit dat de Commissie in deze beschikking een grief heeft laten vallen die zij voordien tegen andere vennootschappen had aangevoerd teneinde hen samen met eerstgenoemde vennootschap hoofdelijk aansprakelijk te stellen voor de deelname van één en dezelfde onderneming aan een inbreuk, zijn de rechten van verdediging van eerstgenoemde vennootschap niet geschonden door het feit dat de mededeling van de punten van bezwaar niet overeenstemt met de bestreden beschikking.

(cf. punten 248‑249, 262)

18. Bij de berekening van de geldboete moet rekening worden gehouden met het feit dat een of meer ondernemingen binnen een kartel als leider zijn opgetreden, aangezien de ondernemingen die een dergelijke rol hebben gespeeld, in vergelijking met de andere ondernemingen een bijzondere verantwoordelijkheid dragen. Om als leider van een kartel te kunnen worden aangemerkt, moet de betrokken onderneming een significante drijvende kracht achter dit kartel zijn geweest of in het kader van de werking ervan een bijzondere en concrete verantwoordelijkheid hebben gedragen. Dit is het geval wanneer een onderneming een leidinggevende rol heeft gespeeld in het kader van de inbreuk door de functie van „Europees secretaris” van het kartel op zich te nemen en deze functie inhield dat zij een leidinggevende rol in het kader van de coördinatie van het kartel en in elk geval in het kader van de concrete werking ervan speelde, meer in het bijzonder wanneer deze „Europese secretaris” het contactpunt tussen de leden van het kartel vormde en een cruciale rol in de concrete werking ervan speelde, doordat hij de uitwisseling van informatie binnen het kartel vergemakkelijkte, informatie die van essentieel belang was voor de werking ervan, met name informatie over bepaalde bijzonder belangrijke projecten, centraliseerde en bundelde en met de andere leden van het kartel uitwisselde, werkvergaderingen organiseerde en daarop als secretaris optrad en nu en dan de codes wijzigde die dienden om deze vergaderingen of gesprekken verborgen te houden.

(cf. punten 280, 283, 287)

19. In mededingingszaken vereisen het gelijkheids‑ en het evenredigheidsbeginsel in geval van een langdurige inbreuk in het kader waarvan verschillende ondernemingen onder de leiding van verschillende vennootschappen achtereenvolgens gedurende welbepaalde periodes een leidinggevende rol hebben gespeeld, dat aan de vennootschappen die één of meer van dergelijke ondernemingen hebben geleid, een verschillende verhoging van het basisbedrag van de geldboete wordt opgelegd wanneer de periode gedurende welke deze onderneming of ondernemingen onder hun leiding deze rol hebben gespeeld, aanzienlijk verschilt. De rol van leider heeft betrekking op de werking van het kartel en wordt, anders dan de rol van aanstichter van de inbreuk, noodzakelijkerwijs gedurende enige tijd vervuld. Er moet dus rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat een vennootschap die de leiding had over een van de ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen, aansprakelijk wordt gesteld voor het feit dat deze laatste gedurende maximaal iets meer dan een vierde van de periode gedurende welke de inbreuk heeft geduurd, een drijvende kracht was achter de werking van het kartel, terwijl een andere vennootschap, die de leiding had over een andere onderneming die aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen, aansprakelijk kan worden gesteld voor het feit dat deze laatste gedurende bijna drie derde van deze periode de drijvende kracht was achter de werking van het kartel.

Hieruit volgt dat de Commissie het gelijkheids- en het evenredigheidsbeginsel heeft geschonden door het basisbedrag van de geldboete in gelijke mate te verhogen voor vennootschappen die via de door hen geleide ondernemingen een leidinggevende rol in het kartel hebben gespeeld, hoewel de periodes gedurende welke de betrokken onderneming of ondernemingen onder hun leiding als leider van het kartel zijn opgetreden, aanzienlijk verschilden.

Zou de Commissie daarentegen de criteria om te kunnen spreken van de leider van een kartel onjuist hebben toegepast door een onderneming niet als zodanig te kwalificeren, ondanks de significante rol die zij in het kader van het kartel heeft gespeeld, dan zou deze onrechtmatigheid, waarvan een ander zou hebben geprofiteerd, niet kunnen rechtvaardigen dat de grieven inzake schending van het gelijkheids- of non-discriminatiebeginsel worden aanvaard.

(cf. punten 307‑308, 311‑312)

20. De rechter van de Unie is krachtens de hem bij artikel 17 van verordening nr. 17 en artikel 31 van verordening nr. 1/2003 verleende volledige rechtsmacht bevoegd om – naast de eenvoudige toetsing van de rechtmatigheid van de sanctie – zijn oordeel in de plaats te stellen van dat van de Commissie en dus de opgelegde geldboete in te trekken, te verlagen of te verhogen wanneer hij wordt verzocht de hoogte van de geldboete te beoordelen. In het kader van deze beoordeling moet hij zich ervan vergewissen dat de verhoging die wordt opgelegd wegens de leidinggevende rol die de betrokken onderneming in het kader van de inbreuk heeft gespeeld, op een zodanig niveau wordt vastgesteld dat de afschrikkende werking ervan verzekerd is.

(cf. punten 318‑319)

21. Ingeval de Commissie aan verschillende vennootschappen geldboeten oplegt omdat ondernemingen die onder hun leiding staan, aan een inbreuk op de mededingingsregels hebben deelgenomen, en voor elk van hen het boetebedrag vaststelt, wijkt zij niet af van de berekeningsmethode die is uiteengezet in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, blijft zij binnen het rechtskader waarbinnen volgens artikel 15 van verordening nr. 17 en artikel 23 van verordening nr. 1/2003 sancties kunnen worden opgelegd, en schendt zij het evenredigheidsbeginsel niet, wanneer zij bij de beoordeling van de relatieve omvang en de relatieve economische macht van elk van de ondernemingen ten tijde van de inbreuk principieel uitgaat van de wereldwijde omzet die zij in het laatste volledige jaar van de inbreuk met de gelaakte projecten hebben behaald. Dit is meer bepaald het geval wanneer de Commissie ervan uitgaat dat, gelet op de wereldwijde omvang van een kartel, ter vergelijking van het relatieve gewicht van elke onderneming dient te worden uitgegaan van het aandeel dat elke onderneming in het laatste volledige jaar van haar deelname aan de vastgestelde inbreuk had in de wereldwijde omzet uit de projecten waarop dit kartel betrekking had, aangezien deze vergelijkingsbasis getrouw de macht van elke onderneming weerspiegelt om andere marktdeelnemers op het grondgebied van de Europese Economische Ruimte aanzienlijke schade te berokkenen en een indicatie geeft van haar bijdrage aan de doeltreffendheid van het kartel in zijn geheel of, omgekeerd, van de instabiele toestand waarin dit geraakt zou zijn indien zij er niet aan had deelgenomen.

(cf. punten 360, 362)

ARREST VAN HET GERECHT (Tweede kamer)

3 maart 2011 ( )

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt voor projecten inzake gasgeïsoleerd schakelmateriaal – Beschikking tot vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst – Rechten van verdediging – Motiveringsplicht – Toerekenbaarheid van inbreukmakend gedrag – Duur van inbreuk – Geldboeten – Hoofdelijke aansprakelijkheid voor betaling van geldboete – Verzwarende omstandigheden – Leidinggevende rol – Verzachtende omstandigheden – Medewerking”

In de zaken T‑117/07 en T‑121/07,

Areva, naamloze vennootschap gevestigd te Parijs (Frankrijk),

Areva T & D Holding SA, gevestigd te Parijs,

Areva T & D SA, gevestigd te Parijs,

Areva T & D AG, gevestigd te Oberentfelden (Zwitserland),

vertegenwoordigd door A. Schild en J.‑M. Cot, advocaten,

Alstom, naamloze vennootschap gevestigd te Levallois-Perret (Frankrijk), aanvankelijk vertegenwoordigd door J. Derenne, advocaat, W. Broere, solicitor, A. Müller-Rappard en C. Guirado, advocaten, vervolgens door J. Derenne en A. Müller-Rappard, advocaten,

verzoeksters,

tegen

Europese Commissie, aanvankelijk vertegenwoordigd door X. Lewis en F. Arbault, vervolgens door X. Lewis, en ten slotte door V. Bottka en N. Von Lingen als gemachtigden,

verweerster,

betreffende een beroep, primair, tot gedeeltelijke nietigverklaring van beschikking C(2006) 6762 def. van de Commissie van 24 januari 2007 in een procedure op grond van artikel 81 [EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/38.899 – Gasgeïsoleerd schakelmateriaal), en, subsidiair, tot verlaging van de aan verzoekster opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT (Tweede kamer),

samengesteld als volgt: I. Pelikánová (rapporteur), kamerpresident, K. Jürimäe en S. Soldevila Fragoso, rechters,

griffier: C. Kristensen, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 24 maart 2009,

het navolgende

Arrest

Voorgeschiedenis van het geding

1 De voorgeschiedenis van het geding blijkt voornamelijk uit de vaststellingen van de Commissie van de Europese Gemeenschappen in beschikking C(2006) 6762 def. van 24 januari 2007 in een procedure op grond van artikel 81 [EG] en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (zaak COMP/38.899 – Gasgeïsoleerd schakelmateriaal) (hierna: „bestreden beschikking”). Voor zover de partijen deze feiten niet of althans niet geldig hebben betwist, moeten zij voor het onderhavige geding als vaststaand worden beschouwd.

Betrokken product

2 Gasgeïsoleerd schakelmateriaal (hierna: „GGS”) wordt gebruikt om de energiestroom in elektriciteitsnetwerken te controleren. Het is zwaar elektrisch materieel dat als belangrijk onderdeel voor kant-en-klaar opgeleverde elektriciteitsonderstations wordt gebruikt.

3 De onderstations zijn hulpcentrales die de elektrische stroom omzetten. Naast de transformator bevatten de onderstations controlesystemen, relais, batterijen, opladers en schakelmateriaal. De functie van het schakelmateriaal bestaat erin de transformator te beschermen tegen overbelasting en/of de stroomkring en een defecte transformator te isoleren.

4 Geïsoleerd schakelmateriaal kan gasgeïsoleerd, luchtgeïsoleerd of lucht‑ en gasgeïsoleerd zijn. In dit laatste geval worden beide technieken gecombineerd. GGS wordt in de gehele wereld verkocht als onderdeel van kant-en-klaar opgeleverde elektriciteitsonderstations of als losse onderdelen die in dergelijke onderstations dienen te worden geïntegreerd. Het maakt ongeveer 30 tot 60 % van de totale prijs van deze onderstations uit.

5 De bestreden beschikking heeft betrekking op projecten inzake GGS dat geschikt is voor een spanning van ten minste 72,5 kV (hierna: „GGS-projecten”), wat GGS als individueel product omvat, met inbegrip van alle daarmee verband houdende diensten (transport, installatie, proeven, isolatie, enzovoort), alsook kant-en-klaar opgeleverde elektriciteitsonderstations met GGS, die naast GGS ook de andere onderdelen van het onderstation, zoals transformatoren, omvatten, alsook alle daarmee verband houdende diensten (transport, bekabeling, installatie, isolatie, enzovoort).

Betrokken ondernemingen

6 Alstom (voorheen Alsthom genaamd), een naamloze vennootschap naar Frans recht met een raad van bestuur, is de moedermaatschappij van een groep ondernemingen (hierna: „Alstom-groep”). In de periode van 15 april 1988 tot 8 januari 2004 was de Alstom-groep actief op het gebied van de transmissie en distributie van elektriciteit (hierna: „T & D-sector”) en met name op het gebied van GGS.

7 De activiteiten op het gebied van GGS binnen de Alstom-groep werden in Frankrijk geleid door Alsthom SA (Frankrijk), dit tot 1989, het jaar waarin deze onderneming werd omgedoopt tot GEC Alsthom SA, die voor 100 % in handen was van GEC Alsthom NV. Op 16 november 1992 is Kléber Eylau SA opgericht. Bij overeenkomst die is ingegaan op 7 december 1992 zijn de GGS-activiteiten in Frankrijk aan haar toegewezen. Kléber Eylau was voor 99,76 % in handen van GEC Alsthom SA en voor 0,04 % in handen van Étoile Kléber. In juni 1993 is Kléber Eylau omgedoopt tot GEC Alsthom T&D SA, die op haar beurt in juni 1998 is omgedoopt tot Alstom T & D SA. Deze laatste was voor 100 % in handen van Alstom Holdings (Frankrijk), die zelf voor 100 % in handen was van Alstom.

8 Sinds januari 1986 verricht de Alstom-groep haar activiteiten op het gebied van GGS tegelijkertijd in Zwitserland en Frankrijk. Op dat ogenblik is Sprecher Energie AG een 100 %-dochteronderneming van Alsthom geworden. In november 1993 is Sprecher Energie omgedoopt tot GEC Alsthom T & D AG, die in juli 1997 is omgedoopt tot GEC Alsthom AG en in juni 1998 tot Alstom AG [hierna: „Alstom (Zwitserland”]. Op 22 december 2000 is deze laatste overgenomen door Alstom Power (Schweiz) AG. De nieuwe entiteit werd Alstom (Schweiz) AG genoemd. In november 2002 is binnen de Alstom-groep een nieuwe juridische entiteit gecreëerd waaraan de activiteiten in de T & D-sector in Zwitserland zijn overgedragen. Deze nieuwe entiteit heette oorspronkelijk Alstom (Schweiz) Services AG, en werd vervolgens omgedoopt tot Alstom T & D AG.

9 Op 8 januari 2004 heeft de Alstom-groep al haar activiteiten in de T & D-sector overgedragen aan de groep waarvan Areva, een naamloze vennootschap naar Frans recht met een raad van bestuur en een raad van toezicht, de moedermaatschappij is (hierna: „Areva-groep”). In de periode van 9 januari tot 11 mei 2004 werden de GGS-activiteiten van de Areva-groep geleid door Areva T & D SA en Areva T & D AG, die voor 100 % in handen waren van Areva T & D Holding SA, die zelf voor 100 % in handen was van Areva (hierna samen: „ondernemingen van de Areva-groep”).

Administratieve procedure

10 Op 3 maart 2004 heeft ABB Ltd de Commissie gewezen op het bestaan van mededingingsverstorende praktijken in de GGS-sector en een mondeling immuniteitsverzoek ingediend overeenkomstig de mededeling van de Commissie van 19 februari 2002 betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3; hierna: „mededeling inzake medewerking”).

11 De door ABB aangeklaagde praktijken bestonden in de wereldwijde coördinatie van de verkoop van GGS-projecten. Het ging om de verdeling van markten, de toewijzing van quota en het behoud van de respectieve marktaandelen, de toewijzing van GGS-projecten aan daartoe aangewezen producenten en de manipulatie van de aanbestedingsprocedure (geknoei met offertes) om ervoor te zorgen dat de overeenkomsten aan deze producenten werden toegewezen, de vaststelling van prijzen via ingewikkelde akkoorden met betrekking tot de niet-toegewezen GGS-projecten, de opzegging van licentieovereenkomsten met ondernemingen die geen lid waren van het kartel en de uitwisseling van gevoelige informatie over de markt.

12 ABB heeft haar mondelinge immuniteitsverzoek met name op 7 mei 2004 aangevuld met mondelinge opmerkingen en bewijsstukken. Op 25 april 2004 heeft de Commissie ABB een voorwaardelijke immuniteit verleend.

13 De Commissie is op basis van de verklaringen van ABB een onderzoek gestart en heeft op 11 en 12 mei 2004 inspecties verricht in de kantoren van verschillende ondernemingen die in de sector van het GGS actief zijn.

14 Van 14 tot 25 mei 2004 heeft de Areva-groep met de Commissie samengewerkt en haar overeenkomstig de mededeling inzake medewerking verschillende bewijsstukken en inlichtingen verstrekt.

15 Op 4 oktober 2004 heeft ABB een verzoek om inlichtingen van de Commissie beantwoord.

16 Op 6 februari 2006 heeft de Commissie een verzoek om inlichtingen gericht tot Alstom, die hierop heeft geantwoord bij brief van 24 februari 2006.

17 Op 20 april 2006 heeft de Commissie een mededeling van punten van bezwaar vastgesteld, die niet alleen gericht was tot Alstom en de ondernemingen van de Areva-groep, maar ook tot ABB, Fuji Electric Holdings Co., Ltd en Fuji Electric Systems Co., Ltd (hierna samen: „ondernemingen van de Fuji-groep”), Hitachi en Hitachi Europe Ltd (hierna samen: „ondernemingen van de Hitachi-groep”), Japan AE Power Systems Corp. (hierna: „JAEPS”), Mitsubishi Electric System Corp. (hierna: „Melco”), Nuova Magrini Galileo SpA, Schneider Electric SA (hierna: „Schneider”), Siemens AG, Toshiba Corp. en vijf ondernemingen van de groep waarvan VA Technologie AG de moedermaatschappij was (hierna: „VA Tech-groep”), daaronder begrepen VA Technologie zelf.

18 Op 5 mei 2006 heeft Alstom kennis kunnen nemen van de mondelinge verklaringen die de andere betrokken ondernemingen overeenkomstig de mededeling inzake medewerking hebben afgelegd.

19 Op 30 juni 2006 hebben Alstom en de ondernemingen van de Areva-groep de Commissie binnen de gestelde termijn hun opmerkingen over de mededeling van de punten van bezwaar bezorgd. Alstom heeft bij haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar verschillende interne documenten van de Alstom-groep gevoegd, die vertrouwelijk moeten worden behandeld ten aanzien van derden buiten de Commissie. ABB, de ondernemingen van de Fuji-groep, Hitachi en JAEPS, Melco, Schneider, Siemens AG Österreich, Siemens en Toshiba hebben eveneens binnen de gestelde termijnen schriftelijk geantwoord op de mededeling van de punten van bezwaar.

20 Bij brief van 12 juli 2006 hebben de ondernemingen van de Fuji-groep hun medewerking aan de Commissie verleend en haar overeenkomstig de mededeling inzake medewerking verschillende bewijsstukken en inlichtingen verstrekt.

21 Op 14 juli 2006 heeft ABB de Commissie een „aanvullend antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar” gestuurd.

22 Op 18 en 19 juli 2006 heeft de Commissie de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar gehoord.

23 Op 25 augustus 2006 heeft de Commissie uittreksels van de niet-vertrouwelijke versie van het antwoord van de ondernemingen van de Fuji-groep op de mededeling van de punten van bezwaar, het op 12 juli 2006 op grond van de mededeling inzake medewerking ingediende verzoek van de ondernemingen van de Fuji-groep (zie punt 20 hierboven), het aanvullende antwoord van ABB op de mededeling van de punten van bezwaar, alsook aanvullende documenten ter beschikking gesteld van de partijen bij het geding, met het verzoek hierover hun opmerkingen in te dienen. Alstom heeft op 15 september 2006 haar opmerkingen over deze stukken ingediend en een verklaring overgelegd van een van haar werknemers, S., die rechtstreeks kennis had van de betrokken feiten.

24 Op 20 september 2006 heeft de Commissie een verzoek om inlichtingen gericht tot de ondernemingen van de Areva-groep, waarop deze op 6 oktober 2006 hebben geantwoord. Zij hebben daarbij een groot aantal documenten overgelegd met betrekking tot de reorganisatie van de T & D-activiteiten die binnen de Alstom-groep is verricht met het oog op de hierboven in punt 9 genoemde overdracht aan de Areva-groep.

25 Op 14 november 2006 heeft de Commissie Alstom in het Engels haar standpunt over de hierboven in punt 23 genoemde aanvullende documenten meegedeeld. Op 22 november 2006 heeft zij Alstom dit standpunt in het Frans meegedeeld, nadat deze haar daar op 17 november 2006 om had verzocht. Op 27 november 2006 heeft Alstom haar opmerkingen over dit standpunt ingediend.

26 Op 4 december 2006 heeft Alstom de Commissie een brief gezonden waarin zij vaststelde welke rechtspersonen bij de litigieuze feiten betrokken waren. Deze brief bevatte met name een groot aantal schema’s ter verduidelijking van de verschillende herstructureringen van de T & D-activiteiten binnen de Alstom-groep.

Bestreden beschikking

27 Op 24 januari 2007 heeft de Commissie de bestreden beschikking vastgesteld. Een samenvatting hiervan is gepubliceerd in het Publicatieblad van 10 januari 2008 (PB C 5, blz. 7). Deze beschikking is op 8 februari 2007 ter kennis gebracht van Alstom en de ondernemingen van de Areva-groep.

28 De bestreden beschikking is niet alleen gericht tot Alstom en de ondernemingen van de Areva-groep, maar ook tot ABB, de ondernemingen van de Fuji-groep, de ondernemingen van de Hitachi-groep, JAEPS, Melco, Nuova Magrini Galileo, Schneider, Siemens, Siemens AG Österreich, Siemens Transmission & Distribution Ltd (hierna: „Reyrolle”), Siemens Transmission & Distribution SA, Toshiba en VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

29 In de punten 113 tot en met 123 van de bestreden beschikking heeft de Commissie opgemerkt dat de verschillende ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen, de toewijzing van GGS-projecten wereldwijd, behalve op bepaalde markten, volgens overeengekomen regels hebben gecoördineerd teneinde met name quota te handhaven die in vergaande mate hun geschatte historische marktaandelen weerspiegelden. Zij heeft gepreciseerd dat de toewijzing van GGS-projecten geschiedde op basis van een gezamenlijk „Japans” quotum en een gezamenlijk „Europees” quotum, die vervolgens door de Japanse producenten respectievelijk de Europese producenten onder elkaar dienden te worden verdeeld. In een op 15 april 1988 te Wenen gesloten overeenkomst (hierna: „GQ-overeenkomst”) werden regels vastgesteld op basis waarvan de GGS-projecten ofwel aan de Japanse producenten, ofwel aan de Europese producenten moesten worden toegewezen en de waarde ervan op het overeenkomstige quotum diende te worden geïmputeerd. Voorts heeft de Commissie in de punten 124 tot en met 132 van de bestreden beschikking gepreciseerd dat de verschillende ondernemingen die aan de mededingingsregeling hebben deelgenomen, een niet-schriftelijk akkoord hebben gesloten (hierna: „gemeenschappelijk akkoord”) volgens hetwelk de GGS-projecten in Japan, enerzijds, en de landen van de Europese kartelleden, anderzijds, die samen werden aangeduid als de „landen van oorsprong” van de GGS-projecten, respectievelijk waren voorbehouden aan de Japanse en de Europese kartelleden. Over de GGS-projecten in de „landen van oorsprong” werd geen informatie tussen de twee groepen uitgewisseld en deze projecten werden niet op de respectieve quota geïmputeerd.

30 De GQ-overeenkomst bevatte ook regels betreffende de – met name door de secretarissen van deze groepen verrichte – uitwisseling van informatie tussen de twee groepen van producenten die noodzakelijk was voor het functioneren van het kartel, de manipulatie van de betrokken aanbestedingen en de vaststelling van prijzen voor de GGS-projecten die niet konden worden toegewezen. Volgens de bewoordingen van bijlage 2 bij de GQ-overeenkomst was deze overeenkomst wereldwijd van toepassing, behalve in de Verenigde Staten, Canada, Japan en 17 West-Europese landen. Bovendien waren de GGS-projecten in de andere Europese landen dan de „landen van oorsprong” krachtens het gemeenschappelijk akkoord ook aan de Europese groep voorbehouden, aangezien de Japanse producenten zich ertoe hadden verbonden geen offertes voor GGS-projecten in Europa in te dienen.

31 Volgens de Commissie werd de verdeling van de GGS-projecten tussen Europese producenten geregeld door een eveneens op 15 april 1988 te Wenen ondertekend akkoord met de naam „E-Group Operation Agreement for GQ-Agreement” (overeenkomst van groep E ter uitvoering van de GQ-overeenkomst) (hierna: „EQ-overeenkomst”). Zij merkt op dat de toewijzing van GGS-projecten in Europa volgens dezelfde regels en procedures verliep als de toewijzing van GGS-projecten in andere landen. Meer bepaald dienden de GGS-projecten in Europa eveneens ter kennis te worden gebracht, geïnventariseerd, toegewezen en onderling geregeld of was hiervoor een minimumprijs vastgesteld.

32 In punt 142 van de bestreden beschikking heeft de Commissie vastgesteld dat de verschillende kartelleden met het oog op de organisatie en de goede werking van het kartel in de GQ-overeenkomst en de EQ-overeenkomst werden aangeduid met een code, namelijk een cijfercode voor de Europese leden en een lettercode voor de Japanse leden. De oorspronkelijke codes zijn vanaf juli 2002 door nummers vervangen.

33 In artikel 1, sub b, van de bestreden beschikking heeft de Commissie vastgesteld dat Alstom artikel 81 EG en artikel 53 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna: „EER-Overeenkomst”) heeft geschonden door in de periode van 15 april 1988 tot 8 januari 2004 deel te nemen aan een reeks overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de sector van de GGS-projecten in de EER. In artikel 1, sub c, d, e en f, van de bestreden beschikking heeft zij vastgesteld dat deze dubbele inbreuk eveneens is gepleegd door Areva en Areva T & D Holding, namelijk in de periode van 9 januari tot 11 mei 2004, door Areva T & D AG, namelijk in de periode van 22 december 2003 tot 11 mei 2004, en door Areva T & D SA, namelijk in de periode van 7 december 1992 tot 11 mei 2004.

34 Voor de in artikel 1 van de bestreden beschikking vastgestelde inbreuken is Alstom in artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking een individuele geldboete van 11 475 000 EUR opgelegd, alsook een geldboete van 53 550 000 EUR die zij hoofdelijk met Areva T & D SA dient te betalen.

35 Voor de in artikel 1 van de bestreden beschikking vastgestelde inbreuken is Areva T & D SA in artikel 2, sub c, van de bestreden beschikking een geldboete van 53 550 000 EUR opgelegd, die zij hoofdelijk met Alstom dient te voldoen. 25 500 000 EUR van dit bedrag dient hoofdelijk met Areva, Areva T & D Holding en Areva T & D AG te worden voldaan.

Procesverloop en conclusies van partijen

36 Bij verzoekschriften, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 18 april 2007, hebben de ondernemingen van de Areva-groep en Alstom de onderhavige beroepen ingesteld, die zijn ingeschreven onder de zaaknummers T‑117/07 en T‑121/07.

37 Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Tweede kamer) besloten om in de zaken T‑117/07 en T‑121/07 tot de mondelinge behandeling over te gaan.

38 Na de partijen op dit punt te hebben gehoord, heeft de president van de Tweede kamer van het Gerecht bij beschikking van 12 maart 2009 de zaken T‑117/07 en T‑121/07 voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht. Voorts heeft hij het verzoek om vertrouwelijke behandeling van de in zaak T‑121/07 overgelegde stukken die in de bijlage bij het antwoord van Alstom op de mededeling van de punten van bezwaar zijn opgenomen (zie punt 19 hierboven), ingewilligd.

39 Ter terechtzitting van 24 maart 2009 hebben partijen pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht. Verzoeksters hebben bevestigd dat hun middelen of grieven inzake schending van artikel 81 EG aldus dienden te worden opgevat dat zij tevens betrekking hadden op artikel 53 EER-Overeenkomst. De Commissie heeft zich op het standpunt gesteld dat de hoofdelijke aansprakelijkheid wegens schending van het mededingingsrecht moet worden vermoed gelijk te zijn verdeeld wanneer het dispositief van de beschikking waarbij deze aansprakelijkheid is vastgesteld, dit niet preciseert. Verzoeksters betwisten daarentegen dat een dergelijk vermoeden kan spelen. Ten slotte heeft de Commissie gesteld dat bij de beoordeling van de leidinggevende rol in het kader van een inbreuk op het mededingingsrecht alle criteria dienen te worden afgewogen, met inbegrip van de vraag hoe lang en hoe intens deze rol is gespeeld. Deze opmerkingen zijn opgetekend in het proces-verbaal van de terechtzitting. In hun eindopmerkingen hebben de ondernemingen van de Areva-groep gesteld dat de vaststelling dat Areva T & D AG dezelfde vennootschap was als Alstom T & D, waarvan enkel de maatschappelijke benaming zou zijn gewijzigd, op een materiële vergissing berust.

40 Bij brieven, ingekomen ter griffie op 29 en 30 april 2009, hebben Alstom en de ondernemingen van de Areva-groep bepaalde opmerkingen gemaakt over de inhoud van het proces-verbaal van de terechtzitting, meer bepaald over de antwoorden van de Commissie op de vragen van het Gerecht over de regeling van de hoofdelijke aansprakelijkheid wegens schending van het gemeenschapsrecht.

41 Bij beschikking van het Gerecht van 3 juni 2009 is de mondelinge behandeling heropend. Overeenkomstig artikel 7, lid 2, van de instructies van de griffier van het Gerecht heeft de president van de Tweede kamer van het Gerecht besloten om de op 29 en 30 april 2009 ingekomen brieven bij de stukken te voegen.

42 Bij brief, ingeschreven ter griffie van het Gerecht op 18 juni 2009, heeft de Commissie haar opmerkingen over deze brieven ingediend. In dat kader heeft zij gesteld dat zij, wanneer zij aan verschillende vennootschappen een hoofdelijk verschuldigde geldboete oplegt zonder in het dispositief van haar beschikking nadere toelichting of aanwijzingen te verstrekken, de bijdrage van elk van deze vennootschappen in de betaling van deze geldboete in de onderlinge relatie tussen de verschillende medeschuldenaars niet heeft willen regelen.

43 Bij beschikking van 1 juli 2009 heeft de president van de Tweede kamer van het Gerecht de verzoeken tot wijziging van het proces-verbaal van de terechtzitting afgewezen, na de gebruikelijke verificaties te hebben verricht omtrent de exacte inhoud van de mondelinge antwoorden die de Commissie tijdens deze terechtzitting heeft gegeven.

44 Alstom concludeert dat het het Gerecht behage:

– de artikelen 1, sub b, en 2, sub b en c, van de bestreden beschikking nietig te verklaren;

– subsidiair, de haar bij artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking opgelegde geldboete aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

45 De ondernemingen van de Areva-groep concluderen dat het het Gerecht behage:

– artikel 1 van de bestreden beschikking nietig te verklaren, voor zover Areva T & D SA en Alstom hierbij voor de periode van 7 december 1992 tot 8 januari 2004 en van 9 januari tot 11 mei 2004 hoofdelijk aansprakelijk worden verklaard voor de inbreuk;

– subsidiair, de hun bij artikel 2, sub c, van de bestreden beschikking opgelegde geldboete nietig te verklaren of aanzienlijk te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

46 De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

– de beroepen ongegrond te verklaren;

– verzoeksters te verwijzen in de kosten.

In rechte

47 Aangezien de onderhavige zaken verknocht zijn in die zin dat zij op hetzelfde onderwerp betrekking hebben, is het Gerecht, na de partijen op dit punt te hebben gehoord, van oordeel dat deze zaken overeenkomstig artikel 50 van het Reglement voor de procesvoering voor het arrest dienen te worden gevoegd.

48 De beroepen strekken primair tot nietigverklaring van artikel 1, sub b, c, d, e en f, van de bestreden beschikking, primair of subsidiair tot nietigverklaring van artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking en, subsidiair, tot herziening van artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking.

49 Om te beginnen moet de vordering tot nietigverklaring van artikel 1, sub b, c, d, e en f, van de bestreden beschikking worden onderzocht. Vervolgens zal de vordering tot nietigverklaring van artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking, voor zover nodig, worden onderzocht. Ten slotte zal in voorkomend geval de vordering tot herziening van artikel 2, sub b en c, van de bestreden beschikking worden onderzocht.

50 Ter ondersteuning van hun vorderingen in zaak T‑117/07 voeren de ondernemingen van de Areva-groep zeven middelen aan. Het eerste middel betreft niet-nakoming van de motiveringsplicht van artikel 253 EG. Het tweede middel betreft in wezen schending van de uit artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake toerekening van inbreuken en van de algemene beginselen van rechtszekerheid en niet‑retroactiviteit. Het derde middel betreft in wezen schending van de uit artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake toerekening van inbreuken. Het vierde middel betreft in wezen schending van de uit artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake toerekening van inbreuken en hoofdelijke betaling van geldboeten, van artikel 7 EG en van de algemene beginselen van gelijke behandeling en evenredigheid, rechtszekerheid, niet-retroactiviteit en effectieve rechterlijke bescherming. Het vijfde middel betreft schending van de uit artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake hoofdelijke betaling van geldboeten. Het zesde middel betreft in wezen schending van artikel 23, lid 2, sub a, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB L 1, blz. 1) en van punt 2 van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, [KS] worden opgelegd en artikel 65, lid 5, [KS] (PB 1998, C 9, blz. 3; hierna: „richtsnoeren”), alsook een beoordelingsfout en schending van de algemene beginselen van gelijke behandeling en evenredigheid. Het zevende middel, ten slotte, is in wezen gebaseerd op een beoordelingsfout en op schending van artikel 81 EG, artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst en de mededeling inzake medewerking.

51 Ter ondersteuning van haar conclusies in zaak T‑121/07 voert Alstom acht middelen aan. Het eerste middel betreft schending van het recht op een doeltreffende voorziening in rechte. Het tweede middel betreft in wezen schending van de uit artikel 81 EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake hoofdelijke betaling van geldboeten en van de algemene beginselen van rechtszekerheid en van het persoonlijk karakter van straffen en niet-nakoming van de motiveringsplicht. Het derde middel betreft niet-nakoming van de motiveringsplicht van artikel 253 EG. Het vierde middel betreft primair schending van de uit artikel 81 EG en artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst voortvloeiende regels inzake toerekening van inbreuken alsook een onjuiste rechtsopvatting, en subsidiair schending van artikel 25 van verordening nr. 1/2003. Het vijfde middel betreft in wezen een beoordelingsfout, schending van de richtsnoeren en van het gelijkheids‑ en het evenredigheidsbeginsel en niet-nakoming van de motiveringsplicht. Het zesde middel betreft in wezen schending van de bewijsregels betreffende het voortdurende karakter van een inbreuk die voortvloeien uit artikel 23, lid 3, van verordening nr. 1/2003 en artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 EG] en [82 EG], zoals gewijzigd (PB 1962, 13, blz. 204), alsook schending van het rechtszekerheidsbeginsel. Het zevende middel betreft schending van het beginsel van eerbiediging van de rechten van de verdediging en van artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2003. Het achtste middel betreft in wezen schending van de richtsnoeren en subsidiair schending van het evenredigheidsbeginsel.

52 Voor zover bepaalde middelen van verzoeksters elkaar overlappen, zullen zij ten behoeve van een goede rechtsbedeling gezamenlijk worden behandeld.

Vordering tot nietigverklaring van artikel 1, sub b, c, d, e en f, van de bestreden beschikking

53 De middelen of grieven ter betwisting van de vaststelling van de Commissie dat de ondernemingen van de Areva-groep en Alstom artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst hebben geschonden door in de in artikel 1 van de bestreden beschikking genoemde periodes deel te nemen aan een reeks overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de EER, zijn gericht tegen artikel 1, sub b, c, d, e en f, van deze beschikking (zie punt 33 hierboven).

54 In zaak T‑117/07 is de vordering tot nietigverklaring van artikel 1, sub c, d, e en f, van de bestreden beschikking gebaseerd op de in het verzoekschrift aangevoerde middelen of grieven die gericht zijn tegen het standpunt van de Commissie dat Areva T & D SA voor de periode van 7 december 1992 tot 11 mei 2004, Areva T & D AG voor de periode van 22 december 2003 tot 11 mei 2004, en Areva en Areva T & D Holding SA voor de periode van 9 januari tot 11 mei 2004 persoonlijk aansprakelijk dienen te worden gehouden voor de deelname van hun GGS-afdeling of van hun dochterondernemingen aan een reeks overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de EER (tweede, derde, vierde en vijfde middel), of waarmee een schending van wezenlijke vormvoorwaarden wordt aangevoerd die een weerslag op deze beoordeling kan hebben gehad (eerste middel).

55 In zaak T‑121/07 is de vordering tot nietigverklaring van artikel 1, sub b, van de bestreden beschikking gebaseerd op de in het verzoekschrift aangevoerde middelen of grieven die gericht zijn tegen het standpunt van de Commissie dat Alstom persoonlijk aansprakelijk dient te worden gehouden voor de deelname van haar GGS-afdeling of van haar dochterondernemingen aan een reeks overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de EER in de periode van 15 april 1988 tot 8 januari 2004 (vierde en zesde middel), of waarmee een schending van wezenlijke vormvoorwaarden wordt aangevoerd die een weerslag kan hebben gehad op deze beoordeling (derde en zevende middel).

Voorafgaande opmerkingen

56 Uit de in de verzoekschriften aangevoerde middelen of grieven blijkt dat de ondernemingen van de Areva-groep en Alstom een tegenovergesteld standpunt hebben met betrekking tot de vraag aan wie de inbreuk voor de gehele periode van 15 april 1988 tot 11 mei 2004 of voor een deel daarvan dient te worden toegerekend.

57 Alstom stelt in wezen dat haar persoonlijke aansprakelijkheid wegens de deelname van haar GGS-afdeling aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 8 januari 2004 ten gevolge van de herstructurering van de T & D-activiteiten binnen de groep is overgegaan op Alstom T & D SA en Alstom T & D AG. Voorts stelt zij dat zij niet persoonlijk aansprakelijk kan worden gesteld voor het feit dat bovengenoemde dochterondernemingen in de periodes van 7 december 1992 tot 8 januari 2004 en van 22 december 2003 tot 8 januari 2004 aan de inbreuk hebben deelgenomen, aangezien Alstom T & D SA en Alstom T & D AG, waaraan deze activiteiten waren overgedragen, hun marktgedrag autonoom bepaalden. Ten slotte stelt Alstom dat de persoonlijke aansprakelijkheid die haar wordt toegerekend wegens het feit dat haar GGS-afdeling, Alstom T & D SA en Alstom T & D AG in de periode van 15 april 1988 tot 8 januari 2004 aan de inbreuk hebben deelgenomen, met de overdracht van deze afdeling en deze dochterondernemingen (die vervolgens zijn omgedoopt tot Areva T & D SA en Areva T & D AG) in het kader van de overdracht van de T & D-activiteiten aan de Areva-groep op de vennootschappen van deze groep is overgegaan.

58 De vennootschappen van de Areva-groep stellen daarentegen dat zij niet persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld voor het feit dat de vennootschappen van de Alstom-groep in de periodes van 7 december 1992 tot 8 januari 2004 en van 22 december 2003 tot 8 januari 2004 aan de inbreuk hebben deelgenomen, aangezien het marktgedrag van Alstom T & D SA en Alstom T & D AG, waaraan de GGS-activiteiten waren overgedragen, door Alstom werd bepaald. Voorts stellen Areva en Areva T & D Holding SA dat zij niet persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld voor het feit dat hun dochterondernemingen in de periode van 9 januari tot 11 mei 2004 aan de inbreuk hebben deelgenomen, aangezien Areva T & D SA en Areva T & D AG, waaraan deze activiteiten waren overgedragen, hun marktgedrag autonoom bepaalden.

59 Verzoeksters voeren in hun memories aan dat Areva T & D SA en Areva T & D AG slechts de nieuwe maatschappelijke benamingen zijn die aan Alstom T & D SA en Alstom T & D AG zijn gegeven na de overname ervan door de Areva-groep op 8 januari 2004. Het standpunt dat de ondernemingen van de Areva-groep in hun eindopmerkingen ter terechtzitting hebben verkondigd, namelijk dat de Commissie een materiële vergissing heeft begaan door ervan uit te gaan dat Areva T & D AG dezelfde onderneming was als Alstom T & D AG, kan niet in aanmerking worden genomen. Voor zover dit standpunt aan de basis ligt van een middel volgens hetwelk de bestreden beschikking op dit punt op een feitelijke vergissing berust, dient immers in herinnering te worden gebracht dat artikel 48, lid 2, eerste alinea, van het Reglement voor de procesvoering verbiedt dat in de loop van het geding nieuwe middelen worden voorgedragen, tenzij deze steunen op gegevens, rechtens of feitelijk, waarvan eerst in de loop van de behandeling is gebleken. Aangezien de ondernemingen van de Areva-groep in casu de voornaamste feiten waarop hun nieuwe middel is gebaseerd niet hebben uiteengezet, laat staan dat zij zouden hebben aangetoond dat deze gegevens pas tijdens de procedure aan het licht zouden zijn gekomen, dient bovengenoemde stelling niet-ontvankelijk te worden verklaard. Bijgevolg dient in de zaken T‑117/07 en T‑121/07 te worden vastgesteld dat „Alstom T & D AG” en „Areva T & D AG” onder verschillende maatschappelijke benamingen naar één en dezelfde rechtspersoon verwijzen.

Overdracht van de persoonlijke aansprakelijkheid van Alstom wegens de deelname van haar GGS-afdeling aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan Areva T & D SA en Areva T & D AG

– Argumenten van partijen

60 Alstom verwijt de Commissie in het kader van het tweede onderdeel van haar vierde middel, dat betrekking heeft op een onjuiste rechtsopvatting, dat zij in de bestreden beschikking niet heeft vastgesteld dat haar persoonlijke aansprakelijkheid wegens het feit dat een deel van haar „T & D-afdeling” in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan de inbreuk had deelgenomen, op Areva T & D SA en Areva T & D AG was overgegaan.

61 Volgens Alstom heeft de Commissie blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting bij de toepassing van de regels inzake toerekening van een inbreuk op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst, door het in de rechtspraak ontwikkelde criterium „van de economische continuïteit” niet toe te passen op haar betrekkingen met haar vroegere dochterondernemingen die actief waren in de T & D-sector (arrest Hof van 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123, punten 356‑359, en arrest Gerecht van 27 september 2006, Jungbunzlauer/Commissie, T‑43/02, Jurispr. blz. II‑3435, punt 132), en haar persoonlijk aansprakelijk te stellen voor het feit dat een deel van haar „T & D-afdeling” in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan de inbreuk heeft deelgenomen, zonder rekening te houden met het feit dat deze onderneming ten gevolge van een herstructurering binnen de Alstom-groep was overgedragen aan haar voormalige dochterondernemingen die actief waren in de T & D-sector. Zij stelt in wezen dat de „T & D-afdeling” binnen de Alstom-groep weliswaar geen rechtspersoonlijkheid had vóór 7 december 1992, maar dat op die datum buiten Zwitserland een dochteronderneming werd opgericht die specifiek met T & D was belast, namelijk Kléber Eylau (later omgedoopt tot Alstom T & D SA en vervolgens tot Areva T & D SA), wat de Commissie in staat stelde om ten tijde van de vaststelling van de bestreden beschikking de rechtspersoon te identificeren waaraan de onderneming die aan de inbreuk heeft deelgenomen, was overgedragen en waaraan deze inbreuk dus kon worden toegerekend. Een soortgelijke redenering kan worden toegepast op de overdracht van de activiteiten van de Alstom-groep in de T & D-sector in Zwitserland aan Alstom (Schweiz) Services AG (later omgedoopt tot Alstom T & D AG, vervolgens tot Areva T & D AG), die op 22 december 2003 heeft plaatsgevonden.

62 De Commissie wijst de argumenten van Alstom van de hand en verzoekt om de onderhavige grief af te wijzen.

– Beoordeling door het Gerecht

63 In de context van het mededingingsrecht moet onder het begrip onderneming worden verstaan een met betrekking tot het voorwerp van de betrokken inbreuk bestaande economische eenheid (zie in die zin arrest Hof van 12 juli 1984, Hydrotherm Gerätebau, 170/83, Jurispr. blz. 2999, punt 11; arresten Gerecht van 29 juni 2000, DSG/Commissie, T‑234/95, Jurispr. blz. II‑2603, punt 124, en 15 september 2005, DaimlerChrysler/Commissie, T‑325/01, Jurispr. blz. II‑3319, punt 85). Voor zover artikel 81, lid 1, EG ondernemingen onder meer verbiedt, overeenkomsten te sluiten of deel te nemen aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst, richt deze bepaling zich tot economische eenheden die bestaan in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen die op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en kan bijdragen tot het plegen van een in deze bepaling bedoelde inbreuk (zie in die zin arresten Gerecht van 17 december 1991, Enichem Anic/Commissie, T‑6/89, Jurispr. blz. II‑1623, punt 235, en 10 maart 1992, Shell/Commissie, T‑11/89, Jurispr. blz. II‑757, punt 311).

64 Beschikkingen op grond van artikel 81 EG moeten met het oog op de toepassing en de tenuitvoerlegging ervan evenwel worden gericht tot entiteiten met rechtspersoonlijkheid (zie in die zin arresten Gerecht van 20 april 1999, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, „PVC II”, T‑305/94–T‑307/94, T‑313/94–T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 en T‑335/94, Jurispr. blz. II‑931, punt 978, en 12 december 2007, Akzo Nobel e.a./Commissie, T‑112/05, Jurispr. blz. II‑5049, punt 59). Wanneer de Commissie een beschikking vaststelt op grond van artikel 81, lid 1, EG, moet zij dus de natuurlijke of rechtspersonen identificeren die aansprakelijk kunnen worden gesteld voor het gedrag van de betrokken onderneming en daarvoor kunnen worden bestraft. De beschikking zal tot deze personen worden gericht (zie in die zin arrest Hydrotherm Gerätebau, aangehaald in punt 63, punt 11).

65 Volgens het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid (arresten Hof van 14 juli 1972, ICI/Commissie, 48/69, Jurispr. blz. 619, punten 131‑141; 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni, C‑49/92 P, Jurispr. blz. I‑4125, punt 78, en 11 december 2007, ETI e.a., C‑280/06, Jurispr. blz. I‑10893, punt 39; zie eveneens conclusie van advocaat-generaal Kokott in de zaak die heeft geleid tot het arrest ETI e.a., reeds aangehaald, Jurispr. blz. I‑10892, punten 71 en volgende), volgens hetwelk een persoon slechts aansprakelijk kan worden gesteld voor zijn eigen handelingen (conclusie van advocaat-generaal Cosmas in de zaak die heeft geleid tot het arrest Commissie/Anic Partecipazioni, reeds aangehaald, Jurispr. blz. I‑4130, punt 74), is voor de inbreuk in beginsel de persoon aansprakelijk die de onderneming leidde toen deze aan de inbreuk deelnam, ook al staat deze onderneming op het tijdstip waarop de beschikking wordt gegeven waarbij de inbreuk wordt vastgesteld, onder de verantwoordelijkheid of de leiding van een andere persoon (arresten Hof van 16 november 2000, SCA Holding/Commissie, C‑297/98 P, Jurispr. blz. I‑10101, punt 27, en Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, C‑286/98 P, Jurispr. blz. I‑9925, punt 37; zie eveneens in die zin arrest Hof van 16 november 2000, Cascades/Commissie, C‑279/98 P, Jurispr. blz. I‑9693, punt 79).

66 Volgens de rechtspraak kan in bepaalde uitzonderlijke omstandigheden van het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid worden afgeweken op grond van het criterium van „de economische continuïteit”, volgens hetwelk een inbreuk op de mededingingsregels kan worden toegerekend aan de economische opvolger van de rechtspersoon die deze heeft gepleegd, zelfs indien deze laatste op de datum van de vaststelling van de beschikking waarbij deze inbreuk wordt vastgesteld, nog steeds bestaat, om te vermijden dat het nuttig effect van deze regels in gevaar wordt gebracht door wijzigingen in met name de rechtsvorm van de betrokken ondernemingen (arrest Gerecht van 20 maart 2002, HFB e.a./Commissie, T‑9/99, Jurispr. blz. II‑1487, punten 105 en 106).

67 In het hierboven in punt 61 aangehaalde arrest Aalborg Portland e.a./Commissie (punten 356‑359) heeft het Hof geoordeeld dat het Gerecht geen blijk had gegeven van een onjuiste opvatting door te oordelen dat de Commissie gerechtigd was om in het kader van een intragroepsoverdracht van een onderneming de overnemende vennootschap aansprakelijk te stellen voor de inbreuk die de onderneming vóór haar overdracht had gepleegd, ook al bleef de overdragende vennootschap in juridische zin bestaan. Het Hof heeft dit oordeel, dat afwijkt van de oplossing in punt 145 van zijn hierboven in punt 65 aangehaalde arrest Commissie/Anic Partecipazioni, volgens hetwelk het criterium „van de economische continuïteit” slechts van toepassing is wanneer de rechtspersoon die verantwoordelijk is voor de exploitatie van de onderneming, na de inbreuk in juridische zin heeft opgehouden te bestaan, gebaseerd op de omstandigheid dat de overdrager al zijn economische activiteiten aan de overnemer had overgedragen en tegelijkertijd een structurele band behield met deze laatste, waarvan hij 50 % van de aandelen in handen had.

68 In het hierboven in punt 61 aangehaalde arrest Jungbunzlauer/Commissie (punten 132 en 133) heeft het Gerecht onder verwijzing naar het hierboven in punt 61 aangehaalde arrest Aalborg Portland e.a./Commissie geoordeeld dat het feit dat een vennootschap nog als juridische eenheid bestaat, uit het oogpunt van het communautaire mededingingsrecht niet uitsluit dat een deel van haar activiteiten, die samen een onderneming vormen in de zin van het mededingingsrecht, kan worden overgedragen aan een andere vennootschap, die dan verantwoordelijk wordt voor de handelingen van deze onderneming. Het Gerecht was derhalve van oordeel dat de Commissie geen blijk had gegeven van een onjuiste opvatting door er bij de beoordeling van een intragroepsoverdracht van een onderneming van uit te gaan dat de vóór de overdracht door deze onderneming gepleegde inbreuk aan de overnemende vennootschap diende te worden toegerekend, ook al bleef de overdragende vennootschap juridisch bestaan. In casu had de overdragende vennootschap weliswaar de productieactiviteit van de betrokken onderneming behouden, maar met name het beheer of de leiding van deze onderneming overgedragen aan de overnemende vennootschap, die in dat opzicht als de economische opvolger van de overdragende vennootschap kon worden beschouwd.

69 In de punten 38 tot en met 42 van het hierboven in punt 65 aangehaalde arrest ETI e.a. heeft het Hof het criterium „van de economische continuïteit” gerechtvaardigd door te verwijzen naar de noodzaak, ervoor te zorgen dat sancties die wegens inbreuken op het mededingingsrecht worden opgelegd een afschrikkend effect hebben. Onder verwijzing naar zijn hierboven in punt 61 aangehaalde arrest Aalborg Portland e.a./Commissie heeft het Hof in de punten 48 tot en met 51 van zijn arrest opgemerkt dat het toelaatbaar is om op die manier sancties toe te passen en dat dit niet tegen het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid indruist, ook al bestaat de entiteit die de inbreuk gepleegd heeft nog op het ogenblik waarop een sanctie wordt opgelegd aan de entiteit waaraan zij haar economische activiteiten heeft overgedragen, wanneer deze twee entiteiten onder de controle van dezelfde persoon hebben gestaan en, gelet op de nauwe economische en organisatorische banden die hen verenigen, in wezen dezelfde commerciële richtsnoeren hebben toegepast. Het heeft aldus geoordeeld dat de artikelen 81 EG en volgende in die zin moeten worden uitgelegd dat wanneer, in het geval van entiteiten die onder hetzelfde overheidsorgaan ressorteren, een gedraging die één en dezelfde inbreuk op de mededingingsregels oplevert, is ingezet door de ene entiteit en vervolgens tot aan het einde is voortgezet door de andere entiteit, die de eerste, die blijft bestaan, heeft opgevolgd, aan de tweede entiteit een sanctie kan worden opgelegd voor de inbreuk in haar geheel, vooropgesteld dat wordt aangetoond dat beide entiteiten aan het toezicht van het betrokken overheidsorgaan waren onderworpen.

70 Bovengenoemde rechtspraak is van overeenkomstige toepassing op artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst.

71 In casu moet om te beginnen de „onderneming” in de zin van het mededingingsrecht worden geïdentificeerd die heeft deelgenomen aan de inbreuk die in artikel 1, sub b, van de bestreden beschikking aan Alstom is toegerekend. Uit de beschrijving in de punten 5 tot en met 87 van de bestreden beschikking, die betrekking hebben op de „sector waarop de procedure betrekking heeft”, en in de punten 16 tot en met 22 van de bestreden beschikking, die betrekking hebben op de „ondernemingen waarop de procedure betrekking heeft”, blijkt dat de betrokken onderneming overeenstemt met de unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen die, eerst binnen de Alstom-groep en, na de intergroepsoverdracht op 8 januari 2004 (zie punt 9 hierboven), binnen de Areva-groep de activiteiten op het gebied van GGS exploiteerde (hierna: „betrokken onderneming”). Alstom stelt dus ten onrechte dat de betrokken onderneming bestaat in de „T & D-afdeling” van de Alstom-groep of, ruimer, in alle middelen die ten tijde van de feiten hebben bijgedragen tot de activiteiten van deze afdeling.

72 Voorts blijkt uit de punten 357 en 358 van de bestreden beschikking dat de Commissie de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan Alstom heeft toegerekend op basis van de vaststelling dat de activiteiten op het gebied van GGS binnen de Alstom-groep vóór 7 december 1992 rechtstreeks werden uitgeoefend door Alsthom SA, die vervolgens werd omgedoopt tot GEC Alsthom SA, en niet door de voorgangers van Areva T & D SA en Areva T & D AG. Verder heeft zij opgemerkt dat de T & D-activiteiten van de Alstom-groep in Zwitserland vóór december 2002 werden uitgeoefend door Sprecher Energie (die in januari 1986 door Alsthom SA is overgenomen), die vervolgens is omgedoopt tot Alstom AG (Zwitserland). Na te hebben vastgesteld dat de betrokken juridische entiteiten nog steeds, onder nieuwe benamingen, binnen de Alstom-groep bestonden, heeft de Commissie zich op het standpunt gesteld dat Alstom, als moedermaatschappij die deze verschillende entiteiten voor 100 % in handen had, aansprakelijk bleef voor de activiteiten die zij vóór de oprichting van de voorgangers van Areva T & D SA en Areva T & D AG hebben verricht. De Commissie heeft hieruit afgeleid dat Areva T & D SA en Areva T & D AG als juridische en economische opvolgers niet aansprakelijk hoefden te worden gesteld voor het feit dat de betrokken onderneming in de betrokken periode aan de inbreuk had deelgenomen, ook al zijn de T & D-activiteiten van de Alstom-groep vervolgens aan hun voorgangers overgedragen.

73 Alstom voert geen specifieke middelen of grieven aan tegen de overwegingen van de bestreden beschikking waarin de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan haar wordt toegerekend omdat zij ten tijde van de feiten deze onderneming heeft geleid via dochterondernemingen die zij volledig of bijna volledig in handen had. Zij stelt immers enkel dat haar aansprakelijkheid op dat punt overeenkomstig het criterium „van de economische continuïteit” dat in de hierboven in punt 61 aangehaalde arresten Aalborg Portland e.a./Commissie en Jungbunzlauer/Commissie is ontwikkeld, op Areva T & D SA en Areva T & D AG is overgegaan.

74 Om te beginnen zij opgemerkt dat punt 339 van de bestreden beschikking, waarnaar punt 357 verwijst, geen steun biedt aan het standpunt van de Commissie dat de aansprakelijkheid voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 niet aan Areva T & D SA en Areva T & D AG kan worden overgedragen. Punt 339 van de bestreden beschikking heeft immers betrekking op de vraag of de aansprakelijkheid, gelet op de beginselen die zijn uiteengezet in de punten 356 tot en met 359 van het arrest Aalborg Portland e.a./Commissie en in punt 132 van het hierboven in punt 61 aangehaalde arrest Jungbunzlauer/Commissie, volgens het criterium „van de economische continuïteit” kan worden overgedragen tussen de ondernemingen van eenzelfde groep. De Commissie merkt in dit punt op dat het feit dat een vennootschap haar rechtspersoonlijkheid behoudt na een deel van haar activiteiten te hebben overgedragen aan een andere vennootschap van dezelfde groep, haar niet belet de tweede vennootschap aansprakelijk te houden voor de door de eerste vennootschap gepleegde inbreuken. Hieruit volgt dat de verwijzing in punt 357 van de bestreden beschikking naar punt 339 van deze beschikking niet in aanmerking kan worden genomen voor de beoordeling van de vraag of terecht is vastgesteld dat de aansprakelijkheid voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 niet op Areva T & D SA en Areva T & D AG is overgegaan.

75 In haar verweerschrift in zaak T‑121/07 stelt de Commissie dat zij zich in de bestreden beschikking heeft gehouden aan de regels die voortvloeien uit het beginsel van de persoonlijke aansprakelijkheid (zie punt 65 hierboven). Uit de punten 357 en 358 van de bestreden beschikking, waarvan de inhoud hierboven in punt 72 is samengevat, blijkt immers dat de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 aan Alstom wordt toegerekend omdat zij ten tijde van de feiten deze onderneming heeft geleid via dochtermaatschappijen die zij volledig of bijna volledig in handen had en die nog steeds bestaan binnen de Alstom-groep.

76 Bijgevolg dient een antwoord te worden gegeven op de vraag of ervan moet worden uitgegaan dat de aansprakelijkheid voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992, zoals Alstom stelt, is overgegaan op Areva T & D SA en Areva T & D AG omdat de betrokken onderneming op 7 december 1992 door GEC Alsthom SA en op 22 december 2003 door Alstom AG (Zwitserland) is overgedragen aan de voorgangers van deze ondernemingen, namelijk respectievelijk Kléber Eylau en Alstom (Schweiz) Services.

77 Dienaangaande zij opgemerkt dat de stelling van Alstom erop zou neerkomen dat Areva T & D SA en Areva T & D AG aansprakelijk worden gesteld voor een inbreuk die persoonlijk toerekenbaar is aan GEC Alsthom SA en Alstom AG (Zwitserland), die ten tijde van de feiten binnen de Alstom-groep exclusieve of bijna exclusieve dochterondernemingen waren van Alstom of haar voorgangers.

78 In een dergelijke situatie kan het criterium „van de economische continuïteit” evenwel slechts worden toegepast voor zover de betrokken onderneming na de herstructureringen binnen de Alstom-groep, die op 7 december 1992 en 22 december 2003 hebben plaatsgevonden, niet langer onder de verantwoordelijkheid of de leiding van Alstom stond. Indien Alstom daarentegen nooit zou hebben opgehouden, via haar exclusieve of bijna exclusieve dochterondernemingen de betrokken onderneming te leiden tot de overdracht ervan aan de andere groep, die op 8 januari 2004 heeft plaatsgevonden, zou zij persoonlijk aansprakelijk blijven voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 15 april 1988 tot 6 december 1992 en zou de Commissie geen blijk hebben gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door, gelet op bovengenoemde herstructureringen binnen de groep, het criterium „van de economische continuïteit” niet toe te passen in de betrekkingen tussen Alstom en haar dochterondernemingen die in de T & D-sector actief zijn (zie in die zin conclusie van advocaat-generaal Mischo in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 16 november 2000, SCA Holding/Commissie, aangehaald in punt 65, Jurispr. blz. I‑10104, punt 26).

79 Om al deze redenen acht het Gerecht het aangewezen om, alvorens te beslissen op de onderhavige grief, nader in te gaan op de middelen of de grieven die gericht zijn tegen de vaststelling in artikel 1, sub b, van de bestreden beschikking dat Alstom als moedermaatschappij van de 100 %-dochterondernemingen Alstom T & D SA en Alstom T & D AG aansprakelijk is voor de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 7 december 1992 tot 8 januari 2004.

Persoonlijke aansprakelijkheid van Alstom, als moedermaatschappij van de 100 %-dochterondernemingen Alstom T & D SA en Alstom T & D AG, wegens de deelname van de betrokken onderneming aan de inbreuk in de periode van 7 december 1992 tot 8 januari 2004

– Argumenten van partijen

80 Alstom verwijt de Commissie in het eerste onderdeel van haar vierde middel, dat betrekking heeft op een schending van de regels inzake de toerekening van inbreuken op artikel 81 EG en artikel 53 EER-Overeenkomst, dat zij in de bestreden beschikking als moedermaatschappij van de 100 %-dochterondernemingen Alstom T & D SA en Alstom T & D AG aansprakelijk is gesteld voor het feit dat de betrokken onderneming in de periode van 7 december 1992 tot 8 januari 2004 aan de inbreuk heeft deelgenomen.

81 Met haar derde middel verwijt Alstom de Commissie dat zij artikel 253 EG heeft geschonden door niet rechtens genoegzaam te motiveren waarom de inbreuk is toegerekend aan haar als moedermaatschappij van de 100 %-dochterondernemingen Alstom T & D SA en Alstom T & D AG, gelet op de gegevens die zij tijdens de administratieve procedure heeft verstrekt. Ter terechtzitting heeft zij dienaangaande tevens schending van het beginsel van eerbiediging van de rechten van de verdediging en van het beginsel van gelijke behandeling van partijen in een procedure voor de rechter van de Unie aangevoerd.

82 In het kader van haar zevende middel stelt Alstom dat het beginsel van eerbiediging van de rechten van de verdediging en artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2003 zijn geschonden, doordat de Commissie in de bestreden beschikking bepaalde feiten in aanmerking heeft genomen die haar door de ondernemingen van de Areva-groep zijn meegedeeld, om haar als moedermaatschappij van de 100 %-dochterondernemingen Alstom T & D SA en Alstom T & D AG aansprakelijk te stellen voor het feit dat de betrokken onderneming in de periode van 7 december 1992 tot 8 januari 2004 aan de inbreuk heeft deelgenomen, zonder haar vooraf te hebben meegedeeld dat deze feiten haar ten laste zouden kunnen worden gelegd en zonder haar de mogelijkheid te hebben geboden, haar standpunt kenbaar te maken. Zo wordt in de punten 351 en 354 van de bestreden beschikking verwezen naar het feit dat Alsthom SA, één van haar voorgangers, bij een beschikking van de Franse Raad voor de mededinging van 1 maart 1988 is veroordeeld en dat zes leden van de raad van bestuur van Alstom T & D SA tegelijkertijd of achtereenvolgens directieposten bij Alstom hebben bekleed.

83 De Commissie wijst de argumenten van Alstom van de hand en verzoekt om bovengenoemde middelen of grieven te verwerpen.

– Beoordeling door het Gerecht

84 Voor de toepassing van de mededingingsregels is niet beslissend dat twee vennootschappen formeel van elkaar onderscheiden zijn doordat zij elk eigen rechtspersoonlijkheid bezitten, maar wel of zij zich op de markt als eenheid hebben gedragen (zie in die zin arrest ICI/Commissie, aangehaald in punt 65, punt 140). Het kan dus noodzakelijk zijn, te onderzoeken of twee vennootschappen met eigen rechtspersoonlijkheid één onderneming vormen of behoren tot één onderneming, opgevat als een economische eenheid die éénzelfde gedragslijn volgt op de markt (arrest DaimlerChrysler/Commissie, aangehaald in punt 63, punt 85).

85 Zo sluit volgens vaste rechtspraak de omstandigheid dat de dochteronderneming eigen rechtspersoonlijkheid heeft, op zich niet uit dat haar gedrag aan de moedervennootschap kan worden toegerekend, met name wanneer de dochteronderneming niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, maar in hoofdzaak de haar door de moedervennootschap verstrekte instructies volgt (arrest ICI/Commissie, aangehaald in punt 65, punten 132 en 133, en arrest PVC II, aangehaald in punt 64, punt 960). Wanneer de dochteronderneming niet over een werkelijke autonomie beschikt bij het bepalen van haar gedragslijn op de markt, kunnen de verboden van artikel 81, lid 1, EG niet-toepasselijk worden geacht in de verhouding tussen haar en de moedermaatschappij, waarmee zij een economische eenheid vormt (arrest ICI/Commissie, aangehaald in punt 65, punt 134; arrest Gerecht van 12 januari 1995, Viho/Commissie, T‑102/92, Jurispr. blz. II‑17, punt 51).

86 In die context staat het in beginsel aan de Commissie om aan te tonen dat de moedermaatschappij daadwerkelijk een beslissende invloed op het marktgedrag van haar dochteronderneming heeft uitgeoefend, dit op basis van een geheel van feiten, waaronder in het bijzonder de eventuele macht van de moedermaatschappij om haar dochteronderneming te sturen (zie arrest Gerecht van 27 september 2006, Avebe/Commissie, T‑314/01, Jurispr. blz. II‑3085, punt 136 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Uit de rechtspraak van het Hof en het Gerecht volgt evenwel dat de Commissie redelijkerwijs mag aannemen dat een dochteronderneming waarvan het kapitaal voor 100 % in handen is van de moedermaatschappij in hoofdzaak de instructies van deze laatste volgt en dat dit vermoeden van aansprakelijkheid impliceert dat de Commissie niet behoeft na te gaan of de moedermaatschappij daadwerkelijk gebruik heeft gemaakt van deze macht om haar dochter te sturen. Wanneer de Commissie in de mededeling van punten van bezwaar op grond van het vermoeden van aansprakelijkheid dat voortvloeit uit het feit dat de moedermaatschappij het kapitaal van de dochteronderneming volledig in handen heeft, verklaart dat zij voornemens is de moedermaatschappij persoonlijk aansprakelijk te houden voor een inbreuk die toerekenbaar is aan haar dochtermaatschappij, staat het aan de moedermaatschappij die haar aansprakelijkheid wenst te betwisten, om tijdens de administratieve procedure of ten laatste voor de rechter van de Unie afdoende bewijzen te verstrekken om dit vermoeden te weerleggen, door aan te tonen dat de dochteronderneming ondanks het feit dat haar moedermaatschappij haar kapitaal volledig in handen had, haar marktgedrag werkelijk zelfstandig bepaalde (zie arrest Gerecht van 27 september 2006, Akzo Nobel/Commissie, T‑330/01, Jurispr. blz. II‑3389, punten 82 en 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

87 De Commissie moet in de beschikking waarbij een inbreuk wordt vastgesteld rekening kunnen houden met de antwoorden van de betrokken ondernemingen op de mededeling van de punten van bezwaar. In dit verband moet zij niet alleen de argumenten van de betrokken ondernemingen kunnen aanvaarden of afwijzen, maar ook een eigen analyse van de door hen aangevoerde feiten kunnen maken, hetzij om niet gegrond gebleken bezwaren te laten vallen, hetzij om argumenten ter ondersteuning van de door haar gehandhaafde bezwaren zowel feitelijk als rechtens aan te passen of aan te vullen (arrest Gerecht van 15 maart 2006, BASF/Commissie, T‑15/02, Jurispr. blz. II‑497, punt 93; zie eveneens in die zin arresten Hof van 15 juli 1970, ACF Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punten 91 en 92; 16 december 1975, Suiker Unie e.a./Commissie, 40/73–48/73, 50/73, 54/73–56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punten 437 en 438, en 29 oktober 1980, van Landewyck e.a./Commissie, 209/78–215/78 en 218/78, Jurispr. blz. 3125, punt 68).

88 Wat de motiveringsplicht van de Commissie betreft, met name wanneer zij een beschikking geeft waarbij een inbreuk op de mededingingsregels wordt vastgesteld, moet worden herinnerd aan de vaste rechtspraak volgens welke een onderscheid moet worden gemaakt tussen de grief inzake het ontbreken of de ontoereikendheid van de motivering en die inzake onjuiste motivering van de beschikking (wegens een onjuiste feitelijke of juridische beoordeling). Dit laatste aspect valt onder het onderzoek van de wettigheid ten gronde van de bestreden beschikking en niet van de schending van wezenlijke vormvoorschriften en kan dus geen aanleiding geven tot schending van artikel 253 EG (zie in die zin arresten Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C‑367/95 P, Jurispr. blz. I‑1719, punten 67 en 72; 30 maart 2000, VBA/Florimex e.a., C‑265/97 P, Jurispr. blz. I‑2061, punt 114, en 2 oktober 2003, International Power e.a./NALOO, C‑172/01 P, C‑175/01 P, C‑176/01 P en C‑180/01 P, Jurispr. blz. I‑11421, punt 145; arrest Gerecht van 7 november 1997, Cipeke/Commissie, T‑84/96, Jurispr. blz. II‑2081, punt 47). Als wezenlijk vormvoorschrift moet de door artikel 253 EG vereiste motivering beantwoorden aan de aard van de betrokken handeling en de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen om hun rechten te kunnen verdedigen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen (arrest Hof van 18 september 2003, Volkswagen/Commissie, C‑338/00 P, Jurispr. blz. I‑9189, punt 124). De Commissie moet weliswaar krachtens artikel 253 EG melding maken van de feitelijke en juridische elementen waarvan de rechtvaardiging van de beslissing afhangt en van de juridische overwegingen die haar tot het nemen van deze beslissing hebben geleid, maar deze bepaling schrijft niet voor dat de Commissie moet ingaan op alle feitelijke en juridische punten die tijdens de administratieve procedure zijn behandeld (arresten Hof van 17 januari 1984, VBVB en VBBB/Commissie, 43/82 en 63/82, Jurispr. blz. 19, punt 22, en 11 juli 1989, Belasco e.a./Commissie, 246/86, Jurispr. blz. 2117, punt 55, alsook arrest Volkswagen/Commissie, reeds aangehaald, punt 127). De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat de adressaten van de handeling of andere personen die daardoor rechtstreeks en individueel worden geraakt, bij een verklaring kunnen hebben (zie arrest Commissie/Sytraval en Brink’s France, reeds aangehaald, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

89 Bovengenoemde rechtspraak is van overeenkomstige toepassing op beschikkingen van de Commissie waarbij een inbreuk op artikel 53, lid 1, EER-Overeenkomst wordt vastgesteld.

90 In casu heeft de Commissie in de punten 331 en 337 van de mededeling van de punten van bezwaar verklaard dat zij van plan was om Alstom gezamenlijk en hoofdelijk met Areva T & D SA en Areva T & D AG aanspra