Zaken T‑141/07, T‑142/07, T‑145/07 en T‑146/07

General Technic-Otis Sàrl e.a.

tegen

Europese Commissie

„Mededinging – Mededingingsregelingen – Markt van installatie en onderhoud van liften en roltrappen – Beschikking houdende vaststelling van inbreuk op artikel 81 EG – Manipulatie van aanbestedingen – Verdeling van markt – Vaststelling van prijzen”

Samenvatting van het arrest

Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Criteria – Niet-oplegging of vermindering van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming – Vermindering wegens niet-betwisting buiten kader van mededeling inzake medewerking – Evenredigheid

Mededinging – Geldboeten – Bedrag – Bepaling – Criteria – Niet-oplegging of vermindering van geldboete in ruil voor medewerking van betrokken onderneming – Toepassing van mededeling inzake medewerking – Vermindering wegens niet-betwisting buiten kader van deze mededeling

(Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, art. 44, lid 1, sub c)

Mededinging – Regels van Unie – Adressaten – Ondernemingen – Begrip – Uitoefening van economische activiteit – Entiteit die zeggenschapsdeelnemingen in vennootschap bezit en zich in bestuur ervan mengt – Daaronder begrepen

Het gedrag van een dochteronderneming kan met name aan de moedermaatschappij worden toegerekend wanneer de dochteronderneming, ook al bezit zij eigen rechtspersoonlijkheid, niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt, maar in hoofdzaak de haar door de moedermaatschappij verstrekte instructies volgt, inzonderheid gelet op de economische, organisatorische en juridische banden tussen deze twee juridische entiteiten. In een dergelijke situatie maken de moedermaatschappij en haar dochteronderneming immers deel uit van éénzelfde economische eenheid en vormen zij dus één enkele onderneming. Indien een moedermaatschappij en haar dochteronderneming één enkele onderneming in de zin van artikel 81 EG vormen, kan de Commissie dus een boetebeschikking tot de moedermaatschappij richten, zonder dat zij hoeft aan te tonen dat deze zelf bij de inbreuk betrokken was. De Commissie kan zich niet beperken tot de vaststelling dat een onderneming een beslissende invloed op de andere onderneming kan uitoefenen, zonder na te gaan of deze invloed daadwerkelijk is uitgeoefend. Het staat integendeel in beginsel aan de Commissie om een dergelijke beslissende invloed aan te tonen op grond van een geheel van feiten, waaronder in het bijzonder de eventuele bevoegdheid van een van deze ondernemingen om aan de andere leiding te geven. In het bijzondere geval dat een moedermaatschappij 100 % in handen heeft van het kapitaal van haar dochteronderneming die een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie heeft gepleegd, kan deze moedermaatschappij beslissende invloed uitoefenen op het gedrag van deze dochter en bestaat er een weerlegbaar vermoeden dat deze moedermaatschappij daadwerkelijk een beslissende invloed uitoefent op het gedrag van haar dochter. In die omstandigheden is het voldoende dat de Commissie bewijst dat het volledige kapitaal van een dochteronderneming in handen is van haar moedermaatschappij om aan te nemen dat deze een beslissende invloed op het commerciële beleid van de dochter uitoefent. De Commissie kan de moedermaatschappij vervolgens hoofdelijk aansprakelijk stellen voor de betaling van de aan de dochteronderneming opgelegde geldboete, tenzij deze moedermaatschappij, die dit vermoeden moet weerleggen, afdoende bewijzen verstrekt dat haar dochteronderneming zich op de markt zelfstandig gedraagt. Voorts moet de vraag of moedermaatschappijen gezamenlijk zeggenschap over hun dochteronderneming uitoefenen, worden beoordeeld op basis van de omstandigheden van het concrete geval. Bijgevolg kan de beoordeling door de Commissie van de feitelijke omstandigheden van vroegere zaken niet op elk geval worden toegepast. De beschikkingen in dergelijke zaken kunnen immers slechts een aanwijzing vormen, aangezien de omstandigheden in die zaken niet dezelfde zijn. Wanneer een moedermaatschappij tijdens de periode van de inbreuk rechtstreeks 100 % van het kapitaal van een van haar dochterondernemingen en indirect, via deze dochteronderneming, 100 % van het kapitaal van andere, in verschillende lidstaten gevestigde dochterondernemingen in handen heeft, kan de Commissie dus op goede gronden ervan uitgegaan dat de moedermaatschappij tijdens de periode van de inbreuk een beslissende invloed op het commerciële beleid van deze ondernemingen heeft uitgeoefend. (cf. punten 56‑60, 69‑70, 108, 381)

Volgens het beginsel van het persoonlijke karakter van straffen en sancties, dat geldt in elke administratieve procedure die tot sancties op grond van de mededingingsregels van de Unie kan leiden, mag aan een onderneming slechts een sanctie worden opgelegd voor feiten die haar individueel ten laste worden gelegd. Dit beginsel moet evenwel in overeenstemming worden gebracht met het begrip onderneming. De Commissie ontleent haar bevoegdheid om de boetebeschikking aan de moedermaatschappij van een groep vennootschappen te richten immers niet aan het feit dat de moedermaatschappij haar dochteronderneming heeft aangespoord de inbreuk te plegen, en nog minder aan het feit dat zij bij deze inbreuk betrokken was, maar aan het feit dat zij één enkele onderneming in de zin van artikel 81 EG vormen. Het beginsel van het vermoeden van onschuld, zoals dit met name voortvloeit uit artikel 6, lid 2, van het Europees Verdrag van de rechten van de mens, maakt deel uit van de fundamentele rechten die in de rechtsorde van de Unie worden erkend, en is overigens bevestigd door artikel 6, lid 2, EU en artikel 48, lid 1, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Gelet op de aard van de betrokken inbreuken en op de aard en de zwaarte van de daaraan verbonden sancties geldt het beginsel van het vermoeden van onschuld met name voor procedures betreffende inbreuken op de voor ondernemingen geldende mededingingsregels die tot het opleggen van geldboeten of dwangsommen kunnen leiden. In deze context kan een regel betreffende de toerekenbaarheid van een inbreuk, zoals het vermoeden dat een moedermaatschappij die 100 % van het kapitaal van haar dochterondernemingen in handen heeft, een beslissende invloed op deze ondernemingen uitoefent, niet in strijd zijn met bovengenoemd vermoeden. Het Europees Hof voor de rechten van de mens heeft immers geoordeeld dat artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens niet in de weg staat aan feitelijke of wettelijke vermoedens die in de strafwetten zijn opgenomen, maar vereist dat hieraan redelijke grenzen worden gesteld, rekening houdend met de ernst van de betrokken belangen en met inachtneming van de rechten van de verdediging. Zo kan geen sprake zijn van een schending van het vermoeden van onschuld wanneer in mededingingsprocedures op grond van ervaringsregels bepaalde conclusies worden getrokken, voor zover de betrokken ondernemingen de mogelijkheid behouden om deze conclusies te weerleggen. (cf. punten 71, 73, 77)

De door artikel 253 EG vereiste motivering moet de redenering van de instelling van de Unie die de litigieuze handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking doen komen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. Bij de beantwoording van de vraag of de motivering van een beschikking aan de vereisten van deze bepaling voldoet, moet niet alleen acht worden geslagen op de tekst ervan, maar ook op de context waarin zij is gegeven, en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen. Voorts mag de motivering impliciet zijn, mits de belanghebbenden de redenen kunnen kennen waarom de betrokken maatregelen zijn getroffen en het Gerecht over voldoende elementen beschikt om zijn toezicht uit te oefenen. (cf. punten 80, 97, 301‑302)

Het feit dat een moedermaatschappij de holding van een gediversifieerd conglomeraat is die slechts toezicht houdt op de activiteiten van een van haar dochterondernemingen voor zover zij daartoe tegenover haar eigen aandeelhouders verplicht is, kan het vermoeden niet weerleggen dat de moedermaatschappij die 100 % van het kapitaal van haar dochterondernemingen bezit, aansprakelijk is voor inbreuken op de mededingingsregels van de Unie. Binnen een vennootschapsgroep is een holding immers juist een vennootschap die deelnemingen in verschillende vennootschappen tracht te groeperen en tot taak heeft ervoor te zorgen dat deze onder één enkel bestuur staan. (cf. punt 84)

Wat het vermoeden betreft dat een moedermaatschappij die 100 % van het kapitaal van haar dochterondernemingen bezit, aansprakelijk is voor door deze dochterondernemingen gepleegde inbreuken op de mededingingsregels van de Unie, kan het feit dat bepaalde werknemers van deze dochterondernemingen in strijd met de instructies van de moedermaatschappij hebben gehandeld, met name door hun gedrag voor hun oversten en de moedermaatschappij verborgen te houden, niet het vermoeden weerleggen dat de betrokken dochterondernemingen niet zelfstandig zijn. Het onderscheid tussen de dochterondernemingen en de werknemers ervan, die de inbreuken zouden hebben gepleegd en hun gedrag voor hun oversten en de moedermaatschappij verborgen zouden hebben gehouden, is kunstmatig. De verhouding tussen deze werknemers en de dochterondernemingen die hen in dienst hebben wordt gekenmerkt door de omstandigheid dat zij werk verrichten voor en onder het gezag van elk van deze ondernemingen, en zij zijn tijdens de duur van deze verhouding in deze ondernemingen geïntegreerd en vormen aldus met elk ervan een economische eenheid. (cf. punt 87)

Het begrip onderneming omvat in de context van het mededingingsrecht elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm ervan en de wijze waarop zij wordt gefinancierd. Het loutere bezit van participaties, zelfs van zeggenschapsdeelnemingen, volstaat niet om te kunnen spreken van een economische activiteit van de entiteit die deze participaties bezit, wanneer dit bezit enkel met zich brengt dat aan de hoedanigheid van aandeelhouder of vennoot verbonden rechten worden uitgeoefend en in voorkomend geval dividenden, die loutere vruchten van de eigendom van een goed zijn, worden geïnd. Wanneer daarentegen een entiteit met zeggenschapsdeelnemingen in een vennootschap deze zeggenschap daadwerkelijk uitoefent door zich direct of indirect in het bestuur ervan te mengen, moet zij worden geacht deel te nemen aan de economische activiteit van de onderneming waarover zij zeggenschap uitoefent. In het kader van het onderzoek naar het bestaan van een economische eenheid tussen verschillende vennootschappen die deel uitmaken van een groep, kan bij de beoordeling of een dergelijke zeggenschap daadwerkelijk wordt uitgeoefend, rekening worden gehouden met de invloed van de moedermaatschappij op het prijsbeleid, de productie‑ en distributieactiviteiten, de verkoopdoelstellingen, de brutomarges, de verkoopkosten, de liquide middelen, de voorraden en de marketing, maar ook met alle relevante factoren betreffende de economische, organisatorische en juridische banden tussen deze vennootschappen, die in elk geval anders kunnen zijn en waarvan dus geen uitputtende lijst kan worden opgesteld. (cf. punten 101, 103)

De eerbiediging van de rechten van de verdediging in elke procedure die tot de oplegging van sancties, met name geldboeten of dwangsommen, kan leiden, is een grondbeginsel van het recht van de Unie, dat zelfs in een administratieve procedure in acht moet worden genomen. De mededeling van de punten van bezwaar vormt de procedurele waarborg voor de toepassing van dit grondbeginsel. Dit beginsel verlangt met name dat de mededeling van punten van bezwaar die de Commissie richt aan een onderneming waaraan zij een sanctie wil opleggen wegens schending van de mededingingsregels, de voornaamste tegen deze onderneming in aanmerking genomen elementen bevat, zoals de verweten feiten, de kwalificatie daarvan en de bewijzen waarop de Commissie zich baseert, zodat deze onderneming in de gelegenheid is om naar behoren haar argumenten aan te voeren in het kader van de tegen haar ingeleide administratieve procedure. In deze context levert het feit dat een belastend document niet is meegedeeld, slechts een schending van de rechten van de verdediging op indien de betrokken onderneming aantoont dat de Commissie dat document heeft gebruikt ter staving van haar grief dat een inbreuk is gepleegd, en deze grief enkel met dat document kan worden bewezen. Indien er andere schriftelijke bewijzen zijn waarvan de partijen tijdens de administratieve procedure kennis hadden en die specifiek de conclusies van de Commissie staven, kan de omstandigheid dat het niet-meegedeelde belastende stuk als bewijsmiddel wordt uitgesloten, niet afdoen aan de juistheid van de in de bestreden beschikking in aanmerking genomen punten van bezwaar. De betrokken onderneming dient dus aan te tonen dat de Commissie in haar beschikking tot een ander resultaat zou zijn gekomen indien een niet-meegedeeld document op grond waarvan de Commissie deze onderneming heeft beschuldigd, als belastend bewijs zou moeten worden uitgesloten. (cf. punten 122‑124, 197)

De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, kunnen weliswaar niet worden aangemerkt als een rechtsregel die de administratie hoe dan ook dient na te leven, maar zij vormen wel een gedragsregel met betrekking tot de te volgen praktijk waarvan de administratie in een concreet geval niet mag afwijken zonder redenen op te geven die verenigbaar zijn met het gelijkheidsbeginsel. Door dergelijke gedragsregels vast te stellen en via de publicatie ervan aan te kondigen dat deze voortaan op de betrokken gevallen zullen worden toegepast, stelt de Commissie grenzen aan de uitoefening van haar beoordelingsbevoegdheid en kan zij niet van deze regels afwijken zonder dat hieraan in voorkomend geval een sanctie wordt verbonden wegens schending van algemene rechtsbeginselen zoals het gelijkheids‑ of het vertrouwensbeginsel. Bovendien bepalen deze richtsnoeren op algemene en abstracte wijze de methode die de Commissie bij de vaststelling van het bedrag van geldboeten dient te volgen, en waarborgen zij bijgevolg de rechtszekerheid van de ondernemingen. (cf. punten 137‑139)

De zwaarte van inbreuken op het mededingingsrecht van de Unie moet worden vastgesteld met inachtneming van een groot aantal factoren, zoals met name de bijzondere omstandigheden van de zaak, de context ervan en de afschrikkende werking van de geldboeten, zonder dat een dwingende of uitputtende lijst van verplicht in aanmerking te nemen criteria is opgesteld. Volgens punt 1 A, eerste alinea, van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, moet de Commissie bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk de concrete weerslag op de markt slechts onderzoeken wanneer blijkt dat deze weerslag meetbaar is. Bij de beoordeling van deze weerslag moet de Commissie uitgaan van de mededinging zoals die normaliter zonder inbreuk zou hebben bestaan. Wanneer de verzoekende partijen niet aantonen dat de concrete weerslag van de mededingingsregelingen meetbaar was, hoeft de Commissie dus bij de beoordeling van de zwaarte van de inbreuken geen rekening te houden met de concrete weerslag ervan. Het effect van een mededingingsverstorende praktijk is immers geen doorslaggevende maatstaf om de zwaarte van een inbreuk te beoordelen. De bedoeling van een praktijk kan belangrijker zijn dan de gevolgen ervan, vooral wanneer het gaat om inbreuken die op zich zwaar zijn, zoals de verdeling van markten. De aard van de inbreuk speelt dus een zeer belangrijke rol, met name bij de kwalificatie van inbreuken als „zeer zwaar”. Uit de beschrijving van de zeer zware inbreuken in de richtsnoeren blijkt dat overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die met name gericht zijn op de verdeling van de markten, louter op grond van hun eigen aard als „zeer zware” inbreuk kunnen worden gekwalificeerd, zonder dat dergelijke gedragingen een bijzondere weerslag hoeven te hebben of een bepaald geografisch gebied hoeven te bestrijken. Deze conclusie vindt steun in het feit dat in de beschrijving van zware inbreuken uitdrukkelijk sprake is van de weerslag op de markt en van de gevolgen voor uitgestrekte gebieden van de gemeenschappelijke markt, maar dat in de beschrijving van zeer zware inbreuken daarentegen niet staat dat er sprake moet zijn van enige concrete weerslag op de markt of van gevolgen die zich in een bepaald geografisch gebied doen gevoelen. Deze inbreuken vormen eveneens voorbeelden van mededingingsregelingen waarover in artikel 81, lid 1, sub c, EG uitdrukkelijk is bepaald dat zij onverenigbaar zij met de gemeenschappelijke markt. Afgezien van de ernstige verstoring van de mededinging die zij meebrengen, dwingen deze kartels de partijen afzonderlijke markten in acht te nemen, die vaak door de nationale grenzen worden afgebakend, en leiden zij dus tot de compartimentering van deze markten, waardoor zij het hoofddoel van het Verdrag, namelijk de integratie van de gemeenschapsmarkt, doorkruisen. Inbreuken van dit type, met name wanneer het om horizontale kartels gaat, worden door de rechtspraak dan ook als „zeer zwaar” of als „evidente inbreuken” aangemerkt. Bovendien is de omvang van de geografische markt slechts één van de drie criteria die volgens de richtsnoeren relevant zijn voor de algehele beoordeling van de zwaarte van de inbreuk. Binnen deze groep van onderling verweven criteria is de omvang van de geografische markt geen zelfstandig criterium in die zin dat enkel inbreuken die het merendeel van de lidstaten treffen, als „zeer zwaar” zouden kunnen worden gekwalificeerd. Noch het Verdrag, noch verordening nr. 1/2003, noch de richtsnoeren, noch de rechtspraak bieden steun aan de veronderstelling dat uitsluitend geografisch zeer omvangrijke beperkingen aldus kunnen worden aangemerkt. Voorts vormt het gehele grondgebied van een lidstaat, zelfs wanneer het in vergelijking met de andere lidstaten betrekkelijk klein is, hoe dan ook een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt. (cf. punten 135, 151‑152, 156, 158‑160, 163‑164, 180, 182‑184, 195, 202, 206)

In het kader van beschikkingen van de Commissie waarbij een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie wordt vastgesteld en geldboeten worden opgelegd, is de omvang van de betrokken markt in beginsel geen verplichte factor, maar slechts één van de relevante factoren voor de beoordeling van de zwaarte van de inbreuk en is de Commissie overigens niet verplicht om de betrokken markt af te bakenen of de omvang ervan te beoordelen wanneer de betrokken inbreuk een mededingingsverstorend doel heeft. De richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, schrijven immers niet voor dat het bedrag van de geldboeten wordt berekend op basis van de totale omzet of van de omzet van de ondernemingen op de betrokken markt, maar zij verzetten zich er evenmin tegen dat de Commissie ter bepaling van het bedrag van de geldboete van dergelijke omzetcijfers uitgaat om de algemene beginselen van het recht van de Unie in acht te nemen of wanneer de omstandigheden dit vereisen. Voorts stelt de Commissie de algemene uitgangsbedragen van de geldboeten voor inbreuken die in verschillende lidstaten zijn gepleegd, op coherente wijze vast wanneer zij, rekening houdend met de omvang van de betrokken markten, deze bedragen op een hoger niveau vaststelt naarmate de markt groter is, zonder evenwel een precieze mathematische formule te hanteren. In deze omstandigheden hoeft het algemene uitgangsbedrag van een geldboete dat voor een inbreuk in Luxemburg is vastgesteld en de helft bedraagt van het minimumbedrag dat normaal volgens de richtsnoeren voor een als zeer zwaar gekwalificeerde inbreuk wordt vastgesteld, niet te worden verlaagd en hoeft het evenmin als buitensporig te worden beschouwd. (cf. punten 168‑172, 174, 176‑177, 180, 203)

Het is inherent aan de uitoefening van de krachtens artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 aan de Commissie toegekende bevoegdheden dat de betrokken ondernemingen bij de berekening van de uit hoofde van deze bepaling opgelegde geldboeten op een gedifferentieerde wijze worden behandeld. In het kader van haar beoordelingsmarge moet de Commissie immers de sancties individueel vaststellen op basis van de gedragingen en de specifieke eigenschappen van de betrokken ondernemingen, teneinde in elk concreet geval de volle werking van de mededingingsregels van de Unie te verzekeren. Zo kan het volgens de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, in het geval van een inbreuk met een bepaalde zwaarte waarbij verscheidene ondernemingen betrokken zijn, zoals bij kartels, wenselijk zijn om op het algemene uitgangsbedrag een weging toe te passen teneinde een specifiek uitgangsbedrag vast te stellen dat rekening houdt met het gewicht, en derhalve met de daadwerkelijke invloed van het inbreukmakende gedrag van elke onderneming afzonderlijk op de mededinging, met name wanneer er een aanzienlijk verschil bestaat in de grootte van de ondernemingen die eenzelfde soort inbreuk hebben gepleegd. Met name moet rekening worden gehouden met de daadwerkelijke economische macht van de inbreukmakers om andere marktdeelnemers, met name de consumenten, aanzienlijke schade te berokkenen. Bovendien kan het beginsel van gelijke bestraffing voor een gelijke gedraging volgens de richtsnoeren tot de toepassing van verschillende boetebedragen voor de betrokken ondernemingen leiden, zonder dat deze differentiëring in een rekenkundig regeltje te vatten is. De Commissie neemt dus het gelijkheidsbeginsel in acht wanneer zij rekening houdt met de verschillen tussen de situatie van een onderneming die slechts heeft deelgenomen aan één deel van een mededingingsregeling die strijdig met de mededingingsregels wordt geacht, en die van ondernemingen die aan meerdere delen ervan hebben deelgenomen, en dus voor de twee categorieën van betrokken ondernemingen verschillende omzetcijfers in aanmerking neemt. (cf. punten 210‑212, 220‑221)

Volgens artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 is de duur van de inbreuk één van de factoren waarmee rekening moet worden gehouden bij de vaststelling van het bedrag van de geldboete die moet worden opgelegd aan ondernemingen die zich schuldig hebben gemaakt aan een inbreuk op de mededingingsregels. In de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 15, lid 2, van verordening nr. 17, respectievelijk artikel 65, lid 5, van het EGKS-Verdrag worden opgelegd, wordt een onderscheid gemaakt tussen inbreuken van korte duur (over het algemeen korter dan één jaar), waarvoor het op basis van de zwaarte vastgestelde uitgangsbedrag niet hoeft te worden verhoogd, inbreuken van middellange duur (over het algemeen één tot vijf jaar), waarvoor dit bedrag met 50 % kan worden verhoogd, en inbreuken van lange duur (over het algemeen meer dan vijf jaar), waarvoor dit bedrag voor elk jaar met 10 % kan worden verhoogd. De Commissie kan dus op basis van de regels die zij zichzelf in deze richtsnoeren heeft opgelegd, het uitgangsbedrag van de geldboete op grond van de duur met 80 % verhogen, dat wil zeggen met 10 % per jaar, wanneer de inbreuk meer dan acht jaar heeft geduurd, zonder dat een dergelijke verhoging kennelijk onevenredig kan worden geacht, gelet op de lange duur van de inbreuk. Bovendien mag de Commissie, wanneer sprake is van één enkele voortdurende inbreuk die hierdoor wordt gekenmerkt dat de deelnemers aan deze inbreuk tijdens de gehele duur ervan een gemeenschappelijk doel hebben nagestreefd, dat met name erin bestond projecten onderling te verdelen en hun individuele commerciële optreden bij het indienen van offertes aan banden te leggen, en die dus tijdens de gehele duur ervan zeer zwaar is, voor de gehele periode van de inbreuk dezelfde verhogingscoëfficiënt toepassen. (cf. punten 225‑226, 228‑229, 232)

De noodzaak om te garanderen dat de geldboete een voldoende afschrikkende werking heeft, vereist – voor zover zij geen grond vormt om het algemene niveau van de geldboeten te verhogen in het kader van de uitvoering van een mededingingsbeleid – dat het bedrag van de geldboete wordt aangepast naargelang van de op de betrokken onderneming uit te oefenen invloed, zodat de geldboete, met name gelet op het financiële vermogen van de betrokken onderneming, niet te hoog of te laag uitvalt, en aldus voldoet aan het vereiste van doeltreffendheid en het evenredigheidsbeginsel. De Commissie is gerechtigd om de totale omzet van elke aan een mededingingsregeling deelnemende onderneming als relevant criterium voor de vaststelling van een afschrikkingsfactor in aanmerking te nemen. Zo vormen de omvang en de totale middelen van een onderneming relevante criteria, gelet op het nagestreefde doel, de doeltreffendheid van de geldboete te verzekeren door het bedrag ervan aan te passen aan de totale middelen van de onderneming en aan haar vermogen om de nodige middelen ter betaling van deze geldboete te verzamelen. De vaststelling van het percentage waarmee het uitgangsbedrag moet worden verhoogd om van de geldboete een voldoende afschrikkende werking te doen uitgaan, beoogt immers eerder de doeltreffendheid van de geldboete te verzekeren, dan rekening te houden met de schadelijkheid van de inbreuk voor de normale mededinging, en dus met de zwaarte van deze inbreuk. Bovendien doet het feit dat de kans dat de betrokken onderneming zal recidiveren, mogelijkerwijs niet is ingeschat, geenszins af aan de wettigheid van de vermenigvuldigingsfactor. Het verband tussen, enerzijds, de omvang en de totale middelen van de onderneming en, anderzijds, de noodzaak om de afschrikkende werking van de geldboete te verzekeren kan immers niet worden betwist. Een grote onderneming, die in vergelijking met de andere kartelleden over aanzienlijke financiële middelen beschikt, kan gemakkelijker de middelen verzamelen die voor de betaling van haar geldboete vereist zijn. Wil de geldboete een voldoende afschrikkende werking hebben, is het dus gerechtvaardigd dat deze onderneming, met name door de toepassing van een vermenigvuldigingsfactor, een verhoudingsgewijs hogere geldboete wordt opgelegd dan een onderneming die niet over dergelijke middelen beschikt en dezelfde inbreuk heeft gepleegd. Aangezien de verhoging van het uitgangsbedrag, die ertoe strekt voldoende afschrikkende werking van de geldboete te doen uitgaan, met name beoogt de doeltreffendheid van de geldboete ten opzichte van het financiële vermogen van de onderneming te verzekeren, is de Commissie ten slotte niet verplicht om bij de vaststelling van de toepasselijke vermenigvuldigingsfactor rekening te houden met het feit dat de betrokken onderneming een programma tot naleving van de mededingingsregels heeft vastgesteld. (cf. punten 239‑242, 245, 247)

De mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken vormt een instrument dat dient om met inachtneming van het recht van hogere rang de criteria te specificeren die de Commissie voornemens is toe te passen in het kader van de uitoefening van haar beoordelingsbevoegdheid bij de vaststelling van geldboeten die worden opgelegd wegens inbreuken op de mededingingsregels van de Unie. Hierdoor beperkt de Commissie haar eigen bevoegdheid, wat er evenwel niet aan in de weg staat dat zij een ruime beoordelingsmarge behoudt. Zo beschikt de Commissie over een ruime beoordelingsmarge wanneer zij dient te evalueren of de bewijzen die zijn verstrekt door een onderneming die te kennen heeft gegeven aanspraak te willen maken op de toepassing van de mededeling inzake medewerking, een significant toegevoegde waarde hebben in de zin van punt 21 van deze mededeling. Tevens beschikt de Commissie, na te hebben vastgesteld dat het bewijsmateriaal een significant toegevoegde waarde heeft in de zin van punt 21 van de mededeling inzake medewerking, over een beoordelingsmarge wanneer zij het juiste niveau van de aan de betrokken onderneming te verlenen verlaging van de geldboete dient vast te stellen. Punt 23, sub b, eerste alinea, van deze mededeling voorziet immers in marges waarbinnen het bedrag van de geldboete voor de verschillende categorieën van betrokken ondernemingen kan worden verlaagd. In deze omstandigheden overschrijdt de Commissie niet kennelijk haar beoordelingsmarge door binnen deze marges een verlaging van de geldboete te verlenen, wanneer de bewijzen, los van de kwaliteit en het nut ervan, zijn verstrekt op een ogenblik waarop de Commissie reeds over de nodige informatie beschikte om een inbreuk op artikel 81 EG te kunnen vaststellen, reeds een reeks inspecties had verricht en reeds van een andere onderneming een verzoek op grond van deze mededeling had ontvangen. (cf. punten 260‑261, 263‑265, 270, 273‑274, 278, 282‑284, 289, 291, 295, 298, 309‑312, 322‑323, 326, 328‑332, 345‑349, 375, 377)

Een grief die is aangevoerd in een voetnoot in het verzoekschrift en door de verzoekende partijen niet is uitgewerkt, voldoet niet aan de voorwaarden van artikel 44, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht en is dus niet-ontvankelijk. (cf. punt 338)

Het recht om zich op de bescherming van het gewettigd vertrouwen te beroepen komt toe aan iedere particulier die zich in een situatie bevindt waaruit blijkt dat een instantie van de Unie, door hem nauwkeurige toezeggingen te doen, bij hem gegronde verwachtingen heeft gewekt. Daarentegen kan geen schending van het vertrouwensbeginsel worden aangevoerd wanneer deze instantie geen specifieke toezeggingen heeft gedaan. Van dergelijke toezeggingen is sprake wanneer bevoegde en betrouwbare bronnen nauwkeurige, onvoorwaardelijke en onderling overeenstemmende inlichtingen verstrekken. In het kader van de vaststelling van het bedrag van een geldboete wegens een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie kan de aankondiging in de mededeling van de punten van bezwaar dat de Commissie overweegt om buiten het kader van de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken een verlaging van de geldboete te verlenen, geen nauwkeurige toezegging vormen met betrekking tot de omvang of het percentage van de verlaging die in voorkomend geval aan de betrokken ondernemingen zal worden verleend. Een dergelijke verklaring kan dus in geen geval enig gewettigd vertrouwen dienaangaande doen ontstaan. De vroegere beschikkingspraktijk van de Commissie kan evenmin als rechtskader voor geldboeten in mededingingszaken dienen. (cf. punten 359‑364)

Het evenredigheidsbeginsel vereist dat handelingen van de instellingen van de Unie niet verder gaan dan wat geschikt en noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de legitieme doelstellingen die met de betrokken regeling worden nagestreefd, met dien verstande dat wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, die maatregel moet worden gekozen die de minste belasting met zich brengt, en dat de veroorzaakte nadelen niet onevenredig mogen zijn aan de nagestreefde doelstellingen. Het evenredigheidsbeginsel wordt niet geschonden door een beschikking van de Commissie waarbij slechts een minimale verlaging van 1 % van de geldboete wordt verleend wegens het feit dat de feiten niet worden betwist, rekening houdend met de zeer geringe waarde van de medewerking die na de toezending van de mededeling van de punten van bezwaar is verleend, wanneer deze verlaging wordt toegevoegd aan de verlagingen van de geldboeten die reeds krachtens de mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken zijn verleend. (cf. punten 366, 370, 383)