d)

Wellicht nog duidelijker conclusies in die zin kunnen worden getrokken uit het relevante afgeleid recht, dat op grond van artikel 49 EEG-Verdrag ter nadere uitwerking van het beginsel van het vrije verkeer is vastgesteld. Wat het verblijfsrecht van werknemers uit andere Lid-Staten betreft, is reeds veelbetekenend, dat in de richtlijn van de Raad van 15 oktober 1968 inzake de opheffing van de beperkingen van de verplaatsing en het verblijf van de werknemers der Lid-Staten en van hun familie binnen de Gemeenschap (PB 1968, L 257, blz. 13) in de tweede overweging wordt gesteld, dat de regeling inzake verblijf „de positie van de werknemers van de andere Lid-Staten en van hun familieleden zoveel mogelijk in overeenstemming dient te brengen met die van de nationale onderdanen”. De richtlijn bevat inderdaad bepalingen waaruit blijkt, dat voor buitenlandse werknemers niet slechts bijzondere procedures doch ook bijzondere voorwaarden gelden, zodat geen sprake kan zijn van een volledig gelijke behandeling als eigen onderdanen. In dit verband leze men bij voorbeeld artikel 4, volgens hetwelk een verblijfskaart slechts wordt afgegeven op voorlegging van onder meer een door de werkgever verstrekte verklaring van indienstneming, of artikel 7, lid 2, dat bepaalt dat bij de eerste verlenging de geldigheidsduur van de verblijfskaart kan worden beperkt, indien de werknemer in de ontvangende staat sinds meer dan twaalf opeenvolgende maanden onvrijwillig werkloos is. Op grond van de rechtspraak is ook duidelijk, dat geen bezwaar bestaat tegen dergelijke verschillen in behandeling in de vorm van door de onderdanen van andere Lid-Staten na te komen bijzondere verplichtingen (vgl. arrest van 7.7 1976, zaak 118/75, Watson en Beimann, Jurispr. 1976, blz. 1185). Vermeld in dit verband zij voorts verordening nr. 1251/70 met betrekking tot het recht van werknemers om verblijf te houden op het grondgebied van een Lid-Staat na er een betrekking te hebben vervuld (PB 1970, L 142, blz. 24). Met name uit artikel 2 van deze verordening blijkt duidelijk, dat dit recht stellig geen eenvoudig uitvloeisel is van het beginsel van gelijke behandeling. Vooral belangrijk voor de onderhavige materie is verordening nr. 1612/68 betreffende het vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap (PB 1968, L 257, blz. 2). Gelijk de Nederlandse regering terecht heeft opgemerkt, maakt de considerans van deze verordening reeds duidelijk, dat moet worden onderscheiden tussen het discriminatieverbod, dat in verscheidene opzichten geldt (namelijk volgens de eerste overweging voor „wat betreft de werkgelegenheid, de beloning en de overige arbeidsvoorwaarden”, en volgens de vijfde overweging met betrekking tot de eigenlijke uitoefening van arbeid in loondienst en de toegang tot huisvesting), en andere rechten (te weten het recht om zich vrij binnen de Gemeenschap te verplaatsen met het oog op de uitoefening van een betrekking in loondienst, en het recht van de werknemer om zijn familie te laten overkomen). Dienovereenkomstig draagt het eerste deel van de verordening dan ook het opschrift „Tewerkstelling en familie van de werknemers” (het tweede deel en het derde deel, die bepalingen ter uitvoering van artikel 49, sub d respectievelijk sub a, bevatten, kunnen thans buiten beschouwing worden gelaten). Titel I van het eerste deel („Arbeid in loondienst”) is blijkens de artikelen 1 tot en met 3 kennelijk gebaseerd op het beginsel van gelijke behandeling. Hetzelfde geldt voor titel II (waarvan het opschrift, „Verrichten van arbeid en gelijkheid van behandeling”, hieromtrent geen twijfel laat bestaan), en zulks kan worden afgeleid uit elk der drie bepalingen van deze titel (voor wat artikel 8 betreft, met bepaalde beperkingen). Titel III daarentegen („Familie van de werknemers”) ( 1 ) wordt hierdoor gekenmerkt, dat in artikel 10, lid 1, slechts bepaalde personen zijn vermeld, die zich te zamen met een werknemer mogen vestigen, en dat lid 2 bovendien enkel bepaalt, dat de Lid-Staten de toelating van alle niet in lid 1 genoemde familieleden van een werknemer, die te zijnen laste zijn of in het land van herkomst onder zijn dak leven, begunstigen. Was het de bedoeling geweest om met deze bepaling een minimumnorm vast te stellen, die niet in de weg zou staan aan een meer liberale regeling op grond van het beginsel van gelijke behandeling, dan had daarin gemakkelijk een verduidelijking in die zin kunnen worden opgenomen. In werkelijkheid echter is in titel III geen sprake van een algemeen beginsel van gelijke behandeling, doch slechts van gelijke behandeling in bepaalde opzichten, zoals in artikel 10, lid 3, met betrekking tot de huisvesting of in artikel 12 met betrekking tot het onderwijs voor de kinderen. Voorts moet worden opgemerkt, dat in de artikelen 48 tot en met 51 EEG-Verdrag, betreffende het vrije verkeer van werknemers, geen sprake is van een recht om familieleden te laten overkomen. In zoverre gaat verordening nr. 1612/68 van de Raad dus verder dan de in het EEG-Verdrag gestelde minimumnormen. Zulks rechtvaardigt mijns inziens de conclusie van de Nederlandse regering, dat het recht van migrerende werknemers om hun familieleden en andere personen met wie zij een nauwe relatie onderhouden, te laten overkomen, volledig is geregeld in artikel 10 van verordening nr. 1612/68. Het is niet uitgesloten, dat de daaruit voortvloeiende beperking van het recht om zijn partner naar een andere Lid-Staat mee te nemen, een belemmering voor het vrije verkeer kan vormen. Dit geldt ook voor de overige door de Nederlandse regering vermelde punten: de beperking van het kiesrecht en het ontbreken van een aanspraak op onderwijs in de eigen moedertaal voor de kinderen van migrerende arbeiders. Voor een andere opvatting kan evenmin steun worden gevonden in de tot dusver ontwikkelde rechtspraak, ook al heeft — gelijk de Commissie beklemtoont — het Hof daarin een vrij liberaal standpunt ingenomen in het belang van een doeltreffende verwezenlijking van het beginsel van het vrije verkeer. Als ik het juist zie, geldt dit in het bijzonder met betrekking tot het in artikel 7 van verordening nr. 1612/68 gebezigde begrip sociale voordelen, waaraan het Hof een zeer ruime uitlegging heeft gegeven. Gewezen zij op de arresten van 12 februari 1974 (reeds aangehaald, door de Duitse Bundespost toegekende ontheemdingstoelage), 30 september 1975 (zaak 32/75, Cristini, Jurispr. 1975, blz. 1085; goedkoper vervoer per spoor), 12 juli 1984 (zaak 261/83, Castelli, Jurispr. 1984, blz. 3199; gewaarborgd inkomen voor bloedverwanten in opgaande lijn), 27 maart 1985 (zaak 122/84, Scrivner en Cole, Jurispr. 1985, blz. 1027; sociale bijstand) en 11 juli 1985 (zaak 137/84, Mutsch, Jurispr. 1985, blz. 2681; taalgebruik in rechtszaken). Op zijn minst vergelijkbaar met voornoemde zaken is ook zaak 152/82 (arrest van 13.7.1983, Forcheri en Marino, Jurispr. 1983, blz. 2323), waarin het om een aanvullend inschrijvingsgeld voor buitenlandse studenten ging en waarin in verband met het beginsel van gelijke behandeling werd beklemtoond, dat het recht van vrij verkeer niet in enge zin mag worden uitgelegd (r.o. 11). Gelet op de structuur van verordening nr. 1612/68, kunnen problemen zoals in de onderhavige zaak aan de orde zijn, evenwel niet worden opgelost op grond van artikel 7 van deze verordening. Terwijl het in de hiervóór vermelde zaken ging om de afbakening van de rechten van verblijfsgerechtigde werknemers, gaat het in de onderhavige zaak om de afgrenzing van de kring van personen die aanspraak kunnen maken op een medevestigingsrecht. In dit verband kan niet worden aangenomen, dat de Lid-Staten hun handelingsvrijheid in verdergaande mate hebben beperkt dan uit verordening nr. 1612/68 kan worden afgeleid. Daarbij dient nogmaals eraan te worden herinnerd, dat de Lid-Staten bij de bepaling van de kring van personen die een medevestigingsrecht bezitten, verder zijn gegaan dan de hun door het EEG-Verdrag opgelegde minimumverplichting vereiste. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat op dit gebied geen even liberale rechtspraak blijkt te bestaan. Bijgevolg kan de zeer ruime opvatting van de Commissie bezwaarlijk haar rechtvaardiging vinden in het enkele beginsel van gelijke behandeling, noch in de omstandigheid dat in het arrest van 13 februari 1985 (zaak 267/83, Diatta, Jurispr. 1985, blz. 567) in verband met artikel 10 van verordening nr. 1612/68 is beklemtoond, dat de uitdrukking „zich vestigen” niet restrictief mag worden uitgelegd (r.o. 17). Ten slotte moet nog het volgende worden opgemerkt: Indien voor de vraag of partners over een medevestigingsrecht beschikken, van het discriminatieverbod in artikel 7, lid 2, van verordening nr. 1612/68 zou worden uitgegaan, zou dit naar gelang van de betrokken Lid-Staat tot verschillende resultaten kunnen leiden. De regeling in artikel 10 van deze verordening voor personen die zich met een werknemer mogen vestigen, geldt evenwel op eenvormige wijze en in gelijke mate in alle Lid-Staten. Wil men uit artikel 7 van deze verordening een medevestigingsrecht voor partners afleiden, dan kan men zich bijgevolg bezwaarlijk baseren op de structuur van verordening nr. 1612/68. Veeleer moet worden aangenomen, dat de toekenning van een dergelijk recht zou neerkomen op een verruiming van de in artikel 10 van de verordening bedoelde kring van begunstigde personen, iets waartoe wel de Raad bevoegd is, doch niet het Hof.