Partijen

Overwegingen van het arrest

Dictum



Partijen

In zaak T‑59/02,

Archer Daniels Midland Co., gevestigd te Decatur, Illinois (Verenigde Staten), vertegenwoordigd door C. O. Lenz, advocaat, L. Martin Alegi, M. Garcia en M. E. Batchelor, solicitors,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door P. Oliver als gemachtigde,

verweerster,

betreffende, primair, een beroep tot nietigverklaring van artikel 1 van beschikking 2002/742/EG van de Commissie van 5 december 2001 inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (Comp/E-1/36.604 – Citroenzuur) (PB 2002, L 239, blz. 18), voor zover daarbij wordt vastgesteld dat verzoekster inbreuk heeft gemaakt op artikel 81 EG en artikel 53 van de EER-Overeenkomst door deel te nemen aan de beperking van de capaciteiten van de betrokken markt en aan de aanwijzing van een producent die op elk nationaal segment van die betrokken markt de aanzet moest geven tot de prijsverhogingen, een beroep tot nietigverklaring van artikel 3 van die beschikking voor zover het betrekking heeft op verzoekster, en subsidiair, een beroep tot verlaging van de aan haar opgelegde geldboete,

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Derde kamer),

samengesteld als volgt: J. Azizi, kamerpresident, M. Jaeger en F. Dehousse, rechters,

griffier: J. Plingers, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 9 juni 2004,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

Feiten

1. Verzoekster, Archer Daniels Midland Co. (hierna: „ADM”), is de moedermaatschappij van een groep ondernemingen die werkzaam is in de sector van de verwerking van granen en oliehoudende zaden. In 1991 begaf zij zich op de markt voor citroenzuur.

2. Citroenzuur is het acidulente bewaarmiddel dat wereldwijd het meest wordt toegepast. Er bestaan verschillende soorten met velerlei toepassingen, met name in voedingsmiddelen en dranken, in huishouddetergenten en ‑schoonmaakmiddelen, in farmaceutische producten en cosmetica, alsmede in verschillende industriële procedés.

3. In 1995 bedroeg de totale afzet van citroenzuur wereldwijd ongeveer 894,72 miljoen EUR en die in de Europese Economische Ruimte (EER) ongeveer 323,69 miljoen EUR. In 1996 was ongeveer 60 % van de wereldwijde markt voor citroenzuur in handen van de vijf adressaten van de beschikking waarop het onderhavige beroep betrekking heeft, te weten behalve ADM, Jungbunzlauer AG (hierna: „JBL”), F. Hoffmann-La Roche AG (hierna: „HLR”), Haarmann & Reimer Corp. (hierna: „H & R”), een vennootschap die behoort tot de groep Bayer AG (hierna: „Bayer”), en Cerestar Bioproducts BV (hierna: „Cerestar”), tezamen de „betrokken partijen” genoemd.

4. In augustus 1995 werd de Commissie door het Amerikaanse ministerie van Justitie ervan in kennis gesteld dat een onderzoek gaande was betreffende de citroenzuurmarkt. Tussen oktober 1996 en juni 1998 erkenden alle betrokken partijen, waaronder ADM, dat zij aan een kartel hadden deelgenomen. Na een schikking met het Amerikaanse ministerie van Justitie legden de Amerikaanse autoriteiten deze ondernemingen een geldboete op. Bovendien werd aan een aantal schuldig bevonden personen persoonlijk een geldboete opgelegd. Verder werd ook een onderzoek ingesteld in Canada, waar aan een aantal van dezelfde ondernemingen, waaronder ADM, een geldboete werd opgelegd.

5. Op 6 augustus 1997 zond de Commissie op grond van artikel 11 van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81] en [82] van het Verdrag (PB 1962, 13, blz. 204), verzoeken om nadere inlichtingen aan de vier grootste producenten van citroenzuur in de Gemeenschap. In januari 1998 zond de Commissie bovendien verzoeken om inlichtingen aan de belangrijkste afnemers van citroenzuur in de Gemeenschap, en in juni en juli 1998 zond zij wederom verzoeken om nadere inlichtingen aan de belangrijkste producenten van citroenzuur in de Gemeenschap.

6. Naar aanleiding van het eerste verzoek om inlichtingen, dat haar in juli 1998 was toegezonden, nam Cerestar contact op met de Commissie en verklaarde zij tijdens de op 29 oktober 1998 gehouden bijeenkomst dat zij voornemens was mee te werken met de Commissie op basis van de mededeling van de Commissie van 18 juli 1996 betreffende het niet-opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen (PB C 207, blz. 4; hierna: „mededeling inzake medewerking”). Bij dezelfde gelegenheid gaf Cerestar mondeling een beschrijving van de uit het kartel voortvloeiende activiteiten waaraan zij had deelgenomen. Op 25 maart 1999 zond zij de Commissie een schriftelijke verklaring toe waarin haar verklaringen tijdens die bijeenkomst werden bevestigd.

7. Bij brief van 28 juli 1998 verzocht de Commissie JBL opnieuw om inlichtingen, waarop JBL bij brief van 28 september 1998 heeft geantwoord.

8. Tijdens een bijeenkomst van 11 december 1998 verklaarde ADM zich bereid met de Commissie mee te werken, en gaf zij een mondelinge beschrijving van de mededingingsbeperkende activiteiten waaraan zij had deelgenomen. Bij brief van 15 januari 1999 bevestigde ADM haar mondelinge verklaringen.

9. Op 3 maart 1999 zond de Commissie HLR, JBL en Cerestar bijkomende verzoeken om inlichtingen.

10. Op respectievelijk 28 april, 21 mei en 28 juli 1999 verstrekten Bayer, namens H & R, JBL en HLR verklaringen op grond van de mededeling inzake medewerking.

11. Op basis van de haar meegedeelde inlichtingen zond de Commissie op 29 maart 2000 een mededeling van punten van bezwaar aan ADM en aan de andere betrokken partijen wegens schending van artikel 81, lid 1, EG en artikel 53, lid 1, van de overeenkomst betreffende de EER (hierna: „EER-Overeenkomst”). ADM en de andere betrokken partijen zonden schriftelijke opmerkingen in antwoord op de grieven van de Commissie. Geen van die partijen verzocht om een mondelinge hoorzitting, en betwistte ook niet ten gronde de juistheid van de feiten zoals uiteengezet in de mededeling van punten van bezwaar.

12. Op 27 juli 2001 zond de Commissie aan ADM en de andere betrokken partijen bijkomende verzoeken om inlichtingen.

13. Op 5 december 2001 stelde de Commissie beschikking C(2001) 3923 def. vast, inzake een procedure op grond van artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst (Comp/E-1/36.604 – Citroenzuur) (hierna: „beschikking”). De beschikking is bij brief van 17 december 2001 aan ADM meegedeeld.

14. De beschikking bevat met name de volgende bepalingen:

„Artikel 1

[ADM], [Cerestar], [HLR], [H & R], en [JBL] hebben inbreuk gemaakt op artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en op artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst door deel te nemen aan een voortdurende overeenkomst en/of onderling afgestemde feitelijke gedraging in de sector citroenzuur.

De duur van de inbreuk was de volgende:

– in het geval van [ADM], [H & R], [HLR] en [JBL]: van maart 1991 tot mei 1995;

– in het geval van [Cerestar]: van mei 1992 tot mei 1995.

[...]

Artikel 3

Wegens de in artikel 1 genoemde inbreuk worden de volgende geldboeten opgelegd:

a) aan [ADM]: een geldboete van 39,69 miljoen EUR;

b) aan [Cerestar]: een geldboete van 170 000 EUR;

c) aan [HLR]: een geldboete van 63,5 miljoen EUR;

d) aan [H & R]: een geldboete van 14,22 miljoen EUR;

e) aan [JBL]: een geldboete van 17,64 miljoen EUR.”

15. In de punten 80 tot en met 84 van de beschikking gaf de Commissie te kennen dat het kartel betrekking had op de toewijzing van specifieke verkoopquota aan elk lid en op de inachtneming van die quota, de vaststelling van streefprijzen en/of bodemprijzen, de afschaffing van prijskortingen en de uitwisseling van bepaalde informatie over klanten.

16. Voor de berekening van de geldboeten heeft de Commissie in de beschikking gebruikgemaakt van de methode die is uiteengezet in de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd (PB 1998, C 9, blz. 3; hierna: „richtsnoeren”), en van de mededeling inzake medewerking.

17. In de eerste plaats heeft de Commissie het basisbedrag van de geldboete op basis van de zwaarte en de duur van de inbreuk bepaald.

18. Wat de zwaarte van de inbreuk betreft, was de Commissie om te beginnen van mening dat de door de betrokken partijen gepleegde inbreuk, gelet op haar aard, de concrete weerslag ervan op de citroenzuurmarkt in de EER en de omvang van de relevante geografische markt, zeer zwaar was (punt 230 van de beschikking).

19. Vervolgens moest volgens de Commissie rekening worden gehouden met het daadwerkelijke economische vermogen om de mededinging schade toe te brengen, en moest de geldboete op een zodanig niveau worden vastgesteld dat daarvan een voldoende afschrikwekkende werking uitgaat. Derhalve heeft zij de betrokken partijen op basis van hun mondiale omzet uit de verkoop van citroenzuur in het laatste jaar van de inbreuk, namelijk 1995, ingedeeld in drie categorieën, te weten in de eerste categorie, H & R met een marktaandeel op de wereldmarkt van 22 %, in de tweede categorie, ADM en JBL met elk een marktaandeel van [ vertrouwelijk ](1), alsmede HLR met een marktaandeel van 9 % en, in de derde categorie, Cerestar met een wereldwijd marktaandeel van 2,5 %. Op grond daarvan heeft de Commissie de uitgangsbedragen vastgesteld op 35 miljoen EUR voor de onderneming van de eerste categorie, op 21 miljoen EUR voor die van de tweede categorie, en op 3,5 miljoen EUR voor die van de derde categorie (punt 239 van de beschikking).

20. Teneinde te garanderen dat de geldboete een voldoende afschrikkende werking heeft, heeft de Commissie bovendien dit uitgangsbedrag aangepast. Rekening houdend met de omvang en de totale middelen van de betrokken partijen, uitgedrukt in het totaalbedrag van hun wereldwijde omzet, heeft de Commissie een vermenigvuldigingsfactor van 2 toegepast op de voor ADM en HLR bepaalde uitgangsbedragen en van 2,5 op het voor H & R vastgestelde uitgangsbedrag (punten 50 en 246 van de beschikking).

21. Wat de duur van de door elke onderneming gepleegde inbreuk betreft, werd het aldus bepaalde uitgangsbedrag verhoogd met 10 % per jaar, dat wil zeggen met 40 % voor ADM, H & R, HLR en JBL en met 30 % voor Cerestar (punten 249 en 250 van de beschikking).

22. Zo heeft de Commissie het basisbedrag van de geldboeten voor ADM vastgesteld op 58,8 miljoen EUR. De basisbedragen voor Cerestar, HLR, H & R en JBL zijn respectievelijk vastgesteld op 4,55, 58,8, 122,5 en 29,4 miljoen EUR (punt 254 van de beschikking).

23. In de tweede plaats zijn de basisbedragen van de aan ADM en HLR opgelegde geldboeten wegens verzwarende omstandigheden verhoogd met 35 % omdat zij een leidinggevende rol in het kader van het kartel hadden gespeeld (punt 273 van de beschikking).

24. In de derde plaats heeft de Commissie de argumenten van een aantal ondernemingen inzake het bestaan van verzachtende omstandigheden onderzocht en afgewezen (punten 274‑291 van de beschikking).

25. In de vierde plaats heeft de Commissie ingevolge artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 de aldus berekende bedragen voor Cerestar en H & R aangepast zodat zij het maximum van 10 % van de totale omzet van de betrokken partijen niet overschrijden (punt 293 van de beschikking).

26. In de vijfde plaats heeft de Commissie aan Cerestar op grond van deel B van de mededeling inzake medewerking een „zeer aanzienlijke vermindering” (namelijk 90 %) verleend van de geldboete die haar zonder haar medewerking zou zijn opgelegd. Op grond van deel D van die mededeling heeft de Commissie een „belangrijke vermindering” (van 50 %) van de geldboete toegekend aan ADM, (van 40 %) aan JBL, (van 30 %) aan H & R, en (van 20 %) aan HLR (punt 326).

Procesverloop en conclusies van partijen

27. Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 28 februari 2002, heeft ADM het onderhavige beroep ingesteld.

28. Bij ter griffie van het Gerecht op 28 februari 2002 neergelegde afzonderlijke akte heeft ADM verzocht dat bepaalde informatie in de memories en in een aantal bijlagen vertrouwelijk zou worden behandeld.

29. Op rapport van de rechter-rapporteur heeft het Gerecht (Derde kamer) besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan. Het heeft partijen bij wege van maatregelen tot organisatie van de procesgang als bedoeld in artikel 64 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, schriftelijke vragen gesteld waarop zij binnen de gestelde termijnen hebben geantwoord.

30. Partijen zijn ter terechtzitting van 9 juni 2004 in hun pleidooien en hun antwoorden op de vragen van het Gerecht gehoord.

31. ADM concludeert dat het het Gerecht behage:

– artikel 1 van de beschikking nietig te verklaren voor zover daarbij wordt vastgesteld dat zij inbreuk heeft gemaakt op artikel 81 EG en artikel 53 van de EER-Overeenkomst door deel te nemen aan de beperking van de capaciteiten van de betrokken markt en aan de aanwijzing van de producent die op elk nationaal segment van de betrokken markt de aanzet moest geven tot de prijsverhogingen;

– artikel 3 van de beschikking nietig te verklaren voor zover het haar betreft;

– subsidiair, het bedrag van haar geldboete te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

32. De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

– het beroep te verwerpen;

– ADM te verwijzen in de kosten.

In rechte

I – Toepasselijkheid van de richtsnoeren

A – Argumenten van partijen

33. Volgens ADM wijkt de in de richtsnoeren vastgestelde methode voor de berekening van het bedrag van de geldboeten radicaal af van de vroegere praktijk van de Commissie ter zake, die, zoals de Commissie in de beschikking (punt 253) heeft erkend, inhield dat de geldboete werd vastgesteld op grond van een basistarief dat een bepaald percentage was van de omzet op de relevante communautaire markt. Daarentegen voeren de richtsnoeren thans een vast tarief in voor de geldboete, bijvoorbeeld 20 miljoen EUR bij een zeer zware inbreuk, ongeacht de omzet van het betrokken product.

34. ADM merkt op dat de Commissie tijdens de in de onderhavige zaak betrokken periode (1991-1995) volgens die vaste praktijk geldboeten heeft opgelegd waarvan het bedrag over het algemeen tussen 2,5 en 9 % van de omzet uit de verkoop van het relevante product op de communautaire markt lag. Daarentegen zou de toepassing van het uit de richtsnoeren volgende nieuwe beleid leiden tot geldboeten die 10 tot 34 keer hoger zijn dan de geldboeten die op basis van de vroegere praktijk zouden zijn opgelegd.

35. ADM erkent dat de Commissie over een discretionaire bevoegdheid beschikt om de geldboeten te verhogen wanneer het mededingingsbeleid verlangt dat geldboeten met meer afschrikkende werking worden opgelegd. Door echter een geldboete op te leggen die 10 tot 34 keer hoger is dan het bedrag dat zij volgens de vroegere praktijk zou hebben vastgesteld, heeft de Commissie die beoordelingsmarge kennelijk overschreden. Anders dan de Commissie stelt, vindt die conclusie steun in het arrest van het Gerecht van 20 maart 2002, Lögstör Rör/Commissie (T‑16/99, Jurispr. blz. II‑1633, punt 237). Zij wijst er namelijk op dat het Gerecht in dat arrest de mogelijkheid voor de Commissie om het niveau van de geldboeten binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen afhankelijk heeft gesteld van de voorwaarde dat dit noodzakelijk is ter verzekering van de uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid. De Commissie heeft evenwel noch in de beschikking noch in haar memories een rechtvaardigingsgrond aangevoerd of bewijs geleverd waaruit bleek dat de uitvoering van dat beleid het noodzakelijk maakte geldboeten op te leggen die 10 tot 34 keer hoger waren dan die welke uit de vroegere praktijk voortvloeiden. Verder merkt zij op dat de Commissie in de zaak die tot het aangehaalde arrest heeft geleid alsmede in alle andere zaken betreffende het kartel inzake buizen voor afstandsverwarming, behalve die inzake de vennootschap ABB (arrest Gerecht van 20 maart 2002, ABB Asea Brown Boveri/Commissie, T‑31/99, Jurispr. blz. II‑1881), geldboeten heeft opgelegd van een vergelijkbaar niveau als dat wat tijdens de toepassing van de vroegere praktijk van de Commissie gangbaar was. Immers, zo stelt zij, de bij dat kartel betrokken ondernemingen werden slechts veroordeeld tot geldboeten die 3 tot 14 % van de betrokken verkoop bedroegen, en zelfs aan ABB werd slechts een geldboete ten bedrage van 44 % van haar omzet opgelegd.

36. Volgens ADM moet het voor de ondernemingen mogelijk zijn in voorzienbare omstandigheden actief te zijn. Overeenkomstig de richtsnoeren (eerste alinea) is de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van de geldboeten verplicht een samenhangend, niet-discriminerend beleid in acht te nemen. ADM stelt zich op het standpunt dat het ontbreken van rechtszekerheid bij de bepaling van de geldboeten in tegenspraak is met een effectieve uitvoering van de afschrikkende werking van een geldboete. Voor de effectieve individuele afschrikkende werking van een geldboete is het noodzakelijk dat de ondernemingen van tevoren de toepasselijke sancties kennen. Zij merkt op dat een algehele amnestie of een doeltreffend clementiebeleid vergt dat de sancties in geval van niet-medewerking van tevoren duidelijk vaststaan. Op dezelfde wijze is het onredelijk een constante staat van onzekerheid te laten bestaan met betrekking tot de hoogte van de geldboeten die bij schending van de mededingingsregels kunnen worden opgelegd, met name wegens de aanzienlijke tijd die de onderzoeken van dergelijke inbreuken vergen. Bijgevolg vereist het rechtszekerheidsbeginsel dat de benadering van de Commissie bij de berekening van de geldboeten op grond van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17 met voldoende mate van zekerheid kan worden voorspeld.

37. ADM voegt eraan toe dat uit de handleiding bij de richtsnoeren van de Sentencing Commission van de Verenigde Staten [punt 1 B 1.11(b)(1); hierna: „Amerikaanse richtsnoeren”] en uit een uitspraak van een federaal hof van beroep [arrest United States v. Kimler, 167 F. 3d 889 (5th Circ. 1999)] blijkt, dat de retroactieve toepassing van nieuwe richtsnoeren inzake geldboeten door de regel ex post facto in de grondwet van de Verenigde Staten verboden is, wanneer als gevolg daarvan een zwaardere sanctie wordt opgelegd dan die welke gold op het tijdstip dat de inbreuk werd gepleegd.

38. De retroactieve toepassing van het in de richtsnoeren bedoelde nieuwe beleid op een inbreuk die, zoals in casu, vóór de bekendmaking daarvan is gepleegd en die tot gevolg heeft dat aan ADM een zoveel hogere geldboete wordt opgelegd dan het niveau van de volgens de vroegere praktijk opgelegde geldboeten, zulks zonder dat die afwijking noodzakelijk is ter verzekering van de naleving van het beleid inzake het mededingingsrecht, schendt volgens ADM dus het rechtszekerheidsbeginsel en is onrechtmatig.

39. ADM stelt voorts dat de toepassing van de richtsnoeren in strijd is met het beginsel van gelijke behandeling, aangezien zij ertoe leidt dat ondernemingen die een inbreuk op het mededingingsrecht hebben gepleegd, worden gedifferentieerd, niet naar het tijdstip waarop de inbreuk is gepleegd, maar naar het tijdstip waarop de beschikking wordt gegeven, dat willekeurig door de Commissie wordt bepaald. Als voorbeeld vermeldt ADM dat aan de ondernemingen, bedoeld in beschikking 97/624/EG van de Commissie van 14 mei 1997 inzake een procedure op grond van artikel [82] van het EG-Verdrag (IV/34.621, 35.059/F‑3 – Irish Sugar plc) (PB L 258, blz. 1), en in beschikking 94/210/EG van de Commissie van 29 maart 1994 inzake een procedure betreffende de toepassing van de artikelen [81] en [82] van het EG-Verdrag (IV/33.941 – HOV-SVZ/MCN) (PB LK 104, blz. 34), een geldboete is opgelegd van slechts 6,8 % respectievelijk 5 % van hun omzet op de relevante markt, terwijl de betrokken inbreuken uit dezelfde periode dateerden als het citroenzuurkartel.

40. De Commissie concludeert tot afwijzing van de middelen.

B – Beoordeling door het Gerecht

41. Het Gerecht herinnert er om te beginnen aan dat het beginsel dat strafbepalingen geen terugwerkende kracht mogen hebben, dat in artikel 7 van het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, als grondrecht is erkend, een algemeen beginsel van gemeenschapsrecht is dat bij de oplegging van geldboeten wegens inbreuk op de mededingingsregels in acht moet worden genomen, en dat dit beginsel vereist dat de opgelegde sancties overeenstemmen met die welke ten tijde van de inbreuk waren bepaald (arrest Hof van 28 juni 2005, Dansk Rørindustri/Commissie, C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P–C‑208/02 P en C‑213/02 P, Jurispr. blz. I‑5425, punt 202; arresten Gerecht van 20 maart 2002, LR AF 1998/Commissie, T‑23/99, Jurispr. blz. II‑1705, punten 218‑221, en 9 juli 2003, Archer Daniels Midland en Archer Daniels Midland Ingredients/Commissie, T‑224/00, Jurispr. blz. II‑2597, punt 39).

42. Vervolgens is het Gerecht van oordeel dat de vaststelling van richtsnoeren die het algemene mededingingsbeleid van de Commissie inzake geldboeten kunnen wijzigen, in beginsel onder de werkingssfeer van het verbod van terugwerkende kracht kan vallen.

43. De richtsnoeren kunnen immers rechtsgevolgen sorteren. Die rechtsgevolgen vloeien niet voort uit een eigen regelgevende kracht van de richtsnoeren maar uit de vaststelling en bekendmaking daarvan door de Commissie. Die vaststelling en bekendmaking van de richtsnoeren leiden tot een zelfbeperking van de beoordelingsbevoegdheid van de Commissie, die niet daarvan kan afwijken zonder dat hieraan in voorkomend geval een sanctie wordt verbonden wegens schending van algemene rechtsbeginselen als het gelijkheids‑, het vertrouwens‑ en het rechtszekerheidsbeginsel (zie in die zin arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punten 209‑212).

44. Voorts vallen de richtsnoeren als instrument van mededingingsbeleid binnen de werkingssfeer van het verbod van terugwerkende kracht, zoals ook het geval is met de nieuwe jurisprudentiële uitlegging van een bepaling waarbij een inbreuk wordt omschreven, volgens de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens betreffende artikel 7, lid 1, van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (zie met name EHRM, arresten S.W. en C.R. v. Verenigd Koninkrijk van 22 november 1995, serie A nrs. 335-B en 335-C, §§ 34‑36 en §§ 32‑34; Cantoni v. Frankrijk van 15 november 1996, Recueil des arrêts et décisions 1996-V, §§ 29‑32, en Coëme e.a. v. België van 22 juni 2000, Recueil des arrêts et décisions 2000-VII, § 145), volgens welke laatstgenoemde bepaling in de weg staat aan de retroactieve toepassing van een nieuwe uitlegging van een bepaling waarbij een inbreuk wordt omschreven. Volgens die rechtspraak is zulks met name het geval wanneer het gaat om een jurisprudentiële uitlegging waarvan het resultaat redelijkerwijs niet kon worden voorzien toen de inbreuk werd gepleegd, met name gelet op de uitlegging die toentertijd werd gehanteerd in de rechtspraak betreffende de wettelijke bepaling in kwestie. Gepreciseerd zij echter dat uit dezelfde rechtspraak volgt dat de strekking van het begrip voorzienbaarheid grotendeels afhankelijk is van de inhoud van de betrokken bepaling, de door die bepaling bestreken materie en het aantal en de hoedanigheid van de adressaten ervan. Zo belet de voorzienbaarheid van de wet niet dat de betrokkene deskundig advies moet inwinnen om in een mate die in de gegeven omstandigheden redelijk is, de mogelijke gevolgen van een bepaalde handeling te kunnen beoordelen. Meer bepaald is dit op grond van het arrest Cantoni v. Frankrijk (reeds aangehaald, § 35), vooral het geval voor beroepsbeoefenaren, die gewoon zijn bij de uitoefening van hun beroep grote voorzichtigheid aan de dag te moeten leggen. Van hen mag dus worden verwacht dat zij grote zorg besteden aan de beoordeling van het daaraan verbonden risico (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punten 215‑223).

45. Gelet op het voorgaande, moet dus worden nagegaan of de wijziging bestaande in de vaststelling van de richtsnoeren redelijkerwijs kon worden voorzien toen de betrokken inbreuken werden gepleegd.

46. Dienaangaande moet worden vastgesteld dat de belangrijkste vernieuwing die de richtsnoeren hebben aangebracht, erin bestaat dat bij de berekening wordt uitgegaan van een basisbedrag dat wordt vastgesteld binnen bepaalde grenzen die zijn bepaald in de richtsnoeren en die de verschillende zwaarte van de inbreuken weerspiegelen, maar die als zodanig niets van doen hebben met de relevante omzet. Deze methode berust dus in wezen op een, zij het relatieve en soepele, tarifering van de geldboeten (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punt 225).

47. Vervolgens zij eraan herinnerd dat het feit dat de Commissie in het verleden voor sommige soorten inbreuken geldboeten van een bepaald niveau heeft opgelegd, haar niet kan verhinderen dit niveau binnen de in verordening nr. 17 gestelde grenzen te verhogen, indien dit noodzakelijk is ter uitvoering van het communautaire mededingingsbeleid; voor een doeltreffende toepassing van de communautaire mededingingsregels moet de Commissie het niveau van de geldboeten juist op elk moment aan de eisen van dit beleid kunnen aanpassen (zie in die zin arresten Hof Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punt 227; 7 juni 1983, Musique diffusion française e.a./Commissie, 100/80–103/80, Jurispr. blz. 1825, punt 109, en 2 oktober 2003, Aristrain/Commissie, C‑196/99 P, Jurispr. blz. I‑11005, punt 81; arresten Gerecht van 10 maart 1992, Solvay/Commissie, T‑12/89, Jurispr. blz. II‑907, punt 309, en 14 mei 1998, Europa Carton/Commissie, T‑304/94, Jurispr. blz. II‑869, punt 89; arrest Archer Daniels Midland en Archer Daniels Midland Ingredients/Commissie, punt 41 supra, punt 56).

48. Daaruit volgt dat ondernemingen die betrokken zijn bij een administratieve procedure waarin geldboeten kunnen worden opgelegd, geen gewettigd vertrouwen kunnen hebben in het feit dat de Commissie het vroeger gehanteerde niveau van de geldboeten niet zal overschrijden, noch in een methode van berekening van de geldboeten (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punt 228).

49. Derhalve moeten die ondernemingen rekening houden met de mogelijkheid dat de Commissie steeds kan beslissen om de geldboeten op een hoger niveau te brengen dan in het verleden het geval was. Dit geldt niet enkel wanneer de Commissie het niveau van de geldboeten verhoogt door geldboeten vast te stellen in individuele beschikkingen, maar ook wanneer die verhoging plaatsvindt doordat op bepaalde gevallen gedragsregels van algemene strekking als de richtsnoeren worden toegepast (arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punten 229 en 230).

50. ADM voert derhalve in wezen ten onrechte aan dat de verhoging van het niveau van de geldboeten door de Commissie in het kader van het kartel kennelijk onevenredig is in vergelijking met het doel dat erin bestaat de uitvoering van het mededingingsbeleid te verzekeren.

51. Evenzo kan de door ADM aangevoerde omstandigheid – zo deze al komt vast te staan – dat de toepassing van het nieuwe beleid zou leiden tot geldboeten waarvan de bedragen 10 tot 34 keer hoger zijn dan die welke op basis van de vroegere praktijk zouden zijn opgelegd, geen schending van het verbod van terugwerkende kracht opleveren. Immers, met name gelet op de in punt 44 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, diende het voor ADM redelijkerwijs voorzienbaar te zijn dat de Commissie het algemene niveau van de geldboeten op elk moment in het kader van de uitvoering van een ander mededingingsbeleid kon herzien. ADM had derhalve redelijkerwijs die verhoging – gesteld dat er inderdaad sprake is van een verhoging – moeten kunnen voorzien toen de inbreuken werden gepleegd.

52. Ten slotte, voor zover ADM van mening is dat het ter verzekering van een afschrikkende werking van de geldboeten noodzakelijk is dat de ondernemingen van tevoren de hoogte kennen van de geldboeten die zij kunnen verwachten indien zij inbreuken op de mededingingsregels plegen, volstaat het erop te wijzen dat de afschrikkende werking van de geldboeten geenszins veronderstelt dat de ondernemingen van tevoren de precieze hoogte van de geldboete kennen die zij wegens een bepaald mededingingsverstorend gedrag kunnen verwachten.

53. Met betrekking tot de schending van het door ADM aangevoerde gelijkheidsbeginsel zij erop gewezen dat reeds is beslist, dat het feit dat de geldboete van ADM is berekend op basis van de in de richtsnoeren beschreven methode, niet kan betekenen dat zij is gediscrimineerd ten opzichte van ondernemingen die in dezelfde periode inbreuken op de communautaire mededingingsregels hebben gepleegd, maar die om redenen in verband met het tijdstip waarop de inbreuk is ontdekt, of met het verloop van de tegen hen ingeleide administratieve procedure, vóór de vaststelling of de bekendmaking van de richtsnoeren zijn veroordeeld (zie in die zin arrest Archer Daniels Midland en Archer Daniels Midland Ingredients/Commissie, punt 41 supra, punten 69‑73; arrest Gerecht van 12 juli 2001, Tate & Lyle e.a./Commissie, T‑202/98, T‑204/98 en T‑207/98, Jurispr. blz. II‑2035, punten 118 en 119).

54. Bijgevolg dient de grief betreffende schending van het gelijkheidsbeginsel te worden afgewezen.

II – Invloed van de reeds in andere landen opgelegde geldboeten

A – Argumenten van partijen

55. Volgens ADM heeft de Commissie, door haar weigering om de geldboeten die reeds in de Verenigde Staten en Canada aan ADM waren opgelegd, in mindering te brengen op de bij de beschikking opgelegde geldboete, het verbod van cumulatie van sancties voor eenzelfde inbreuk geschonden. Volgens het arrest van het Hof van 14 december 1972, Boehringer/Commissie (7/72, Jurispr. blz. 1281), is de Commissie verplicht een door de autoriteiten van een derde land opgelegde straf in mindering te brengen, indien door de Commissie en door deze autoriteiten voor dezelfde feiten maatregelen zijn genomen tegen de verzoekende onderneming. Dat is in casu precies het geval aangezien, anders dan in de zaak waarin het arrest Boehringer/Commissie is gewezen, het door de Amerikaanse en de Canadese autoriteiten bestrafte kartel volgens verzoekster qua voorwerp, plaats en duur hetzelfde was als het kartel waarvoor een sanctie was opgelegd door de Commissie, die zich overigens op het door de Amerikaanse autoriteiten verzamelde bewijsmateriaal had gebaseerd.

56. ADM is het niet eens met de vaststelling in de beschikking dat de in de Verenigde Staten en Canada opgelegde geldboeten uitsluitend rekening hielden met de mededingingsverstorende gevolgen van het kartel binnen deze rechtsgebieden (punt 333 van de beschikking). Uit het vonnis dat op 15 oktober 1996 in de Verenigde Staten tegen ADM is gewezen, blijkt volgens haar integendeel dat het gewraakte kartel een mondiale omvang had en de handel „in de Verenigde Staten en elders” belemmerde. Verder was de opgelegde geldboete bijzonder hoog wegens de geografische omvang van de inbreuk. Ook in de procedure in Canada werd specifiek rekening gehouden met het feit dat het een mondiaal kartel betrof.

57. Zelfs indien de verklaring van de Commissie juist is, is het feit dat andere autoriteiten slechts met de lokale effecten van een inbreuk rekening hebben gehouden, volgens haar hoe dan ook irrelevant voor de toepassing van het verbod van cumulatie van sancties. Volgens het arrest Boehringer/Commissie, punt 55 supra, is ter zake immers enkel relevant dat dezelfde gedragingen ten laste worden gelegd. Deze benadering wordt bevestigd door de praktijk van de Commissie zelf, die in een beschikking van 1983 de geldboete van ondernemingen die aan een kartel hadden deelgenomen, heeft verminderd met de door de Duitse autoriteiten reeds vastgestelde geldboete, hoewel zij slechts uitspraak deed over de aspecten van het kartel die geen verband hielden met Duitsland [zie beschikking 83/546/EEG van de Commissie van 17 oktober 1983 inzake een procedure op grond van artikel [81] van het EEG-Verdrag (IV/30.064 – gietijzeren en ‑stalen walsen) (PB L 317, blz. 1)].

58. Volgens ADM heeft de Commissie bij de bepaling van het bedrag van de geldboete geen rekening gehouden met het feit dat de geldboeten en de schadevergoeding waartoe zij reeds in derde landen was veroordeeld, volstonden om haar van elke nieuwe inbreuk op het mededingingsrecht te weerhouden. ADM zou dus reeds voldoende zijn gestraft.

59. Bovendien, aldus ADM, concludeert de Commissie ten onrechte dat de door haar betaalde schadevergoeding in het kader van de in de Verenigde Staten en Canada gevoerde procedures zuiver een compensatie is. Die bij wege van schikking betaalde schadevergoeding is namelijk vastgesteld met inachtneming van de vorderingen van de betrokken afnemers tot drievoudige schadevergoeding („triple damages”). Daarom ging die schadevergoeding verder dan een zuiver compenserend bedrag en omvatte zij een strafrechtelijk element. Bijgevolg had de Commissie rekening moeten houden met die bedragen van strafrechtelijke aard volgens het beginsel dat voor dezelfde inbreuk niet tweemaal een sanctie kan worden opgelegd.

60. De Commissie concludeert tot afwijzing van het middel.

B – Beoordeling door het Gerecht

61. Er zij aan herinnerd dat het beginsel ne bis in idem verbiedt om een persoon voor eenzelfde onrechtmatige gedraging meer dan één keer te bestraffen ter bescherming van hetzelfde rechtsgoed. De toepassing van dit beginsel is afhankelijk van drie cumulatieve voorwaarden, te weten de feiten, de overtreder en het beschermde rechtsgoed moeten dezelfde zijn (zie in die zin arrest Hof van 7 januari 2004, Aalborg Portland e.a./Commissie, C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P en C‑219/00 P, Jurispr. blz. I‑123, punt 338).

62. In de communautaire rechtspraak is derhalve erkend dat er tegen een onderneming wegens eenzelfde inbreuk twee parallelle procedures kunnen worden gevoerd en dat dus een dubbele sanctie kan worden opgelegd, de ene door de bevoegde autoriteit van de betrokken lidstaat, de andere door de Gemeenschap, voor zover met deze procedures verschillende doeleinden worden nagestreefd en de geschonden bepalingen niet dezelfde zijn (arrest Hof van 13 februari 1969, Wilhelm e.a., 14/68, Jurispr. blz. 1, punt 11; arresten Gerecht van 6 april 1995, Tréfileurope/Commissie, T‑141/89, Jurispr. blz. II‑791, punt 191, en 6 april 1995, Sotralentz/Commissie, T‑149/89, Jurispr. blz. II‑1127, punt 29).

63. Bijgevolg kan het beginsel ne bis in idem a fortiori geen toepassing vinden in een geval als het onderhavige, waar de door de Commissie en door de Amerikaanse en de Canadese autoriteiten gevoerde procedures en opgelegde sancties vanzelfsprekend niet dezelfde doeleinden nastreven. In het eerste geval gaat het er immers om te voorkomen dat de mededinging op het grondgebied van de Europese Unie of in de EER wordt vervalst, terwijl in het tweede geval de bescherming van de Amerikaanse of de Canadese markt wordt nagestreefd (zie in die zin arrest Gerecht van 29 april 2004, Tokai Carbon e.a./Commissie, T‑236/01, T‑239/01, T‑244/01, T‑246/01, T‑251/01 en T‑252/01, Jurispr. blz. II‑1181, punt 134, en aldaar aangehaalde rechtspraak). Voor de toepassing van het beginsel ne bis in idem moet het beschermde rechtsgoed hetzelfde zijn, aan welke voorwaarde dus niet is voldaan.

64. Derhalve beroept ADM zich in casu ten onrechte op het beginsel ne bis in idem.

65. Aan die conclusie wordt niet afgedaan door het door ADM aangevoerde arrest Boehringer/Commissie (punt 55 supra). In die zaak immers heeft het Hof niet verklaard dat de Commissie een door de autoriteiten van een derde land opgelegde straf in mindering moest brengen, indien door de Commissie en door deze autoriteiten tegen de verzoekende onderneming wegens dezelfde feiten maatregelen werden genomen, maar enkel dat die vraag zou worden beantwoord wanneer deze aan de orde zou zijn (arrest Boehringer/Commissie, punt 55 supra, punt 3).

66. Zelfs gesteld dat het billijkheidsbeginsel de Commissie in bepaalde bijzondere omstandigheden kan dwingen rekening te houden met de door de autoriteiten van derde landen opgelegde sancties wanneer daarmee ook een gedraging op het grondgebied van de Gemeenschap wordt gestraft, moet worden vastgesteld dat ADM nog steeds niet aantoont dat dit in casu het geval is, en dat de Amerikaanse en de Canadese autoriteiten het kartel hebben gestraft voor zover het betrekking had op het grondgebied van de Gemeenschap of van de EER.

67. Immers, uit de enkele verwijzing in de schikking met de Amerikaanse autoriteiten naar het feit dat het kartel betrekking had „op de Verenigde Staten en elders”, blijkt niet dat de Amerikaanse autoriteiten bij de berekening van het bedrag van de geldboete rekening hebben gehouden met de toepassing of de gevolgen van het kartel buiten het Amerikaanse grondgebied, en in het bijzonder in de EER (zie in die zin arrest Tokai Carbon e.a./Commissie, punt 63 supra, punt 143).

68. Ook wat het hoge bedrag van de geldboete wegens de geografische omvang van de inbreuk betreft, moet ervan worden uitgegaan dat die loutere stelling niet volstaat om aan te tonen dat de weerslag van het kartel op de EER-markt in aanmerking is genomen.

69. Wat de schikking met de Canadese autoriteiten betreft, levert ADM geen enkel bewijs voor het feit dat die autoriteiten bij de bepaling van het bedrag van de geldboete het oog hadden op de toepassing of de gevolgen van het kartel buiten dat land, en in het bijzonder die in de EER. De verwijzing door de Canadese autoriteiten naar de mondiale omvang van het kartel, waarop ADM zich heeft beroepen, diende uitsluitend ertoe om de omvang van het kartel op de gehele Canadese markt te bepalen.

70. Met betrekking tot de afschrikkende werking van de reeds opgelegde geldboeten en de schadevergoeding, waaronder de drievoudige schadevergoeding die geen compensatie vormt, herinnert het Gerecht eraan, dat de bevoegdheid van de Commissie om geldboeten op te leggen aan ondernemingen die opzettelijk of uit onachtzaamheid inbreuk maken op artikel 81, lid 1, EG of artikel 82 EG, een van de middelen is die ter beschikking van de Commissie zijn gesteld om de haar door het gemeenschapsrecht toevertrouwde toezichthoudende taak te kunnen uitoefenen. Deze taak omvat de verplichting om een algemeen beleid te voeren dat erop gericht is, op het gebied van de mededinging toepassing te geven aan de door het Verdrag vastgelegde beginselen en het gedrag van de ondernemingen in overeenstemming met deze beginselen te sturen (arrest Musique diffusion française e.a./Commissie, punt 47 supra, punt 105).

71. Daaruit volgt dat de Commissie de bevoegdheid heeft om het bedrag van de geldboete vast te stellen met het oog op een versterking van de afschrikkende werking ervan, wanneer bepaalde soorten inbreuken – wegens de winst die sommige van de betrokken ondernemingen daarmee kunnen behalen – nog steeds betrekkelijk veel voorkomen, hoewel de onwettigheid ervan reeds bij het begin van het communautaire mededingingsbeleid is vastgesteld (arrest Musique diffusion française e.a./Commissie, punt 47 supra, punt 108).

72. ADM kan niet met succes aanvoeren, dat in haar geval afschrikking niet nodig was omdat zij in derde landen reeds voor dezelfde feiten gerechtelijk was veroordeeld. Immers, het door de Commissie nagestreefde doel van afschrikking heeft betrekking op het gedrag van de ondernemingen binnen de Gemeenschap of de EER. Bijgevolg kan de afschrikkende werking van een geldboete die wegens schending van de communautaire mededingingsregels aan ADM wordt opgelegd, niet uitsluitend worden bepaald op basis van haar bijzondere situatie, en evenmin op basis van de mate waarin zij de mededingingsregels van derde landen buiten de EER heeft nageleefd (zie in die zin arrest Tokai Carbon e.a./Commissie, punt 63 supra, punten 146 en 147).

73. Derhalve dient het middel dat geen rekening is gehouden met de in andere landen opgelegde geldboeten, te worden afgewezen.

III – Zwaarte van de inbreuk

A – Inleiding

74. Volgens ADM heeft de Commissie de zwaarte van de inbreuk in het kader van de berekening van de geldboete onjuist beoordeeld. In dit verband zijn de volgende middelen aangevoerd: 1) niet of onvoldoende inaanmerkingneming van de omzet uit de verkoop van het relevante product; 2) toepassing van een vermenigvuldigingsfactor op het uitgangsbedrag, en 3) concrete weerslag van het kartel op de markt.

75. Alvorens een uitspraak te doen over de gegrondheid van de verschillende in die context aangevoerde middelen, moet een samenvatting worden gegeven van de methode die de Commissie in het onderhavige geval heeft gevolgd met betrekking tot de beoordeling en de inaanmerkingneming van de zwaarte van de inbreuk, zoals deze uit de punten van de beschikking naar voren komt.

76. Blijkens de beschikking heeft de Commissie zich voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk om te beginnen op het standpunt gesteld dat de betrokken partijen een zeer zware inbreuk hadden gepleegd, gelet op haar aard, de concrete weerslag ervan op de citroenzuurmarkt en de omvang van de betrokken geografische markt, te weten de gehele EER (punten 204‑232 van de beschikking).

77. Vervolgens moest volgens de Commissie op de betrokken partijen een gedifferentieerde behandeling worden toegepast „teneinde rekening te houden met het werkelijke economische vermogen van de inbreukplegers de mededinging in een mate van betekenis schade toe te brengen, alsmede de geldboete op een zodanig niveau vast te stellen dat er een voldoende afschrikwekkende werking van uitgaat”. In die context heeft de Commissie verklaard dat zij rekening zou houden met het specifieke gewicht van elke onderneming, en derhalve met de werkelijke invloed van het inbreukmakende gedrag ervan op de mededinging (punten 233 en 234 van de beschikking).

78. Voor de beoordeling van die factoren heeft de Commissie ervoor gekozen uit te gaan van de mondiale omzet van de betrokken partijen uit de verkoop van citroenzuur in het laatste jaar van de inbreuk, namelijk 1995. De Commissie was in die context van mening dat de citroenzuurmarkt een mondiale markt was, zodat „deze cijfers het beste beeld [geven] van het vermogen van de deelnemende ondernemingen om andere marktpartijen in de gemeenschappelijke markt en/of de EER schade van betekenis toe te brengen” (punt 236 van de beschikking). De Commissie voegde daaraan toe dat die methode steun vond in het feit dat het om een mondiaal kartel ging, dat meer in het bijzonder ten doel had de markten wereldwijd onderling te verdelen. Bovendien gaf de wereldwijde omzet van een partij bij het kartel ook een idee van haar bijdrage aan de doeltreffendheid van het kartel in zijn geheel of, omgekeerd, van het gebrek aan stabiliteit van het kartel ingeval zij niet zou hebben deelgenomen (punt 236 van de beschikking).

79. Op basis daarvan heeft de Commissie besloten de ondernemingen in te delen in drie categorieën: in de eerste categorie deelde zij H & R in onder verwijzing naar het feit dat deze „de grootste marktdeelnemer [was] met een wereldwijd marktaandeel van 22 %”. In de tweede categorie deelde zij ADM, JBL en HLR in en gaf zij aan dat de eerste twee volgden „met elk [ vertrouwelijk ]”, en dat het marktaandeel van laatstgenoemde 9 % bedroeg. In een derde categorie ten slotte deelde zij Cerestar in, op grond dat die onderneming „de kleinste marktdeelnemer” was met een marktaandeel van 2,5 % in 1995. De Commissie heeft derhalve een uitgangsbedrag van 35 miljoen EUR vastgesteld voor H & R, van 21 miljoen EUR voor ADM, JBL en HLR, en van 3,5 miljoen EUR voor Cerestar (punten 237‑239 van de beschikking).

80. Teneinde te garanderen dat van de geldboete een voldoende afschrikkende werking uitgaat, heeft de Commissie ten slotte dit uitgangsbedrag op basis van de omvang en de totale middelen van de betrokken partijen aangepast. Zo heeft de Commissie een vermenigvuldigingsfactor van 2 (dus een verhoging van 100 %) toegepast op het voor ADM bepaalde uitgangsbedrag, dat dus daarmee tot 42 miljoen EUR werd verhoogd, en een vermenigvuldigingsfactor van 2,5 (dus een verhoging van 150 %) op het voor H & R vastgestelde uitgangsbedrag, dat daarmee op 87,5 miljoen EUR werd gebracht (punten 240‑246 van de beschikking).

B – Niet-inaanmerkingneming van de omzet uit de verkoop van het relevante product

1. Argumenten van partijen

81. ADM verwijt de Commissie dat zij voor de berekening van het basisbedrag van de geldboete geen of onvoldoende rekening heeft gehouden met haar omzet uit de verkoop van het relevante product.

82. ADM voert om te beginnen aan dat blijkens de rechtspraak van het Gerecht de met het betrokken product behaalde omzet een belangrijk element bij de berekening van de geldboeten is (arresten Gerecht van 14 juli 1994, Parker Pen/Commissie, T‑77/92, Jurispr. blz. II‑549, punten 92‑95; 8 oktober 1996, Compagnie maritime belge transports e.a./Commissie, T‑24/93–T‑26/93 en T‑28/93, Jurispr. blz. II‑1201, punt 233; 21 oktober 1997, Deutsche Bahn/Commissie, T‑229/94, Jurispr. blz. II‑1689, punt 127, en 14 mei 1998, SCA Holding/Commissie, T‑327/94, Jurispr. blz. II‑1373, punt 176).

83. Volgens ADM is de inaanmerkingneming van de met het relevante product in de EER behaalde omzet een passende basis voor de beoordeling van de inbreuken op de mededinging op de relevante productmarkt in de Gemeenschap, alsmede het relatieve belang van de deelnemers aan het kartel uit het oogpunt van de relevante producten. Die conclusie vindt steun in de rechtspraak van het Gerecht (arrest Europa Carton/Commissie, punt 47 supra, punt 126, en arrest Gerecht van 14 mei 1998, KNP BT/Commissie, T‑309/94, Jurispr. blz. II‑1007, punt 108, in hogere voorziening bevestigd bij arrest Hof van 16 november 2000, KNP BT/Commissie, C‑248/98 P, Jurispr. blz. I‑9641).

84. Bovendien bevestigt volgens ADM het arrest LR AF 1998/Commissie, punt 41 supra, dat de onevenredige inaanmerkingneming van de totale omvang van een onderneming voor de vaststelling van de geldboete onrechtmatig is.

85. ADM beroept zich ook op het feit dat de Commissie zich in haar beschikkingspraktijk van de laatste jaren betreffende op het onderhavige geval gelijkende zaken [beschikking 94/601/EG van de Commissie van 13 juli 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (IV/C/33.833 – Karton) (PB L 243, blz. 1); beschikking 94/815/EG van de Commissie van 30 november 1994 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag (zaak IV/33.126 en 33.322 – Cement) (PB L 343, blz. 1); beschikking 86/398/EEG van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.149 – Polypropyleen) (PB L 230, blz. 1); beschikking 89/515/EEG van de Commissie van 2 augustus 1989 inzake een procedure op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/31.553 – Betonstaalmatten) (PB L 260, blz. 1), en beschikking 94/215/EGKS van de Commissie van 16 februari 1994 inzake een procedure op grond van artikel 65 van het EGKS-Verdrag betreffende overeenkomsten en onderling samenhangende gedragingen van Europese balkenproducenten (PB L 116, blz. 1)], zelf heeft gebaseerd op de omvang van de met het relevante product op de communautaire markt behaalde verkoop, zoals zij overigens in de beschikking heeft erkend (punt 253). Zij merkt op dat de Commissie, door zich in die beschikkingen op dat berekeningscriterium te baseren, geldboeten heeft vastgesteld die 2,5 tot 9 % van de door de betrokken partijen met het betrokken product behaalde omzet bedroegen. ADM wijst erop dat de Commissie, indien zij dat berekeningscriterium ook in het onderhavige geval had gehanteerd, haar een geldboete tussen 1,15 en 4,14 miljoen EUR had moeten opleggen. Door zich niet aan dat berekeningscriterium te houden, heeft de Commissie haar in casu geldboeten opgelegd die 10 tot 34 keer hoger zijn dan het bedrag dat zij op die basis zou hebben opgelegd.

86. ADM is van mening dat de Commissie eveneens ten onrechte opmerkt dat zij rekening heeft gehouden met de omzet van de betrokken partijen door hen in te delen in drie categorieën naar gelang van het belang van hun marktaandeel op de wereldwijde citroenzuurmarkt (punt 236). Volgens ADM had de Commissie ook rekening moeten houden met de beperkte waarde van de verkoop van citroenzuur in de EER in 1995.

87. Ten eerste is de Commissie, zoals zij zelf erkent, immers verplicht de zwaarte van de inbreuk en derhalve het niveau van de geldboete te bepalen op basis van de gevolgen voor de EER. In dit verband is het door de Commissie in punt 236 van de beschikking aangevoerde argument dat in die context de mondiale omzet moest worden toegepast aangezien het kartel tot doel had „concurrerende reserves te weren van de EER-markt”, ongegrond. In de beschikking wordt niet verklaard dat de partijen waren overeengekomen leveranties van de EER-markt te weren. ADM wijst erop dat het kartel op wereldwijde basis quota had vastgesteld (punten 97‑101 van de beschikking) en dat er geen afzonderlijke quota voor Europa waren. In een kartel dat de consumenten van de EER raakt, is de schade voor die consumenten dezelfde, ongeacht of het kartel zich al dan niet buiten de EER uitstrekt. Dienaangaande zou er geen verschil moeten zijn in de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk en de bepaling van de opgelegde geldboete.

88. Ten tweede is de beschikkingspraktijk van de Commissie onsamenhangend. Immers, in de zaken „Naadloze stalen buizen” [beschikking 2003/382/EG van de Commissie van 8 december 1999 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag (zaak IV/E-1/35.860-B – Naadloze stalen buizen) (PB 2003, L 140, blz. 1), en „Natriumgluconaat” (beschikking van 2 oktober 2001 betreffende een procedure overeenkomstig artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-overeenkomst, COMP/E-1/36.756 – Natriumgluconaat), had de Commissie uitsluitend de verkoop in de EER in aanmerking willen nemen.

89. Ten derde, de nadelige gevolgen die ontstaan wanneer wordt uitgegaan van de wereldwijde omzet, komen in casu goed naar voren, aangezien de afzet van ADM in Canada en de Verenigde Staten, die bijna 50 % van haar wereldwijde afzet van citroenzuur uitmaakt, door de autoriteiten van die landen bij de oplegging van de sancties aan ADM reeds in aanmerking is genomen. Door uit te gaan van de wereldwijde omzet, heeft de Commissie een geldboete opgelegd die niet in verhouding staat tot de verkoop van ADM waarvoor deze reeds was gestraft.

90. Ten vierde is ADM van mening dat, zelfs indien de mondiale omzet uit de verkoop van citroenzuur een relevante factor bij de vaststelling van de geldboete kan zijn, de Commissie deze niet op passende wijze in aanmerking heeft genomen. De aan ADM opgelegde geldboete (vóór de toepassing van de mededeling inzake medewerking) bedraagt immers 66 % van de mondiale omzet uit de verkoop van citroenzuur. Die sanctie overtreft verreweg alle schade die de consumenten en de mededinging door de deelneming van ADM aan het kartel hebben geleden, en die in feite niet meer dan een fractie van de omzet op de wereldmarkt bedroeg. Meer bepaald heeft de Commissie zich uitsluitend op de totale omzet en middelen van de onderneming gebaseerd. Wanneer aan de totale omzet onevenredig veel gewicht wordt gehecht, leidt dit volgens ADM tot een onrechtmatige geldboete.

91. Bijgevolg heeft de Commissie volgens ADM niet alleen geen acht geslagen op de door de rechtspraak ontwikkelde beginselen, maar heeft zij ook het evenredigheidsbeginsel geschonden.

92. Verder voert ADM aan dat in de richtsnoeren staat vermeld dat „rekening moet [...] worden gehouden met de daadwerkelijke economische macht van de inbreukmakers om andere marktdeelnemers, met name de consumenten, aanzienlijke schade te berokkenen”, en voorts dat het in het geval van kartels wenselijk is een weging toe te passen om rekening te houden met „de daadwerkelijke invloed van het inbreukmakende gedrag van elke onderneming afzonderlijk op de mededinging”.

93. Volgens ADM evenwel kan de economische invloed, ongeacht of het op de mededinging of de andere marktdeelnemers is, enkel worden beoordeeld aan de hand van het bedrag van de verkoop van het relevante product. Alleen wanneer van die verkoop wordt uitgegaan, kan de omvang van de potentiële schade voor de consumenten of de mededinging met betrekking tot een als gevolg van mededingingsverstorend gedrag gemaakte winst of andere onrechtmatige voordelen worden geraamd.

94. Bijgevolg is zij van mening dat de Commissie, door geen rekening te houden met de uit de verkoop van het relevante product behaalde omzet, haar eigen richtsnoeren onjuist heeft toegepast.

95. Ten slotte stelt ADM zich op het standpunt dat de Commissie, door geen specifieke motivering te geven voor haar beslissing om geen rekening te houden met de afzet die ADM op de relevante productmarkt in de EER had behaald, de op haar rustende motiveringsplicht heeft geschonden.

96. De Commissie concludeert tot afwijzing van de aangevoerde middelen.

2. Beoordeling door het Gerecht

97. ADM stelt schending van het evenredigheidsbeginsel en de richtsnoeren, alsmede van de motiveringsplicht.

a) Schending van het evenredigheidsbeginsel

98. Zoals in de vaste rechtspraak is erkend, moet de zwaarte van de inbreuken worden vastgesteld op basis van een groot aantal factoren, zoals met name de bijzondere omstandigheden van de zaak en de context daarvan, zonder dat sprake is van een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria (beschikking Hof van 25 maart 1996, SPO e.a./Commissie, C‑137/95 P, Jurispr. blz. I‑1611, punt 54; arrest Hof van 17 juli 1997, Ferriere Nord/Commissie, C‑219/95 P, Jurispr. blz. I‑4411, punt 33; arrest Gerecht van 20 maart 2002, HFB e.a./Commissie, T‑9/99, Jurispr. blz. II‑1487, punt 443).

99. Eveneens is het vaste rechtspraak dat mogelijke factoren ter beoordeling van de zwaarte van de inbreuk naar gelang van het geval onder meer zijn: de hoeveelheid en de waarde van de goederen waarop de inbreuk betrekking heeft, alsook de omvang en de economische macht van de onderneming en derhalve de invloed die deze op de markt heeft kunnen uitoefenen. Hieruit volgt enerzijds dat voor de vaststelling van de geldboete zowel rekening mag worden gehouden met de totale omzet van de onderneming, die – zij het ook benaderend en onvolkomen – een indruk geeft van haar omvang en economische macht, als met het marktaandeel van de betrokken ondernemingen op de relevante markt, dat dus een indruk kan geven van de omvang van de inbreuk. Anderzijds volgt hieruit dat aan geen van deze omzetcijfers een belang mag worden toegekend dat niet in verhouding staat tot de overige beoordelingsfactoren, zodat de vaststelling van een passend bedrag van de geldboete niet de resultante kan zijn van een eenvoudige berekening op basis van de totale omzet (zie in die zin arrest Musique diffusion française e.a./Commissie, punt 47 supra, punten 120 en 121; arresten Parker Pen/Commissie, punt 82 supra, punt 94; SCA Holding/Commissie, punt 82 supra, punt 176; Archer Daniels Midland en Archer Daniels Midland Ingredients/Commissie, punt 41 supra, punt 188, en HFB e.a./Commissie, punt 98 supra, punt 444).

100. Hieruit volgt dat weliswaar niet kan worden ontkend, zoals ADM stelt, dat de omzet van het relevante product een passende basis kan vormen voor de beoordeling van de inbreuken op de mededinging op de relevante productmarkt in de Gemeenschap, alsmede van het relatieve belang van de deelnemers aan het kartel wat de betrokken producten betreft, maar dat die factor volstrekt niet het enige criterium is aan de hand waarvan de Commissie de zwaarte van de inbreuk moet beoordelen.

101. Anders dan ADM stelt, zou aan die factor bijgevolg een onevenredig belang worden gehecht wanneer, zoals zij schijnt voor te stellen, bij de beoordeling enkel een verband zou worden gelegd tussen de opgelegde geldboete en de omzet van het betrokken product om te beoordelen of deze evenredig is. Of dit niveau van de geldboete evenredig is, moet worden beoordeeld tegen de achtergrond van alle factoren waarmee de Commissie rekening moet houden bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk, namelijk de eigen aard van de inbreuk, de concrete weerslag ervan op de relevante markt en de omvang van de geografische markt.

102. De gegrondheid van de beschikking uit het oogpunt van sommige van die criteria zal worden onderzocht op basis van de vier argumenten van ADM die in wezen beogen aan te tonen dat de Commissie in casu in die context de omzet van de betrokken ondernemingen in de EER en niet wereldwijd had moeten toepassen.

103. Met haar eerste argument komt ADM in wezen op tegen het feit dat de Commissie zich in punt 236 van de beschikking op het standpunt heeft gesteld dat de mondiale omzet moest worden gehanteerd voor de indeling van de betrokken partijen in drie categorieën, aangezien het kartel tot doel had „concurrerende reserves te weren van de EER-markt”. Volgens ADM echter wordt in de beschikking niet beweerd dat de partijen waren overeengekomen leveranties van de EER-markt te weren.

104. Volgens het Gerecht moet worden vastgesteld dat ADM dit deel van de beschikking uit zijn verband rukt. Bij lezing van het gehele punt 236 van de beschikking blijkt duidelijk dat volgens de Commissie in het kader van een mondiaal kartel als het onderhavige enkel aan de hand van de mondiale omzet het daadwerkelijke vermogen van de betrokken partijen om de relevante markt schade toe te brengen, kan worden beoordeeld. Bijgevolg is dit eerste argument ongegrond.

105. Met haar tweede argument probeert ADM aan te tonen dat de Commissie in haar recente administratieve praktijk zelf gebruik heeft gemaakt van de in de EER behaalde omzet.

106. Het Gerecht stelt echter vast dat de twee beschikkingen waarop ADM zich tot staving van dat argument beroept, in casu irrelevant zijn. Immers, in de zaak „Naadloze stalen buizen” (zie punt 88 hierboven) heeft de Commissie de betrokken partijen niet ingedeeld (zie punten 159‑162 van de beschikking in die zaak). In de zaak „Natriumgluconaat” (zie punt 88 hierboven), evenals in het onderhavige geval, heeft de Commissie de mondiale omzet gebruikt voor de indeling van de ondernemingen. Het betoog van ADM vindt dus geen grond in de feiten.

107. Met haar derde argument stelt ADM in wezen het feit aan de orde, dat haar verkoop van citroenzuur in Canada en de Verenigde Staten, die bijna 50 % van haar wereldwijde verkoop van citroenzuur uitmaakt, door de autoriteiten van die landen bij de oplegging van sancties aan ADM reeds in aanmerking is genomen. Voor zover ADM met dit betoog in wezen de grief herhaalt betreffende de schending van het verbod van cumulatie van sancties, is dat betoog door het Gerecht reeds ongegrond verklaard (zie punten 61‑73 hierboven). Voor zover ADM zich met dit betoog op het standpunt stelt dat het niet aan de Commissie staat om de geldboete vast te stellen op basis van gedragingen op markten buiten de Gemeenschap, vindt dit betoog geen grond in de feiten. De Commissie heeft namelijk de mondiale omzet niet gebruikt als berekeningsgrondslag voor de geldboete maar enkel als middel voor de bepaling van de daadwerkelijke economische macht van elke onderneming om de mededinging schade te berokkenen, en om de geldboete vast te stellen op een niveau waarvan voor elke onderneming een voldoende afschrikkende werking uitgaat, hetgeen gerechtvaardigd is aangezien het om een mondiaal kartel gaat.

108. Met haar vierde argument probeert ADM in wezen aan te tonen dat de inaanmerkingneming van de mondiale omzet uit de verkoop van citroenzuur leidt tot een geldboete die niet in verhouding staat tot de schade die de consumenten en de mededinging hebben geleden.

109. Er zij evenwel aan herinnerd dat het in casu gaat om een kartel van wereldwijd opererende ondernemingen die 60 % van de marktaandelen van het relevante product wereldwijd in handen hebben, en in het bijzonder dat het betrekking heeft niet alleen op de vaststelling van de prijzen, maar met name ook op de verdeling van de markt door de toewijzing van verkoopquota. In een dergelijk geval kan de Commissie in het kader van de gedifferentieerde behandeling van de betrokken partijen zich op goede gronden, zoals zij in casu heeft gedaan, baseren op de door de respectieve kartelleden mondiaal behaalde omzet, in casu uit de verkoop van citroenzuur. Het doel van die gedifferentieerde behandeling is immers de daadwerkelijke economische macht van de inbreukmakers om de mededinging door hun inbreukmakende gedrag schade te berokkenen, te beoordelen en dus rekening te houden met hun specifieke gewicht binnen het kartel. De Commissie is derhalve niet buiten de ruime beoordelingsmarge getreden die haar ter zake toekomt, waar zij van mening was dat het respectieve deel van de wereldmarkt van de kartelleden een passende indicatieve waarde was.

110. Derhalve moeten de middelen betreffende schending van het evenredigheidsbeginsel worden afgewezen.

b) Schending van de richtsnoeren

111. Met betrekking tot de schending van de richtsnoeren stelt het Gerecht vast, dat deze weliswaar niet voorzien in de berekening van de geldboeten op basis van de totale omzet of van de omzet van de ondernemingen op de betrokken markt, maar dat zij zich er evenmin tegen verzetten dat de Commissie bij de bepaling van de geldboete dergelijke omzetcijfers in aanmerking neemt om zich te schikken naar de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht en wanneer de omstandigheden dit vereisen (zie in die zin arresten LR AF 1998/Commissie, punt 41 supra, punt 283, in hogere voorziening bevestigd bij arrest Dansk Rørindustri e.a./Commissie, punt 41 supra, punt 258, en Archer Daniels Midland en Archer Daniels Midland Ingredients/Commissie, punt 41 supra, punt 187).

112. Bijgevolg schrijven de richtsnoeren niet voor dat de omzet van de betrokken ondernemingen – ongeacht of dit de totale omzet dan wel de omzet uit de verkoop van het relevante product is – het vertrekpunt vormt voor de berekening van de geldboeten, laat staan dat die omzet het enige relevante criterium voor de bepaling van de zwaarte van de inbreuk is.

113. De Commissie kan deze echter als een van de vele factoren in aanmerking nemen. Dat is met name het geval wanneer de Commissie volgens punt 1 A, derde tot en met zesde alinea, van de richtsnoeren het bedrag aanpast om te verzekeren dat het niveau van de geldboeten voldoende afschrikkend is. In dat verband houdt de Commissie rekening met de daadwerkelijke macht van de inbreukmakers om andere marktdeelnemers aanzienlijke schade te berokkenen, en met de noodzaak om de geldboete op een zodanig niveau te stellen dat daarvan een voldoende afschrikkende werking uitgaat (punt 1 A, vierde alinea), en past zij een weging toe op de opgelegde bedragen op basis van het specifieke gewicht, en dus van de werkelijke invloed van het inbreukmakende gedrag van elke onderneming afzonderlijk op de mededinging, met name wanneer er een aanzienlijk verschil bestaat in de grootte van de ondernemingen die eenzelfde soort inbreuk hebben gepleegd (punt 1 A, zesde alinea).

114. In casu heeft de Commissie in haar memories gesteld, dat zij zich voor de beoordeling van het relatieve belang van elke onderneming op de omzet op de relevante productmarkt heeft gebaseerd. Zoals blijkt uit punt 236 van de beschikking, is de Commissie wel degelijk uitgegaan van de mondiale omzet van het betrokken product om rekening te houden met het relatieve belang van de ondernemingen op de relevante markt. Zoals in de punten 77 en 78 hierboven reeds is vastgesteld, was de Commissie immers van mening dat zij voor de toepassing van een gedifferentieerde behandeling teneinde rekening te houden met het werkelijke economische vermogen van de inbreukplegers om de mededinging in een mate van betekenis schade toe te brengen, en de geldboete op een zodanig niveau vast te stellen dat er een voldoende afschrikwekkende werking van uitgaat, ervoor heeft gekozen uit te gaan van de mondiale omzet van de betrokken partijen uit de verkoop van citroenzuur in het laatste jaar van de inbreuk, namelijk 1995.

115. In casu betreft het een mondiaal kartel van ondernemingen die wereldwijd een zeer groot deel van de relevante productmarkt in handen hebben. Bovendien heeft het kartel betrekking op de vaststelling van prijzen en de verdeling van de markt door toewijzing van verkoopquota. In een dergelijk geval kan de Commissie zich in het kader van de gedifferentieerde behandeling van de betrokken ondernemingen op goede gronden baseren op de omzet van de leden van dat kartel uit hun verkoop van citroenzuur op de wereldmarkt. Immers, het doel van die gedifferentieerde behandeling is het werkelijke economische vermogen van de inbreukplegers om door het inbreukmakende gedrag de mededinging schade toe te brengen, te beoordelen en dus rekening te houden met hun specifieke gewicht binnen het kartel, zodat de Commissie haar ruime beoordelingsmarge niet heeft overschreden met haar standpunt dat het wereldmarktaandeel van de respectieve leden van het kartel een passende indicatieve waarde had.

116. Bijgevolg dient het middel betreffende schending van de richtsnoeren te worden afgewezen.

c) Schending van de motiveringsplicht

117. Volgens vaste rechtspraak moet de door artikel 253 EG vereiste motivering de redenering van de gemeenschapsautoriteit die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, opdat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat de adressaten of andere personen die rechtstreeks en individueel door de handeling worden geraakt, bij een verklaring kunnen hebben. Het is niet noodzakelijk, dat alle relevante gegevens feitelijk of rechtens in de motivering worden gespecificeerd, aangezien bij de vraag of de motivering van een handeling aan de vereisten van artikel 253 EG voldoet, niet alleen acht moet worden geslagen op de bewoordingen ervan, doch ook op de context en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen (arresten Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C‑367/95 P, Jurispr. blz. I‑1719, punt 63, en 30 september 2003, Duitsland/Commissie, C‑301/96, Jurispr. blz. I‑9919, punt 87).

118. Wat betreft een beschikking waarbij aan verschillende ondernemingen geldboeten worden opgelegd wegens een inbreuk op de communautaire mededingingsregels, moet de omvang van de motiveringsplicht met name worden bepaald in het licht van het feit dat de zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld met inachtneming van een groot aantal factoren, zoals met name de bijzondere omstandigheden van de zaak en de context daarvan, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld (beschikking SPO e.a./Commissie, punt 98 supra, punt 54).

119. In casu heeft de Commissie de aan een onderneming op te leggen geldboete berekend op basis van haar omzet met betrekking tot het betrokken product, maar heeft zij niet de omzet van het betrokken product in de EER, maar die op de wereldmarkt in aanmerking genomen (zie punt 114 hierboven). Anders dan ADM stelt, was de Commissie niet verplicht van de omzet van het betrokken product in de EER uit te gaan (zie punt 111 hierboven). Bijgevolg kan haar niet worden verweten dat zij niet de redenen heeft aangegeven waarom zij die factor niet heeft gebruikt voor de berekening van de aan ADM op te leggen geldboete.

120. Bijgevolg moet het middel betreffende schending van de motiveringsplicht ook worden afgewezen.

C – Toepassing van een vermenigvuldigingsfactor op het uitgangsbedrag

1. Argumenten van partijen

121. Volgens ADM is de toepassing van een vermenigvuldigingsfactor van 2 op het uitgangsbedrag (punt 246 van de beschikking) een kennelijk onevenredige maatregel, die overigens op een onjuiste redenering berust en het gelijkheidsbeginsel schendt.

122. In de eerste plaats herinnert ADM eraan dat zij in het kader van de procedures in de Verenigde Staten en Canada wegens schending van de mededingingsregels reeds geldboeten heeft betaald [30 miljoen Amerikaanse dollars (USD) in de Verenigde Staten en 2 miljoen Canadese dollars (CAD) in Canada], de consumenten schadeloos heeft gesteld (83 miljoen USD), ongeveer 34 miljoen USD heeft betaald om een einde te maken aan een door de aandeelhouders tegen haar ingeleide procedure, een van haar personeelsleden in de Verenigde Staten reeds tot een gevangenisstraf is veroordeeld, en dat zij wereldwijd een beleid tot naleving van de mededingingsregels heeft vastgesteld. Al die sancties en maatregelen maken het onnodig en onevenredig dat de Commissie een nieuwe sanctie met afschrikkende werking oplegt.

123. In de tweede plaats voert ADM aan dat de ondernemingen rationele economische eenheden zijn, zodat een geldboete om daadwerkelijk een afschrikkende werking te hebben, enkel op een zodanig niveau behoeft te worden vastgesteld dat het verwachte bedrag de met de inbreuk behaalde winst te boven gaat. Indien de ondernemingen beseffen dat het met de sanctie verbonden verlies de winst van de onderneming tenietdoet, heeft volgens haar de geldboete reeds een afschrikkende werking. Die benadering is door het Hof bevestigd in het arrest Musique diffusion française e.a./Commissie, punt 47 supra (punt 108). Zij strookt ook met de richtsnoeren die (in punt 1 A, vierde alinea) voorschrijven dat de afschrikkende werking wordt beoordeeld aan de hand van het vermogen van de deelnemers aan het betrokken kartel om de consumenten schade te berokkenen, en bijgevolg verlangen dat alle met een onwettig kartel behaalde winst in aanmerking wordt genomen bij de bepaling van de passende afschrikkende werking. Ten slotte is die benadering een begrip dat ook aan andere gemeenschapsregelingen ten grondslag ligt.

124. ADM betwist niet dat voor de berekening van de geldboete de totale omzet in aanmerking kan worden genomen. Wanneer daaraan echter een bovenmatig belang wordt toegekend, zou dat tot een onevenredige geldboete leiden. De Commissie beperkt zich in dit verband ertoe de toegepaste verhoging te verdedigen door een vergelijking te maken met de omzet van ADM. Geen enkele rationele verklaring kan echter rechtvaardigen dat de verhoging met afschrikkende werking in de eerste plaats op basis van haar totale omzet werd berekend. De door de Commissie gekozen benadering verklaart geenszins waarom de winst van ADM uit de verkoop van niet aan de betrokken inbreuk gerelateerde producten moest worden geëlimineerd teneinde de betrokken partijen tot het inzicht te brengen dat zij hun kartelactiviteiten met betrekking tot citroenzuur moeten beëindigen.

125. In de derde plaats herhaalt ADM haar zienswijze dat een doeltreffende afschrikkende sanctie de verwachte winst van het kartel moet elimineren (zie punt 123 hierboven). In casu echter, zo stelt ADM, had JBL per jaar in de EER het meest verkocht (77 miljoen EUR) en heeft zij dankzij het kartel de hoogste winst behaald. Aan JBL is in deze fase van de berekening van de geldboeten echter geen afschrikkende verhoging opgelegd. Daarentegen, zo voert ADM aan, had zij een jaarlijkse verkoop in de EER van 46 miljoen EUR en is het basisbedrag van de aan haar opgelegde geldboete door de verhoging met 21 miljoen EUR als afschrikking verdubbeld. ADM leidt daaruit af dat de Commissie het gelijkheidsbeginsel heeft geschonden.

126. In de vierde plaats kan de Commissie volgens ADM in haar verweerschrift niet op goede gronden stellen dat ADM naast het kartel op de citroenzuurmarkt, tegelijkertijd aan twee andere kartels had deelgenomen. Dat gegeven is immers niet in de beschikking opgenomen. Voorts heeft de Commissie in elk van de beschikkingen over die kartels een vermenigvuldigingsfactor toegepast om de afschrikkende werking van de geldboete te verzekeren.

127. In de vijfde plaats is de beschikking volgens ADM op dat punt ontoereikend gemotiveerd. ADM stelt namelijk dat de Commissie niet heeft gepreciseerd op welke basis een verhoging van die omvang noodzakelijk kon worden geacht om een afschrikkende werking te hebben. Zij heeft enkel verklaard dat grotere ondernemingen hogere geldboeten moesten krijgen, maar heeft niet de redenen aangegeven waarom een verdubbeling van de geldboete in casu voor ADM passend werd geacht, en evenmin gepreciseerd of factoren zoals reeds opgelegde sancties die een afschrikkende werking uitoefenen op uit het kartel te behalen winst, in aanmerking waren genomen. Volgens ADM evenwel was de Commissie in casu verplicht de redenen voor de vaststelling van de betrokken maatregel duidelijk uiteen te zetten. Immers, aldus ADM, er zijn geen gepubliceerde zaken waarin de Commissie een „voldoende afschrikkende” verhoging heeft toegevoegd als een bijkomende maatregel in de procedure van de berekening van de geldboeten. Verder vormt die verhoging een aanzienlijk deel van de uiteindelijk aan ADM opgelegde geldboete.

128. De Commissie concludeert tot afwijzing van de aangevoerde middelen.

2. Beoordeling door het Gerecht

a) Schending van het evenredigheidsbeginsel

129. Voor zover ADM in wezen aanvoert dat de ondernemingen rationele economische eenheden zijn, zodat het voor de daadwerkelijk afschrikkende werking van een geldboete enkel noodzakelijk is dat deze op een zodanig niveau wordt vastgesteld dat het potentiële bedrag ervan de met de inbreuk behaalde winst te boven gaat, zij eraan herinnerd dat afschrikking een van de voornaamste overwegingen is waardoor de Commissie zich bij de bepaling van het bedrag van de geldboeten dient te laten leiden (arresten Hof van 15 juli 1970, Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punt 173, en 14 juli 1972, BASF/Commissie, 49/69, Jurispr. blz. 713, punt 38).

130. Indien de geldboete diende te worden vastgesteld op een niveau waarmee enkel de winst van het kartel wordt tenietgedaan, heeft zij echter geen afschrikkende werking. Redelijkerwijs kan namelijk worden aangenomen dat ondernemingen in het kader van hun financiële berekening en hun beheer rationeel rekening houden niet alleen met het niveau van de geldboeten die hun in geval van een inbreuk zouden kunnen worden opgelegd, maar ook met de kans dat het kartel wordt ontdekt. Indien voorts de functie van de geldboete enkel zou bestaan in het loutere tenietdoen van de winst of het verwachte voordeel, zou niet genoegzaam rekening worden gehouden met het inbreukmakende karakter van het betrokken gedrag, uit het oogpunt van artikel 81, lid 1, EG. Door de geldboete terug te brengen tot een loutere compensatie voor de geleden schade, zou immers niet alleen worden voorbijgegaan aan de afschrikkende werking die enkel betrekking kan hebben op toekomstige gedragingen, maar ook aan het repressieve karakter van een dergelijke maatregel ten opzichte van de daadwerkelijk gepleegde concrete inbreuk.

131. Evenzo kan in het geval van een onderneming als ADM, die op een groot aantal markten aanwezig is en over een bijzonder aanzienlijke financiële macht beschikt, de inaanmerkingneming van de omzet op de relevante markt niet volstaan om van de geldboete een voldoende afschrikkende werking te doen uitgaan. Immers, naarmate de onderneming groter is en over totale middelen beschikt waardoor zij in staat is op de markt onafhankelijk op te treden, dient zij zich meer bewust te zijn van het belang van haar rol met betrekking tot de goede werking van de mededinging op de markt. Derhalve moeten de feitelijke omstandigheden met betrekking tot de economische macht van een onderneming die zich aan een inbreuk schuldig heeft gemaakt, bij het onderzoek van de zwaarte van de inbreuk in aanmerking worden genomen. Bijgevolg leidt de inaanmerkingneming van de totale omzet van ADM voor de berekening van het boetebedrag in casu niet tot een onevenredige geldboete.

132. Bijgevolg moet het middel betreffende schending van het evenredigheidsbeginsel worden afgewezen.

b) Schending van het beginsel van gelijke behandeling

133. Er zij aan herinnerd dat de Commissie, ingevolge het beginsel van gelijke behandeling, vergelijkbare situaties niet verschillend en verschillende situaties niet gelijk mag behandelen, tenzij een dergelijke behandeling objectief gerechtvaardigd is (arrest Hof van 13 december 1984, Sermide, 106/83, Jurispr. blz. 4209, punt 28, en arrest Gerecht van 14 mei 1998, BPB de Eendracht/Commissie, T‑311/94, Jurispr. blz. II‑1129, punt 309).

134. ADM betoogt in wezen dat hoewel JBL voor citroenzuur een hoger verkoopcijfer had behaald (77 miljoen EUR) dan zijzelf (46 miljoen EUR), de Commissie JBL geen verhoging van de geldboete heeft opgelegd zoals bij haar was gebeurd.

135. Dienaangaande moet worden toegevoegd dat de toepassing van de vermenigvuldigingsfactor tot doel heeft te verzekeren dat de geldboete een afschrikkende werking heeft zelfs voor zeer grote ondernemingen. De omzet van JBL in 2000 bedroeg ternauwernood 314 miljoen EUR, terwijl die van ADM 13 936 miljoen EUR bedroeg. Verder moet er ook rekening mee worden gehouden dat zeer grote ondernemingen, zoals ADM, een grotere verantwoordelijkheid hebben voor de instandhouding van de vrije mededinging op de markten waarop zij aanwezig zijn en waarop zij in het algemeen over een aanzienlijker infrastructuur beschikken wat juridisch en economisch advies betreft, waardoor het voor hen gemakkelijk is om hun gedragingen als een inbreuk te onderkennen vanuit het oogpunt van het communautaire mededingingsrecht.

136. Bijgevolg moet ook het middel betreffende schending van het beginsel van gelijke behandeling worden afgewezen.

c) Schending van de motiveringsplicht

137. Voor zover ADM in wezen betoogt dat de Commissie niet de redenen heeft aangegeven waarom een verdubbeling van de geldboete passend werd geacht noch of factoren zoals reeds opgelegde sancties die een afschrikkende werking uitoefenen op het streven naar winst uit het kartel, in aanmerking waren genomen, moet om te beginnen worden verwezen naar de in de punten 117 en 118 hierboven aangehaalde rechtspraak. Vervolgens zij eraan herinnerd dat de Commissie de toepassing van een vermenigvuldigingsfactor op met name de voor ADM berekende geldboete heeft gemotiveerd met de noodzaak van de geldboete een voldoende afschrikkende werking te doen uitgaan. De Commissie heeft zich daarvoor op de mondiale omzet van de betrokken partijen gebaseerd (punten 50 en 241 van de beschikking). Ten slotte heeft zij in punt 246 van de beschikking verklaard dat de toepassing van een vermenigvuldigingsfactor van 2 volgens haar passend was om van de aan ADM op te leggen geldboete een afschrikkende werking te doen uitgaan.

138. Wat in het bijzonder de omvang van de op ADM toegepaste vermenigvuldigingsfactor betreft, behoefde de Commissie zich alleen maar te beroepen op de grootte van die onderneming, zoals deze bij benadering uit haar totale omzet bleek, en te wijzen op de noodzaak van de geldboete een voldoende afschrikkende werking te doen uitgaan. Zij was op grond van de motiveringsplicht niet gehouden de aan die keuze ten grondslag liggende cijfermatige gegevens betreffende de berekening van de geldboeten te vermelden (zie in die zin arrest Hof van 16 november 2000, Sarrió/Commissie, C‑291/98 P, Jurispr. blz. I‑9991, punt 80).

139. De Commissie heeft de beschikking op dit punt toereikend gemotiveerd, zodat ook het middel betreffende schending van de motiveringsplicht moet worden afgewezen.

D – Bestaan van beoordelingsfouten met betrekking tot de concrete weerslag van het kartel op de markt

1. Inleiding

140. Om te beginnen zij eraan herinnerd dat de zwaarte van de inbreuken moet worden vastgesteld op basis van een groot aantal factoren, zoals met name de bijzondere omstandigheden van de zaak en de context daarvan, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld (beschikking SPO e.a./Commissie, punt 98 supra, punt 54; arresten Ferriere Nord/Commissie, punt 98 supra, punt 33, en HFB e.a./Commissie, punt 98 supra, punt 443). In dat kader kan de concrete weerslag van het kartel op de betrokken markt als een van de relevante criteria in aanmerking worden genomen.

141. In haar richtsnoeren (punt 1 A, eerste alinea) heeft de Commissie verklaard dat zij voor de beoordeling van de zwaarte van een inbreuk naast de eigen aard van die inbreuk en de omvang van de betrokken geografische markt rekening houdt met „de concrete weerslag [van de inbreuk] op de markt wanneer die meetbaar is”.

142. Met betrekking tot het onderhavige geval blijkt uit de punten 210 tot en met 230 van de beschikking dat de Commissie het boetebedrag, dat op basis van de zwaarte van de inbreuk is bepaald, daadwerkelijk met inaanmerkingneming van die drie criteria heeft vastgesteld. In het bijzonder was zij in dat verband van mening dat het kartel „reële gevolgen” voor de citroenzuurmarkt heeft gehad (punt 230 van de beschikking).

143. Volgens ADM evenwel heeft de Commissie in die context een aantal fouten gemaakt bij de beoordeling van de concrete weerslag van het kartel op de citroenzuurmarkt. Die fouten zouden invloed hebben op de berekening van het bedrag van de geldboeten.

2. De Commissie heeft een onjuiste benadering gekozen om aan te tonen dat het kartel een concrete weerslag op de markt had gehad

a) Argumenten van partijen

144. ADM voert in wezen aan dat de Commissie een onjuiste benadering heeft gekozen om aan te tonen dat de inbreuk een concrete weerslag op de markt had gehad.

145. ADM verwijt de Commissie dat zij de concrete weerslag van het kartel op de citroenzuurmarkt niet heeft aangetoond. In punt 211 van de beschikking heeft de Commissie zelf verklaard dat het verschil tussen de werkelijk toegepaste prijzen en die welke zonder het kartel zouden zijn toegepast, niet op betrouwbare wijze kon worden gemeten. In die situatie heeft de Commissie, in plaats van ten minste een economisch verdedigbare theorie naar voren te brengen van wat zou zijn gebeurd als het kartel niet had bestaan, enkel veronderstellingen aangevoerd volgens welke de toepassing van de kartelafspraken gevolgen voor de betrokken markt had moeten hebben.

146. Hoewel ADM tijdens de administratieve procedure de Commissie een in het bijzonder in de punten 222 en 223 van de beschikking vermeld deskundigenrapport van 30 juni 2000 heeft voorgelegd, waarnaar ADM in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft verwezen, en waarin werd aangetoond dat het kartel geen weerslag op de relevante markt had gehad (hierna: „deskundigenrapport”), heeft de Commissie volgens ADM geen passende economische analyse van de verstrekte gegevens verricht. ADM merkt op dat in het deskundigenrapport het volgende vermeld stond:

„Bijgevolg geven de capaciteitsbeperkingen en het vraagoverschot, gevolgd door een steeds scherper geprijsd aanbod van de invoer van citroenzuur uit China, tezamen met aanzienlijke capaciteitsverhogingen door verschillende producenten, een overtuigende verklaring van het prijsgedrag tussen 1991 en 1995 [...] Dat de prijzen tijdens de inbreukperiode niet het niveau van het midden van de jaren tachtig haalden, ondanks een vraagoverschot, tezamen met de omstandigheid dat de aan het kartel deelnemende producenten niet in staat waren de capaciteiten of de toetreding van nieuwe concurrenten tot de markt te controleren, betekent dat de hypothese dat de producenten in die periode de prijzen van citroenzuur effectief controleerden, van de hand moet worden gewezen.”

147. ADM merkt op dat de Commissie in punt 226 van de beschikking zelf heeft erkend dat de met name door ADM verstrekte verklaringen voor de prijsstijgingen in 1991-1992 „wellicht tot op zekere hoogte reëel [waren]”. De Commissie heeft echter volgens haar enkel verklaard dat niet kan worden uitgesloten dat het kartel een weerslag op de markt had.

148. Volgens ADM volgt daaruit ten eerste, dat de Commissie niet heeft aangetoond dat het kartel een concrete weerslag op de markt had gehad die volgens de richtsnoeren meetbaar was, maar integendeel ten onrechte de bewijslast heeft omgekeerd.

149. Ten tweede volgt daaruit dat de Commissie ten onrechte heeft verklaard dat prijsschommelingen noodzakelijkerwijs stroken met een effectief kartel. Door zich op die zuiver abstracte verklaring te baseren heeft de Commissie immers geen rekening gehouden met de context van de bedrijfstak en met de factoren die de conclusie staven dat de prijzen om de in het deskundigenrapport uitvoerig uiteengezette redenen, niet boven het door het kartel vastgestelde niveau waren gestegen.

150. Ten derde heeft de Commissie volgens ADM ten onrechte gesteld dat korte-termijn-prijsstijgingen noodzakelijkerwijs het gevolg van een effectief kartel zijn. Er zijn namelijk een aantal concurrerende productsectoren die, wanneer zij te maken kregen met een soortgelijk capaciteitstekort en extra vraag, prijsverhogingen van 40 % of meer gedurende een kort tijdsbestek hebben doorgevoerd.

151. Bovendien betoogt ADM dat de Commissie zich ten bewijze dat het kartel een concrete weerslag op de betrokken markt had, niet op goede gronden kon baseren op de omstandigheid dat de leden van het kartel 60 % van de wereldmarkt en 70 % van de Europese markt voor citroenzuur voor hun rekening namen, en dat zij bij een langdurig en ingewikkeld kartel betrokken waren.

b) Beoordeling door het Gerecht

152. Gelet op de grieven van ADM met betrekking tot de door de Commissie gekozen benadering zelf om aan te tonen dat het kartel een concrete weerslag op de citroenzuurmarkt had, moet een samenvatting worden gegeven van de analyse van de Commissie, zoals deze blijkt uit de punten 210 tot en met 228 van de beschikking, alvorens een uitspraak te doen over de gegrondheid van de door ADM aangevoerde argumenten.

– Samenvatting van de analyse van de Commissie

153. Om te beginnen heeft de Commissie opgemerkt dat „de inbreuk werd gepleegd door ondernemingen die gedurende de relevante periode goed waren voor meer dan 60 % van de wereldmarkt en 70 % van de Europese markt voor citroenzuur” (punt 210 van de beschikking).

154. Vervolgens heeft de Commissie verklaard: „Aangezien deze afspraken ten uitvoer werden gelegd, hebben zij daadwerkelijke gevolgen voor de markt gehad” (punt 210 van de beschikking). In punt 212 van de beschikking heeft de Commissie, onder verwijzing naar het gedeelte van haar beschikking met betrekking tot de beschrijving van de feiten, het argument herhaald dat de onderzochte kartelafspraken „nauwgezet ten uitvoer [waren] gelegd”, en heeft zij eraan toegevoegd dat „een deelnemer [had] verklaard ‚verrast te zijn door de mate van formalisering en organisatie waartoe de deelnemers bereid waren geweest om tot deze regeling te komen’”. Evenzo heeft zij in punt 216 van de beschikking opgemerkt dat „gelet op het vorenstaande en op de inspanningen die elk van de deelnemers leverde om de complexe organisatie van het kartel te laten functioneren, de daadwerkelijke toepassing ervan niet in twijfel [kan] worden getrokken”.

155. Bovendien was het volgens de Commissie niet nodig „in detail te berekenen hoeveel de prijzen verschilden van die welke zonder de afspraken zouden zijn toegepast” (punt 211 van de beschikking). De Commissie heeft immers gesteld dat „dit [...] niet steeds op betrouwbare wijze [kan] worden vastgesteld, aangezien de prijzen die zonder de afspraken zouden zijn toegepast gelijktijdig beïnvloed hadden kunnen worden door een aantal externe factoren, hetgeen het uitermate moeilijk zou maken tot conclusies te komen omtrent het relatieve belang van alle mogelijke causale effecten” (ibidem). In punt 213 van de beschikking heeft zij echter de prijsontwikkeling van citroenzuur van maart 1991 tot 1995 beschreven waarbij zij in wezen heeft opgemerkt dat tussen maart 1991 en medio 1993 de prijzen van citroenzuur met 40 % waren gestegen en dat zij na die datum in wezen op dat niveau waren gehandhaafd. Evenzo heeft zij in de punten 214 en 215 van de beschikking eraan herinnerd dat de kartelleden verkoopquota hadden vastgesteld en rapportage‑, controle‑ en compensatiesystemen hadden uitgewerkt en toegepast om toe te zien op de naleving van de quota.

156. Ten slotte heeft de Commissie in de punten 217 tot en met 228 van de beschikking een aantal van de argumenten die de betrokken partijen tijdens de administratieve procedure hadden aangevoerd, samengevat, geanalyseerd en afgewezen. In het bijzonder heeft zij het deskundigenrapport samengevat, volgens hetwelk de vastgestelde prijsontwikkeling zich zelfs zonder het kartel in elk geval zou hebben voorgedaan. In punt 226 van de beschikking heeft de Commissie evenwel haar mening dat de op basis van het deskundigenrapport door ADM aangevoerde argumenten en de argumenten van andere partijen niet konden slagen, als volgt verwoord:

„De door ADM, [H & R en JBL] aangehaalde verklaringen voor de prijsstijgingen in 1991-1992 zijn wellicht tot op zekere hoogte reëel, maar zij tonen geenszins afdoende aan dat de uitvoering van de kartelovereenkomst geen enkele rol kan hebben gespeeld in de prijsontwikkeling. De beschreven verschijnselen kunnen zich weliswaar voordoen zonder dat er sprake is van een kartel, maar zij kunnen ook perfect voorkomen in een kartelsituatie. Het feit dat de prijzen voor citroenzuur in veertien maanden met 40 % stegen, valt niet volledig te verklaren als een reactie in een zuiver concurrerend klimaat, maar moet worden uitgelegd aan de hand van het feit dat de deelnemers het eens waren geworden over gecoördineerde prijsverhogingen en een verdeling van de markt, alsmede over een rapportage‑ en controlesysteem. Dit moet allemaal tot het welslagen van de prijsverhogingen hebben bijgedragen.”

– Beoordeling

157. Om te beginnen zij eraan herinnerd dat volgens de bewoordingen van punt 1 A, eerste alinea, van de richtsnoeren de Commissie bij haar berekening van de geldboete op basis van de zwaarte van de inbreuk met name rekening houdt met „de concrete weerslag [van de inbreuk] op de markt wanneer die meetbaar is”.

158. In dit verband moet de precieze betekenis van de woorden „wanneer die [dat wil zeggen de concrete weerslag] meetbaar is” worden geanalyseerd. In het bijzonder moet worden uitgemaakt of de Commissie in de zin van die bewoordingen in het kader van haar berekening van de geldboeten uitsluitend rekening kan houden met de concrete weerslag van een inbreuk indien en voor zover zij in staat is die weerslag in cijfers uit te drukken.

159. Zoals de Commissie terecht heeft gesteld, wordt voor het onderzoek van de weerslag van een kartel op de markt noodzakelijkerwijs gebruikgemaakt van hypothesen. In dat verband moet de Commissie met name onderzoeken wat de prijs van het relevante product zonder kartel zou zijn geweest. Bij het onderzoek van de oorzaken van de werkelijke prijsontwikkeling is het evenwel riskant te gissen naar het respectieve aandeel van elk van die oorzaken. Er moet rekening worden gehouden met de objectieve omstandigheid dat de partijen wegens het prijskartel hun vrijheid om elkaar via prijzen te beconcurreren juist hebben opgegeven. Zo is de beoordeling van de invloed van andere factoren dan die vrijwillige afstand van de partijen bij het kartel noodzakelijkerwijs gebaseerd op een redelijke en niet precies te kwantificeren kansrekening.

160. Tenzij het criterium van punt 1 A, eerste alinea, van de richtsnoeren zijn nuttig effect wordt ontnomen, kan de Commissie derhalve niet worden verweten dat zij zich heeft gebaseerd op de concrete weerslag op de markt van een kartel met een mededingingsverstorend doel, zoals een prijs‑ of quotakartel, zonder die weerslag te meten of een cijfermatige beoordeling dienaangaande te geven.

161. Bijgevolg dient de concrete weerslag van een kartel op de markt genoegzaam bewezen te worden geacht indien de Commissie in staat is concrete en geloofwaardige aanwijzingen te verstrekken waaruit met redelijke waarschijnlijkheid blijkt dat het kartel een weerslag op de markt heeft gehad.

162. In casu volgt uit de samenvatting van de analyse van de Commissie (zie punten 153‑156 hierboven) dat zij op basis van twee aanwijzingen heeft geconcludeerd dat het kartel een „daadwerkelijk gevolg” voor de markt had. Immers, om te beginnen heeft zij aangevoerd dat de kartelleden de kartelafspraken nauwgezet ten uitvoer hebben gelegd (zie met name punten 210, 212, 214 en 215), en dat die leden gedurende de relevante periode goed waren voor meer dan 60 % van de wereldmarkt en 70 % van de Europese markt voor citroenzuur (punt 210 van de beschikking). Verder was zij van mening dat de door de partijen tijdens de administratieve periode verstrekte gegevens een zekere overeenstemming tussen de door het kartel vastgestelde prijzen en de door de kartelleden werkelijk toegepaste prijzen te zien gaven (punt 213 van de beschikking).

163. Zelfs als de in de punten 210 en 216 van de beschikking gebezigde bewoordingen op zichzelf kunnen worden opgevat alsof daarmee wordt gesteld dat de Commissie zich heeft gebaseerd op een causaal verband tussen de uitvoering van een kartel en de concrete weerslag ervan op de markt, blijkt bij algehele lezing van de analyse van de Commissie toch dat de Commissie, anders dan ADM stelt, niet enkel uit de uitvoering van het kartel het bestaan van daadwerkelijke gevolgen daarvan voor de markt heeft afgeleid.

164. Behalve dat sprake is van een „nauwgezette” uitvoering van de kartelafspraken, heeft zij zich gebaseerd op de prijsontwikkeling van citroenzuur in de door het kartel bestreken periode. Immers, in punt 213 van de beschikking heeft zij een beschrijving gegeven van de citroenzuurprijzen tussen 1991 en 1995, zoals zij tussen de kartelleden waren vastgesteld, aan de klanten waren meegedeeld en door partijen in ruime mate waren toegepast. Hierna zal worden onderzocht of de Commissie, zoals ADM stelt, fouten heeft gemaakt bij de beoordeling van de feiten waarop zij haar conclusie heeft gebaseerd. Zoals in punt 160 hierboven reeds is uitgemaakt, kan in die omstandigheden de Commissie niet worden verweten dat zij niet heeft geprobeerd de omvang van de weerslag van het kartel op de markt te meten of een cijfermatige beoordeling dienaangaande te verstrekken.

165. In dat verband kan de Commissie ook niet worden verweten dat zij heeft aangenomen dat de omstandigheid dat de kartelleden een zeer aanzienlijk aandeel van de citroenzuurmarkt vertegenwoordigden (60 % van de wereldmarkt en 70 % van de Europese markt), een belangrijke factor is waarmee zij rekening moet houden bij het onderzoek van de concrete weerslag van het kartel op de markt. Ontkend kan namelijk niet worden dat de kans op doeltreffendheid van een kartel inzake prijsvaststelling en verkoopquota toeneemt met de omvang van de marktaandelen die de leden van dat kartel onder elkaar verdelen. Hoewel die omstandigheid op zichzelf niet het bestaan van een concrete weerslag aantoont, neemt dat niet weg dat de Commissie in de beschikking geenszins een dergelijk causaal verband heeft aangetoond, maar daarmee uitsluitend als een van de vele factoren rekening heeft gehouden.

166. Verder heeft de Commissie op goede gronden kunnen aannemen, dat het gewicht van die aanwijzing toeneemt met de duur van het kartel. Gelet op de administratie‑ en beheerskosten in verband met de goede werking van een ingewikkeld kartel, dat zoals in casu betrekking heeft op de vaststelling van prijzen, de verdeling van de markten en de uitwisseling van informatie gelet op de met die onrechtmatige activiteiten verbonden risico’s, heeft de Commissie zich redelijkerwijs op het standpunt kunnen stellen, dat uit het feit dat de ondernemingen de inbreuk gedurende een lange periode hebben volgehouden, blijkt dat de kartelleden uit dat kartel een zeker voordeel hebben gehaald, zodat het een concrete weerslag op de betrokken markt heeft gehad.

167. Ten slotte is de omstandigheid dat de Commissie in punt 226 van de beschikking heeft erkend dat de analyse in het deskundigenrapport „wellicht tot op zekere hoogte reëel” was, maar tevens van mening was dat deze geenszins afdoende aantoonde dat de uitvoering van de kartelovereenkomst geen enkele rol heeft gespeeld in de prijsontwikkeling van citroenzuur, niet als een omkering van de bewijslast aan te merken. Uit die passage van de analyse blijkt eerder dat de Commissie de verschillende argumenten vóór en tegen het bestaan van een concrete weerslag van het kartel zorgvuldig tegen elkaar heeft afgewogen.

168. Uit het voorgaande volgt dat de Commissie voor de beoordeling van de concrete weerslag van het kartel op de citroenzuurmarkt geen onjuiste benadering heeft gevolgd.

3. Beoordeling van de ontwikkeling van de citroenzuurprijzen

a) Argumenten van partijen

169. ADM stelt dat het door de Commissie aangevoerde bewijs met betrekking tot de uitvoering van het kartel beperkt is en het bestaan van een concrete weerslag niet aantoont.

170. In de eerste plaats betwist ADM de bewijskracht van de analyse van de Commissie met betrekking tot de ontwikkeling van de citroenzuurprijzen. ADM maakt namelijk bezwaar tegen het feit dat de Commissie enkel de meegedeelde prijzen heeft geanalyseerd en niet de werkelijk in rekening gebrachte prijzen heeft onderzocht. In werkelijkheid, zo merkt ADM op, lagen de meeste door haar met betrekking tot haar klanten gehanteerde prijzen onder de door het kartel voor de gehele betrokken periode overeengekomen prijs. Evenzo hebben ook Cerestar en JBL verklaard dat zij geen acht hebben geslagen op de vaststelling van de overeengekomen prijzen (punt 217 van de beschikking). ADM voegt eraan toe dat ook de gegevens betreffende de gemiddelde maandelijkse verkoop in Europa, die ADM, H & R en JBL aan de Commissie hebben verstrekt [zie punt 95 van de beschikking, alsmede de brieven van JBL van 28 september 1998, H & R (Bayer) van 23 september 1997 en ADM van 5 december 1997], de conclusie staven dat de daadwerkelijk toegepaste prijzen over het algemeen onder de overeengekomen prijzen lagen.

171. Bovendien vestigt ADM de aandacht op een aantal fragmenten uit tussen maart 1991 en september 1994 opgestelde verkoopverslagen van H & R, waaruit volgens haar blijkt dat gedurende de gehele betrokken periode voortdurend druk op de prijzen werd uitgeoefend.

172. Verder, aldus ADM, wordt die conclusie bevestigd door hetgeen klanten ter zake van de concurrentiële vaststelling van de prijzen hebben meegedeeld.

173. ADM merkt op dat de Commissie in de punten 91, 116 en 217 tot en met 226 van de beschikking heeft erkend dat in de periode van ten minste midden 1993 tot mei 1995 sprake was van een grootschalig ontduiken van de uit het kartel voortvloeiende afspraken, dat een rechtstreekse weerslag op de door het kartel vastgestelde prijzen had en dat die prijzen gezien de Chinese import niet konden worden gehandhaafd.

174. In de tweede plaats betwist ADM de bewijskracht van de analyse van de Commissie met betrekking tot de verkoopquota. ADM maakt namelijk bezwaar tegen het feit dat de Commissie haar analyse heeft beperkt tot de overeengekomen quota en tot de invoering van een controle‑ en compensatiesysteem, en niet de door de verschillende betrokken partijen daadwerkelijk verkochte hoeveelheden citroenzuur heeft onderzocht.

175. Dienaangaande merkt ADM ten eerste op dat uit punt 97 van de beschikking blijkt, hetgeen door het deskundigenrapport wordt bevestigd, dat de snelle groei