Trefwoorden

Samenvatting



Trefwoorden

1. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Vermindering van bedrag van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming – Verlening van voorwaardelijke immuniteit tegen geldboeten vóór vaststelling van eindbeschikking van Commissie – Draagwijdte

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23; mededeling 2002/C 45/03 van de Commissie, punten 8, sub a en b, 11, sub a‑c, 15, 16, 18 en 19)

2. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Vermindering van bedrag van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming – Volledige immuniteit – Voorwaarden

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23; mededeling 2002/C 45/03 van de Commissie, punt 11, sub a)

3. Mededinging – Administratieve procedure – Eerbiediging van rechten van verdediging – Mededeling van punten van bezwaar – Voorlopig karakter

(Art. 81 EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 27, lid 1)

4. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Criteria – Vermindering van bedrag van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming – Verlening van voorwaardelijke immuniteit tegen geldboeten vóór vaststelling van eindbeschikking van Commissie – Weigering van Commissie om definitieve immuniteit te verlenen – Schending van beginsel van gewettigd vertrouwen – Geen

(Art. 81 EG; mededeling 2002/C 45/03 van de Commissie, punt 11)

5. Handelingen van de instellingen – Richtsnoeren voor berekening van geldboeten die bij schending van mededingingsregels worden opgelegd – Handeling die externe gevolgen beoogt te sorteren – Draagwijdte

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

6. Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Vaststelling – Inbreuken die uitsluitend wegens aard ervan als zeer ernstig worden aangemerkt

(Verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23; mededeling 98/C 9/03 van de Commissie)

7. Mededinging – Geldboeten – Beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd – Motiveringsplicht – Omvang

(Art. 253 EG; verordening nr. 1/2003 van de Raad, art. 23)

8. Mededinging – Administratieve procedure – Toegang tot dossier – Verplichting van Commissie om inzage te verlenen in interne documenten – Geen

(Art. 81 EG)

Samenvatting

1. Wanneer de Commissie een immuniteitsverzoek ontvangt op grond van de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken, beoordeelt zij de bewijzen die de betrokken onderneming ter ondersteuning van haar verzoek heeft verstrekt, om na te gaan of deze onderneming voldoet aan de voorwaarden van punt 8, sub a of b, van de mededeling inzake medewerking, naargelang van het geval. Indien deze onderneming als eerste aan deze voorwaarden voldoet, kent de Commissie haar schriftelijk voorwaardelijke immuniteit tegen geldboeten toe.

De toekenning van voorwaardelijke immuniteit impliceert dus dat tijdens de administratieve procedure ten behoeve van de onderneming die aan de voorwaarden van punt 8 van de mededeling inzake medewerking voldoet, een bijzondere procedurele status wordt gecreëerd die bepaalde rechtsgevolgen heeft. Deze voorwaardelijke immuniteit kan evenwel geenszins worden gelijkgesteld met een definitieve immuniteit tegen geldboeten, die pas aan het einde van de administratieve procedure wordt verleend.

Meer bepaald wordt door de toekenning van de voorwaardelijke immuniteit bevestigd dat de betrokken onderneming als eerste aan de voorwaarden van punt 8, sub a of b, van de mededeling inzake medewerking heeft voldaan, zodat de Commissie geen andere verzoeken om immuniteit tegen geldboeten in aanmerking zal nemen zolang zij geen standpunt heeft ingenomen ten aanzien van haar verzoek. Voorts krijgt deze onderneming hierdoor de zekerheid dat de Commissie haar immuniteit tegen geldboeten zal verlenen indien zij aan het einde van de administratieve procedure tot de conclusie komt dat deze onderneming heeft voldaan aan de in punt 11, sub a tot en met c, van de mededeling inzake medewerking gestelde voorwaarden.

Eerst aan het einde van de administratieve procedure, bij de vaststelling van de eindbeschikking, beslist de Commissie in de beschikking of zij al dan niet de eigenlijke immuniteit tegen geldboeten toekent aan de onderneming die voorwaardelijke immuniteit geniet. Juist op dat ogenblik houdt de uit de voorwaardelijke immuniteit voortvloeiende procedurele status op gevolgen te sorteren. De definitieve immuniteit tegen geldboeten wordt evenwel slechts verleend indien de betrokken onderneming gedurende de gehele administratieve procedure, tot op het ogenblik van de eindbeschikking, voldoet aan de drie cumulatieve voorwaarden van punt 11, sub a tot en met c, van de mededeling inzake medewerking.

Aldus blijkt uit het systeem zoals dit is vastgesteld in de mededeling inzake medewerking, dat vóór de eindbeschikking geen echte immuniteit tegen geldboeten wordt verleend aan de onderneming die om immuniteit verzoekt, maar dat deze onderneming slechts een procedurele status geniet die aan het einde van de administratieve procedure in immuniteit tegen geldboeten kan worden omgezet indien aan de gestelde voorwaarden is voldaan.

(cf. punten 113‑115, 117‑118)

2. De toekenning van volledige immuniteit tegen geldboeten vormt een uitzondering op het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid van de onderneming voor schendingen van de mededingingsregels die gerechtvaardigd is door het doel, het opsporen, onderzoeken, bestrijden en ontraden van praktijken die tot de zwaarste mededingingsbeperkingen behoren, te bevorderen. In deze omstandigheden is het dus een logische eis dat de onderneming die om immuniteit verzoekt, in ruil voor de toekenning van volledige immuniteit tegen geldboeten voor de door haar gepleegde inbreuk, volgens de bewoordingen zelf van punt 11, sub a, van de mededeling inzake medewerking betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken „onafgebroken en zonder dralen haar volledige” medewerking aan het onderzoek van de Commissie moet verlenen.

Uit de kwalificatie van de medewerking als „volledig” blijkt dat de medewerking die de onderneming die om immuniteit verzoekt aan de Commissie moet verlenen om immuniteit te kunnen genieten, totaal en absoluut moet zijn en zonder voorbehoud moet zijn verleend. De kwalificatie „onafgebroken” en „zonder dralen” houdt in dat deze medewerking gedurende de gehele administratieve procedure en in beginsel direct moet worden verleend.

Bovendien kan een verlaging van de geldboete op grond van de mededeling inzake medewerking slechts gerechtvaardigd zijn indien de verstrekte inlichtingen en meer in het algemeen het gedrag van de betrokken onderneming in dat verband kunnen worden geacht aan te tonen dat zij daadwerkelijk heeft meegewerkt. Blijkens het begrip medewerking zelf, zoals dit in de tekst van de mededeling inzake medewerking van 2002 wordt gehanteerd, kan een verlaging op grond van deze mededeling immers slechts worden toegekend wanneer het gedrag van de betrokken onderneming blijk geeft van een dergelijke geest van medewerking. Deze overweging geldt a fortiori voor de medewerking die noodzakelijk is om een volledige immuniteit tegen geldboeten te kunnen rechtvaardigen, aangezien de immuniteit een nog gunstiger behandeling is dan een loutere verlaging van de geldboete.

Bijgevolg impliceert het begrip „onafgebroken en zonder dralen verleende volledige medewerking”, die de toekenning van volledige immuniteit tegen geldboeten rechtvaardigt, een werkelijke, totale samenwerking die blijk geeft van een echte geest van medewerking.

Een onderneming die volledige immuniteit tegen geldboeten wil genieten wegens de medewerking die zij aan het onderzoek heeft verleend, mag niet nalaten de Commissie in te lichten over relevante feiten waarvan zij kennis heeft en die, zij het potentieel, een negatieve invloed kunnen uitoefenen op het verloop van de administratieve procedure en op de doeltreffendheid van het onderzoek van de Commissie. Een werkelijke en totale samenwerking veronderstelt dus dat de betrokken onderneming tijdens de gehele duur van de administratieve procedure de Commissie te gepasten tijde op de hoogte brengt van elke relevante omstandigheid die een negatieve invloed kan hebben op het goede verloop van het onderzoek en op de opsporing en de doeltreffende bestrijding van de betrokken mededingingsregeling. Deze informatieverplichting is des te belangrijker wanneer een dergelijke omstandigheid betrekking heeft op de betrekkingen tussen deze onderneming en de andere leden van het kartel en, a fortiori, wanneer de Commissie en deze onderneming vooraf in het kader van de administratieve procedure uitdrukkelijk hebben gesproken over de mogelijkheid dat deze omstandigheid zich zou voordoen.

De vraag of sprake is van gedrag dat getuigt van een geest van daadwerkelijke medewerking kan slechts worden beoordeeld op basis van de omstandigheden die golden op het ogenblik dat dit gedrag heeft plaatsgevonden. Gelet op het feit dat de medewerking „onafgebroken” gedurende de gehele procedure moet worden verleend, volstaat elk gedrag dat indruist tegen de geest van daadwerkelijke medewerking op zich om van een inbreuk op de verplichting tot medewerking te kunnen spreken. Omstandigheden die zich na dit gedrag hebben voorgedaan, kunnen een dergelijke inbreuk dus niet rechtvaardigen.

Hieruit volgt dat de eventuele vaststelling achteraf dat de niet-nakoming van de verplichting tot medewerking geen negatieve gevolgen heeft gehad, niet ter rechtvaardiging van het betrokken gedrag kan worden aangevoerd.

(cf. punten 125‑130, 132‑134)

3. In mededingingszaken kan de Commissie de argumenten die zij in de mededeling van de punten van bezwaar heeft aangevoerd, wijzigen in haar eindbeschikking waarbij een geldboete wegens een inbreuk op de mededingingsregels wordt opgelegd, op voorwaarde dat de beschikking de rechten van verdediging van de partijen eerbiedigt door de betrokkenen geen andere inbreuken ten laste te leggen dan die welke in de punten van bezwaar zijn genoemd, en slechts feiten in aanmerking te nemen waarover de betrokkenen zich hebben kunnen uitspreken.

(cf. punt 176)

4. Voor een beroep op het vertrouwensbeginsel moet aan drie voorwaarden zijn voldaan. Ten eerste moet de betrokkene van de instanties nauwkeurige, onvoorwaardelijke en onderling overeenstemmende toezeggingen hebben gekregen die van bevoegde en betrouwbare bronnen afkomstig zijn. Ten tweede moeten deze toezeggingen gegronde verwachtingen kunnen wekken bij degene tot wie zij zijn gericht. Ten derde moeten de toezeggingen in overeenstemming zijn met de toepasselijke voorschriften.

In het kader van een administratieve procedure wegens een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie kan een onderneming die een immuniteitsverzoek bij de Commissie heeft ingediend, zich niet beroepen op nauwkeurige, onvoorwaardelijke en onderling overeenstemmende toezeggingen dat zij aan het einde van de administratieve procedure definitieve immuniteit zou verkrijgen. Volgens punt 19 van de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken beoordeelt de Commissie immers pas of aan de in punt 11 van deze mededeling gestelde voorwaarden is voldaan wanneer zij haar eindbeschikking vaststelt. Hieruit volgt dat de Commissie in de fase van de procedure vóór de vaststelling van de eindbeschikking de betrokken onderneming geen nauwkeurige toezegging kan doen dat haar definitieve immuniteit zal worden verleend.

Bovendien hoeft de Commissie de ondernemingen die om immuniteit verzoeken niet in te lichten over het feit dat zij de uit de mededeling inzake medewerking van 2002 voortvloeiende verplichtingen en met name de verplichting tot medewerking moeten nakomen, aangezien de mededeling zelf duidelijk aangeeft welke de gevolgen zijn van de niet-nakoming hiervan.

(cf. punten 190‑193)

5. De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, zijn een instrument waarmee, met inachtneming van het recht van hogere rang, de criteria worden gespecificeerd die de Commissie voornemens is toe te passen in het kader van de uitoefening van de haar bij artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 verleende beoordelingsbevoegdheid bij de vaststelling van de geldboeten. Deze richtsnoeren vormen niet de rechtsgrondslag van een beschikking waarbij geldboeten worden opgelegd, aangezien deze gebaseerd is op verordening nr. 1/2003, maar zij bepalen op algemene en abstracte wijze de methode die de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van bij deze beschikking opgelegde geldboeten dient te volgen, en waarborgen derhalve de rechtszekerheid van de ondernemingen.

De richtsnoeren kunnen dus weliswaar niet worden aangemerkt als een rechtsregel die de administratie hoe dan ook dient na te leven, maar zij vormen wel een gedragsregel voor de te volgen praktijk, waarvan de administratie in een concreet geval niet mag afwijken zonder dit te rechtvaardigen.

De omstandigheid dat de Commissie door de vaststelling van de richtsnoeren haar eigen beoordelingsbevoegdheid beperkt, belet evenwel niet dat zij een aanzienlijke beoordelingsmarge behoudt. Het feit dat de Commissie via de richtsnoeren haar benadering met betrekking tot de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk heeft gepreciseerd, verzet zich immers niet ertegen dat zij deze zwaarte globaal beoordeelt aan de hand van alle relevante omstandigheden, waaronder factoren die niet uitdrukkelijk in de richtsnoeren worden genoemd.

(cf. punten 217‑219)

6. Volgens de methode van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, dient bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk rekening te worden gehouden met de eigen aard van de inbreuk, met de concrete weerslag ervan op de markt wanneer deze meetbaar is, en met de omvang van de betrokken geografische markt.

Deze drie aspecten van de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk wegen evenwel niet even zwaar in het kader van het globale onderzoek. De aard van de inbreuk speelt met name bij de kwalificatie van de inbreuken als „zeer zwaar” een vooraanstaande rol. Daarentegen vormt noch de concrete weerslag op de markt noch de omvang van de geografische markt een noodzakelijke factor om de inbreuk als zeer zwaar te kunnen kwalificeren in het geval van horizontale kartels die met name de vaststelling van de prijzen beogen. Horizontale kartels die met name de vaststelling van de prijzen beogen, kunnen aldus louter op grond van hun eigen aard als een „zeer zware” inbreuk worden gekwalificeerd, zonder dat de Commissie een concrete weerslag van de inbreuk op de markt hoeft aan te tonen, en de beperkte omvang van de betrokken geografische markt verzet zich niet tegen een dergelijke kwalificatie.

Voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk is beslissend dat de kartelleden alles hebben gedaan wat in hun macht lag om hun wensen concreet gestalte te geven. Wat daarna met de reële marktprijzen is gebeurd, kan zijn beïnvloed door andere factoren, waarop de leden van het kartel geen greep hadden, zodat zij externe factoren die hun inspanningen hebben doorkruist, niet in hun voordeel kunnen aanvoeren als elementen die een verlaging van de geldboeten rechtvaardigen.

Wanneer is vastgesteld dat een mededingingsregeling is uitgevoerd, kan van de Commissie niet worden verlangd dat zij stelselmatig aantoont dat de afspraken de betrokken ondernemingen daadwerkelijk in staat hebben gesteld een hogere of – in het geval van inkoopkartels – een lagere transactieprijs te bereiken dan zonder het kartel het geval zou zijn geweest. Het zou buitensporig zijn een dergelijk bewijs – waarmee aanzienlijke middelen gemoeid zouden zijn – te verlangen, aangezien daarvoor hypothetische berekeningen moeten worden gemaakt op grond van economische modellen waarvan de juistheid door de rechter slechts moeilijk is na te gaan en waarvan de onfeilbaarheid geenszins is bewezen.

Bovendien is de omvang van de geografische markt geen zelfstandig criterium in die zin dat enkel inbreuken die het merendeel van de lidstaten treffen, als „zeer zwaar” kunnen worden gekwalificeerd. Noch het Verdrag, noch verordening nr. 1/2003, noch de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, bieden steun aan de veronderstelling dat uitsluitend geografisch zeer omvangrijke beperkingen aldus kunnen worden aangemerkt. Voorts kunnen overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die met name strekken tot vaststelling van de aankoopprijzen en tot verdeling van de aangekochte hoeveelheden, louter op grond van hun aard als zeer zwaar worden gekwalificeerd, en is hiervoor niet nodig dat zij een bepaald geografisch gebied bestrijken. Hieruit volgt dat de omvang van de betrokken geografische markt, ook al zou deze beperkt zijn, zich in beginsel niet verzet tegen de kwalificatie van de vastgestelde inbreuk als „zeer zwaar”.

(cf. punten 220, 222‑224, 226, 248‑250, 277, 279)

7. In het kader van de vaststelling van geldboeten wegens schending van het mededingingsrecht wordt aan de motiveringsverplichting voldaan wanneer de Commissie in haar beschikking de factoren aangeeft op basis waarvan zij de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft beoordeeld. Bij beschikkingen waarbij aan verschillende ondernemingen geldboeten worden opgelegd, moet de omvang van de motiveringsplicht met name worden beoordeeld in het licht van het feit dat de zwaarte van de inbreuken moet worden bepaald op basis van een groot aantal factoren, zoals onder meer de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld.

In het geval van horizontale kartels die met name de vaststelling van de prijzen beogen, hoeft er geen concrete weerslag op de markt te zijn om de inbreuk als zeer zwaar te kunnen kwalificeren, zodat de Commissie deze factor niet in aanmerking hoeft te nemen bij de vaststelling van de zwaarte van de inbreuk. De omstandigheid dat de Commissie niet heeft gemotiveerd waarom zij een criterium dat zij niet in aanmerking hoefde te nemen en waarmee zij haars inziens in het betrokken geval geen rekening hoefde te houden, buiten beschouwing heeft gelaten, betekent niet dat de vaststelling van de geldboete niet is gemotiveerd.

(cf. punten 282, 284)

8. De Commissie is niet verplicht tijdens de administratieve mededingingsprocedure inzage te verlenen in haar interne documenten. Bovendien worden interne documenten van de Commissie tijdens de procedure voor de Unierechter slechts aan de verzoekende partijen ter inzage gegeven indien deze serieuze aanw ijzingen hebben verstrekt dat de bijzondere omstandigheden van het geval dit vereisen. Deze beperking van het recht van inzage in interne documenten is gerechtvaardigd door de noodzaak de goede werking van de betrokken instelling op het gebied van de bestrijding van inbreuken op de mededingingsregels te verzekeren.

(cf. punt 313)