RAPPORT TER TERECHTZITTING

in de gevoegde zaken C-89/85, C-104/85, C-114/85, C-116/85, C-117/85 en C-125/85—C-129/85 ( *1 )

Inhoud

I — De feiten A — Het produkt B — De producenten C — De markt D — De verkooppraktijken op de markt 1. Veelheid van handelspartners 2. Langlopende leveringsovereenkomsten 3. Opgegeven prijzen en transacticprijzen II — De bestreden beschikking A — Door verzoeksters gepleegde inbreuken B — Beoordeling van de afzonderlijke inbreuken 1. Afstemming van de opgegeven prijzen en de transactieprijzen (eerste en tweede inbreuk) 1.1. Rechtstreekse bewijzen voor afstemming: stukken waaruit blijkt, dat de producenten elkaar hebben ontmoet, teneinde afspraken over prijzen te maken (B.110) 1.2. Onrechtstreekse bewijzen voor afstemming: economische analyse ten bewijze, dat het parallelle gedrag inzake de opgegeven prijzen en de transactieprijzen uitsluitend kan worden verklaard door een gedragsafstemming (B.83) a) Parallel gedrag inzake opgegeven prijzen en transactieprijzen i) Opgegeven prijzen ii) Transactieprijzen b) Economische analyse ten bewijze, dat de prijzenparallellie uitsluitend kan worden verklaard door afgestemde gedragingen tussen de producenten i) Opgegeven prijzen ii) Prijzen in het algemeen (opgegeven prijzen en trans actieprijzen) 2. Afstemming in het kader van KEA (derde inbreuk) 3. Afstemming in het kader van Fides (vierde inbreuk) 4. Uitvoer- en wederverkoopverboden (vijfde inbreuk) C — Ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de Lid-Staten 1. Afstemming van de prijzen 2. Uitvoer- en wederverkoopverboden D — Geldboeten III — De procedure voor het Hof IV — Conclusies van partijen V — Argumenten van partijen A — Eerste middel: schending van de rechten van de verdediging 1. De beschikking bevat punten van bezwaar, waarover de ondernemingen hun standpunt niet kenbaar hebben kunnen maken (artikel 4 van verordening nr. 99/63) 1.1. fstemming van de transactieprijzen (zaken C-89/85, C-117/85 en C-125/85—C-129/85) 1.2. Verlenging van de duur van de inbreuk tot het moment van kennisgeving van de mededeling van de punten van bezwaar (zaken C-104/85, Cl 17/85 en C-125/85—C-129/85) 1.3. Duur van de inbreuk voor bepaalde verzoeksters (zaken C-104/85 en C-117/85) 1.4. Het bezwaar tegen St Anne, dat zij in het kader van Fides met een aantal producenten welbepaalde prijsgegevens heeft uitgewisseld (zaak C-116/85) 1.5. Het tegen International Pulp Sales gerichte bezwaar van afstemming van de opgegeven prijzen met haar Amerikaanse en Canadese concurrenten en van afstemming van de transactieprijzen voor zuidelijke loofhoutpulp met haar Amerikaanse concurrenten (zaak C-117/85) 2. De beschikking is gegrond op bewijsmiddelen waarover de ondernemingen hun standpunt niet kenbaar hebben kunnen maken (artikel 4 van verordening nr. 99/63) 2.1. Het bezwaar van afstemming van de opgegeven prijzen (zaak C-114/85) 2.2. Het bezwaar van afstemming van de transactieprijzen (zaken C-114/85 en C-125/85—C-129/85) 2.3. Het bezwaar van uitwisseling van welbepaalde prijsgegevens in het kader van Fides (zaak C-89/85) 3. De Commissie had een gezamenlijke hoorzitting moeten houden (artikel 9, lid 3, van verordening nr. 99/63) (zaken C-89/85, C-114/85 en C-125/85—C-129/85) 4. De Commissie had bij beschikking moeten eisen, dat de ondernemingen die geen facturen hadden voorgelegd, dit alsnog zouden doen (artikel 11, lid 5, van verordening nr. 17) (zaken C-89/85 en C-114/85) 5. De Commissie had het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities opnieuw moeten raadplegen, nadat een aantal ondernemingen de toezegging hadden aanvaard (artikel 10, lid 3, van verordening nr. 17) (zaak C-104/85) B — Tweede middel (opgeworpen door alle verzoeksters): geen afstemming van opgegeven prijzen en transactieprijzen 1. Rechtstreekse bewijzen voor gcdragsafstemming: de telexberichten die de Commissie tijdens de verificaties in 1977 bij bepaalde producenten heeft verkregen, bewijzen niet, dat deze producenten betrekkingen onderhielden met het oog op afstemming van de prijzen 1.1. De in de punten 18-21 van de beschikking genoemde telexberichten 1.2. De in de punten 26 en 27 van de beschikking genoemde telexberichten 1.3. De in de punten 61-70 van de beschikking genoemde telexberichten 2. Onrechtstreekse bewijzen voor gedragsafstemming: anders dan de Commissie stelt, was er geen sprake van gelijktijdigheid van de prijsopgaven, noch van eenvormigheid van de opgegeven prijzen of transactieprijzen; zelfs indien de opgegeven prijzen en de transactieprijzen gelijk waren, kan dit door de normale werking van de markt worden verklaard (B.22-B.25, B.83-B.113) 2.1. De prijsopgaven vonden niet gelijktijdig plaats; de opgegeven prijzen noch de transactieprijzen waren gelijk (B.22-B.25) a) De prijsopgaven vonden niet gelijktijdig plaats (B.23) b) De opgegeven prijzen waren niet gelijk (B.22) i) De Amerikaanse en Canadese producenten hebben voor de kwartalen 1975/1-1977/III en 1978/I-1981/III niet dezelfde prijzen opgegeven (B.22, eerste streepje) ii) De Zweedse en Finse producenten hebben voor de kwartalen 1975/I-1977/II en 1978/111-1981/111 niet dezelfde prijzen opgegeven (B.22, tweede streepje) iii) Niet alle producenten hebben dezelfde prijzen opgegeven voor de kwartalen 1976/1-1977/11 en 1979/III-1981/III (B.22, derde streepje) c) De transactieprijzen waren niet gelijk (B.24) i) De kwartalen waarvoor de Commissie niet over facturen beschikt ii) De kwartalen waarvoor de Commissie slechts over enkele „representatieve” facturen beschikt iii) De kwartalen waarvoor de Commissie over alle facturen beschikt 2.2. De betrekkelijke gelijktijdigheid van de prijsopgaven en de betrekkelijke eenvormigheid van de transactieprijzen zijn gevolgen van de normale marktwerking en niet van gedragsafstemming a) Het stelsel van prijsopgaven op kwartaalbasis (B.85, B.86 en B.108) i) Anders dan de Commissie stelt, had het stelsel van prijsopgaven op kwartaalbasis niet tot doel, onrechtstreeks prijsgegevens uit te wisselen (B.85 en B.108) ii) Anders dan de Commissie stelt, is het stelsel van prijsopgaven op kwartaalbasis een marktmechanisme (B.86) b) Ontwikkeling van de prijzen (B.87 en B.88) i) Anders dan de Commissie stelt, waren de prijsopgaven het resultaat van het aftasten van de markt (B.87) ii) Anders dan de Commissie stelt, is het begrip „evenwichtsprijs” niet van toepassing op de opgegeven prijzen iii) Anders dan de Commissie stelt, waren de transactieprijzen evenwichtsprijzen die tot stand kwamen door het aftasten van de markt iv) De gelijktijdigheid van de prijsopgaven en de eenvormigheid van opgegeven prijzen en transacticprijzen wordt, anders dan de Commissie stelt, veroorzaakt door de aanwezigheid van marktleiders (B.88) c) Ontwikkeling van de marktaandelen (B.84 en B.105) i) Anders dan de Commissie stelt, hadden de producenten er geen belang bij, om lagere prijzen dan hun concurrenten te bieden, teneinde hun marktaandeel te vergroten (B.84) ii) Tussen 1975 en 1981 hebben de marktaandelen aanzienlijke wijzigingen ondergaan en, anders clan de Commissie stelt, waren deze wijzigingen niet minder uitgesproken in de tijdvakken 1975-1976 en 1979-1981, waarvoor de Commissie afstemming van de prijzen heeft vastgesteld (B.105) d) De uiteenlopende economische omstandigheden waarmee de pulpproducenten te maken hadden (B.90-B.104) i) Anders dan de Commissie stelt, brachten deze uiteenlopende economische omstandigheden de pulpproducenten er niet noodzakelijkerwijs toe, prijsconcurrentie te bedrijven (B.90-B.101) ii) Anders dan de Commissie meent, konden de producenten bij grote orders in het algemeen geen kortingen van meer dan 3 % toekennen e) De voorbeelden die bewijzen dat prijsconcurrentie wel mogelijk was (B.101-B.104) i) De Commissie is ten onrechte van oordeel, dat de producenten in 1975-1976 en in 1979-1981 hadden moeten handelen als in de tussenliggende periode (B.102) ii) De Commissie is ten onrechte van oordeel, dat de producenten in de tijdvakken 1975-1976 en 1979-1981 hadden moeten handelen als de Amerikaanse producent Bowater in 1975-1976 of als de Canadese producent Domtar in 1980-1981 (B.103 enB.104) f) et kunstmatig hoge prijsniveau (B.112 en B.113) i) Anders dan de Commissie stelt, waren de opgegeven prijzen niet kunstmatig hoog (B.112) ii) Anders dan de Commissie stelt, waren de transactieprijzen niet kunstmatig hoog (B.113) C — Derde middel: geen afstemming in het kader van KEA (zaken C-114/85 en C-117/85) 1. Opgegeven prijzen 2. Transactieprijzen D — Vierde middel: geen afstemming in het kader van Fides (zaken C-89/85 en C-116/85) E — Vijfde middel: de uitvoer- en wederverkoopverboden hadden geen beperking van de mededinging tot doel of tot gevolg (zaken C-116/85, C-125/85, C-127/85 en C-128/85) F — Zesde middel: geen gevolgen voor de handel tussen de Lid-Staten 1. Afstemming van de prijzen (zaken C-89/85 en C-114/85) 2. De uitvoeren wederverkoopverboden (zaken C-116/85, C-125/85, C-127/85 en C-128/85) G — Zevende middel: de Commissie was niet bevoegd, de ondernemingen een toezegging op te leggen als die welke in de aanhangsels bij de beschikking is afgedrukt 1. De band tussen de hoogte van de geldboete en de ondertekening van de toezegging a) De omstandigheden waarin de ondernemingen de toezegging hebben ondertekend, waren oneerlijk (zaken C-89/85 en C-125/85—C-129/85) b) Artikel 15 van verordening nr. 17 staat de Commissie niet toe, de hoogte van de geldboete afhankelijk te stellen van de ondertekening van een toezegging 2. De toezegging als zodanig 2.1. Verordening nr. 17 biedt geen rechtsgrondslag voor de toezegging. 2.2. De toezegging is in strijd met het verbod in artikel VIII van de overeenkomst van 22 juli 1944 betreffende het Internationaal Monetair Fonds (zaken C-125/85—C-129/85) 2.3. De toezegging schendt de Canadese soevereiniteit (zaken C-125/85—C-129/85) 2.4. De toezegging is in strijd met het non-discriminatiebeginsel a) Discriminatie tussen de Amerikaanse producent Bowater, die de toezegging niet heeft ondertekend, en de ondertekenaren van de toezegging (zaak C-104/85) b) Discriminatie tussen de ondertekenaren van de toezegging en de overige adressaten van de beschikking (zaken C-114/85 en C-125/85—C-129/85) c) Discriminatie tussen de Noordamerikaanse en de Scandinavische ondertekenaren (zaken C-125/85—C-129/85) d) Discriminatie tussen de verschillende groepen afnemers die houtslijp betrekken bij de ondertekenaren van de toezegging (zaken C-104/85, C-114/85 en C-125/85—C-129/85) 3. De toezegging beantwoordt niet aan het doel van vermindering van de markttransparantie (zaken C-114/85 en C-125/85—C-129/85) H — Achtste middel: de Commissie heeft het non-discriminatiebeginsel geschonden 1. De beschikking is onrechtmatig, voor zover zij enkel tot de producenten van gebleekte houtslijp is gericht (zaak C-114/85) 2. De beschikking is onrechtmatig, voor zover zij enkel tot een minderheid van de producenten van gebleekte houtslijp is gericht (zaken C-114/85, C-117/85 en C-125/85—C-129/85) I — Negende middel: de Commissie heeft misbruik gemaakt van haar bevoegdheid om geldboeten op te leggen 1. De gemiddelde pulpleveranties in het laatste jaar van de onderzochte periode (B.149, eerste alinea) (zaken C-89/85 en C-104/85) 2. De duur van de inbreuk (B.149, tweede alinea) (zaak C-89/85) 3. Aan een aantal adressaten is geen geldboete opgelegd (zaken C-114/85 en C-116/85) 4. De hoogte van de aan de Amerikaanse producent Bowater opgelegde geldboete (zaak C-104/85) VI — Incidenteel verzoek krachtens artikel 91 van het Reglement voor de procesvoering (zaken C-114/85 en C-125/85—C-129/85) VII — Antwoorden van de Commissie op vragen van het Hof A — Eerste vraag B — Tweede vraag C — Derde vraag D — Vierde vraag E — Eerste aanvullende vraag F — Tweede aanvullende vraag G — Derde aanvullende vraag VIII — Eerste deskundigenrapport IX — Tweede deskundigenrapport A — Antwoord op de eerste vraag 1. Kenmerken van het aanbod 1.1. Samenstelling van de kosten 1.2. Vervoerskosten 1.3. Invloed van wisselkoersschommelingen op de kosten 1.4. De verhouding tussen de kosten en de omvang van de order 1.5. Voorraden 1.6. Alternatieve afzetmarkten 1.7. Capaciteitsbenuttingsgraad 2. Kenmerken van de vraag 2.1. Kenmerken van het produkt en globale prijselasticiteit a) Kenmerken van het produkt b) Elasticiteit van de globale vraag 2.2. Onderlinge vervangbaarheid en prijselasticiteit voor de afzonderlijke leveranciers a) Onderlinge vervangbaarheid van de onderscheiden pulpkwaliteiten b) Langdurige handelsbetrekkingen tussen producenten en afnemers B — Antwoord op de tweede vraag 1. Ontwikkeling van de prijzen van 1975 tot 1981 1.1. Het tijdvak 1975-1977 1.2. Het tijdvak 1977-1978 1.3. Het tijdvak 1979-1980 1.4. Het tijdvak 1980-1981 2. Is de eenvormigheid van de prijzen te verenigen met de afwezigheid van afspraken? 2.1. Eenvormige prijzen voor een en dezelfde pulpkwaliteit 2.2. Eenvormige prijzen voor verschillende pulpsoorten 2.3. Eenvormige prijzen voor verschillende afnemers en verschillende bestelde hoeveelheden 2.4. Eenvormige prijzen in dollars voor in verschillende landen gevestigde afnemers 3. Afstemming of marktomstandigheden? C — Antwoord op de derde vraag 1. Het tijdvak voor 1975 2. Het tijdvak na 1981 3. Het tijdvak 1977-1978

I — De feiten

De onderhavige beroepen zijn gericht tegen de beschikking van de Commissie van 19 december 1984, waarin wordt vastgesteld, dat 40 houtslijpproducenten en drie van hun ondernemersverenigingen inbreuk hebben gepleegd op artikel 85, lid 1, van het Verdrag, door onderling hun prijzen af te stemmen (PB 1985, L 85, biz. 1). De Commissie heeft de drie verenigingen en 33 van de 40 adressaten van de beschikking geldboeten van 50000 tot 500000 ECU opgelegd.

A — Het produkt

De onderhavige zaken hebben uitsluitend betrekking op gebleekte sulfaatpulp (ook bekend als kraftcellulose), die door een chemische behandeling uit cellulose wordt verkregen en voor de vervaardiging van hoogwaardige papierprodukten wordt gebruikt. Gebleekte houtslijp wordt onderscheiden van ongebleekte houtslijp, die wordt gebruikt voor de vervaardiging van stevig verpakkingsmateriaal.

Er zijn verschillende soorten gebleekte houtslijp, waarvan de eigenschappen en prijzen afhankelijk zijn van de mate van bleking, de gebruikte houtsoort en de geografische oorsprong van het hout.

De blekingsgraad wordt uitgedrukt aan de hand van een schaal waarvan de theoretische maximale waarde („GE”) 100 bedraagt. Houtslijp van meer dan 88 GE wordt als eerste kwaliteit beschouwd. Hoe witter het produkt, hoe hoger de prijs.

Ten aanzien van de gebruikte houtsoort wordt onderscheid gemaakt tussen naaldhoutpulp, die beter scheurbestendig is en met name voor de vervaardiging van drukpapier en toiletpapier wordt gebruikt, en loofhoutpulp, die geschikter is voor de vervaardiging van zacht papier, zoals schrijfpapier. Naaldhoutpulp is in het algemeen duurder dan loofhoutpulp.

Het gebruikte hout kan uit twee geografische gebieden stammen: er wordt een onderscheid gemaakt tussen houtslijp (van loofhout of naaldhout) afkomstig van de noordelijke of de zuidelijke breedtes. Noordelijke houtslijp is in de regel duurder dan zuidelijke.

B — De producenten

Meer dan 100 ondernemingen uit 18 landen verkopen houtslijp aan rond 800 papierfabrikanten in de Gemeenschap. Producenten uit Canada, de Verenigde Staten, Zweden en Finland zijn wereldwijd de belangrijkste leveranciers van gebleekte sulfaatpulp. De produktie in de Gemeenschap is zeer klein. De in de Gemeenschap gebruikte houtslijp wordt voor het overgrote deel ingevoerd. De Gemeenschap is de grootste markt ter wereld: in 1981 waren meer dan een derde van alle leveringen wereldwijd bestemd voor de Gemeenschap.

De Gemeenschap is het belangrijkste afzetgebied voor de producenten uit Zweden en Finland, die er twee derde van hun produktie afzetten. Voor de Canadese en Amerikaanse producenten is de Gemeenschap een extra afzetgebied, waardoor zij hun klantenbestand kunnen diversifiëren en zich zo kunnen indekken tegen schommelingen op de thuismarkt.

Pulpproducenten zetten hun produkten gewoonlijk af via in de Gemeenschap gevestigde tussenhandelaren. Dit zijn dochterondernemingen, verkoopagenten of filialen, die marktonderzoek doen, contacten leggen tussen producenten en mogelijke afnemers, offertes doen, over verkoopvoorwaarden onderhandelen, tegen betaling documenten afleveren, en belast zijn met de levering van de houtslijp en betaling aan de bank van de producent. Het is niet ongewoon, dat een verkoopagent meer producenten vertegenwoordigt.

Alle Finse producenten, met uitzondering van Enso-Gutzeit en Ahlström, die zich respectievelijk op 31 december 1979 en 31 mei 1986 hebben teruggetrokken, zijn aangesloten bij Finncell. Deze in 1918 opgerichte vereniging heeft tot doel, in eigen naam en voor eigen rekening de door haar leden geproduceerde houtslijp in binnen- en buitenland te verkopen. Zij stelt de prijzen vast en verdeelt de orders onder haar leden. Gedurende het tijdvak waarop de beschikking betrekking heeft, verkocht zij in de Gemeenschap deels rechtstreeks, deels via tussenhandelaren (in sommige Lid-Staten dochterondernemingen, in andere agentschappen).

Een aantal Amerikaanse producenten zijn verenigd in de Pulp Paper and Paper Board Export Association, voorheen de Kraft Export Association geheten (hierna: „KEA”). Deze vereniging is opgericht overeenkomstig de Webb Pomerené Act. Deze wet staat Amerikaanse ondernemingen bij wijze van afwijking van de anti-trustwetgeving toe, verenigingen op te richten om gezamenlijk de uitvoer te bevorderen. De wet staat de producenten eveneens toe, gegevens uit te wisselen omtrent de verkoop van hun produkten in het buitenland en afspraken over hun exportprijzen te maken.

De Amerikaanse producent Bowater (verzoekster in zaak C-104/85) is nooit lid geweest van KEA en de Amerikaanse producent International Pulp Sales (verzoekster in zaak C-117/85) heeft zich in 1979 teruggetrokken. Chesapeake en Crown Zellerbach (verzoeksters in zaak C-114/85) hebben hun lidmaatschap in 1982, na de litigieuze periode, opgezegd.

C — De markt

De onderhavige zaak heeft uitsluitend betrekking op op de markt verkochte sulfaatpulp („marktpulp”). In de praktijk wordt de meeste houtslijp niet op de markt aangeboden, maar verwerken de producenten of dochterondernemingen het produkt zelf. De meeste pulpproducenten vervaardigen ook papier en zijn dus verticaal geïntegreerde ondernemingen.

De pulpmarkt is onderhevig aan de cyclische schommelingen van de algemene conjunctuur. De vraag naar houtslijp is in hoge mate afhankelijk van de vraag naar papier, die in een nauw verband staat met de algemene economische situatie. De aankoop van houtslijp maakt 50 tot 70 % van produktiekosten van papier uit.

Vanwege de cyclische aard van de pulpmarkt streven zowel pulpproducenten als papierfabrikanten ernaar, met een zo groot mogelijk aantal handelspartners betrekkingen aan te gaan en te behouden door middel van langlopende leveringsovereenkomsten (zie hierna onder D).

D — De verkooppraktijken op de markt

1. Veelheid van handelspartners

De meeste producenten hebben rond de 50 afnemers in de Europese Gemeenschap. Finncell heeft het grootste aantal afnemers (ongeveer 290 papierfabrikanten). De producenten vermijden hierdoor een te grote afhankelijkheid van een enkele afzetmarkt. Gezien de cyclische aard van de markt en de hoge vaste kosten is het voor hen van bijzonder groot belang, hun produktiecapaciteit in voldoende mate te benutten.

Vanwege de cyclische aard van de markt streven de papierfabrikanten er eveneens naar, niet volledig afhankelijk te zijn van één pulpproducent. Zij verdelen hun aankopen gewoonlijk over een groot aantal leveranciers. Een andere reden hiervoor is van technische aard en houdt verband met het produktieprocédé van papier. Daar elke papiersoort uit een welbepaald mengsel van meerdere pulpsoorten wordt vervaardigd, zijn de papierfabrikanten genoodzaakt, bij meerdere pulpleveranciers orders te plaatsen. Dit is eveneens de verklaring voor het feit, dat papierfabrikanten die nauwe banden hebben met pulpproducenten en de meeste houtslijp bij deze producenten betrekken, niettemin bepaalde pulpsoorten bij andere producenten moeten kopen.

2. Langlopende leveringsovereenkomsten

Het streven naar hechte contractuele betrekkingen brengt pulpproducenten en papierfabrikanten ertoe, langlopende leveringsovereenkomsten aan te gaan. Deze overeenkomsten worden afgesloten voor een duur van een tot vijf jaar en bevatten vaak een automatische verlengingsbepaling (evergreen clause).

In de Gemeenschap wordt het overgrote deel van de houtslijp op grond van deze langlopende leveringsovereenkomsten verhandeld; de overige verkopen vinden plaats op de spotmarkt, vooral wanneer de vraag naar houtslijp laag is.

De producent verleent zijn afnemers door middel van langlopende leveringsovereenkomsten de mogelijkheid, ieder kwartaal een minimumhoeveelheid houtslijp te kopen tegen een prijs die niet hoger is dan de aan het begin van het kwartaal opgegeven prijs. De afnemer kan meer of minder kopen dan de hem toegekende hoeveelheid en kortingen bedingen op de opgegeven prijs, die in wezen een maximumprijs is.

3. Opgegeven prijzen en transactieprijzen

De „opgave” van kwartaalprijzen is een gangbare handelspraktijk in de Europese Gemeenschap. De verkopers stellen hun verkoopagenten, afnemers of mogelijke afnemers enkele weken of soms enkele dagen voor het begin van het kwartaal telefonisch of per telex op de hoogte van de prijzen die zij in het desbetreffende kwartaal in Noordwesteuropese havens (zone 1) of in Middellandse-Zeehavens (zone 2) voor elke pulpsoort aanrekenen.

Deze prijsopgaven, waarbij de vervoerskosten naar Europese havens zijn inbegrepen, worden sinds 1976 gewoonlijk uitgedrukt in Amerikaanse dollars. Zij worden snel in de vakpers gepubliceerd.

De daadwerkelijke prijs waarvoor houtslijp in een bepaald kwartaal wordt verkocht, door de Commissie de „transactieprijs” genoemd, kan ofwel gelijk zijn aan de opgegeven prijs, of ervan verschillen, indien de verkoper kortingen (quantum- of getrouwheidskorting) of gunstiger betalingsvoorwaarden (korting voor contante betaling, betaling in termijnen) verleent.

In bepaalde gevallen verlenen de pulpproducenten ook andere kortingen, met name indien het produkt van lage kwaliteit is, niet overeenstemt met de bestelde kwaliteit (off-grade), of uit voorraad wordt geleverd (exstock). Andere kortingen kunnen worden toegekend, indien de afnemer bepaalde kosten voor zijn rekening neemt, zoals verzekeringskosten (in plaats van cif-levering) of vervoerskosten (bij levering in een andere dan de dichtstbijzijnde haven of bij houtslijp met een ongewoon hoog vochtgehalte). Ten slotte kan de afnemer korting krijgen, indien de levering van het produkt wordt uitgesteld tot een later kwartaal, maar de betaling wordt verricht tegen de prijzen van het kwartaal waarin de overeenkomst werd afgesloten (carry-over).

II — De bestreden beschikking

A — Door verzoeksters gepleegde inbreuken

1. Alle Finse verzoeksters (met uitzondering van Finncell), Amerikaanse (met uitzondering van Chesapeake en Scott Paper) en Canadese verzoeksters hebben in de jaren 1975-1981 of gedurende een deel van deze periode te zamen met bepaalde concurrenten de prijzen die zij opgaven aan hun in de Gemeenschap gevestigde afnemers, afgestemd (artikel 1, lid 1).

2. Alle Finse verzoeksters (met uitzondering van Finncell), Amerikaanse en Canadese verzoeksters (met uitzondering van St Anne) hebben in de jaren 1975-1976 en 1979-1981 of gedurende een deel van deze perioden te zamen met bepaalde concurrenten de werkelijke transactieprijzen afgestemd (artikel 1, lid 2).

3. Alle Amerikaanse verzoeksters (met uitzondering van Bowater) hebben in het kader van KEA welbepaalde prijsgegevens uitgewisseld en hebben de opgegeven prijzen en werkelijke transactieprijzen afgestemd (artikel 1, lid 3).

4. Finncell en St Anne hebben met een aantal andere producenten in de jaren 1973-1977 in het kader van Fides welbepaalde prijsgegevens uitgewisseld (artikel 1, lid 4).

5. De Canadese verzoeksters (met uitzondering van Weldwood en British Columbia) hebben in hun verkoopovereenkomsten voor houtslijp verbodsbedingen voor uitvoer of wederverkoop van de door hen verkochte houtslijp opgenomen (artikel 1, lid 5).

B — Beoordeling van de afzonderlijke inbreuken

1. Afstemming van de opgegeven prijzen en de transactieprijzen (eerste en tweede inbreuk)

Ofschoon in het dispositief van de beschikking deze twee inbreuken afzonderlijk worden genoemd (zie supra), worden ze in de considerans te zamen onderzocht (zie met name punt 82 van de beschikking; hierna wordt naar de beschikking verwezen met een B. gevolgd door het nummer van de betrokken punt).

1.1. Rechtstreekse bewijzen voor afstemming: stukken waaruit blijkt, dat de producenten elkaar hebben ontmoet, teneinde afspraken over prijzen te maken (B.110)

Op grond van telexberichten en andere tijdens de verificaties verkregen documenten stelt de Commissie, dat bepaalde producenten directe contacten onderhielden met betrekking tot de opgegeven en de werkelijke prijzen (B.61-B.70).

In sommige stukken, met name de door de Amerikaanse en Canadese producenten voorgelegde telexberichten, wordt verwezen naar door de Scandinavische producenten in 1974 en 1977 belegde vergaderingen over prijzen (B.61-B.64). Uit andere stukken blijkt, dat bepaalde Amerikaanse, Canadese en Zweedse producenten in 1973, 1974 en 1977 prijsgegevens hebben uitgewisseld (B.65-B.67). Ten slotte tonen de door Finncell en Westar voorgelegde telexberichten aan, dat zij in 1975 en 1976 prijsafspraken hebben gemaakt (B.68-B.70).

1.2. Onrechtstreekse bewijzen voor afstemming: economische analyse ten bewijze, dat het parallelle gedrag inzake de opgegeven prijzen en de transactieprijzen uitsluitend kan worden verklaard door een gedragsafstemming (B.83)

a) Parallel gedrag inzake opgegeven prijzen en transactieprijzen

i) Opgegeven prijzen

Uit tabel 6 bij de beschikking („Aangekondigde prijzen”) blijkt, dat de producenten hun kwartaalprijzen gelijktijdig of in ieder geval kort na elkaar bekend maakten, en dat de opgegeven prijzen in de jaren 1975-1981 gelijk waren.

Tabel 6 bevat de prijsopgaven voor naaldhoutpulp en loofhoutpulp voor zone 1 (noordelijke zone) en zone 2 (zuidelijke zone). De onderhavige zaak heeft overwegend betrekking op noordelijke houtslijp.

ii) Transactieprijzen

Tabel 7 bij de beschikking („Normale transactieprijzen”) toont aan, dat de producenten in de jaren 1975-1976 en 1979-1981 verkoopprijzen aanrekenden die gelijk waren aan de opgaven. Daar de opgegeven prijzen gedurende die jaren gelijk waren, rekenden de producenten dezelfde verkoopprijzen aan.

De Commissie noemt de in tabel 7 opgesomde prijzen „normaal”, omdat eventuele door de producenten verleende kortingen buiten beschouwing zijn gelaten.

Een aantal kortingen zijn door de Commissie niet in aanmerking genomen. Het betreft hier in de eerste plaats de korting van 1,5 % voor contante betaling, alsmede de toekenning van een betalingstermijn van 30 dagen. Voorts gaat het om kortingen die volgens de Commissie geen echte prijskortingen zijn. Sommige van deze kortingen waren enkel compensatie voor „het feit, dat de leverancier er niet in geslaagd was aan zijn contractuele verplichtingen te voldoen of [voor] een bijkomende dienstverlening door de afnemer of door derden” (B.25 en voetnoot bij B.25). Tenslotte betreft het hier kortingen die werden verleend, indien hoeveelheden werden gefactureerd die in een daaropvolgend kwartaal werden verzonden tegen prijzen die van kracht waren op het moment van aangaan van de overeenkomst (B.25 en voetnoot 2 bij B.25).

De Commissie heeft een aantal van deze kortingen weergegeven in de tabel „Afwijkingen van de in tabel 7 genoemde normale handels-prijzen” (tabel 8), omdat kortingen voor contante betaling van meer dan 1,5 % en betalingstermijnen van meer dan 30 dagen in het algemeen slechts aan een „kleine groep van leidende ondernemingen” werden toegekend (B.25).

Tabel 7 geeft de transactieprijzen voor noordelijke en zuidelijke loofhout- en naaldhoutpulp weer. Het betreft hier houtslijp van de hoogste kwaliteit, dus houtslijp uit zone 1 met een GE-waarde van meer dan 88 (voetnoot 4 bij B.24).

b) Economische analyse ten bewijze, dat de prijzenparallellie uitsluitend kan worden verklaard door afgestemde gedragingen tussen de producenten

Het parallelle gedrag inzake de opgegeven prijzen en de transactieprijzen kan volgens de Commissie enkel worden verklaard door een afstemming tussen de producenten.

i) Opgegeven prijzen

Volgens de Commissie is een afstemming de enige verklaring voor de gelijktijdigheid van de prijsopgaven en de eenvormigheid van de prijzen. Met betrekking tot de gelijktijdigheid van de prijsopgaven merkt de Commissie op, dat de prijzen ondanks het grote aantal ondernemingen en de vele schakels in de communicatieketen, vaak binnen enkele dagen en soms zelfs op dezelfde dag algemeen bekend waren (B.89).

De Commissie is bovendien van oordeel, dat door middel van het stelsel van prijsopgaven op kwartaalbasis de producenten onrechtstreeks gegevens betreffende de prijsopgaven uitwisselden, hetgeen op zich reeds in strijd met artikel 85 is (B.108). Op deze wijze vergrootten de producenten kunstmatig de transparantie van de relevante markt. Door de prijzen aan het begin van het kwartaal, voordat zij van kracht werden, bekend te maken, gaven de producenten hun concurrenten de gelegenheid hun prijzen aan te passen aan de Aangekondigde prijzen. In dit verband is het niet van belang, dat de producenten hun prijzen soms met een tussenruimte van enkele weken opgaven. Wat telt, is dat zij onderling gegevens omtrent hun toekomstige marktgedrag uitwisselden (B.108).

De omstandigheid, dat het prijsopgavestelsel in 1982 en 1983 werd verlaten, toont overigens aan, dat het geen eenvoudig marktmechanisme was (B.86).

ii) Prijzen in het algemeen (opgegeven prijzen en transactieprijzen)

De Commissie stelt, dat de gelijktijdigheid van de prijsopgaven en de uniformiteit van de opgegeven prijzen en de transactieprijzen niet voortvloeien uit de aanwezigheid van een marktleider wiens prijzen door de concurrenten worden overgenomen, aangezien deze rol aan geen enkele marktdeelnemer kan worden toegeschreven (B.88). Het is dan ook verrassend, dat de producenten steeds die onderneming volgden die als eerste een hogere verkoopprijs opgaf, en dat geen van hen een lagere prijs opgaf om de markt af te tasten. In een markt met vrije mededinging is het uitgesloten, dat de eerste hogere prijs stelselmatig de „evenwichtsprijs” wordt (B.87).

Volgens de Commissie zijn de economische omstandigheden waarin de producenten werkzaam zijn, zodanig, dat men ervan mag uitgaan, dat zij hun produkten tegen uiteenlopende prijzen aanbieden (B.90). De Commissie wijst in dit verband op de volgende omstandigheden:

— De Gemeenschap is voor de Finse en Zweedse producenten een belangrijker markt dan voor de Amerikaanse en Canadese producenten (B.91).

— De capaciteitsbenuttingsgraad van de Amerikaanse en Canadese producenten was meestal hoger clan die van de Finse en Zweedse producenten (B.92).

— De produktie-, voorraad- en vervoerskosten verschilden om een aantal redenen van producent tot producent (B.93-B.97).

— De verhouding tussen kosten en verkoopprijzen was bij de Canadese, Zweedse en Finse producenten voortdurend aan schommelingen onderhevig (B.98).

— De vraag naar houtslijp vertoonde in het tijdvak 1975-1981 een uiteenlopend beeld in de betrokken landen (B.99).

Volgens de Commissie kunnen met name de navolgende bevindingen uitsluitend door een afstemming van de prijzen worden verklaard:

a) De producenten verleenden opvallend overeenkomende quantu inkortingen, die zelden meer dan 3 % bedroegen (B.100). Aangezien de verkoop van grote hoeveelheden tot grote kostenbesparingen leidt, zou men verwachten, dat de kortingen zouden variëren naar gelang van de verkochte hoeveelheid en in bepaalde gevallen meer dan 3 % zouden bedragen (ibid.).

b) Volgens de Commissie hebben de producenten in het tijdvak 1977-1978 in schrille tegenstelling tot de daaraan voorafgaande jaren (1975-1976) en de daaropvolgende jaren (1979-1981) binnen een kwartaal aanzienlijk verschillende prijzen, kortingen en betalingsvoorwaarden gehanteerd (B.102). In dezelfde periode wijzigden de marktaandelen van de producenten zich sterker dan in de jaren waarin ze gelijke prijzen aanrekenden (B.105).

c) In 1977 (na de eerste periode van gedragsafstemming in de jaren 1975-1976) en in 1982 (na de tweede periode van gedragsafstemming in de jaren 1979-1981) daalden de prijzen scherp: met meer dan 25 % in 1977 en met meer dan 20 % in 1982 (B.113). Deze prijsdalingen kunnen niet volledig worden verklaard door de stagnerende vraag van toen. Zij tonen aan, dat aan het einde van 1976 en van 1981 de prijzen kunstmatig hoog waren (ibid.).

2. Afstemming in het kader van KEA (derde inbreuk)

KEA kent meerdere afdelingen die verschillende takken van de pulp- en papierindustrie bestrijken, waaronder de „pulp group”. Volgens een door de pulp group aangenomen beleidsverklaring kunnen de ledenvan deze groep op regelmatig gehouden bijeenkomsten prijsafspraken maken, indien ieder lid vooraf van de vergadering op de hoogte is gesteld en het quorum aanwezig is. Een met algemene stemmen bereikte overeenkomst bindt ook de op de bijeenkomst niet aanwezige leden (B.32, eerste alinea). De door de KEA-leden overeengekomen prijs wordt als de „KEA-richtprijs” aangemerkt.

KEA maakt de overeengekomen prijzen niet zelf bekend. Ingevolge de beleidsverklaring stemmen de KEA-leden ermee in, de prijzen „terstond of op een datum welke is overeengekomen door de ter vergadering aanwezige leden” door te geven aan hun afnemers (B.32, tweede alinea). Voorts bepaalt de beleidsverklaring, dat het de leden vrijstaat, hun produkten onder de overeengekomen prijs aan te bieden, indien zij de voorzitter van KEA hiervan vooraf op de hoogte stellen. Daarop beslist de voorzitter, of een ledenvergadering dient te worden belegd, om eventueel te nemen maatregelen te bespreken (B.32, derde alinea).

Volgens de Commissie hebben de ledenvan KEA in tweeërlei opzicht inbreuk gemaakt op artikel 85.

Zij hebben de opgegeven prijzen op elkaar afgestemd, door zich ertoe te verbinden, de onderling overeengekomen prijs op te geven (B.114 en B.120).

Met betrekking tot de transactieprijzen hebben zij een regeling voor de uitwisseling van gegevens omtrent hun toekomstige marktgedrag ingesteld, door zich ertoe te verplichten, de andere leden vooraf op de hoogte te stellen van iedere afwijking van de onderling overeengekomen prijs. Door deze regeling werd de markttransparantie kunstmatig vergroot, zodat de producenten ervan werden weerhouden, af te wijken van de overeengekomen prijs. Deze uitwisseling van gegevens werkte de afstemming van de transactieprijzen in de hand. In ieder geval in 1975 en 1976 hanteerden de ledenvan KEA inderdaad de overeengekomen prijzen (B.116 en B.120).

3. Afstemming in het kader van Fides (vierde inbreuk)

Het Zwitserse trustkantoor Fides is belast met het beheer van het „Research and Information Centre for the European Pulp and Paper Industry”.

Volgens de Commissie wisselden Finncell, de Canadese producent St Anne en een aantal andere Zweedse, Noorse, Spaanse en Portugese loofhoutpulpproducenten in de jaren 1973-1977 regelmatig informatie over hun verkoopprijzen uit. Dit gebeurde op bijeenkomsten in het kader van Fides of een kleinere kring, die aanvankelijk de „Mini-Fides Club” werd genoemd, en thans als de „Bristol Club” bekend staat (B.43 en B.125).

De Zweedse en Finse producenten, die het initiatief voor deze bijeenkomsten hadden genomen, verlangden bovendien een zekere discipline in die zin, dat de producenten een verkoopprijs dienden overeen te komen en zich er onderling toe moesten verplichten, iedere afwijking van de onderling overeengekomen prijs te rechtvaardigen (B.125 en B.130). De Commissie geeft evenwel toe, dat St Anne een van de „eerder passieve” deelnemers was, daar zij enkel deelnam aan de uitwisseling van informatie over de verkoopprijzen, zonder zich aan enige vorm van discipline te onderwerpen (B.127 en B.131).

Ten bewijze van de inbreuk beroept de Commissie zich op verscheidene telexberichten en andere stukken (B.44-B.59).

4. Uitvoer- en wederverkoopverboden (vijfde inbreuk)

De Canadese producenten St Anne, Westar, MacMillan en Canadian Forest hebben in hun verkoopovereenkomsten een bepaling opgenomen die wederverkoop of uitvoer van het produkt zonder toestemming van de verkoper verbood (B.73-B.76). Deze bepalingen hinderden volgens de Commissie in hoge mate de vrije mededinging, de vrijheid van handelen van de afnemers en de verwezenlijking van de doelstellingen van de gemeenschappelijke markt (B.134).

C — Ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de Lid-Staten

1. Afstemming van de prijzen

De Commissie stelt, dat de afstemming van de opgegeven prijzen en de transactieprijzen, alsmede de uitwisseling van prijsinformatie in het kader van KEA en Fides tot gevolg hadden, dat alle prijsverschillen tussen de Lid-Staten op kunstmatige wijze werden opgeheven. Tussenpersonen en papierfabrikanten werd aldus belet, houtslijp uit een gegeven Lid-Staat in een andere Lid-Staat te verkopen. Gezien de uiteenlopende vraag, wisselkoersen en vervoerskosten zou deze handel zich waarschijnlijk wel hebben ontwikkeld, indien de mededinging niet op deze wijze zou zijn beperkt (B.138).

De handel tussen de Lid-Staten is daardoor in aanzienlijke mate ongunstig beïnvloed, daar de producenten gezamenlijk ongeveer 60 % van de gebleekte sulfaatpulp in de Gemeenschap leveren (B.140).

2. Uitvoer- en wederverkoopverboden

De contractuele bepalingen die uitvoer of wederverkoop van het produkt zonder toestemming van de verkoper verboden, beletten de afnemers, de houtslijp buiten de offi- ciële distributiekanalen om op de markt te brengen. Deze bepalingen versterkten de door de kunstmatig gelijk gehouden prijzen veroorzaakte compartimentering van de produktmarkt (B.139).

D — Geldboeten

De Commissie heeft aan 36 van de 43 adres- saten van de beschikking, waaronder alle ver- zoeksters in de onderhavige zaken, geldboeten opgelegd.

De Commissie heeft de geldboeten voor de Amerikaanse verzoeksters die bij de afspra- ken in het kader van KEA waren betrokken, niet op deze grond verhoogd. De Commissie heeft het door hen aangevoerde argument aanvaard, dat zij niet wisten, dat hun gedrag een inbreuk op de mededingingsregels van het Verdrag vormde, aangezien zij overeenkomstig de Webb Pomerené Act handelden (B.146). Krachtens deze in 1918 aangenomen wet is de Amerikaanse anti-trustwetgeving niet van toepassing op exportverenigingen als KEA.

Bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten heeft de Commissie rekening gehouden met de rol die de ondernemingen speelden in het prijsoverleg en de uitwisseling van informatie, de duur van de inbreuk en de gemiddelde hoeveelheid gebleekte houtslijp die de ondernemingen in het laatste jaar van de onderzochte periode in de Gemeenschap invoerden (B.149, eerste alinea).

Voorts heeft de Commissie de geldboeten voor ondernemingen met een jaaromzet van meer dan een miljard dollar verhoogd en de geldboeten voor ondernemingen die gedurende de procedure met de Commissie hebben samengewerkt, verlaagd (B.149, eerste alinea). De Commissie heeft voor ondernemingen die een toezegging betreffende hun toekomstig gedrag hebben aanvaard, de boete eveneens verlaagd (B.149, tweede alinea). Met uitzondering van de Amerikaanse producenten Bowater en International Pulp Sales en de Canadese producent StAnne, hebben alle producenten deze toezegging ondertekend.

Deze als bijlage bij de beschikking gevoegde toezegging beoogt volgens de Commissie de markttransparantie te verminderen en het maken van prijsafspraken in de toekomst te bemoeilijken (B.149, tweede alinea). In deze toezegging is onder meer het volgende bepaald:

— Het is de producenten niet langer toegestaan, de prijzen op kwartaalbasis bekend te maken. De opgegeven prijzen blijven voortaan tot nader bericht van kracht.

— Het is de producenten niet langer toegestaan, hun prijzen openbaar te maken. De prijzen mogen voortaan enkel aan verkoopagenten en huidige of potentiële afnemers worden doorgegeven.

— De producenten moeten voortaan voor ten minste 50 % van hun verkopen in de Gemeenschap prijsopgave en facturering in de munteenheid van de afnemer verrichten (sinds 1976 werden de prijzen overwegend in Amerikaanse dollar uitgedrukt; zie B.114). De Finse producenten moeten prijsopgave en facturering van hun overige verkopen in de Gemeenschap in andere munteenheden dan de dollar of Zweedse kroon verrichten.

— De producenten die gegevens betreffende hun verkoopprijzen hebben uitgewisseld, moeten hieraan een einde stellen.

— De producenten die aan hun afnemers uitvoer- of wederverkoopverboden hebben opgelegd, moeten deze opheffen.

Uit de bijlage blijkt eveneens, dat de ondernemingen die de toezegging hebben ondertekend, vanaf 1 april 1989 de mogelijkheid hebben, de Commissie mede te delen, dat zij voornemens zijn, de verbintenis van prijsopgave en facturering in de munteenheid van de afnemer voor ten minste 50 % van de omzet niet langer na te leven. Niettemin blijft de verbintenis dan nog een jaar van kracht.

De toezegging bepaalt eveneens, dat een onderneming het recht heeft, de valutabepaling tijdelijk op te schorten, „voor zover en voor zolang de naleving [van deze bepaling] die onderneming in een nadelige concurrentiepositie zou brengen”.

III — De procedure voor het Hof

De onderscheiden verzoekschriften zijn tussen 4 en 30 april 1985 ter griffie van het Hof ingeschreven.

De verzoeksters in de zaken C-114/85 en C-125/85—C-129/85 hebben op grond van artikel 91 van het Reglement voor de Procesvoering een tussenvordering ingediend, waarin zij het Hof verzochten, om de Commissie te verbieden, zich in het geding ten gronde te beroepen op stukken waarvan verzoeksters niet in kennis zijn gesteld, of op een analyse van deze stukken. In een op 10 mei 1985 ter griffie van het Hof ingekomen memorie heeft de Commissie verzocht, dit verzoek niet-ontvankelijk en ongegrond te verklaren of, subsidiair, het verzoek met de hoofdzaak te voegen. Bij beschikking van 10 juli 1985 heeft het Hof besloten, het verzoek met de hoofdzaak te voegen en de beslissing over de kosten aan te houden (zie hierna onder VI).

Verscheidene verzoeksters hebben middelen opgeworpen betreffende de bevoegdheid van de Gemeenschap om haar mededingingsregels op hen toe te passen. Een eerste middel was ontleend aan verkeerde beoordeling van de territoriale werkingssfeer van artikel 85 van het Verdrag en onverenigbaarheid van de beschikking van de Commissie met het internationaal publiekrecht. Een tweede middel, dat door de Finse verzoeksters in zaak C-89/85 is aangevoerd, had betrekking op de vraag, of de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Gemeenschap en Finland de toepassing van artikel 85 uitsluit.

Op 8 juli 1987 heeft het Plof besloten, partijen eerst met betrekking tot deze middelen te horen. Bij beschikking van 16 december 1987 heeft het Hof besloten, de zaken voor de mondelinge behandeling en voor het arrest te voegen.

In zijn arrest van 27 september 1988 heeft liet Hof het middel ontleend aan verkeerde beoordeling van de territoriale werkingssfeer van artikel 85 EEG-Verdrag en aan onverenigbaarheid van de beschikking van de Commissie met het internationaal publiekrecht, alsmede het middel van de uitsluitende toepasselijkheid van de mededingingsregels van de Vrijhandelsovereenkomst tussen de Gemeenschap en Finland, verworpen. Voorts heeft het Hof de beschikking nietig verklaard voor zover zij betrekking heeft op Pulp Paper and Paperboard Export Association of the United States. Ten slotte heeft het Hof de zaak voor toetsing van de overige middelen naar de Vijfde kamer verwezen en de beslissing over de kosten aangehouden.

Bij beschikking van 25 november 1988 heeft het Hof een deskundigenonderzoek over de volgende vragen bevolen: Is de gevolgtrekking van de Commissie, dat er sprake is van parallelle prijzen, gerechtvaardigd op grond van de stukken die de Commissie voor de tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6) heeft gebruikt? Is de gevolgtrekking van de Commissie, dat de producenten prijzen hebben gehanteerd die gelijk waren aan de opgaven, gerechtvaardigd op grond van de stukken die de Commissie voor de tabel „Normale transactieprijzen” (tabel 7) heeft gebruikt? Met betrekking tot de tweede vraag heeft het Hof een onderscheid gemaakt tussen twee reeksen documenten: de tijdens de verificaties verkregen stukken enerzijds, en de documenten die de Commissie heeft verkregen als gevolg van een verzoek om inlichtingen, nadat de producenten waren gehoord over de mededeling van de punten van bezwaar. In de beschikking verzocht het Hof de partijen, gezamenlijk een deskundige voor te stellen.

Bij beschikking van 16 maart 1989 heeft het Hof het Nederlandse boekhoudkundig kantoor Moret & Limperg opgedragen, onder leiding van de heer Whitehouse het deskundigenonderzoek uit te voeren en binnen vier maanden na ontvangst van het dossier rapport uit te brengen. De deskundige bracht op 10 april 1990 zijn rapport uit, waarvan de conclusie is weergegeven in deel VIII van dit rapport ter terechtzitting.

Bij beschikking van 20 maart 1990 heeft het Hof het beroep ingesteld door Mead Corporation, verzoekster in zaak C- 114/85, doorgehaald in het register.

Bij beschikking van 25 oktober 1990 heeft het Hof besloten, over te gaan tot een tweede deskundigenonderzoek. De aan de deskundigen voorgelegde vragen luidden als volgt:

„1) De deskundigen wordt verzocht, aan de hand van het bestaande dossier de kenmerken van de pulpmarkt gedurende de door de betwiste beschikking bestreken periode te beschrijven en te analyseren. Onder deze kenmerken dienen met name te worden verstaan de produktie- en vervoerskosten, de capaciteitsbenuttingsgraad, de omvang van de voorraden, de betalingstermijnen en gebruikelijke kortingen, de invloed van de wisselkoersen op de prijzen, de elasticiteit van de vraag, de substitutiegraad van de onderscheiden pulpsoorten en -kwaliteiten, de veranderlijkheid of onveranderlijkheid van de handelsbetrekkingen tussen producenten en afnemers, de geïntegreerde structuur van bepaalde ondernemingen en de omstandigheid, dat sommige producenten in andere delen van de wereld alternatieve afzetmarkten hebben.

2) Vertoont de pulpmarkt, gelet op haar feitelijke kenmerken, naar het oordeel van de deskundigen bij een normale werking een uiteenlopende prijsstructuur of kan zij, en in welke omstandigheden, een uniforme prijsstructuur hebben? Varieert de prijsstructuur naar gelang van de pulpsoort en -kwaliteit?

3) De deskundigen wordt verzocht, aan te geven, of de kenmerken en de werking van de pulpmarkt gedurende de door de beschikking bestreken periode afwijken van de eraan voorafgaande en de erop volgende perioden. Is er een onderscheid tussen de jaren 1977 en 1978 enerzijds en de overige jaren in het tijdvak 1975-1981 anderzijds?”

Bij dezelfde beschikking, bevestigd bij beschikking van 14 maart 1991, is het deskundigenonderzoek toevertrouwd aan R. Cockram en F. Fishwick. De deskundigen hebben op 11 april 1991 rapport uitgebracht. Een samenvatting van dit rapport is hierna opgenomen onder IX.

IV — Conclusies van partijen

De Finse verzoeksters in zaak C-89/85 verzoeken het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 2 en 4, alsmede artikel 3 van de betwiste beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen betrekking op hen hebben;

2) verweerster in de kosten te verwijzen.

Bowater (verzoekster in zaak C-104/85) verzoekt het Hof:

1) het verzoek ontvankelijk te verklaren ten aanzien van de betwiste beschikking en de bij de beschikking gevoegde toezegging;

2) de betwiste beschikking nietig te verklaren voor zover zij op haar betrekking heeft;

3) de bepalingen van de toezegging betreffende het gebruik van plaatselijke munteenheden nietig te verklaren;

4) de aan haar opgelegde geldboete op te heffen of te verminderen;

5) verweerster in de kosten te verwijzen.

De ledenvan KEA (verzoeksters in zaak C-114/85) verzoeken het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 2 en 3, artikel 2 en artikel 3 van de beschikking nietig te verklaren;

2) de bepalingen van de toezegging, die hen beletten enige werkzaamheid uit te voeren die niet in strijd is met artikel 85, lid 1, nietig te verklaren;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

St Anne-Nackawic Pulp and Paper (verzoekster in zaak C-116/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 4 en 5, van de betwiste beschikking nietig te verklaren, voor zover hierin wordt bepaald, dat St Anne inbreuk heeft gemaakt op artikel 85, lid 1, van het Verdrag;

2) de aan haar opgelegde geldboete op te heffen;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen;

4) alle verdere maatregelen te gelasten, die het, gelet op alle omstandigheden van het geval, passend of billijk acht.

International Pulp Sales Company (verzoekster in zaak C-117/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 2 en 3, van de beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen op verzoekster betrekking hebben;

2) de aan verzoekster opgelegde geldboeten op te heffen of wezenlijk te verminderen;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

Westar Timber (verzoekster in zaak C-125/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 2 en 5, van de betwiste beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen op haar betrekking hebben;

2) de bepalingen van de toezegging, die haar beletten enige werkzaamheid uit te voeren die niet in strijd is met artikel 85, lid 1, nietig te verklaren;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

Weldwood (verzoekster in zaak C-126/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1 en 2, van de betwiste beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen op haar betrekking hebben;

2) subsidiair, de aan haar opgelegde geldboeten te verminderen;

3) de bepalingen van de toezegging, die haar beletten enige werkzaamheid uit te voeren die niet in strijd is met artikel 85, lid 1, nietig te verklaren;

4) de Commissie in de kosten te verwijzen.

MacMillan Bloedel (verzoekster in zaak C-127/85) verzoekt het Hof:

1) de betwiste beschikking nietig te verklaren;

2) subsidiair, de aan haar opgelegde geldboete te verminderen;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

Canadian Forest Products (verzoekster in zaak C-128/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1, 2 en 5, van de betwiste beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen op haar betrekking hebben;

2) de bepalingen van de toezegging, die haar beletten enige werkzaamheid uit te voeren die niet in strijd is met artikel 85, lid 1, nietig te verklaren;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

British Columbia Forest Products (verzoekster in zaak C-129/85) verzoekt het Hof:

1) artikel 1, leden 1 en 2, van de beschikking nietig te verklaren, voor zover deze bepalingen op haar betrekking hebben;

2) de bepalingen van de toezegging, die haar beletten enige werkzaamheid uit te voeren die niet in strijd is met artikel 85, lid 1, nietig te verklaren;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie verzoekt het Hof:

1) de beroepen te verwerpen;

2) verzoeksters in de kosten te verwijzen.

V — Argumenten van partijen

A — Eerste middel: schending van de rechten van de verdediging

1. De beschikking bevat punten van bezwaar, waarover de ondernemingen hun standpunt niet kenbaar hebben kunnen maken (artikel 4 van verordening nr. 99/63)

1.1. Afstemming van de transactieprijzen (zaken C-89/85, C-117/85 en C-125/85— C-129/85)

Verzoeksters stellen, dat de mededeling van de punten van bezwaar geen betrekking had op afstemming van de transactieprijzen, ofschoon zij hiervoor in de beschikking wel worden veroordeeld. Uit de tekst van de mededeling blijkt volgens verzoeksters duidelijk, dat zij uitsluitend afstemming van de opgegeven prijzen tot voorwerp heeft. Bijgevolg is de ondernemingen niet de gelegenheid geboden, hun standpunt met betrekking tot de beweerde afstemming van de transactieprijzen kenbaar te maken. Pas op de hoorzitting van 19 oktober 1984, twee maanden voordat de betwiste beschikking werd vastgesteld, heeft de Commissie de ondernemingen medegedeeld, dat zij ook voor afstemming van de transactieprijzen zouden worden veroordeeld.

Verzoeksters stellen, dat de Commissie hierdoor inbreuk heeft gemaakt op artikel 4 van verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19, leden 1 en 2, van verordening nr. 17 van de Raad (PB 1963, blz. 2268). Volgens deze bepaling neemt de Commissie in haar beslissingen slechts die punten van bezwaar in aanmerking, waarover de betrokken ondernemingen in de gelegenheid zijn geweest hun standpunt kenbaar te maken.

De Commissie betoogt, dat de mededeling van de punten van bezwaar betrekking had op de algemene afstemming van de prijzen en niet uitsluitend op afstemming van de opgegeven prijzen. Uit meerdere passages van de mededeling blijkt ontegenzeglijk, dat zij ook de afstemming van transactieprijzen betrof. Bovendien hebben verscheidene van de gehoorde ondernemingen zowel schriftelijk als mondeling duidelijk gemaakt, dat zij de mededeling van de punten van bezwaar hadden begrepen als niet enkel op de opgegeven prijzen, maar ook op de transactieprijzen betrekking hebbende.

1.2. Verlenging van de duur van de inbreuk tot het moment van kennisgeving van de mededeling van de punten van bezwaar (zaken C-104/85, C-117/85 en C-125/85—C-129/85)

Volgens verzoeksters wordt in de beschikking het einde van de gedragsafstemming vastgesteld op het moment waarop de producenten in kennis werden gesteld van de punten van bezwaar, dus begin september 1981. De bij de beschikking gevoegde tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6) geeft voor elk kwartaal van 1981 de prijsopgaven weer; de tabel „Normale transactieprijzen” (tabel 7) geeft voor elk van de eerste drie kwartalen van 1981 de daadwerkelijk aangerekende prijzen. De mededeling van de punten van bezwaar had echter slechts betrekking op het tijdvak tot einde 1980, zoals blijkt uit de bijgevoegde tabel „Price trends based on prices announced and confirmed by producers” (tabel VI).

Verzoeksters stellen, dat de Commissie hierdoor inbreuk heeft gemaakt op artikel 4 van verordening nr. 99/63, aangezien zij hun niet de gelegenheid heeft geboden, hun standpunt kenbaar te maken over de voortduring van de inbreuk na einde 1980.

De Commissie stelt, dat zij was gerechtigd, de duur van de inbreuk in de beschikking te verlengen tot het moment waarop de producenten in kennis werden gesteld van de punten van bezwaar. Deze verlenging is volgens de Commissie geen nieuw bezwaar, zodat het onnodig was, de ondernemingen over dit specifieke punt te horen.

1.3. Duur van de inbreuk voor bepaalde verzoeksters (zaken C-104/85 en C-117/85)

De Amerikaanse producent Bowater (verzoekster in zaak C-l04/85) wijst erop, dat enkel in bijlage VI van de mededeling van de punten van bezwaar bij naam naar haar wordt verwezen, en dat deze bijlage enkel haar prijzen voor 1977 en het eerste kwartaal van 1978 weergeeft. Uit het dispositief van de beschikking blijkt echter, dat de Commissie haar eveneens een geldboete heeft opgelegd wegens inbreuk op artikel 85 in de jaren 1975 en 1979-1981.

Met betrekking tot de eerste periode stelt Bowater, dat zij op de hoorzitting weliswaar gevolg heeft gegeven aan het verzoek van de Commissie, haar prijsbeleid in de jaren 1975 en 1976 toe te lichten. Zij heeft toen evenwel verklaard, dat de mededeling van de punten van bezwaar dit tijdvak niet bestreek, hetgeen door de Commissie niet werd tegengesproken.

De Commissie erkent, dat voor 1975 Bowater, in tegenstelling tot de overige Amerikaanse producenten, niet als zodanig wordt genoemd in bijlage VI van de mededeling van de punten van bezwaar. Zij geeft eveneens toe, dat zij Bowater niet heeft tegengesproken, toen deze op de hoorzitting verklaarde, dat de door haar in dit tijdvak gehanteerde prijzen niet voorkwamen in de mededeling van de punten van bezwaar. Volgens de Commissie kan deze procedurele onregelmatigheid echter, gezien het overtuigende bewijs voor deze periode, niet de nietigheid van de beschikking ten aanzien van Bowater voor dit tijdvak tot gevolg hebben (zie infra).

De Commissie stelt, dat uit bijlage VI van de mededeling van de punten van bezwaar duidelijk blijkt, dat de inbreuk van Bowater zich tot 1979 en 1981 uitstrekte. Vanaf het derde kwartaal van 1978 wordt in deze bijlage namelijk naar de Amerikaanse producenten als groep verwezen. Het staat vast, dat Bowater deel uitmaakt van deze groep.

De Amerikaanse producent International Pulp Sales (verzoekster in zaak C-117/85) beroept zich op een passage in de mededeling van de punten van bezwaar voor haar stelling, dat hierin ten aanzien van International Pulp Sales (alsmede de overige Amerikaanse producenten) slechts voor het tijdvak 1974-1978, met uitzondering van het eerste zes maanden van 1977, een inbreuk wordt vastgesteld. In de beschikking wordt International Pulp Sales echter een inbreuk ten laste gelegd voor de jaren 1975-1981.

De Commissie benadrukt, dat in bijlage VI van de mededeling van de punten van bezwaar de Amerikaanse producenten vanaf het derde kwartaal van 1978 als groep worden behandeld, en dat International Pulp Sales deel uitmaakt van deze groep.

1.4. Het bezwaar tegen StAnne, dat zij in het kader van Fides met een aantal producenten welbepaalde prijsgegevens heeft uitgewisseld (zaak C-116/85)

Volgens de Canadese producent StAnne (verzoekster in zaak C-116/85) blijkt uit de tekst van de mededeling van de punten van bezwaar duidelijk, dat enkel de Scandinavische en sommige Europese producenten hun prijzen afstemden in het kader van Fides. Desniettemin wordt St Anne ten laste gelegd, deel te hebben genomen aan deze afstemming.

St Anne geeft toe, dat in de mededeling van de punten van bezwaar wordt verwezen naar een telexbericht van een Spaans lid van Fides, waarin sprake is van St Anne. Deze verwijzing is echter in de mededeling van de punten van bezwaar opgenomen onder de uiteenzetting van de feiten. Bovendien is in hetzelfde telexbericht eveneens sprake van de onderneming Celbi, die nooit bij het geding betrokken is geweest.

De Commissie betreurt, dat St Anne niet wordt genoemd in de juridische beoordeling van de mededeling van de punten van bezwaar. Zij is evenwel van oordeel, dat St Anne zich op grond van het bewuste telexbericht er rekenschap van had moeten geven, dat het bezwaar van afstemming in het kader van Fides ook tegen haar was gericht.

1.5. Het tegen International Pulp Sales gerichte bezwaar van afstemming van de opgegeven prijzen met haar Amerikaanse en Canadese concurrenten en van afstemming van de transactieprijzen voor zuidelijke loofhoutpulp met haar Amerikaanse concurrenten (zaak C-117/85)

Volgens de Amerikaanse producent International Fulp Sales (verzoekster in zaak C-117/85) heeft de Commissie haar in de mededeling van de punten van bezwaar slechts deelname aan de gedragsafstemming van de Noordamerikaanse en Scandinavische producenten ten laste gelegd. In de beschikking is hiervan op twee punten afgeweken.

De Commissie heeft het bezwaar in de eerste plaats gewijzigd met betrekking tot de opgegeven prijzen. Onder punt 22, derde streepje, van de beschikking is enkel sprake van gedragsafstemming door de Amerikaanse en Canadese producenten, zonder dat de Scandinavische producenten worden genoemd.

De Commissie heeft het bezwaar eveneens gewijzigd met betrekking tot de transactieprijzen, zoals blijkt uit tabel 7. Deze tabel bewijst enkel, dat de Amerikaanse producenten hun verkoopprijzen voor zuidelijke loofhoutpulp hebben afgestemd. Aan deze afstemming hebben derhalve noch de Canadese, noch de Scandinavische producenten deel gehad.

De Commissie stelt, dat zij in de beschikking enkel de inhoud van de in de mededeling genoemde punten van bezwaar heeft verduidelijkt.

Dit houdt bij voorbeeld in, dat zij voor de opgegeven prijzen onder punt 22, eerste streepje, heeft aangegeven, dat voor bepaalde kwartalen enkel de Amerikaanse en Canadese producenten afspraken hadden gemaakt.

Aangaande de transactieprijzen voor zuidelijke loofhoutpulp erkent de Commissie, dat volgens tabel 7 enkel de Amerikaanse producenten deze prijzen op elkaar hebben afgestemd. Uit deze tabel blijkt evenwel ook, dat International Pulp Sales en andere Noord-amerikaanse producenten met de Scandinavische producenten de transactieprijzen voor noordelijke naaldhoutpulp hebben afgestemd.

2. De beschikking is gegrond op bewijsmiddelen waarover de ondernemingen bun standpunt niet kenbaar hebben kunnen maken (artikel 4 van verordening nr. 99/63)

2.1. Het bezwaar van afstemming van de opgegeven prijzen (zaak C-114/85)

De leden van KEA (verzoeksters in zaak C-114/85) betogen, dat hun niet bekend is, aan de hand van welke stukken de Commissie de bij de beschikking gevoegde tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6) heeft opgesteld. Derhalve is hun niet de gelegenheid geboden, hun standpunt over deze stukken kenbaar te maken.

Volgens de Commissie is tabel 6 opgesteld aan de hand van 1) telexberichten of andere stukken die de ondernemingen zelf tijdens de verificaties hebben voorgelegd, 2) gegevens die de ondernemingen in hun schriftelijke antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hebben verstrekt en 3) artikelen uit de vakpers, met name uit Pulp and Paper International (PPI) en PPI Newswire. Ten aanzien van de eerste twee bronnen konden verzoeksters zelf hun standpunt bepalen. De derde bron diende enkel, om de bewering van verzoeksters, dat zij voor een bepaald kwartaal geen prijzen hadden opgegeven, te weerleggen.

2.2. Het bezwaar van afstemming van de transactieprijzen (zaken C-114/85 en C-125/8S—C-129/85)

Verzoeksters stellen, dat de Commissie haar bezwaar van afstemming van de transactieprijzen uitsluitend baseert op een vergelijkend onderzoek van de op haar verzoek door de ondernemingen verstrekte facturen. Daar de ondernemingen dit verzoek pas enkele maanden na de hoorzitting over de punten van bezwaar ontvingen, zijn zij niet in de gelegenheid gesteld, hun standpunt kenbaar te maken over dit vergelijkend onderzoek. Verzoeksters wijzen erop, dat, gelijk het Plof overwoog in zijn arrest Hoffmann-La Roche, uit artikel 4 van verordening nr. 99/63 volgt, dat de betrokken ondernemingen zich hebben moeten kunnen uitspreken, niet alleen over de in de beschikking vervatte punten van bezwaar, maar ook over de stukken waarop deze bezwaren zijn gestoeld.

Verzoeksters erkennen, dat de Commissie wellicht van oordeel was, dat zij hun geen inzage kon verschaffen in de facturen van hun concurrenten vanwege het vertrouwelijke karakter daarvan. In het arrest Hoffmann-La Roche overwoog het Hof echter eveneens, dat de Commissie in dat geval overeenkomstig artikel 20 van verordening nr. 17 niet gerechtigd was, de vertrouwelijke documenten ter ondersteuning van haar beschikking te gebruiken.

Hoe dit ook zij, alvorens de bestreden beschikking te geven, had de Commissie de ondernemingen moeten vragen, of zij er bezwaar tegen hadden, dat hun facturen aan hun concurrenten of hun advocaten zouden worden doorgegeven.

De Commissie betoogt, dat zij noch op artikel 4 van verordening nr. 99/63, noch op artikel 20 van verordening nr. 17 inbreuk heeft gemaakt.

De Commissie zet uiteen, op grond van welke bewijsmiddelen zij tot de gevolgtrekking is gekomen, dat de betrokken ondernemingen de transactieprijzen onderling hadden afgestemd. Zij ontkent, dat zij zich uitsluitend op de na de hoorzitting voorgelegde facturen heeft gebaseerd en voegt daaraan toe, dat, voor zover zij gebruik heeft gemaakt van de facturen, zij ze niet aan een vergelijkend onderzoek heeft onderworpen. Tijdens de verificaties in 1977 heeft zij representatieve facturen gevraagd en gekregen. Uit de facturen blijkt, dat alle ondernemingen transactieprijzen aanrekenden die in de regel gelijk waren aan de opgegeven prijzen. De na de hoorzitting ontvangen facturen hebben deze eenvormigheid enkel bevestigd. Nadat de Commissie op grond van andere stukken had vastgesteld, dat alle ondernemingen dezelfde prijzen opgaven, had de Commissie reeds enkel uit de gelijkheid van de transactieprijzen en de opgegeven prijzen kunnen concluderen, dat er sprake was van afstemming van de transactieprijzen.

De Commissie leidt hieruit af, dat zij niet verplicht was, de ondernemingen inzage te verlenen in de facturen van hun concurrenten, en evenmin hen dienaangaande moest horen. Het bezwaar van afstemming van de transactieprijzen is gestoeld op de bij alle ondernemingen waargenomen gelijkheid van de transactieprijzen en de opgegeven prijzen. Mitsdien was het voor de verdediging op dit punt niet nodig, de facturen van de concurrenten in te zien. Derhalve heeft de Commissie geen inbreuk gemaakt op artikel 4 van verordening nr. 99/63.

Om dezelfde reden is de bewering van verzoeksters, dat de beschikking op vertrouwelijke stukken is gegrond, eveneens ongegrond. De Commissie benadrukt, dat zij voor elke onderneming uitsluitend gebruik heeft gemaakt van de stukken van de desbetreffende onderneming. Zij heeft derhalve geen inbreuk gemaakt op artikel 20 van verordening nr. 17.

2.3. Het bezwaar van uitwisseling van welbepaalde prijsgegevens in bet kader van Fides (zaak C-89/85)

De Finse producenten (verzoeksters in zaak C-89/85) merken op, dat de Commissie onder de punten 44-60 van de beschikking gewag maakt van een reeks documenten die volgens haar aantonen, dat zij deel hebben genomen aan de uitwisseling van welbepaalde prijsgegevens in het kader van Fides. Zij stellen, dat zij op de hoorzitting over de punten van bezwaar hun standpunt over bepaalde documenten niet kenbaar hebben kunnen maken. Het betreft hier in de eerste plaats uittreksels van de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar van de Portugese producent Portucel en de Zweedse producent Borregaard (B.57 en B.58). Voorts gaat het om een document dat de Noorse producent Celbi aan de Commissie heeft overhandigd in antwoord op een verzoek dat de Commissie haar deed na de hoorzitting over de punten van bezwaar. Dit document heet „Samenvatting van de Bristol Clubvergadering van 31 maart 1977 te Zürich” (B.59 en B.60).

De Commissie erkent, dat verzoeksters zich niet hebben kunnen uitspreken over deze stukken, maar benadrukt, dat dit niet de enige stukken zijn die de deelname van de Finse producenten aan de afstemming in het kader van Fides aantonen. Deze blijkt ook uit vele andere stukken, met name die welke worden genoemd in de punten 44-56 van de beschikking. De Finse verzoeksters zijn wel degelijk in de gelegenheid geweest, over die stukken hun standpunt kenbaar te maken, daar ze reeds in de mededeling van de punten van bezwaar waren opgenomen.

De Commissie merkt bovendien op, dat in twee stukken die ook in de mededeling van de punten van bezwaar werden vermeld, namelijk een telexbericht van de Spaanse producent Empresa en een intern stuk van de Franse producentenvereniging GEC, uitdrukkelijk wordt verwezen naar de vergadering van de Bristol Club te Zürich van 31 maart 1977.

3. De Commissie bad een gezamenlijke hoorzitting moeten bonden (artikel 9, lid 3, van verordening nr. 99/63) (zaken C-89/85, C-114/85 en C-125/85—C-129/85)

Verzoeksters stellen, dat zij allen de Commissie hadden verzocht, de hoorzittingen van de andere producenten of in ieder geval van de producenten uit dezelfde regio (Finse, Amerikaanse, Canadese) bij te wonen, voor zover de betrokken ondernemingen daarmee akkoord zouden gaan. Zij geven toe, dat een gezamenlijke hoorzitting niet is vereist uit hoofde van artikel 9, lid 3, van verordening nr. 99/63, dat bepaalt, dat de opgeroepenen afzonderlijk of in de aanwezigheid van andere opgeroepenen worden gehoord. Wanneer de Commissie evenwel ondernemingen onderling afgestemde feitelijke gedragingen ten laste legt, is zij verplicht, een gezamenlijke hoorzitting te houden. Ondernemingen welke een zelfde inbreuk ten laste wordt gelegd, kunnen zich niet behoorlijk verdedigen, indien zij niet in de gelegenheid zijn geweest, het verweer van de anderen te horen of zich erover uit te spreken. Bovendien kan de Commissie misbruik maken van afzonderlijke hoorzittingen, door aan de beschuldigden vertrouwelijke verklaringen te ontfutselen en hen daarmee tegen elkaar uit te spelen. Artikel 9, lid 3, dient derhalve aldus te worden uitgelegd, dat het aan de ondernemingen zelf staat, om te beslissen, of de hoorzittingen afzonderlijk of gezamenlijk dienen te worden gehouden.

Volgens verzoeksters heeft de Commissie zich overigens niet gehouden aan haar belofte, de ondernemingen overeenkomstig artikel 4 van verordening nr. 99/63 nadien nogmaals te horen met betrekking tot alle feiten of eventuele nieuwe argumenten die deze of gene onderneming naar aanleiding van de hoorzitting zou aanvoeren. In dit verband wijzen zij erop, dat de Commissie hun pas in februari 1985, twee maanden na de vaststelling van de beschikking, een kopie van de notulen van de hoorzittingen heeft gezonden.

De Commissie is van oordeel, dat zij alleen over een gezamenlijke hoorzitting heeft te beslissen. In de onderhavige zaak was zij van mening, dat de ondernemingen afzonderlijk dienden te worden gehoord. Het is bij onderling afgestemde feitelijke gedragingen immers niet zeker, dat de opgeroepen onderneming zich vrijer zou uitspreken in het bijzijn van de andere ondernemingen waarvan wordt beweerd, dat zij hebben deelgenomen aan de afstemming. Bovendien is het in de praktijk onmogelijk, gesprekken over gevoelige aangelegenheden als prijsgegevens, gescheiden te houden van andere onderwerpen. Een gezamenlijke hoorzitting zou derhalve vaak moeten worden onderbroken om deze of gene onderneming afzonderlijk te horen, hetgeen afbreuk zou doen aan de kwaliteit van de hoorzitting.

De Commissie voegt hieraan toe, dat het in casu voor een behoorlijke verdediging niet noodzakelijk was, dat de ondernemingen aanwezig waren bij eikaars hoorzittingen. Elk van de ondernemingen moest in wezen enkel aantonen, dat haar transactieprijzen verschilden van de door de Commissie vastgestelde transactieprijzen en opgegeven prijzen.

Bovendien hebben de hoorzittingen geen nieuwe feiten of bezwaren aan het licht gebracht waarover de Commissie de ondernemingen zou hebben moeten horen.

4. De Commissie bad bij beschikking moéteneisen, dat de ondernemingen die geen facturen hadden voorgelegd, dit alsnog zouden doen (artikelll, lid 5, van verordening nr. 17) (zaken C-89/85 en C-114/85)

Verzoeksters wijzen erop, dat de Commissie hun krachtens artikel 11, lid 2, van verordening nr. 17 had verzocht, facturen voor te leggen om aan te tonen, dat hun transactieprijzen voor het tijdvak 1974-1982 verschilden van de opgegeven prijzen.

Zij geven toe, dat zij niet alle betrokken facturen hebben voorgelegd. Volgens de Finse producenten (verzoeksters in zaak C-89/85) bleek na onderhandelingen, dat de Commissie uiteindelijk genoegen nam met de Finncell-facturen voor 1981, en dat zij niet aandrong op facturen voor de andere jaren. De Amerikaanse producent Scott Paper (een van de verzoeksters in zaak C-114/85) stelt, dat zij onmogelijk gevolg kon geven aan het verzoek van de Commissie, daar zij een deel van de facturen had vernietigd.

Volgens deze verzoeksters had de Commissie uit hoofde van artikel 11, lid 5, van verordening nr. 17 bij beschikking van hen moeten eisen, dat zij deze facturen zouden verstrekken, in plaats van ervan uit te gaan, dat de transactieprijzen in de jaren waarvoor de facturen ontbraken, gelijk waren aan de opgegeven prijzen (zie voetnoot 2 bij tabel 7 bij de beschikking, „Normale transactieprijzen”). ( 1 )

De Commissie bestrijdt, dat zij uit hoofde van artikelll, lid 5, verplicht was een beschikking te geven. Zij stelt, dat het enige doel van het verzoek om inlichtingen was, de ondernemingen in staat te stellen, zich te verdedigen tegen het bezwaar van afstemming van de transactieprijzen. Indien zij een beschikking had vastgesteld uit hoofde van artikelll, lid 5, zouden de ondernemingen verplicht zijn geweest zich te verdedigen, hetgeen niet strookt met de doelstelling van deze bepaling. Deze bepaling beoogt de Commissie in staat te stellen, tijdens het onderzoek naar de feiten inlichtingen te verkrijgen van ondernemingen die aanvankelijk hadden geweigerd ze te verstrekken.

5. De Commissie had het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities opnieuw moeten raadplegen, nadat een aantal ondernemingen de toezegging hadden aanvaard (artikel 10, lid 3, van verordening nr. 17) (zaak C-104/85)

De Amerikaanse producent Bowatcr (verzoekster in zaak C-104/85), die de bewuste toezegging niet heeft ondertekend, wijst erop, dat zij nooit lid van KEA is geweest, dat haar beweerde deelname aan de afstemming korter duurde dan bij de meeste andere producenten, en dat de Commissie erkent, dat zij heeft meegewerkt tijdens de procedure. Derhalve zou het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities er nooit mee hebben ingestemd, dat de Commissie de betwiste geldboete had opgelegd aan Bowatcr. Deze is namelijk veel hoger dan voor de andere producenten, die ernstiger inbreuken hebben gepleegd, maar de toezegging hebben ondertekend, hetgeen de Commissie ertoe heeft gebracht, de boete met 90 % te verlagen. Indien het comité een negatief advies had uitgebracht, zou de Commissie de aan Bowater opgelegde boete hebben moeten verlagen.

De Commissie is van oordeel, dat een advies van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities hoe dan ook slechts betrekking zou hebben gehad op de omvang van de verlaging (90 %) van de geldboete die was opgelegd aan de ondernemingen die de toezegging hadden ondertekend. Daar Bowater niet tot deze groep behoort, zou dit advies haar ook niet aangaan.

B — Tweede middel (opgeworpen door alle verzoeksters): geen afstemming van opgegeven prijzen en transactieprijzen

1. Rechtstreekse bewijzen voor gedragsafstemming: de telexberichten die de Commissie tijdens de verificaties in 1977 bij bepaalde producenten heeft verkregen, bewijzen niet, dat deze producenten betrekkingen onderhielden met het oog op afstemming van de prijzen

1.1. De in de punten 18-21 van de beschikking genoemde telexberichten

In de beschikking worden vier telexberichten vermeld waarin een verkoopagent een pulpproducent op de hoogte stelt van de prijsopgave van een concurrent. De Commissie verwijst in dit verband onder meer naar het telexbericht waarin het agentschap Continental Cellulose een Zweedse producent meedeelde, dat de leden van KEA voor het derde kwartaal van 1975 ongewijzigde prijzen zouden opgeven (B.18). Uit dit telexbericht, te zamen met de andere drie berichten die onder de punten 19-21 van de beschikking worden genoemd, leidt de Commissie af, dat „de andere producenten spoedig op de hoogte [zijn] van alle door een fabrikant aangekondigde nieuwe prijzen” (B.17).

De ledenvan KEA (verzoeksters in zaak C-114/85), die worden genoemd in het telexbericht van het verkoopagentschap Continental Cellulose, stellen, dat de omstandigheid, dat zij snel op de hoogte waren van de prijsopgaven van hun concurrenten, geenszins bewijst, dat zij prijsoverleg met hen hebben gevoerd. Het bewuste agentschap heeft zich in het telexbericht eenvoudigweg gebaseerd op de prijs die een van de leden van KEA (International Pulp Sales) reeds had aangekondigd, en die een afnemer hem waarschijnlijk had doorgegeven.

Volgens de Commissie is de stelling, dat een afnemer het verkoopagentschap op de hoogte had gesteld van de door International Pulp Sales opgegeven prijzen, zuiver speculatie. Bovendien kon het agentschap er niet zeker van zijn, dat de andere KEA-leden dezelfde prijzen zouden opgeven als het desbetreffende lid, daar zij konden afwijken van de KEA-richtprijs.

1.2. De in de punten 26 en 27 van de beschikking genoemde telexberichten

De Commissie haalt in de beschikking eveneens twee telexberichten aan waarin Finncell en een Zweedse producent (Svenska Cellulosa) hun onderscheiden dochterondernemingen inlichten over het prijsbeleid van verscheidene andere producenten. De Zweedse producent verwijst in het door hem verzonden telexbericht met name naar de prijs die KEA „in een poging de Scandinavië te steunen” voor het eerste kwartaal aankondigde (B.27).

Volgens de Commissie blijkt uit dit telexbericht, zoals overigens ook uit het bericht van Finncell, dat „de adressaten van deze beschikking, los van de marktomstandigheden, voor hun produkten een uniform prijsniveau wilden invoeren” (B.111).

De ledenvan KEA (verzoeksters in zaak C-114/85), die worden genoemd in het telexbericht van de Zweedse producent, betogen, dat de Commissie aan de hand van dit telexbericht vergeefs probeert te bewijzen, dat zij hebben deelgenomen aan een afstemming met hun concurrenten. De Zweedse producent heeft zich in het telexbericht eenvoudigweg gebaseerd op de prijzen die een lid van KEA (ITT Rayonier) reeds had opgegeven.

De Commissie houdt vast aan de conclusie, dat dit telexbericht aantoont, dat de pulpproducenten hebben gepoogd, een uniform prijsniveau in te voeren. Overigens hebben de ledenvan KEA voor het desbetreffende kwartaal (1978/1) een prijs opgegeven die gelijk was aan die van ten minste vijf Zweedse producenten. De KEA -leden hebben dus inderdaad de Zweedse producenten gesteund.

1.3. De in de punten 61-70 van de beschikking genoemde telexberichten

De beschikking vermeldt nog een aantal andere telexberichten, waarin wordt verwezen naar vergaderingen die verscheidene producenten zouden hebben gehouden met als doel, informatie over de door hen gehanteerde prijzen uit te wisselen. Het betreft hier met name de volgende telexberichten:

— een telexbericht van januari 1974, waarin de Britse dochtermaatschappij van de Canadese producent Canfor (verzoekster in zaak Cl28/85) haar moedermaatschappij meedeelt, dat „er op 24 januari een algemene vergadering was in Scandinavië”, waarvan „de prijzen uiteraard het belangrijkste onderwerp waren” (B.61);

— een telexbericht van september 1977, waarin de Britse dochtermaatschappij van de Canadese producent MacMillan (verzoekster in zaak Cl27/85) haar moedermaatschappij ervan op de hoogte stelt, dat „[wij] vernemen dat de vergaderingen de komende twee weken zullen worden gehouden in Stockholm om de Zweeds/Finse standpunten vast te stellen inzake pulpprijzen” (B.63);

— een telexbericht van oktober 1973, waarin de Canadese producent MacMillan (verzoekster in zaak C-127/85) haar Britse dochtermaatschappij meedeelt, dat „leveranciers in de Verenigde Staten, als bij voorbeeld Weyerhaeuser, ons hebben laten weten dat zij, hoewel zij KEA-prijzen zullen berekenen, bereid zijn (...) een korting te verlenen” (B.65);

— drie telexberichten, verzonden respectievelijk in september 1975, november 1975 en oktober 1976, waarin Finncell en de Canadese producent Westar (verzoekster in zaak C-125/85) informatie over het te voeren prijsbeleid uitwisselen (B.68-B.70).

De Commissie stelt in de beschikking, dat de telexberichten bewijzen, dat de producenten inderdaad prijsgegevens hebben uitgewisseld, en zich derhalve schuldig hebben gemaakt aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen.

— De Canadese producent Canfor (verzoekster in zaak Cl 28/85) wijst erop, dat in het telexbericht van haar Britse dochteronderneming uit 1974 (B.61) weliswaar sprake is van een vergadering waarop de producenten over hun verkoopprijzen hebben gesproken, doch dit biedt geen uitsluitsel over de vraag, of Canfor aan deze vergadering heeft deelgenomen, en evenmin of haar concurrenten haar van deze vergadering op de hoogte hebben gesteld.

— Volgens de Finse producenten (verzoeksters in zaak C-89/85) bewijst het telexbericht dat de Canadese producent MacMillan van haar Britse dochteronderneming heeft ontvangen (B.63), niet, dat de Finse en Zweedse producenten op de vergadering prijsoverleg wilden voeren. Uit de bewoording van het telexbericht [„[wij] vernemen dat de vergaderingen (...) zullen worden gehouden”] blijkt, dat de informatie afkomstig was van een derde. Volgens MacMillan (verzoekster in zaak C-127/85) betreft het hier een Britse afnemer.

Volgens de Commissie zijn de inlichtingen niet minder betrouwbaar, omdat het bericht over de vergaderingen afkomstig was van een derde, want ze zijn „afkomstig van in liet algemeen zeer goed geïnformeerde afnemers van pulp” (B.110).

— De leden van KEA (verzoeksters in zaak C-114/85) wijzen erop, dat het enige stuk waarin een KEA-lid wordt genoemd (Weyerhaeuser), een door de Canadese producent MacMillan aan haar dochteronderneming verzonden telexbericht is. In dit bericht wordt vermeld, dat Weyerhaeuser informatie over haar prijsbeleid had verstrekt (B.65). Het bericht dateert echter van oktober 1973. Indien er dus al contacten zouden zijn geweest, zouden deze voor het door de beschikking bestreken tijdvak hebben plaatsgehad. MacMillan (verzoekster in zaak C-127/85) laat zich in dezelfde zin uit over het door haar verzonden telexbericht. De KEA-leden wijzen erop, dat Weyerhaeuser en KNP, een belangrijke Nederlandse papierproducent die gedeeltelijk eigendom is van MacMillan, contractuele banden hadden, hetgeen kan verklaren, dat MacMillan vooraf op de hoogte was van de prijzen die Weyerhaeuser zou gaan berekenen.

— De Canadese producent Westar (verzoekster in zaak C-125/85) en de Finse producenten (verzoeksters in zaak C-89/85) geven toe, dat zij informatie hebben uitgewisseld over de prijzen die zij hadden opgegeven, of op het punt stonden op te geven (B.68-B.70). De aangehaalde telexberichten hebben hun beleid echter op geen enkele wijze beïnvloed.

Zij staven deze stelling met de volgende argumenten.

Westar stelt met betrekking tot de twee telexberichten die zij aan Finncell heeft gezonden (B.68-B.69), dat de prijsgegevens op het moment van doorgave reeds niet meer vertrouwelijk waren. Zij had haar prijzen reeds doorgegeven aan haar afnemers of stond op het punt, dat te doen. Hoe dan ook, de prijzen zouden snel daarna in de vakpers openbaar worden gemaakt. Voorts merkt Westar op, dat Finncell op het moment van verzending van het bericht zelf haar prijzen reeds had opgegeven, hetgeen door Finncell wordt bevestigd. Dit blijkt overigens uit de bij de beschikking gevoegde tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6). Tenslotte wijst Westar erop, dat de werknemer die het telexbericht aan zijn collega bij Finncell heeft gezonden, hoe dan ook in strijd met de voorschriften heeft gehandeld.

Deze beide verzoeksters merken over het telexbericht van Finncell aan Westar (B.70) op, dat in het desbetreffende kwartaal (1977/1) Westar als laatste haar prijzen opgaf. In dit verband wijzen verzoeksters nogmaals naar de bij de beschikking gevoegde tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6). Westar maakte haar prijzen niet onmiddellijk na ontvangst van het bericht van Finncell bekend, maar wachtte tot zij op de hoogte was van de prijzen van de andere concurrenten. Hieruit volgt, dat haar prijsbeleid niet werd beïnvloed door het telexbericht van Finncell.

De Commissie stelt, dat de drie telexberichten tussen Finncell en Westar wel degelijk bewijzen, dat zij de prijzen die zij hun afnemers aanrekenden, onderling hebben afgestemd. Het doet in dit verband niet ter zake, dat zij de bewuste prijsgegevens ook via hun afnemers of de vakpers hadden kunnen verkrijgen.

2. Onrechtstreekse bewijzen voor gedragsafstemming: anders dan de Commissie stelt, was er geen sprake van gelijktijdigheid van de prijsopgaven, noch van eenvormigheid van de opgegeven prijzen of transactieprijzen; zelfs indien de opgegeven prijzen en de transactieprijzen gelijk waren, kan dit door de normale werking van de markt worden verklaard (B.22-B.25, B.83-B.113)

2.1. De prijsopgaven vonden niet gelijktijdig plaats; de opgegeven prijzen noch de transactieprijzen waren gelijk (B.22-B.25)

a) De prijsopgaven vonden niet gelijktijdig plaats (B.23)

In punt 23 van de beschikking maakt de Commissie duidelijk, wat onder gelijktijdigheid van de opgegeven prijzen dient te worden verstaan. De Commissie merkt op, dat de prijsopgaven elkaar snel opvolgden. Producenten uit hetzelfde land deden meestal „binnen enkele dagen na elkaar” prijsopgave en in sommige kwartalen deden alle producenten „vrijwel gelijktijdig” opgave van hun prijzen. De bij de beschikking gevoegde tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6) biedt nadere gegevens omtrent het tijdstip van de prijsopgaven.

— Meerdere verzoeksters wijzen op de leemten in de tabel „Aangekondigde prijzen”. Voor bepaalde kwartalen geeft de tabel het tijdstip van de prijsopgaven niet weer. Voor andere kwartalen is de tijdsaanduiding bijzonder onnauwkeurig en wordt alleen een tijdvak genoemd.

Daar waar de tabel het tijdstip van prijsopgave nauwkeurig weergeeft, blijkt volgens verzoeksters, dat de gelijktijdigheid van de prijsopgaven wel zeer betrekkelijk was. De tabel wijst namelijk uit, dat tussen de eerste en de tweede prijsopgave in de regel verscheidene dagen verliepen en de tijd tussen de eerste en de laatste prijsopgave soms zelfs enkele maanden bedroeg. Sommige verzoeksters betogen overigens, dat de Commissie de stelling, dat de prijsopgaven gelijktijdig plaatsvonden, in haar memories voor het Hof heeft verlaten.

De leden van KEA betogen, dat een mogelijke snelle opeenvolging van de prijsopgaven een normaal gevolg is van het betrekkelijk homogene karakter van de pulpmarkt, en dat dit niet noodzakelijk een aanwijzing is voor contacten tussen de producenten.

Volgens de Commissie is van belang, dat in ieder kwartaal alle prijsopgaven in de regel binnen enkele dagen na elkaar werden gedaan. Het doet niet ter zake, dat in enkele gevallen de tijd tussen de eerste en de laatste opgave langer was.

— De Amerikaanse producent Bowater (verzoekster in zaak C-104/85) stelt, dat de tabel „Aangekondigde prijzen” liet tijdstip van prijsopgave hier en daar onnauwkeurig weergeeft. Zij betoogt, dat zij in de jaren 1979-1981 vrijwel altijd als laatste prijsopgave heeft gedaan en legt bewijsstukken voor ter staving van deze stelling. Mitsdien kan de Commissie niet beweren, dat zij gelijktijdig met haar concurrenten prijsopgave heeft gedaan.

De Commissie geeft toe, dat zij op grond van de stukken waarover zij beschikt, de stelling van Bowater niet kan weerleggen.

b) De opgegeven prijzen waren niet gelijk (B.22)

In punt 22 van de beschikking geeft de Commissie aan, welke producenten dezelfde prijzen hebben opgegeven en gedurende welke perioden. In sommige kwartalen hebben de Amerikaanse en Canadese producenten dezelfde prijzen opgegeven [infra onderi)]; in andere kwartalen hebben de Zweedse en Finse producenten dezelfde prijzen opgegeven [infra onder ii)]; in weer andere kwartalen hebben alle producenten dezelfde prijzen opgegeven [infra onder iii)]. Nadere gegevens hieromtrent zijn weergegeven in de tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6).

Uit punt 22 van de beschikking blijkt, dat deze drie perioden elkaar gedeeltelijk overlappen. In het algemeen kan men stellen, dat de Commissie voor meerdere of alle kwartalen van het tijdvak 1975-1981 eenvormigheid van de door de Amerikaanse en Canadese producenten opgegeven prijzen en eenvormigheid van de door de Zweedse en Finse producenten opgegeven prijzen heeft vastgesteld. Voorts acht de Commissie bewezen, dat alle producenten gelijke prijzen opgaven in de meeste kwartalen van de jaren 1976-1977 en 1979-1981, maar niet in de jaren 1975 en 1978.

i) De Amerikaanse en Canadese producenten hebben voor de kwartalen 1975/1-1977/III en 1978/I-1981/III niet dezelfde prijzen opgegeven (B.22, eerste streepje)

Volgens punt 22, eerste streepje, van de beschikking waren de door de Amerikaanse en Canadese producenten Aangekondigde prijzen gelijk vanaf het eerste kwartaal van 1975 tot het derde kwartaal van 1977 en vanaf het eerste kwartaal van 1978 tot het derde kwartaal van 1981, met uitzondering van het tweede en derde kwartaal van 1979 het tweede kwartaal van 1980, toen de Amerikaanse producenten lagere prijzen opgaven dan de Canadese producenten (zie voetnoot 1 bij B.22).

— De Amerikaanse producent Bowater (verzoekster in zaak C-104/85), welke de Commissie enkel voor de jaren 1977 en 1979-1981 afstemming van de opgegeven prijzen ten laste legt, stelt, dat zelfs voor deze jaren de Commissie geen enkel bewijs heeft voor de stelling, dat haar prijzen gelijk waren aan die van haar concurrenten.

De Commissie geeft dit toe voor het jaar 1977. Voor het tijdvak 1979-1981 benadrukt zij, dat zij zich heeft gebaseerd op de in de vakpers gepubliceerde prijzen, met name in PPI Newswire. Dit blad drukte de opgegeven prijzen af van de Amerikaanse producenten in het algemeen (US-prijzen) en ook de prijzen van Amerikaanse producenten van zuidelijke houtslijp (US Southern-prijzen) of noordelijke houtslijp (US Northern-prijzen). Daar Bowater een producent van zuidelijke (naaldhout)pulp is, hadden deze publikaties ook betrekking op haar prijzen.

— De leden van KEA (verzoeksters in zaak Cl 14/85) betwisten niet, dat de prijzen die zij in het tijdvak 1975-1977 bekend hebben gemaakt, gelijk waren aan die van de Canadese producenten. Hun opmerkingen hebben uitsluitend betrekking op de jaren 1978-1981.

Zij stellen, dat de tabel „Aangekondigde prijzen” (tabel 6) voor bepaalde kwartalen uit het tijdvak 1978-1981 enkel de prijzen weergeeft die een van hen, Weyerhaeuser, bekend heeft gemaakt.

Voorts beklemtonen zij, dat de door hen opgegeven prijzen voor vele andere kwartalen in dit tijdvak lager zijn dan die van hun Canadese concurrenten. Weyerhaeuser en Crown Zellerbach hebben voor hun noordelijke naaldhoutpulp zelfs een prijs opgegeven die 5 tot 10 dollar beneden die van de Canadese producenten lag. Federal Paper en Georgia Pacific, eveneens leden van KEA, hebben voor hun zuidelijke naaldhoutpulp een prijs opgegeven die 15 tot 25 dollar lager was dan die van de Canadese producenten. Deze laatste pulpsoort is weliswaar vanmindere kwaliteit dan noordelijke houtslijp, de enige pulpsoort die de Canadese producenten aanbieden, maar door de lage prijs zijn de producenten van zuidelijke naaldhoutpulp er toch in geslaagd, marktaandeel te veroveren op de producenten van noordelijke naaldhoutpulp.

De Commissie weigert de verschillen tussen de opgegeven prijzen van noordelijke en zuidelijke naaldhoutpulp bij haar beoordeling te betrekken, daar deze pulpsoorten volgens haar niet onderling vervangbaar zijn.

Zij merkt slechts op, dat de leden van KEA voor het overige gedurende het gehele tijdvak 1978-1981 gelijke prijzen hebben opgegeven, namelijk de „KEA-richtprijzen”. Voorts waren deze prijzen altijd gelijk aan de prijzen die de overige, niet bij KEA aangesloten, Amerikaanse producenten opgaven. Bovendien waren de KEA-richtprijzen voor vier kwartalen in het tijdvak 1978-1981 gelijk aan de door de Canadese producenten opgegeven prijzen.

— De Canadese producent St Anne (verzoekster in zaak C-116/85), welke de Commissie enkel voor de jaren 1975 en 1976 afstemming van de opgegeven prijzen ten laste heeft gelegd, benadrukt, dat uit de tabel „Aangekondigde prijzen” blijkt, dat de prijzen die zij in het derde en vierde kwartaal van 1976 voor zone 1 (Noord-Europa) heeft opgegeven, lager waren dan die van haar concurrenten.

De Commissie erkent dit, maar beklemtoont, dat St Anne voor zone 2 (Zuid-Europa) gedurende het tijdvak 1975-1976 dezelfde prijzen als haar concurrenten heeft opgegeven.

ii) De Zweedse en Finse producenten hebben voor de kwartalen 1975/I-1977/II en 1978/III-1981/III niet dezelfde prijzen opgegeven (B.22, tweede streepje)

Volgens punt 22, tweede streepje, van de beschikking waren de door de Zweedse en Finse producenten opgegeven prijzen gelijk vanaf het eerste kwartaal van 1975 tot het tweede kwartaal van 1977 en vanaf het derde kwartaal van 1978 tot het derde kwartaal van 1981.

De Finse producenten (verzoeksters in zaak C-89/85) stellen in de eerste plaats vast, dat de tabel „Aangekondigde prijzen” de prijzen die hun gemeenschappelijke verkooporganisatie Finncell voor zone 2 (Zuid-Europa) heeft opgegeven, vrijwel buiten beschouwing laat, en dat ook voor zone 1 (Noord-Europa) bepaalde gegevens ontbreken.

In de tweede plaats wijzen zij erop, dat de verificaties van de Commissie plaatsvonden in 1977, en dat zij zich derhalve voor de periode 1978-1981 heeft gebaseerd op in de vakpers gepubliceerde prijsopgaven. In de vakpers worden echter enkel de opgegeven prijzen van de Scandinavische producenten als groep afgedrukt. Mitsdien is de Commissie uitgegaan van de veronderstelling, dat Finncell dezelfde prijs als de Zweedse producenten had opgegeven.

In de derde plaats merken de Finse producenten op, dat in tabel „Aangekondigde prijzen” zelf wordt aangegeven, dat de prijzen van Finncell niet altijd gelijk waren aan de Zweedse prijzen. Zo waren de prijs voor loofhoutpulp die Finncell voor het eerste kwartaal van 1977 aankondigde, en de prijs voor naaldhoutpulp voor het tweede kwartaal van 1977 lager dan de prijsopgaven van de Zweedse producenten.

Met betrekking tot het eerste argument van de Finse producenten stelt de Commissie, dat zij bij de vaststelling van het feit, dat Finncell afspraken ter zake van de opgegeven prijzen heeft gemaakt met haar concurrenten (artikel 1, lid 1, van de beschikking), geen onderscheid heeft gemaakt tussen de twee verkoopzones. Mitsdien doet het niet ter zake, dat de tabel „Aangekondigde prijzen” de prijsopgaven van Finncell voor zone 2 slechts gedeeltelijk weergeeft. Verder merkt de Commissie op, dat de leemten in deze tabel met betrekking tot zone 1 uitzonderingen zijn. Zij stelt, dat het derhalve aan de Finse producenten staat, aan te tonen dat het gedrag van Finncell in de desbetreffende kwartalen afweek van dat van haar concurrenten, waarvan vaststaat, dat zij dezelfde prijzen opgaven.

Aangaande het tweede argument van de Finse producenten betoogt de Commissie, dat zij in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hebben verwezen naar persberichten over de prijsopgaven van de Scandinavische producenten in het tijdvak 1978-1981. Hierdoor hebben zij stilzwijgend toegegeven, dat deze berichten ook betrekking hadden op de door Finncell opgegeven prijzen. De Commissie voegt hieraan toe, dat zij voor 1981 gebruik heeft gemaakt van facturen die Finncell op haar verzoek heeft voorgelegd.

Over het derde argument waarop de Finse producenten zich beroepen, merkt de Commissie op, dat de tabel „Aangekondigde prijzen” onjuiste gegevens bevat voor de eerste twee kwartalen van 1977 (evenals overigens voor de laatste twee kwartalen van dat jaar, waarop de beschikking niet van toepassing is). Uit de tabel blijkt, dat Finncell en de Zweedse producenten voor deze kwartalen verschillende prijzen hebben opgegeven. De prijzen die in tabel VI bij de mededeling van de punten van bezwaar zijn weergegeven, zijn echter wel juist. Deze tonen aan, dat de prijzen van Finncell en die van haar concurrenten gelijk waren.

iii) Niet alle producenten hebben dezelfde prijzen opgegeven voor de kwartalen 1976/1-1977/11 en 1979/III-1981/III (B.22, derde streepje)

Volgens punt 22, derde streepje, van de beschikking hebben alle producenten gelijke prijzen opgegeven vanaf het eerste kwartaal van 1976 tot het tweede kwartaal van 1977 en vanaf het derde kwartaal van 1979 tot het derde kwartaal van 1981, met uitzondering van het derde kwartaal van 1979 en het tweede kwartaal van 1980, toen de Amerikaanse producenten lagere prijzen opgaven dan de Canadese, Zweedse en Finse producenten (zie voetnoot 3 bij B.22).

— De leden van KEA (verzoeksters in zaak C-114/85) stellen, dat uit de tabel „Aangekondigde prijzen” zelf blijkt, dat zij voor het tijdvak van het derde kwartaal van 1979 tot het derde kwartaal van 1981 zonder uitzondering lagere prijzen hebben opgegeven dan de Zweedse en Finse producenten.

De Commissie geeft dit toe. Zij wijst er enkel op, dat de leden van KEA altijd dezelfde prijzen hebben opgegeven, dat deze prijzen gelijk waren aan de opgaven van andere Amerikaanse producenten, en dat ze eveneens vaak gelijk waren aan de door de Canadese producenten opgegeven prijzen. Zij benadrukt meer in het algemeen, dat zij nooit heeft beweerd, dat alle producenten uit alle landen op iedere moment en in ieder opzicht betrokken waren bij de gedragsafstemming waarop de beschikking betrekking heeft (cursivering van de Commissie).

— De Amerikaanse producent International Pulp Sales (verzoekster in zaak C-117/85) merkt in het algemeen op, dat uit tabel 6 zelf blijkt, dat de prijsopgaven van producenten uit verschillende geografische gebieden voor bepaalde kwartalen van elkaar afweken.

c) De transactieprijzen waren niet gelijk (B.24)

Op Commissie stelt in de eerste plaats vast, dat alle producenten, of ten minste sommigen onder hen, in bepaalde kwartalen gelijke prijzen hebben opgegeven (B.22), en in de tweede plaats, dat elke producent afzonderlijk transactieprijzen heeft aangerekend die gelijk waren aan de prijzen die hij had opgegeven (B.24). Zij trekt uit deze beide vaststellingen de conclusie, dat de producenten gelijke transactieprijzen hebben berekend en dat zij deze prijzen dus op elkaar hebben afgestemd.

De tweede vaststelling wordt toegelicht onder punt 24 van de beschikking. De Commissie wijst erop, dat de producenten vanaf het eerst kwartaal van 1975 tot het derde kwartaal van 1976 (voor loofhoutpulp) en tot het vierde kwartaal van 1976 (voor naaldhoutpulp), en nadien vanaf het eerste kwartaal van 1979 tot het derde kwartaal van 1981 voor loofhout- en naaldhoutpulp prijzen in rekening brachten die gelijk waren aan de opgaven. De Commissie maakt een voorbehoud voor de Amerikaanse producenten: in het tweede kwartaal van 1979 hebben zij voor naaldhoutpulp prijzen in rekening gebracht die gedeeltelijk afweken van de prijsopgaven (voetnoot 5 bij B.24).

De Commissie geeft in haar beschikking niet uitdrukkelijk aan, welke producenten hebben deelgenomen aan de afstemming van de transactieprijzen, of gedurende welke kwartalen de afstemming plaatsvond. Deze gegevens kunnen echter worden afgeleid, door punt 22 van de beschikking, waarin wordt uiteengezet, welke producenten de prijsopgaven afstemden en gedurende welk tijdvak, naast punt 24 van de beschikking te leggen, waarin wordt aangegeven, voor welke perioden de producenten prijzen hebben aangerekend die gelijk waren aan de opgaven. Hieruit volgt, aldus de Commissie, dat in 1975 de Amerikaanse en Canadese producenten gelijke transactieprijzen aanrekenden (zie B.24 en B.22, eerste streepje), en dat in hetzelfde jaar de Zweedse en Finse producenten dezelfde transactieprijzen in rekening brachten (zie B.24 en B.22, tweede streepje), alsmede dat in 1976 en van 1979 tot 1981 alle producenten dezelfde transactieprijzen hanteerden (B.24 en B.22, derde streepje). De Canadese producent British Columbia (verzoekster in zaak C-129/85) heeft in 1975 evenwel niet deelgenomen aan de gedragsafstemming tussen de Amerikaanse en Canadese producenten; de Amerikaanse producent Bowater (verzoekster in zaak C-104/85) heeft niet deelgenomen aan de algemene gedragsafstemming in 1976 (zie artikel 1, lid 2, van de beschikking).

Verzoeksters bestrijden, dat zij dezelfde transactieprijzen hebben gehanteerd en dus ook, dat zij deze prijzen onderling hebben afgestemd. Zij stellen, dat de transactieprijzen in werkelijkheid afweken van de prijzen die zij opgaven.

Alvorens de door verzoeksters aangevoerde argumenten te onderzoeken, zij erop gewezen, dat de bij de beschikking gevoegde tabel „Normale transactieprijzen” (tabel 7) nadere inlichtingen be