CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL K. ROEMER

VAN 4 MEI 1972 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

Evenals andere gemeenschappelijke marktordeningen voorziet ook de bij verordening nr. 1009/67 van de Raad van 18 december 1967 (PB nr. 308, blz. 1) ingestelde gemeenschappelijke marktordening voor suiker met haar stelsel van gemeenschappelijke prijzen in een eenvormige handelsregeling aan de buitengrenzen der Gemeenschap: heffing bij invoer van suiker en de mogelijkheid van restitutiebetaling bij uitvoer van suiker naar derde landen. Wat de restitutie betreft, bepaalt artikel 17 der verordening — voor zover hier van belang —: „In de mate nodig om de uitvoer van de in artikel 1, lid 1, sub a, c en d, genoemde produkten (waaronder witte suiker) … op basis van de noteringen of de prijzen op de wereldmarkt voor de in artikel 1, lid 1, sub a en c, genoemde produkten mogelijk te maken, kan het verschil tussen deze noteringen of prijzen en de prijzen van de Gemeenschap overbrugd worden door een restitutie bij de uitvoer. De restitutie is gelijk voor de gehele Gemeenschap. Zij kan variëren naar gelang van de bestemming. De vastgestelde restitutie wordt toegekend op verzoek van de belanghebbende.”

Algemene voorschriften „inzake de restitutie bij de uitvoer van suiker” zijn gegeven in verordening nr. 766/68 van de Raad van 18 juni 1968 (PB nr. L 143, blz. 6). Volgens artikel 11 dezer verordening wordt, wanneer de restitutie niet op grond van openbare inschrijvingen wordt vastgesteld, „het op de dag van uitvoer geldende bedrag, respectievelijk basisbedrag, van de restitutie toegepast”. Artikel 14 zegt: „De restitutie wordt uitbetaald wanneer het bewijs wordt geleverd dat de produkten uit de Gemeenschap worden uitgevoerd”. Daarnaast bepaalt artikel 15 nog: „Voor de uitvoer van de in artikel 1, lid 1, sub a) en c), van verordening nr. 1009/67/EEG genoemde produkten wordt slechts restitutie toegekend als deze werden vervaardigd uit in de Gemeenschap geoogste suikerbieten of uit in de Gemeenschap geoogst suikerriet.”

Voorts is hier nog van belang verordening nr. 1041/67 van de Commissie van 21 december 1967 (PB nr. 314, blz. 9) „houdende uitvoeringsbepalingen inzake de verlening van restituties bij de uitvoer van produkten waarvoor een stelsel van gemeenschappelijke prijzen geldt”. Volgens artikel 1 dezer verordening is voor de bepaling van het bedrag van de restitutie „de dag van uitvoer die waarop de douanedienst het document in ontvangst neemt, waarbij de declarant zijn voornemen te kennen geeft de betrokken produkten te willen uitvoeren met toekenning van een restitutie”. Lid 2 van dit artikel luidt: „Het in ontvangst nemen van het in lid 1 bedoelde document wordt, in de zin van deze verordening, aangemerkt als het vervullen van de douaneformaliteiten bij uitvoer.” Artikel 3 zegt: „De restitutie mag slechts worden uitbetaald, wanneer het bewijs wordt geleverd dat het produkt waarvoor de douaneformaliteiten werden vervuld, in ongewijzigde staat het geografisch grondgebied van de Gemeenschap heeft verlaten in het in artikel 1 bedoelde geval, in ongewijzigde staat zijn bestemming heeft bereikt in de in artikel 2 bedoelde gevallen.” Indien een produkt waarvoor de douaneformaliteiten bij uitvoer werden vervuld, alvorens het geografisch grondgebied van de Gemeenschap te verlaten of een van de in artikel 2 bedoelde bestemmingen te bereiken, wordt vervoerd via een ander grondgebied van de Gemeenschap dan dat van de Lid-Staat op wiens grondgebied deze formaliteiten werden vervuld, wordt volgens artikel 5 „het bewijs dat dit produkt het geografisch grondgebied van de Gemeenschap heeft verlaten, of zijn bestemming heeft bereikt, geleverd door middel van een certificaat van uitgang van het in de bijlage in afwachting van de invoering van een stelsel van communautaire doorvoer opgenomen model”. Voorts bepaalt artikel 5: „Dit certificaat, dat van een volgnummer is voorzien, wordt in ten minste twee exemplaren door het douanekantoor, waar de douaneformaliteiten voor de uitvoer worden vervuld, afgeleverd. Het originele certificaat wordt aan de exporteur afgegeven, terwijl het tweede exemplaar wordt bewaard door het kantoor van vertrek of rechtstreeks door dit kantoor wordt verzonden naar de instantie die bevoegd is de restitutie te betalen. Het exemplaar dat aan de exporteur is afgegeven, begeleidt de goederen, het wordt geviseerd door de tussenkantoren waar de goederen moeten worden aangeboden, alsmede door het douanekantoor waar zij de Gemeenschap verlaten of in de in artikel 2 bedoelde gevallen het kantoor, dat bevoegd is om te verklaren, dat het produkt zijn bestemming heeft bereikt. Het wordt vervolgens binnen 8 dagen nadat het laatste visum is aangebracht door het betrokken kantoor naar de boven aan het certificaat aangeduide nationale overheidsinstantie teruggezonden.” Artikel 10 zegt nog dat de restitutie wordt betaald door de Lid-Staat op wiens grondgebied de uitvoerformaliteiten zijn vervuld. Volgens lid 2 van dit artikel, zoals gewijzigd bij verordening nr. 499/69 van de Commissie van 17 maart 1969 (PB nr. L 69, blz. 1), moeten de stukken die betrekking hebben op de betaling, behalve in geval van overmacht, binnen zes maanden na de dag van vervulling der douaneformaliteiten bij de uitvoer worden aangeboden op straffe van verval van rechten.

In de Bondsrepubliek Duitsland zijn ten slotte nog bijzondere uitvoeringsbepalingen vastgesteld bij de Verordnung Ausfuhrerstattungen EWG van 24 januari 1968, gewijzigd bij een Verordnung van 3 augustus 1968. Volgens paragraaf 3 dier Verordnung zijn de door de Bundes-minister der Finanzen aangewezen douanekantoren bevoegd tot verlening van de restitutie. Krachtens een Erlass van 27 augustus 1968 is dit alleen het Hauptzollamt Hamburg-Jonas. In paragraaf 6 der Verordnung is bepaald dat het verzoek om restitutie op het voorgeschreven model bij het bevoegde douanekantoor moet worden ingediend.

Met deze bepalingen komt ook de firma Schlüter & Maack, verzoekster in het hoofdgeding, in aanraking. — Op 2 oktober 1968 liet zij namelijk een partij suiker, bestemd als scheepsbevoorrading voor een Italiaanse rederij, uitklaren door het douanekantoor Uelzen (een kantoor van vertrek). Op het certificaat van uitgang — artikel 5 van verordening nr. 1041/67 — was de waar aangeduid als „witte suiker, in vaste vorm, niet gedenatureerd, vervaardigd uit in de Gemeenschap geoogste suikerbieten, saccharosegehalte ten minste 99,5 %, tariefpost 17.01 A”. Onder afdeling A van het certificaat van uitgang dat bestemd was voor het Hauptzollamt Hamburg-Jonas, het Duitse restitutiekantoor, had de firma op 30 september 1968 verklaard dat de partij waarvoor de Bondsrepubliek op 3 september 1968 een uitvoervergunning had verleend, naar Genua-Italië (vrijhaven) moest worden verzonden. Voorts was vermeld: „Ik verklaar dat deze goederen voor restituties bij de export in aanmerking kunnen worden genomen” — Op 1 april 1969 werd door een douanekantoor te Genua onder afdeling E van het certificaat van uitgang aangetekend dat de goederen op 12 februari 1969 het grondgebied der Gemeenschap hadden verlaten. Op 28 mei 1969 kwam bij het Hauptzollamt Hamburg-Jonas, het Duitse restitutiekantoor, een verzoek van de firma Schlüter & Maack om restitutie voor deze exportzending binnen. Het was gedateerd op 9 oktober 1968 en was bovenaan voorzien van de aanduiding „duplicaat” en onderaan van de aantekening „afschrift van 23. 5. 1969”. Het Hauptzollamt wees dit verzoek bij beschikking van 20 oktober 1969 af op grond dat een verzoek van 9 oktober 1968 niet was ontvangen en dat het op 23 mei 1969 opgestelde verzoek om restitutie was binnengekomen na afloop van de in artikel 10 van verordening nr. 1041/67 genoemde termijn van zes maanden, die was ingegaan met de vervulling van de douaneformaliteiten bij uitvoer op 2 oktober 1968.

De firma Schlüter Sc Maack diende hiertegen een bezwaarschrift in, waarbij zij aanvoerde dat artikel 7 van verordening nr. 499/69 zo moet worden begrepen dat de door het Hauptzollamt genoemde termijn pas begint te lopen na de vervulling van de laatste douaneformaliteiten bij uitvoer, in casu dus na de aantekening van het douanekantoor in Genua dat de partij het grondgebied der Gemeenschap had verlaten. Daarnaast zou er sprake zijn van overmacht in den zin van artikel 7 van verordening nr. 499/69, omdat het verzoek van 9 oktober 1968 was verzonden en buiten de schuld van de exportfirma ergens in het ongerede was geraakt.

Het bezwaarschrift werd echter verworpen op grond dat volgens artikel 1 van verordening nr. 1041/67 de douaneformaliteiten bij uitvoer vervuld worden geacht met de inontvangstneming van het document „waarbij de declarant zijn voornemen te kennen geeft de betrokken produkten te willen uitvoeren met toekenning van een restitutie”. Derhalve staat vast dat bedoelde vervaltermijn op 3 oktober 1968 was ingegaan. Daar volgens artikel 17 van verordening nr. 1009/67 restitutie alleen op verzoek wordt verleend, moet ook het verzoek worden gerekend tot de stukken die binnen de vervaltermijn van artikel 10 van verordening nr. 1041 bij het bevoegde restitutiekantoor moeten worden ingediend. Overigens waren er geen redenen om overmacht aan te nemen, omdat hiervan alleen sprake is, als de vervaltermijn niet kon worden aangehouden wegens administratieve vertragingen die aan de belanghebbende niet zijn toe te rekenen.

Tegen deze beschikking wederom kwam de firma Schlüter & Maack in beroep bij het Finanzgericht Hamburg, waarbij zij zich in hoofdzaak baseerde op de stelling dat de nationale verordenende autoriteit de bepalingen van het Gemeenschapsrecht niet mocht uitbreiden met de eis van een schriftelijk verzoek. Artikel 7 van verordening nr. 499/69 dient volgens de uitdrukkelijke motivering dienaangaande soepel te worden gehanteerd, zodat er ook sprake is van overmacht in geval van omstandigheden die de belanghebbende niet zijn toe te rekenen, bij voorbeeld wanneer een deugdelijk ingezonden aanvraag buiten zijn schuld is zoekgeraakt. — Het gedaagde Hauptzollamt blijft daarentegen bij zijn mening dat een restitutieaanvraag om bovengenoemde redenen ontbreekt. Ten aanzien van de overmacht gaf het ten processe voorts nog te kennen dat verzoekster niet had bewezen dat zij haar verzoek op 9 oktober 1968 had verzonden.

Gezien dit geschilpunt waarbij vragen van Gemeenschapsrecht rijzen, heeft het Finanzgericht het geding bij beschikking van 22 oktober 1971 geschorst en de volgende vragen ter prejudiciële beslissing voorgelegd:

1. Is het ingevolge artikel 17, lid 2, van verordening nr. 1009/67 (PB nr. 308) in te dienen verzoek om restitutie identiek aan de in artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1041/67 (PB nr. 314 van 23 december 1967) bedoelde verklaring van de exporteur? Zo neen,

2. moet dan, naast de verklaring bedoeld in artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1041/67, het afzonderlijke verzoek om restitutie mondeling of schriftelijk worden ingediend? Indien schriftelijk,

3. behoort het verzoek dan tot dt stukken bedoeld in artikel 10, lid 2, van verordening nr. 1041/67? Zo ja,

4. wat dient dan te worden verstaan onder „overmacht” in de zin van artikel 10, lid 2, van verordening nr. 499/69 (PB nr. L 69)?

Na kennis te hebben genomen van de schriftelijke en mondelinge opmerkingen van verzoekster in het hoofdgeding, de regering van de Bondsrepubliek en de Commissie van de Europese Gemeenschappen, zal ik thans nagaan welk standpunt in deze ware in te nemen.

1. Allereerst een bezwaar dat de Bondsregering met betrekking tot het belang van een beslissing heeft opgeworpen, namelijk dat verzoekster ook de ingevolge artikel 7 van verordening nr. 1041 vereiste verklaring dat de uitgevoerde suiker was vervaardigd uit binnen de Gemeenschap geoogste suikerbieten, pas na afloop van de termijn van artikel 10 heeft ingediend, zodat haar restitutieaanvraag reeds om die reden moet worden afgewezen en dus in het geheel niet meer behoeft te worden ingegaan op de vragen van het Finanzgericht. Hieromtrent zij opgemerkt, dat het Hof tot dusver principieel heeft geweigerd na te gaan of de gestelde vragen relevant zijn voor het nationale geding. Slechts in zaak 13-68 (Jurisprudentie, Deel XVI, blz. 641) heeft het op de toelaatbaarheid van een uitzondering geduid, namelijk in het geval dat het interpretatieverzoek van de verwijzende rechter kennelijk bij vergissing uitgaat van een verkeerde bepaling. Wanneer men deze stelregel volgt, zal men zich moeilijk kunnen aansluiten bij de gevolgtrekking van de Bondsregering. Bij de mondelinge behandeling heeft verzoekster immers uitdrukkelijk opgemerkt, dat het Hauptzollamt over alle vereiste stukken beschikte, met inbegrip van een verklaring over de oorsprong der goederen. In ieder geval waren de noodzakelijke gegevens vermeld in het reeds genoemde certificaat van uitgang, waarin was verklaard dat de goederen voor restitutie in aanmerking konden worden genomen. Derhalve kan worden vastgesteld dat het door de Bondsregering opgeworpen punt op zijn minst omstreden en onduidelijk is en dat er geen sprake is van kennelijkheid in de zin van de aangehalde jurisprudentie. Bovendien zou het Finanzgericht, uitgaande van verzoeksters voorstelling, het aannemelijk kunnen achten dat de in het certificaat van uitgang voorkomende verklaringen over de oorsprong der goederen toereikend zijn, zodat het zijn vragen vooral ook met het oog hierop heeft geformuleerd. Ook is het niet uitgesloten — zelfs wanneer de verklaring over de oorsprong te laat zou zijn ingediend — dat in zoverre althans het verzoek om opheldering van het begrip „overmacht” van belang is. Ik meen dan ook dat het Hof het bezwaar van de Bondsregering ter zijde kan stellen en niet mag weigeren de vragen te beantwoorden op grond dat zij niet relevant zouden zijn voor het nationale geding.

2. In de eerste vraag wordt verzocht om opheldering over het probleem of het volgens artikel 17 van verordening nr. 1009 vereiste verzoek om restitutieverlening kan worden gedaan door de kennisgeving van artikel 1 van verordening nr. 1041, dus door de verklaring aan het betrokken douanekantoor, „waarbij de declarant zijn voornemen te kennen geeft de betrokken produkten te willen uitvoeren met toekenning van een restitutie”. Hierbij is in verband met de casuspositie en de motivering van de verwijzingsbeschikking allereerst een nadere precisering geboden. Immers, bij een uitvoer volgens artikel 5 van verordening nr. 1041, dat wil zeggen bij overschrijding van andere gebieden der Gemeenschap, wordt aan het kantoor van vertrek een certificaat van uitgang overhandigd met de verklaring van de exporteur dat de betrokken goederen „voor restitutie bij export in aanmerking kunnen worden genomen”. Bovendien is gebleken dat dergelijke certificaten van uitgang in de Bondsrepubliek steeds worden opgemaakt, dus ook in geval van rechtstreekse uitvoer. Daar echter afdeling B van het certificaat van uitgang voorziet in een visum van het douanekantoor „waar de uitvoerformaliteiten worden vervuld”, en daar voorts in artikel 1 van verordening nr. 1041 de inontvangstneming van de wilsverklaring om de betrokken produkten met toekenning van restitutie uit te voeren, wordt aangemerkt als het vervullen van de douaneformaliteiten bij uitvoer, schijnt het Finanzgericht te menen dat het certificaat van uitgang is te beschouwen als de in artikel 1 van verordening nr. 1041 bedoelde wilsverklaring. Mijns inziens is deze mening ook op goede gronden te verdedigen. In verband met de situatie in het hoofdgeding is de eigenlijke vraag derhalve, of de verklaring van de exporteur in het certificaat van uitgang kan worden opgevat als een verzoek in de zin van artikel 17 van verordening nr. 1009. . Verzoekster bepleit dit nadrukkelijk, terwijl de Bondsregering en de Commissie met een goeddeels overeenstemmende argumentatie het tegendeel voorstellen. Wanneer men dit probleem overdenkt, moet men om te beginnen toegeven dat er duidelijke verschillen zijn tussen de wezenlijke bedoeling van het verzoek volgens artikel 17 van verordening nr. 1009 enerzijds en die van de verklaring van artikel 1 van verordening nr. 1041 en het certificaat van uitgang volgens artikel 5 dezer verordening anderzijds. Het verzoek is gericht op de verificatie en erkenning van de aanspraak op restitutie, waarvoor blijkens de uiteenzetting der feiten een aantal voorwaarden gelden, terwijl de verklaring van artikel 1 van verordening nr. 1041 en de inontvangstneming hiervan dienen ter bepaling van de dag van uitvoer, als referentiepunt voor de hoogte der restitutie, de gesteldheid van het uit te voeren produkt en de tot betaling bevoegde Lid-Staat. Het certificaat van uitgang volgens artikel 5 van verordening nr. 1041 heeft ten slotte nog een belangrijke functie in die zin dat het kennelijk dient als bewijs dat een exportzending het gebied der Gemeenschap heeft verlaten of zijn bestemming heeft bereikt. — Zo gezien, zou men geneigd zijn deze vraag van het Finanzgericht ontkennend te beantwoorden. Intussen twijfel ik aan de juistheid van deze gevolgtrekking. Terecht wordt steeds herhaald dat men de gemeenschappelijke landbouwordeningen en de daarin vervatte handeslregelingen, die toch al zeer gecompliceerd zijn, voor het bedrijfsleven hanteerbaar moet trachten te houden door niet al te formalistisch te werk te gaan. In de onderhavige zaak geldt zulks om twee redenen. Ten eerste heeft verzoekster aangetoond dat de desbetreffende Gemeenschapsregeling, in haar geheel gezien, niet glashelder is en althans redactioneel enkele feilen bevat. Zo spreekt verordening nr. 1009 uitdrukkelijk van een verzoek om restitutie, terwijl artikel 10 van verordening nr. 1041 het alleen over in te dienen stukken heeft en uitsluitend in de considerans wordt gezegd dat de aanvraag om uitbetaling van de restitutie binnen een redelijke termijn moet worden ingediend. Anderzijds is volgens de considerans van verordening nr. 499/69 een soepele toepassing gewenst. Dit geldt weliswaar in de eerste plaats voor de overmachtsbepalingen, maar naar het schijnt toch ook daarbuiten. In dit licht zijn bij de regeling van artikel 5 van verordening nr. 1041 — dus de bepaling over de afgifte van certificaten van uitgang — vooral de volgende punten van belang. Opvallend is dat het certificaat een kolom „omschrijving van de goederen volgens de tariefnaamlijst der restituties” bevat. Bovendien moet de exporteur in het certificaat verklaren „dat deze goederen voor restitutie bij de export in aanmerking kunnen worden genomen”. Deze verklaring kan, zoals is gebleken, als wilsverklaring in de zin van artikel 1 van verordening nr. 1041 worden beschouwd in dier voege dat zij met voldoende duidelijkheid de wil van de exporteur om in casu voor restitutie in aanmerking te komen, weergeeft. Deze wilsverklaring moet bovendien ter kennis worden gebracht van de instantie die bevoegd is de restitutie te betalen. Volgens artikel 5 van verordening nr. 1041 moet namelijk een kopie rechtstreeks naar deze instantie worden gezonden, indien het kantoor van vertrek niet zelf bevoegd is de restitutie te betalen. Voorts moet het originele exemplaar van het certificaat, dat met de goederen meegaat, door het douanekantoor waar de goederen de Gemeenschap verlaten, worden geviseerd en vervolgens „binnen 8 dagen” aan de bovenaan in het certificaat aangeduide instantie, in ons geval dus het Hauptzollamt Hamburg-Jonas, worden teruggezonden. Het gaat er dus om dat de wilsverklaring van de exporteur de restitutie-instantie bereikt. Maar dan zou de exporteursverklaring in het certificaat van uitgang logischerwijs als restitutieaanvraag mogen worden beschouwd. Niet geheel ten onrechte kan daartegen worden ingebracht dat men bij afgifte van de verklaring van artikel 1 van verordening nr. 1041 nog in het geheel geen aanspraak op restitutie heeft en dat de verklaring in feite slechts als een verklaring van intentie kan worden beschouwd, omdat het na de afgifte nog altijd mogelijk is anderszins over de waren te disponeren en van restitutie af te zien. Toch — en dat is wellicht bepalend — kan men in de regel ervan uitgaan dat de uitvoer inderdaad plaatsvindt en dat de exporteur dan in verband met de prijsconstellatie economisch gedwongen is — zoals verzoekster terecht betoogde — om restitutie te verlangen. Zo wordt ook reeds door de verklaring van de exporteur het administratieve apparaat in beweging gebracht en worden verschillende verificaties (inzake de aard, de staat en de hoeveelheid der goederen) verricht, waarvan de resultaten blijkbaar rechtstreeks aan de restitutie-instantie worden gemeld, en ten slotte kan de exporteur een voorschot op de restitutie krijgen. Bovendien kan de instandhouding van de restitutieaanvraag — het meest voorkomend geval — haast altijd worden afgeleid uit de toezending van bewijzen en verklaringen inzake de oorsprong der goederen en het verlaten der Gemeenschap, dat wil zeggen handelingen die men — zoals verzoekster onder verwijzing naar de recente rechtspraak over de inzending van aanbiedingen aan de interventiebureaus terecht opmerkte — redelijkerwijs gesproken in etappen en zo nodig door middel van aanvullingen moet kunnen verrichten. Met andere woorden: zelfs wanneer men aanneemt dat aan het vereiste van een verzoek is voldaan door de afgifte van de verklaring van artikel 1 van verordening nr. 1041, respectievelijk van de verklaring van artikel 5 dier verordening, is er geen enkel gevaar dat restituties worden verleend aan ondernemingen die zich niet aan hun aanvankelijke voornemen om te exporteren hebben gehouden. Ten slotte is in dit verband nog als bezwaar voorgebracht dat in de desbetreffende Duitse uitvoeringsbepalingen uitdrukkelijk wordt gezegd dat de restitutieaanvraag volgens, „voorgeschreven model” bij het bevoegde douanekantoor moet worden ingediend. Hier is dus sprake van een nader vormvoorschrift dat naar het eenparig oordeel van de Bondsregering en de Commissie op grond van het Gemeenschapsrecht terecht is uitgevaardigd. Daartoe beroepen zij zich op het bepaalde in artikel 10 van verordening nr. 1041 dat „de restitutie wordt betaald door de Lid-Staat op wiens grondgebied de uitvoerformaliteiten zijn vervuld”, evenals op de in het Gemeenschapsrecht vaak voorkomende figuur dat de toepassing van het Gemeenschapsrecht nationale uitvoeringsmaatregelen vereist. — Bij nader toezien kan aan de hand van de jurisprudentie hierop echter gemakkelijk een passend antwoord worden gegeven. Zo wordt in arrest 39-70 (Jurisprudentie, Deel XVII, blz. 58) wel gezegd dat, wanneer de nationale overheid is belast met de uitvoering van een Gemeenschapsverordening, het ervoor moet worden gehouden dat „daarbij in beginsel de vorm- en procedurevoorschriften van het nationale recht moeten worden geëerbiedigd”, maar in dit zelfde arrest wordt ook gezegd dat „een uniforme toepassing der communautaire bepalingen meebrengt dat men zich van nationale voorschriften slechts mag bedienen voor zoveel voor de uitvoering der verordeningen noodzakelijk is” en dat deze noodzaak niet vaststaat, indien in de uit te leggen bepalingen „de voorwaarden voor toepassing van de regeling betreffende schorsing der heffing, en de waarborgen en controlemiddelen ter voorkoming van fraude, volledig zijn vastgelegd”. Het lijdt mijns inziens geen twijfel dat dit laatste voorbehoud ook in casu geldt. Uitvoeringsvoorschriften zijn slechts werkelijk noodzakelijk, waar het om de aanwijzing van de bevoegde autoriteiten gaat. Doch een restitutie op grond van Gemeenschapsbepalingen kan heel wel worden verleend, indien de wens daartoe duidelijk kenbaar is gemaakt en een aantal in de Gemeenschapsverordeningen zelf genoemde bewijzen zijn geleverd. Met name acht ik het volgens Duits recht voorgeschreven bijzondere formulier niet volstrekt noodzakelijk, omdat daarin geen gegevens worden gevraagd die niet ook reeds in het certificaat van uitgang voorkomen (afgezien van verklaringen over de wijze van betaling — opgave van een rekeningnummer, van een eventuele cessie —, die overigens alleen noodzakelijk zijn voor de tenuitvoerlegging en niet voor de erkenning van de aanspraak). Eveneens kan moeilijk worden gezegd dat het gebruik van een speciaal formulier noodzakelijk is, omdat in de Bondsrepubliek computers worden gebruikt om de restitutiebetalingen snel te kunnen afwikkelen. Een dergelijke regeling mag efficiënt en nuttig zijn en de betrokken ondernemingen zullen zich in hun eigen belang hieraan doorgaans ook wel houden, maar volstrekt noodzakelijk in de zin van de aangehaalde jurisprudentie is het gebruik van een speciaal formulier door de verzoeker niet, omdat de administratie zo nodig zelf de verlangde gegevens op dit formulier kan invullen. Samenvattend kan ten aanzien van de eerste vraag derhalve worden vastgesteld dat bij een logische interpretatie van het Gemeenschapsrecht als verzoek om restitutie ook het certificaat van uitgang volgens artikel 5 van verordening nr. 1041 is te beschouwen, voor zover dit wordt gebruikt en uit later overgelegde documenten duidelijk blijkt dat het voornemen om op restitutie aanspraak te maken, wordt gehandhaafd. Daarentegen is uit gedetailleerde Gemeenschapsbepalingen die de restitutievoorwaarden uitputtend vastleggen, niet af te leiden dat nationale uitvoeringsbepalingen nog nadere strengere vormvereisten mogen voorschrijven op straffe van verval van rechten.

3. Na de opmerkingen over de eerste vraag zouden de overige vragen in de verwijzingsbeschikking eigenlijk niet meer behoeven te worden besproken. Toch wil ik subsidiair ook hierop nog ingaan. Zo is de tweede vraag van het Finanzgericht of een eventueel afzonderlijk in te dienen restitutieaanvraag schriftelijk moet worden gedaan of dat een mondeling verzoek voldoende is. Inderdaad is in de onderhavige verordeningen — in tegenstelling tot andere door verzoekster genoemde Gemeenschapsteksten — een schriftelijke indiening niet uitdrukkelijk voorgeschreven. Maar dit houdt nog niet noodzakelijkerwijs vormvrijheid in, zoals verzoekster onder verwijzing naar een niet nader gestaafde algemene regel wil aannemen. Ook uit de aard der zaak en uit de feitelijke samenhang kunnen vormvoorschriften voortvloeien. Dat dit laatste in casu het geval is, kan mijns inziens vrij gemakkelijk worden aangetoond. Daartoe behoeft slechts te worden gewezen op het grote aantal door de nationale autoriteiten te behandelen restitutieaanvragen, het vereiste van een behoorlijke controleprocedure bij uitkeringen uit overheidsmiddelen en de noodzaak om voor de terugvordering van onverschuldigde uitkeringen te kunnen bewijzen dat inderdaad een restitutieaanvraag is ingediend. Eveneens is van belang dat andere, in dit verband relevante feiten door de verzoeker moeten worden bewezen, en wel — zoals wij zagen — schriftelijk. Ten slotte moet ook de verklaring sub A van het certificaat van uitgang volgens het model in de bijlage van verordening nr. 1041 schriftelijk worden afgegeven. Al zou de inzake de eerste vraag gehuldigde opvatting dat deze verklaring — te zamen met andere handelingen — kan worden beschouwd als verzoek om restitutie, niet worden gevolgd, dan brengt genoemd model toch in ieder geval mee dat ook de restitutieaanvraag zelf, die de grondslag van de aanspraak vormt en verder gaat dan een gewone verklaring van intentie, schriftelijk moet worden ingediend. Aldus zou de tweede vraag zijn te beantwoorden, waarbij dan tevens blijkt dat de Duitse uitvoeringsbepalingen het Gemeenschapsrecht op toelaatbare wijze verduidelijken.

4. De derde vraag — of de restitutieaanvraag tot de stukken behoort, die binnen de termijn van artikel 10 van verordening nr. 1041 moeten worden ingediend — is eveneens snel te beantwoorden, gezien de overeenstemmende mening van alle betrokkenen. Inderdaad kan voor een bevestigend antwoord niet alleen worden aangevoerd dat het niet zeer logisch aandoet wel bepaalde bewijzen binnen een bepaalde termijn te verlangen en niet de aanvraag die toch een essentieel element is voor het recht op restitutie. Bovendien zijn ook waardevolle aanwijzingen te vinden in de considerans der verordening, waar wordt gezegd „dat met het oog op een goed administratief beheer dient te worden geëist dat de aanvraag om uitbetaling van de restitutie binnen een redelijke termijn wordt ingediend”. De restitutieaanvraag behoort dan ook stellig tot de in artikel 10 van verordening nr. 1041 bedoelde stukken.

5. In zijn vierde vraag verzoekt het Finanzgericht ten slotte om opheldering van de term „overmacht” die bij artikel 7 van verordening nr. 499/69 is ingelast in artikel 10 van verordening nr. 1041. Ook deze opheldering is aan de hand van de bestaande teksten en jurisprudentie zonder veel moeilijkheden te geven. Zo staat om te beginnen vast dat ten deze niet het nationale recht maar de bijzondere plaats van dit begrip in het Gemeenschapsrecht bepalend is [zie arresten 4-68 (Jurisprudentie, Deel XIV, blz. 525), 11-70 (Jurisprudentie, Deel XVI, blz. 1125) en 25-70 (Jurisprudentie, Deel XVI, blz. 1161)]. Ook zij opgemerkt dat volgens de considerans van verordening nr. 499/69 dit begrip soepel zou moeten worden gehanteerd. Derhalve is een ruime en geen enge interpretatie geboden. In casu kan voor de omschrijving aansluiting worden gezocht bij vroegere jurisprudentie over dit begrip (verval van de waarborgsom in de handel met derde landen). Immers, ook volgens artikel 10 van verordening nr. 1041 is de exporteur gehouden ter voorkoming van nadelige rechtsgevolgen binnen een voorgeschreven termijn bepaalde handelingen te verrichten, waarover hijzelf in beginsel heeft te beslissen. Ik stel dan ook voor uit te gaan van de in arrest 11-70 vervatte omschrijving, dat „onder het begrip overmacht niet slechts volstrekte onmogelijkheid is te verstaan, doch dat het mede omvat abnormale, buiten toedoen van de importeur casu quo exporteur ingetreden omstandigheden, waarvan de gevolgen, alle diligentie ten spijt, slechts ten koste van onevenredig grote offers te vermijden waren geweest”. Op overmacht kan met andere woorden geen beroep worden gedaan, als de verzoeker aansprakelijk is voor de vertraging. Anderzijds is niet elke termijnoverschrijding te verschonen met afwezigheid van schuld, maar dient de verzoeker alles te doen wat redelijkerwijs — dat wil zeggen zonder onevenredige opofferingen — van hem kan worden gevergd, en dient hij met name de zorgvuldigheid van een goed koopman te betrachten. — Of de door verzoekster gestelde feiten (het beweerdelijk zoekraken van de restitutieaanvraag na verzending, onderweg of bij de restitutie-instantie) voldoende zijn om hier het begrip overmacht te hanteren, is thans niet te beoordelen. Wel zou men logischerwijs kunnen zeggen dat het na deugdelijke verzending van een restitutieaanvraag niet nodig lijkt dadelijk naar de ontvangst te informeren. Hoogstens kan dit aanbeveling verdienen, wanneer een restitutiebeschikking van de overheid niet binnen normale tijd afkomt. — Deze aanduidingen zijn voor de nationale rechter — als dit in het geding voor hem een rol speelt — waarschijnlijk voldoende om aan artikel 10 van verordening nr. 1041 een juiste toepassing te geven. Ten slotte nog een enkele opmerking over een bezwaar dat door verzoekster in het hoofdgeding in dit verband werd opgeworpen, namelijk dat de termijnregeling in artikel 10 van verordening nr. 1041 niet waterdicht en dus ongeldig is, omdat niet wordt gezegd, binnen welke tijd na het vervallen van de overmacht de niet tijdig verrichte handeling alsnog moet plaatsvinden. Weliswaar heeft de verwijzende rechter een dergelijke vraag over de geldigheid niet gesteld, zodat — gezien de huidige stand van de rechtspraak — het Hof deze bij zijn onderzoek wellicht ook buiten beschouwing zal laten. Niettemin zou ik hierover nog iets willen zeggen. Ten eerste verdient het mijns inziens opmerking dat de voor een goede administratie vereiste termijnregeling tot dusver zonder enige uitzondering heeft gegolden en dat haar geldigheid eigenlijk nooit in twijfel is getrokken. Ten tweede is het een beginsel dat ongeldigheid van een rechtsbepaling en dus doorbreking van de bedoeling van de wetgever alleen zijn te aanvaarden, wanneer alle pogingen om door een logische interpretatie de geldigheid in stand te houden, doodlopen. In zoverre dient voor de noodzakelijke aanvulling van een regeling te worden gekeken naar het feitelijk verband en in casu wellicht ook naar de algemene rechtsbeginselen. Bij het onderhavige probleem zou dat kunnen betekenen dat de verzoeker de van hem verlangde handelingen alsnog onverwijld moet verrichten, zodra hij bemerkt dat hij de geldende termijnen wegens overmacht niet heeft kunnen aanhouden. — Zonder nu verder in te gaan op dit punt dat volgens mij hier niet beslissend is, zie ik geen aanleiding om de termijnregeling van artikel 10 van verordening nr. 1041 op de door verzoekster aangevoerde gronden ongeldig te achten.

6. Mijn betoog samenvattend stel ik voor als volgt op de gestelde vragen te antwoorden: a) Als verzoek om restitutie, bedoeld in artikel 17 van verordening nr. 1009/67, kan worden beschouwd de ingevolge artikel 5 van verordening nr. 1041/67 in het certificaat van uitgang af te geven verklaring dat de te exporteren goederen in aanmerking komen voor uitvoerrestitutie, en wel met name indien de exporteur tijdig heeft voldaan aan alle overige voorwaarden voor de restitutie. b) Voor zover een afzonderlijke restitutieaanvraag moet worden ingediend dient dit schriftelijk te gebeuren. c) De restitutieaanvraag behoort tot de in artikel 10 van verordening nr. 1041/67 bedoelde stukken. d) Er is sprake van overmacht, indien een handeling die afhangt van de beslissing van degene die de handeling dient te verrichten, niet tijdig plaatsvindt wegens abnormale, van diens wil onafhankelijke omstandigheden, waarvan de gevolgen ondanks alle diligentie slechts ten koste van onevenredig grote opofferingen te vermijden waren geweest.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.