CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL H. MAYRAS

VAN 20 FEBRUARI 1973 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

De oprichting van de gemeenschappelijke markt bracht mede dat de werknemers uit de Lid-Staten zich binnen de Gemeenschap vrijelijk moesten kunnen bewegen. Om dit in artikel 48 van het Verdrag van Rome verankerde beginsel in praktijk te brengen moesten er ingevolge artikel 51 van het Verdrag op het gebied van de sociale zekerheid maatregelen worden genomen teneinde te komen tot een stelsel dat aan migrerende werknemers en hun gezin dezelfde uitkeringen verzekerde als aan de op het grondgebied der Lid-Staten woonachtige personen.

Dit werd met name beoogd met's Raads verordening nr. 3, waarvoor op 1 oktober 1972 verordening nr. 1408/71 in de plaats is getreden.

Doch deze communautaire voorschriften hebben ten behoeve van de migrerende werknemers geen uniforme Europese rechtsregeling doch alleen een zekere coördinatie van het recht der verschillende landen tot stand gebracht.

Daarom moest vooral met het oog op gevallen waarin het werk wordt verricht buiten de Staat waar men woont of een werknemer in verschillende Lid-Staten werkzaam is, de toepasselijke wet worden vastgesteld.

Bestudering van de prejudiciële vraag die U krachtens artikel 177 van het Verdrag door het Landessozialgericht Baden-Württemberg is gesteld zal U aanleiding geven Uw vroegere jurisprudentie te verduidelijken.

De heer Hubert Bentzinger is van Duitse nationaliteit en woont te Weil/Rhein in de Bondsrepubliek; als ingenieur is hij werkzaam voor twee ondernemingen:

— de firma Hupfer, een te Weil/Rhein gevestigd zand-en grindwinningsbedrijf;

— de Société Grande Sablière te Saint-Louis (Elzas).

Toen hem op 8 september 1970 op het Franse bedrijf een ongeval was overkomen, wendde hij zich met een verzoek om schadeloosstelling tot de Steinbruchs-Berufsgenossenschaft, een in Duitsland met de uitkering der sociale verzekering belast lichaam, gevestigd te Hannover.

Op 27 september 1971 moest hij vernemen dat wie op het grondgebied van een Lid-Staat, in casu Frankrijk, is tewerkgesteld, krachtens artikel 12 van verordening nr. 3 onder de wettelijke regeling van die Staat valt, ook wanneer hij in een andere Staat, in casu Duitsland, woont.

Het Sozialgencht te Freiburg im Breïsgau, dat in eerste aanleg van de zaak had kennis te nemen, heeft op 21 maart 1972 het verzoek van de heer Bentzinger toegewezen met toepassing van artikel 13, lid 1, letter c, van verordening nr. 3, volgens hetwelk op werknemers die in de regel werkzaam zijn op het grondgebied van verscheidene Lid-Staten, behoudens uitzondering, de wettelijke regeling van de Staat op welks grondgebied zij woonachtig zijn van toepassing is.

Het Landessozialgericht van Baden-Württemberg heeft in hoger beroep de behandeling geschorst en U bij beschikking van 21 september 1972 de volgende vraag gesteld:

Wordt er in artikel 12, lid 1, sub c, van verordening nr. 3 van de Raad van de Europese Economische Gemeenschap inzake de sociale zekerheid van migrerende werknemers van 25. 9.1958 (EEG-verordening nr. 3) van uitgegaan dat de door een werknemer in verscheidene Lid-Staten verrichte werkzaamheden slechts voor één werkgever worden verricht of geldt het voorschrift ook wanneer de werknemer voor verschillende werkgevers in verscheidene Lid-Staten werkzaam is?

Aan de regeling der toepasselijke nationale wetgeving, zoals die ten deze in titel II der verordening wordt gegeven, ligt volgens Uw arrest van 5 december 1967 (zaak 19-67, Van der Vecht, Jurisprudentie 1967, blz. 432) de gedachte ten grondslag dat nodeloze cumulatie of vermenging van lasten en aansprakelijkheden — door de gelijktijdige of alternatieve toepassing van meerdere regelingen

moet worden vermeden.

Titel II wil één enkele conflictenregel geven in dier voege dat steeds de wettelijke regeling van slechts één Lid-Staat toepasselijk is.

Deze in verordening nr. 3 nog niet met zoveel woorden uitgesproken gedachte kwam trouwens duidelijk tot uitdrukking in de nieuwe verordening nr. 1408/71 (artikel 13, lid 1).

Omdat de prejudiciële vraag alleen de oorspronkelijke verordening betreft willen wij ons daarom thans aan die verordening houden; ons blijkt dan dat in beginsel de wet van de plaats van tewerkstelling toepasselijk is. In artikel 12 lezen wij:

„Onverminderd de bepalingen van deze Titel is op werknemers of daarmede gelijkgestelden die werkzaam zijn op het grondgebied van een Lid-Staat, de wetgeving van deze Staat van toepassing, zelfs indien zij op het grondgebied van een andere Lid-Staat woonachtig zijn of indien hun werkgever of de zetel van de onderneming waarbij zij in dienst zijn, zich op het grondgebied van een andere Lid-Staat bevindt.”

Artikel 13 noemt dan een aantal uitzonderingsgevallen, met dien verstande dat het beginsel — toepasselijkheid van één enkele wetgeving — onverkort wordt gehandhaafd.

Het artikel noemt vier soorten uitzonderingen:

— Voorlopige tewerkstelling elders (letter a): een werknemer in dienst van een onderneming die op het grondgebied van een Lid-Staat een bedrijf heeft waar hij gewoonlijk werkt, wordt door haar op het grondgebied van een andere Staat tewerkgesteld. De wetgeving van eerstgenoemde Staat blijft dan van toepassing alsof hij op het grondgebied van die Staat was blijven werken. De vermoedelijke duur van de tewerkstelling elders mag echter hoogstens twaalf maanden bedragen.

— Werknemers in dienst van een vervoersonderneming die gewoonlijk op het grondgebied van meer dan een Lid-Staat werkzaam zijn (letter b): op hem blijft van toepassing de wet van de Lid-Staat waar de onderneming gevestigd is, subsidiair op welks grondgebied de onderneming een filiaal of duurzame vertegenwoordiging heeft waarbij de arbeider werkzaam is.

— Werknemers, niet in dienst van vervoersondernemingen, die gewoonlijk op het grondgebied van meer dan één Lid-Staat werkzaam zijn (het zich hier voordoende geval, letter c): op hen is van toepassing de wetgeving van de Staat op welks grondgebied zij woonachtig zijn; wanneer zij echter in zodanig geval niet op het grondgebied van één der Lid-Staten wonen, vallen zij onder de wetgeving geldende ter plaatse waar de onderneming welke hen tewerkstelt gevestigd is.

— Ten slotte een bijzonder geval (letter d): werknemers werkzaam bij een onderneming op de grens tussen twee Lid-Staten; de onderneming heeft dan haar zetel op het grondgebied van de ene Staat, doch een vestiging op het aangrenzend grondgebied van de andere Lid-Staat. In zodanig geval geldt de wettelijke regeling van de zetel der onderneming, ook al is de werknemer op de vestiging aan de andere zijde van de grens werkzaam.

In de hoofdzaak gaat het om toepassing der sub c omschreven uitzondering.

De heer Bentzinger, woonachtig in Duitsland, is deels aldaar, deels in Frankrijk werkzaam. De moeilijkheden zijn ontstaan doordat hij voor twee verschillende werkgevers werkt: de firma Hupfer te Weil/Rhein en de Grande Sablière te Saint-Louis.

Het ten deze toepasselijk voorschrift betreft werknemers, niet bij het vervoer werkzaam, die in de regel op het grondgebied van twee of meer Lid-Staten werken; dit wordt echter in de beide sub-alinea's verschillend uitgewerkt voor:

— een werknemer wonende op het grondgebied van een der Staten waar hij — ten dele — zijn werkzaamheden vervult;

— een werknemer niet wonende in een der Staten waar hij werkt.

De tweede sub-alinea slaat ook op tewerkstelling bij meer dan één werkgever; in de eerste wordt daarover gezwegen.

Moet daaruit worden afgeleid dat deze sub-alinea slechts van toepassing is wanneer de werknemer maar bij één onderneming in dienst is en dat de wettelijke regeling van de woonplaats anders moet wijken voor de algemene regel van artikel 12, volgens hetwelk de wet van de plaats van tewerkstelling prevaleert?

De tekst dezer verordening dwingt mijns inziens geenzins tot deze oplossing.

Zij ware bovendien in strijd met het ten deze aan verordening nr. 3 ten grondslag liggend beginsel dat er slechts een enkele wettelijke regeling voor toepassing in aanmerking komt.

Zij zou voorts aanleiding geven tot praktische moeilijkheden waarmede het belang der werknemers niet zou zijn gediend.

Ten slotte wordt zij in verordening nr. 1408/71 uitdrukkelijk afgewezen.

1. Met betrekking tot de tekst zelf zij opgemerkt dat in het eerste gedeelte van alinea c het woord „werkgever” noch in het enkelvoud noch in het meervoud voorkomt. De twee enige maatstaven welke hier worden aangelegd zijn: — werkzaamheid op het grondgebied van verscheidene Lid-Staten; — woonachtig zijn op het grondgebied van een dezer staten. Door deze bepaling uit te leggen alsof zij alleen toepasselijk ware op een werknemer die bij een enkele werkgever werkzaam is, zou men een in de tekst zelf niet genoemde nadere voorwaarde stellen.

2. Omdat met de communautaire verordeningen is beoogd cumulatie van wettelijke regelingen te voorkomen, wil men via de uitzondering van artikel 13, lid 1, sub c, eerste zin, de wettelijke regeling van de woonplaats van de werknemer voor die van de plaats van tewerkstelling in de plaats stellen in gevallen waarin de woonplaats gevestigd is op het grondgebied van een Lid-Staat waar hij zijn werkzaamheid ten dele vervult. Met andere woorden, de auteurs van de verordening hebben zich er terecht rekenschap van gegeven dat de belangen van een werknemer die zijn arbeid op het grondgebied van meer dan één Staat verricht, allereerst met zijn woonplaats samenhangen. Kiest men voor deze oplossing, dan is het van geen belang of hij bij één of bij meer werkgevers in dienst is.

3. Bovendien is deze oplossing alleen maar praktisch. Wie opteert voor de oplossing dat er met betrekking tot de sociale zekerheid slechts één enkele wettelijke regeling toepasselijk moet zijn, kent daarmede aan de werknemers een aanspraak toe op alle in die regeling voorziene uitkeringen. Hangen dus op het gebied van arbeidsongevallen „stricto sensu” de plaats van tewerkstelling en het ingetreden risico rechtstreeks met elkander samen en kan daaruit worden afgeleid welke regeling er voor de uitkeringen geldt, dit is niet het geval met andere uitkeringen ter zake van andere risico's, zoals ziekte (uitgezondetd beroepsziekten) of invaliditeit — waarbij a priori geen verband met eenbepaalde plaats van tewerkstelling kan worden gelegd —. Hoe zal men bij gebreke van deze eenvoudige maatstaf, de woonplaats, kunnen vaststellen welke wettelijke regeling er moet worden toegepast? Zal men dan niet juist stranden op de klip die de wetgever van de Gemeenschap wilde vermijden: de toepasselijkheid van meer dan. één wettelijke regeling?

4. Ten slotte werd op 1 oktober 1972 met verordening nr. 1408/71 ondubbelzinnig geopteerd voor toepassing — ingevallen als het onderhavige — van de wet van de woonplaats. Volgens artikel 14, c, van de nieuwe verordening is op de werknemer die zijn werkzaamheden op het grondgebied van twee of meer Lid-Staten pleegt uit te oefenen, de wetgeving van de Lid-Staat waar hij woont van toepassing, indien hij daar een deel van zijn werkzaamheden uitoefent of verbonden is aan meer dan één onderneming of meer dan één. werkgever die hun zetel of domicilie op het grondgebied van verschillende Lid-Staten hebben. Weliswaar heeft het aan de heer Bentzinger overkomen geval in 1970 plaatsgevonden en is de verwijzingsbeschikking: van het Landessozialgericht op 21 september 1970, dus vóór de inwerkingtreding der nieuwe verordening, genomen,, zodat zij uitsluitend verordening nr. 3 betreft. U behoeft zich derhalve, althans in het dictum van Uw arrest, niet uit te spreken over de uitlegging van artikel 14, letter c, van verordening nr. 1408/71. Ik meen er echter op te moeten wijzen dat waar volgens artikel 94, lid 1, aan deze verordening … geen enkel recht [kan] worden ontleend voor een tijdvak dat aan haar inwerkingtreding voorafgaat", artikel 3 van dit artikel in afwijking hiervan bepaalt dat onverminderd lid 1 krachtens deze verordening zelfs een recht ontstaat ter zake van een gebeurtenis" — dat wil zeggen een door de sociale verzekering gedekt risico — welke vóór de datum van inwerkingtreding van deze verordening heeft plaatsgevonden. Deze bepaling is onzes inziens in die zin te verstaan dat de nieuwe voorschriften van toepassing zijn wanneer het feit dat het recht op uitkering deed ontstaan vóór 1 oktober 1972 heeft plaatsgevonden, doch er voordien omtrent de aanspraken van de belanghebbende door de burgerlijke of administratieve rechter nog geen uitspraak in laatste ressort is gedaan. Het komt mij voor dat de heer Bentzinger op grond van de bepaling toepassing van verordening nr. 1478 zou mogen verlangen. Wij zagen echter reeds dat de door ons voorgestane uitlegging van artikel 13, lid 1, c, van verordening nr. 3 tot hetzelfde resultaat leidt.

Wij concluderen dus dat Uw Hof verklare voor recht dat op werknemers of daarmede gelijkgestelden die in de regel op het grondgebied van verscheidene Lid-Staten werkzaam zijn de wettelijke regeling van de Staat hunner woonplaats moet worden toegepast, om het even of zij bij één of meer werkgevers in dienst zijn.

( 1 ) Vertaald uit het Frans.