ARREST VAN HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (EERSTE KAMER) VAN 10 MAART 1992. - SHELL INTERNATIONAL CHEMICAL COMPANY LTD TEGEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. - MEDEDINGING - BEGRIPPEN OVEREENKOMST EN ONDERLING AFGESTEMDE FEITELIJKE GEDRAGING - COLLECTIEVE VERANTWOORDELIJKHEID. - ZAAK T-11/89.



Jurisprudentie 1992 bladzijde II-00757

Zweedse bijz. uitgave bladzijde II-00047

Finse bijz. uitgave bladzijde II-00049



Samenvatting

Partijen

Overwegingen van het arrest

Beslissing inzake de kosten

Dictum



Trefwoorden

++++

1. Mededinging - Administratieve procedure - Niet-toepasselijkheid van artikel 6 van Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens

2. Gemeenschapsrecht - Beginselen - Rechten van verdediging - Inachtneming in kader van administratieve procedures - Mededinging - Draagwijdte

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 19, lid 1; verordening nr. 99/63 van de Commissie, art. 4)

3. Mededinging - Administratieve procedure - Beschikking van Commissie, waarbij inbreuk wordt vastgesteld - Bewijselementen die in aanmerking kunnen worden genomen

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

4. Mededinging - Mededingingsregelingen - Overeenkomsten tussen ondernemingen - Begrip - Wilsovereenstemming met betrekking tot aan te nemen marktgedrag

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

5. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderling afgestemde feitelijke gedraging - Begrip - Cooerdinatie en samenwerking in strijd met verplichting van elke onderneming om marktgedrag zelfstandig te bepalen - Bijeenkomsten waarop concurrenten informatie uitwisselen die bepalend is voor commerciële strategie van deelnemers

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

6. Mededinging - Mededingingsregelingen - Onderneming - Begrip - Economische eenheid - Toerekenbaarheid van inbreuken

(EEG-Verdrag, art. 85, lid 1)

7. Handelingen van de instellingen - Motivering - Verplichting - Draagwijdte - Beschikking tot toepassing van mededingingsregels

(EEG-Verdrag, art. 190)

8. Mededinging - Geldboeten - Bedrag - Vaststelling - Criteria - Vroeger gedrag van onderneming

(Verordening nr. 17 van de Raad, art. 15, lid 2)

9. Handelingen van de instellingen - Vermoeden van geldigheid - Betwisting - Voorwaarden

Samenvatting

1. Weliswaar is de Commissie gehouden, de door het communautaire mededingingsrecht voorgeschreven procedurele garanties te eerbiedigen, doch zij kan bij de toepassing van de gemeenschapsvoorschriften niet als zodanig als een "rechterlijke instantie" worden aangemerkt in de zin van artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens, volgens hetwelk een ieder recht heeft op een eerlijke behandeling van zijn zaak door een onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie.

2. De bepalingen betreffende de procedurele garanties in artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17 en in verordening nr. 99/63 geven toepassing aan een beginsel van gemeenschapsrecht, dat verlangt dat het recht van verweer in elke procedure, ook wanneer deze van administratieve aard is, in acht wordt genomen, en inzonderheid dat de betrokken onderneming tijdens de administratieve procedure in staat wordt gesteld haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot de juistheid en relevantie der gestelde feiten en omstandigheden, alsook met betrekking tot de stukken waarmee de Commissie de door haar gestelde inbreuk op het Verdrag heeft gestaafd.

Die door het gemeenschapsrecht voorgeschreven processuele garanties leggen de Commissie evenwel niet de verplichting op, haar werkzaamheden intern aldus te organiseren, dat het is uitgesloten dat in een bepaalde zaak dezelfde ambtenaar zowel verificatie- als rapportagewerkzaamheden verricht.

3. Een krachtens artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag tot een onderneming gerichte beschikking kan tegen die onderneming enkel als bewijsmiddelen gebruiken die documenten waarvan al in de fase van de mededeling van de punten van bezwaar - doordat de documenten in die mededeling of in de daarbij gevoegde bijlagen werden genoemd -duidelijk was, dat de Commissie ze in stelling wilde brengen, en over de bewijskracht waarvan de onderneming zich dus tijdig heeft kunnen uitlaten.

4. Het bestaan van een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag kan reeds worden aangenomen indien de betrokken ondernemingen hun gezamenlijke wil tot uitdrukking hebben gebracht om zich op een bepaalde wijze op de markt te gedragen. Hiervan is sprake wanneer verscheidene ondernemingen wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen.

5. De voor de definitie van het begrip onderling afgestemde feitelijke gedraging gebezigde criteria van cooerdinatie en samenwerking moeten worden verstaan in het licht van de in de mededingingsvoorschriften voorschriften van het EEG-Verdrag besloten voorstelling, dat elke ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt zal voeren. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit, dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid intelligent aan het vastgestelde of te verwachten marktgedrag van zijn concurrenten aan te passen, doch zij staat onverbiddelijk in de weg aan enigerlei tussen zulke ondernemers al dan niet rechtstreeks opgenomen contact strekkend hetzij tot beïnvloeding van het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent, hetzij tot beduiding aan zulk een concurrent van het aangenomen of voorgenomen marktgedrag.

Ondernemingen die deelnemen aan bijeenkomsten die ertoe strekken richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en tijdens welke concurrenten informatie uitwisselen over de prijzen die zij voornemens zijn toe te passen, hun rentabiliteitsdrempel, de door hen noodzakelijk geachte beperkingen van de verkopen of hun verkoopcijfers, maken zich schuldig aan onderlinge afstemming, want het kan nagenoeg niet anders, dat zij bij de bepaling van hun marktgedrag rekening houden met de hun op die bijeenkomsten verstrekte informatie.

6. Onder het begrip onderneming in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag moet worden verstaan een economische eenheid die bestaat in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen, welke op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en kan bijdragen tot het begaan van een in die bepaling bedoelde inbreuk.

Wanneer een groep vennootschappen een en dezelfde onderneming vormt, is de Commissie derhalve gerechtigd, de vennootschap die verantwoordelijk is voor het handelen van de groep in het kader van de inbreuk, aansprakelijk te stellen voor een door die onderneming begane inbreuk en een geldboete op te leggen.

7. De Commissie is krachtens artikel 190 EEG-Verdrag weliswaar gehouden, haar beschikkingen met redenen te omkleden met vermelding van de feitelijke en juridische gegevens waarvan de wettigheid van de maatregel afhangt en van de overwegingen die haar tot het nemen van haar beschikking hebben geleid, doch het is in het geval van een beschikking tot toepassing van de mededingingsregels niet vereist, dat zij ingaat op alle feitelijke en rechtspunten die door elke betrokkene tijdens de administratieve procedure zijn opgeworpen.

8. Bij de vaststelling van de hoogte van de wegens schending van de mededingingsregels van het Verdrag op te leggen geldboete, kan het feit dat de Commissie een bepaalde onderneming al eens een inbreuk op de mededingingsregels heeft ten laste gelegd en eventueel uit dien hoofde een boete heeft opgelegd, tegen die onderneming, in voorkomend geval, als een verzwarende omstandigheid in aanmerking worden genomen. Daarentegen is de afwezigheid van een eerdere inbreuk een normale omstandigheid, die de Commissie niet als verzachtende omstandigheid in aanmerking behoeft te nemen.

9. Waar een betekende en bekendgemaakte handeling moet worden vermoed geldig te zijn, staat het aan degene die zich op de formele ongeldigheid of de non-existentie van een handeling beroept, de rechter redenen aan te geven waarom de schijn van geldigheid moet worden doorbroken.

Partijen

In zaak T-11/89,

Shell International Chemical Company Ltd, vennootschap naar Engels recht, gevestigd te Londen, vertegenwoordigd door J. F. Lever, QC, K. B. Parker, Barrister, en J. W. Osborne, Solicitor, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg ten kantore van J. Hoss, advocaat aldaar, Côte d' Eich 15,

verzoekster,

tegen

Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch hoofdadviseur A. McClellan en door K. Banks, lid van haar juridische dienst, als gemachtigden, domicilie gekozen hebbende te Luxemburg bij R. Hayder, representant van de juridische dienst, Centre Wagner, Kirchberg,

verweerster,

betreffende een beroep tot nietigverklaring van de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 inzake een procedure op grond van artikel 85 EEG-Verdrag (IV/31.149 - Polypropyleen, PB 1986, L 230, blz. 1),

wijst

HET GERECHT VAN EERSTE AANLEG (Eerste kamer),

samengesteld als volgt: J. L. Cruz Vilaça, president, R. Schintgen, D. A. O. Edward, H. Kirschner en K. Lenaerts, rechters,

advocaat-generaal: B. Vesterdorf

griffier: H. Jung

gezien de stukken en na de mondelinge behandeling die heeft plaatsgevonden van 10 tot en met 15 december 1990,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 10 juli 1991,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

De feiten

1 De onderhavige zaak heeft betrekking op een beschikking waarbij de Commissie vijftien polypropyleenproducenten een boete heeft opgelegd wegens schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag. Het produkt waarop de bestreden beschikking (hierna: de beschikking) betrekking heeft, is een van de voornaamste bulk thermoplastic polymeren. Polypropyleen wordt door de producenten verkocht aan verwerkers, die er eindprodukten of halffabrikaten van maken. De grootste polypropyleenproducenten hebben een assortiment van meer dan honderd verschillende kwaliteiten, die voor zeer uiteenlopende uiteindelijke gebruiksdoeleinden toepassing vinden. De belangrijkste basiskwaliteiten van polypropyleen zijn: raffia, homopolymeer injection moulding, copolymeer injection moulding, high impact copolymeer en folie. Alle ondernemingen tot welke de onderhavige beschikking is gericht, zijn belangrijke petrochemische fabrikanten.

2 De Westeuropese markt voor polypropyleen wordt bijna geheel bevoorraad door in Europa gevestigde produktiefaciliteiten. Vóór 1977 werd de markt bevoorraad door tien producenten, te weten Montedison (later Montepolimeri SpA, die op haar beurt Montedipe SpA is geworden), Hoechst AG, Imperial Chemical Industries plc en Shell International Chemical Company Ltd (de "grote vier"), te zamen goed voor 64 % van de markt, Enichem Anic SpA in Italië, Rhône-Poulenc SA in Frankrijk, Alcudia in Spanje, Chemische Werke Huels en BASF AG in Duitsland en Chemie Linz AG in Oostenrijk. Nadat de duur van de hoofdoctrooien van Montedison was verstreken, dienden zich in 1977 zeven nieuwe producenten in West-Europa aan: Amoco en Hercules Chemicals NV in België, ATO Chimie SA en Solvay & Cie SA in Frankrijk, SIR in Italië, DSM NV in Nederland en Taqsa in Spanje. Saga Petrokjemi AS & Co., een Noorse onderneming, begon haar activiteiten midden 1978, en Petrofina SA in 1980. De komst van nieuwe producenten met een nominale capaciteit van ongeveer 480 000 ton leidde tot een aanzienlijke toename van de in West-Europa aanwezige produktiecapaciteit, die gedurende verschillende jaren niet gepaard ging met een overeenkomstige stijging van de vraag. Dit had een lage bezettingsgraad van de produktiecapaciteit tot gevolg, die echter tussen 1977 en 1983 geleidelijk weer aantrok, namelijk van 60 tot 90 %. Volgens de beschikking waren vraag en aanbod vanaf 1982 weer ongeveer in evenwicht. Dit neemt volgens de beschikking evenwel niet weg, dat de polypropyleenmarkt over het grootste deel van de onderzochte periode (1977-1983) werd gekenmerkt door hetzij een geringe rentabiliteit, hetzij aanzienlijke verliezen, die met name te wijten waren aan hoge vaste kosten en een stijging van de kosten van de grondstof, propyleen. Volgens punt 8 van de beschikking had Montepolimeri in 1983 18 % van de Europese polypropyleenmarkt in handen, hadden Imperial Chemical Industries plc, Shell International Chemical Company Ltd en Hoechst AG elk een marktaandeel van 11 %, nam Hercules Chemicals NV iets minder dan 6 % voor haar rekening, waren ATO Chimie SA, BASF AG, DSM NV, Chemische Werke Huels, Chemie Linz AG, Solvay & Cie SA en Saga Petrokjemi AS & Co. elk goed voor 3 à 5 % en had Petrofina SA een marktaandeel van ongeveer 2 %. Er zou een aanzienlijke handel in polypropyleen tussen de Lid-Staten hebben bestaan, omdat elk van de destijds in de Gemeenschap gevestigde producenten het produkt in de meeste, zoniet alle Lid-Staten verkocht.

3 De Shell-groep was een van de producenten die vóór 1977 de markt bevoorraadden en is één van de "grote vier". Haar marktaandeel lag tussen 10,7 en 11,7 %.

4 Op 13 en 14 oktober 1983 voerden ambtenaren van de Commissie krachtens artikel 14, lid 3, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag (PB 1962, blz. 204, hierna: verordening nr. 17) tegelijkertijd verificaties uit bij de volgende ondernemingen die polypropyleen vervaardigen en de gemeenschappelijke markt bevoorraden:

- ATO Chimie SA, thans Atochem (hierna: ATO);

- BASF AG (hierna: BASF);

- DSM NV (hierna: DSM);

- Hercules Chemicals NV (hierna: Hercules);

- Hoechst AG (hierna: Hoechst);

- Chemische Werke Huels (hierna: Huels);

- Imperial Chemical Industries plc (hierna: ICI);

- Montepolimeri SpA, thans Montedipe (hierna: Monte);

- Shell International Chemical Company Ltd (hierna: Shell);

- Solvay & Cie SA (hierna: Solvay);

- BP Chimie (hierna: BP).

Er werden geen verificaties verricht bij Rhône-Poulenc SA (hierna: Rhône-Poulenc) en bij Enichem Anic SpA.

5 Na deze verificaties verzocht de Commissie voornoemde ondernemingen krachtens artikel 11 van verordening nr. 17 om inlichtingen (hierna: het verzoek om inlichtingen). Een zelfde verzoek werd ook gericht tot de volgende ondernemingen:

- Amoco;

- Chemie Linz AG (hierna: Linz);

- Saga Petrokjemi AS & Co., thans een onderdeel van Statoil (hierna: Statoil);

- Petrofina SA (hierna: Petrofina);

- Enichem Anic SpA (hierna: Anic).

De in Oostenrijk gevestigde onderneming Linz betwistte de bevoegdheid van de Commissie en weigerde op het verzoek te antwoorden. Overeenkomstig artikel 14, lid 2, van verordening nr. 17 verrichtten ambtenaren van de Commissie vervolgens verificaties bij Anic en bij Saga Petrochemicals UK Ltd, de Engelse dochtermaatschappij van Saga, alsmede bij de verkoopkantoren van Linz in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. Rhône-Poulenc werd niet om inlichtingen verzocht.

6 Op grond van het in het kader van die verificaties en verzoeken om inlichtingen verzamelde materiaal kwam de Commissie tot de slotsom, dat de betrokken fabrikanten tussen 1977 en 1983 in strijd met artikel 85 EEG-Verdrag in het kader van een reeks "prijsinitiatieven" regelmatig richtprijzen hadden vastgesteld en een systeem van jaarlijkse controle van de verkochte hoeveelheden hadden opgezet, ten einde de beschikbare markt op basis van overeengekomen percentages of hoeveelheden onder elkaar te verdelen. Derhalve besloot de Commissie op 30 april 1984 de procedure van artikel 3, lid 1, van verordening nr. 17 in te leiden en deed zij in mei van hetzelfde jaar een schriftelijke mededeling van punten van bezwaar toekomen aan alle genoemde ondernemingen, behalve Anic en Rhône-Poulenc. Alle adressaten dienden schriftelijke opmerkingen in.

7 Op 24 oktober 1984 had de door de Commissie aangewezen Raadadviseur-auditeur een ontmoeting met de juridisch adviseurs van de adressaten van de mededeling van de punten van bezwaar, ten einde bepaalde procedureafspraken te maken voor de in het kader van de administratieve procedure geplande hoorzitting, die op 12 november 1984 zou aanvangen. Tijdens die bijeenkomst kondigde de Commissie bovendien aan, dat zij, gelet op de argumenten die de ondernemingen in hun antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar hadden aangevoerd, hun weldra verdere documenten zou sturen ter aanvulling van het bewijsmateriaal betreffende de toepassing van prijsinitiatieven, waarover zij reeds beschikten. Zo zond zij de juridische adviseurs van de ondernemingen op 31 oktober 1984 een bundel documenten bestaande uit kopieën van door de fabrikanten aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies alsmede uit notities met samenvattingen van die documenten. Ten einde de inachtneming van het zakengeheim te waarborgen, had de Commissie een aantal voorwaarden gesteld, waarvan de voornaamste was dat de verkoopafdelingen van de ondernemingen de betrokken documenten niet onder ogen mochten krijgen. De advocaten van verscheidene ondernemingen weigerden die voorwaarden te aanvaarden en zonden de documenten vóór de hoorzitting terug.

8 Gelet op de in de schriftelijke antwoorden op de mededeling van de punten van bezwaar verstrekte informatie, besloot de Commissie ook Anic en Rhône-Poulenc in de procedure te betrekken. Daartoe deed zij hun op 25 oktober 1984 een mededeling van punten van bezwaar toekomen die in grote lijnen overeenkwam met die welke naar de vijftien andere ondernemingen was gestuurd.

9 Een eerste reeks hoorzittingen vond plaats van 12 tot en met 20 november 1984. In die periode werden alle ondernemingen gehoord, met uitzondering van Shell (die had geweigerd aan de hoorzittingen deel te nemen), Anic, ICI en Rhône-Poulenc (die van mening waren dat zij hun dossier niet hadden kunnen voorbereiden).

10 Tijdens die eerste reeks hoorzittingen weigerden verscheidene ondernemingen in te gaan op de punten die aan de orde waren gesteld in de stukken die hun op 31 oktober 1984 waren toegezonden. Zij voerden hiertoe aan, dat de Commissie de zaak een heel andere draai had gegeven en dat zij toch ten minste in de gelegenheid moesten worden gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken. Andere ondernemingen voerden aan, dat zij onvoldoende tijd hadden gehad om de betrokken stukken vóór de hoorzitting te bestuderen. Op 28 november 1984 zonden de advocaten van BASF, DSM, Hercules, Hoechst, ICI, Linz, Monte, Petrofina en Solvay de Commissie een gezamenlijk schrijven, waarin zij de genoemde bezwaren uiteenzetten. Bij schrijven van 4 december 1984 verklaarde Huels, dat zij zich bij dit standpunt aansloot.

11 Om die redenen deed de Commissie de ondernemingen op 29 maart 1985 een nieuwe reeks documenten toekomen, waarin door de ondernemingen aan hun verkoopkantoren gezonden prijsinstructies en -tabellen voorkwamen, alsmede een samenvatting van het bewijsmateriaal in verband met elk prijsinitiatief waaromtrent documenten beschikbaar waren. De ondernemingen werden uitgenodigd om opmerkingen te maken, zowel schriftelijk als tijdens een nieuwe reeks hoorzittingen. De Commissie deelde mee, dat de oorspronkelijke beperkingen met betrekking tot de openbaarmaking van het materiaal aan de verkoopafdelingen, werden ingetrokken.

12 In een ander schrijven van dezelfde datum reageerde de Commissie op het door de advocaten aangevoerde argument, dat zij het beweerde kartel juridisch niet duidelijk had afgebakend in de zin van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, en nodigde zij de ondernemingen uit om schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken.

13 Een tweede reeks hoorzittingen vond plaats van 8 tot en met 11 juli 1985 en op 25 juli 1985. Anic, ICI en Rhône-Poulenc dienden in deze tweede periode hun opmerkingen in; de andere ondernemingen (met uitzondering van Shell) maakten opmerkingen ten aanzien van de punten die de Commissie in de twee brieven van 29 maart 1985 aan de orde had gesteld.

14 Het concept van het proces-verbaal van de hoorzittingen werd, te zamen met de andere relevante stukken, op 19 november 1985 aan de leden van het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities gezonden (hierna: het Adviescomité), en op 25 november daaraanvolgend aan de ondernemingen. Het Adviescomité bracht zijn advies uit tijdens zijn 170e bijeenkomst, op 5 en 6 december 1985.

15 Aan het einde van deze procedure gaf de Commissie de litigieuze beschikking van 23 april 1986, waarvan het dispositief luidt als volgt:

"Artikel 1

Anic SpA, ATO Chemie SA (thans Atochem), BASF AG, DSM NV, Hercules Chemicals NV, Hoechst AG, Chemische Werke Huels (thans Huels AG), ICI plc, Chemische Werke Linz, Montepolimeri SpA (thans Montedipe), Petrofina SA, Rhône-Poulenc SA, Shell International Chemical Company Ltd, Solvay & Cie en Saga Petrokjemi AG & Co. (thans deel uitmakend van Statoil) hebben inbreuk gemaakt op artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag, door deel te nemen:

- in het geval van Anic, vanaf omstreeks november 1977 tot een tijdstip tegen het einde van 1982 of in het begin van 1983,

- in het geval van Rhône-Poulenc, vanaf omstreeks november 1977 tot einde 1980,

- in het geval van Petrofina, van 1980 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hoechst, ICI, Montepolimeri en Shell, vanaf omstreeks halverwege 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van Hercules, Linz, (Solvay) en Saga, vanaf omstreeks november 1977 tot ten minste november 1983,

- in het geval van ATO, vanaf ten minste 1978 tot ten minste november 1983,

- in het geval van BASF, DSM en Huels, vanaf een tijdstip tussen 1977 en 1979 tot ten minste november 1983,

aan een midden 1977 gesloten overeenkomst en onderling afgestemde feitelijke gedragingen krachtens welke de producenten die polypropyleen op het grondgebied van de EEG aanbieden:

a) met elkaar in contact traden en regelmatig (vanaf begin 1981, tweemaal per maand) in een reeks geheime vergaderingen bijeenkwamen om hun commercieel beleid te bespreken en te bepalen;

b) van tijd tot tijd voor de verkoop van het produkt in elke Lid-Staat van de EEG 'richt' - (of minimum)prijzen bepaalden;

c) verschillende maatregelen overeenkwamen waarmede de toepassing van dergelijke richtprijzen moest worden vergemakkelijkt, met inbegrip van (hoofdzakelijk) tijdelijke beperkingen van de produktie, de uitwisseling van gedetailleerde informatie over hun leveringen, het houden van plaatselijke vergaderingen, en tegen het einde van 1982 een systeem van 'account management' bedoeld om prijsverhogingen voor individuele klanten toe te passen;

d) gelijktijdig hun prijzen verhoogden met het oog op de toepassing van de genoemde richtprijzen;

e) de markt verdeelden door aan elke producent een jaarlijks doel of 'quotum' voor de verkoop toe te kennen (1979, 1980 en voor ten minste een gedeelte van 1983) of bij gebreke van een definitieve zich over het gehele jaar uitstrekkende overeenkomst door van de producenten een beperking te eisen van hun verkoop in elke maand in vergelijking met een voorafgaande periode (1981, 1982).

Artikel 2

De in artikel 1 genoemde ondernemingen moeten de genoemde inbreuken onverwijld beëindigen (indien zij dit niet reeds hebben gedaan) en zich voortaan onthouden van overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hetzelfde of een soortgelijk doel of gevolg kunnen hebben, met inbegrip van enigerlei uitwisseling van informatie van het type dat gewoonlijk onder het zakengeheim valt en waardoor de deelnemers rechtstreeks of zijdelings in kennis worden gesteld van de produktie, leveranties, voorraden, verkoopprijzen, kosten of investeringen of van iedere uitdrukkelijke of stilzwijgende overeenkomst of onderling afgestemde gedraging met betrekking tot prijzen of het verdelen van de markten in de EEG. Elke regeling voor de uitwisseling van algemene informatie waaraan de producenten deelnemen (zoals bij voorbeeld Fides) zal op een wijze worden toegepast dat daarvan elke informatie is uitgesloten waaruit het gedrag van individuele producenten kan worden afgeleid; de ondernemingen onthouden zich meer in het bijzonder van de onderlinge uitwisseling van enigerlei aanvullende informatie die voor de mededinging relevant is en niet onder een dergelijke regeling valt.

Artikel 3

Aan de in deze beschikking genoemde ondernemingen worden wegens de in artikel 1 vastgestelde inbreuken de volgende geldboeten opgelegd:

i) Anic SpA, 750 000 ECU, dat is 1 103 692 500 LIT;

ii) Atochem, 1 750 000 ECU, dat is 11 973 325 FF;

iv) DSM NV, 2 750 000 ECU, dat is 6 657 640 HFL;

v) Hercules Chemicals NV, 2 750 000 ECU, dat is 120 569 620 BFR;

vi) Hoechst AG, 9 000 000 ECU, dat is 19 304 010 DM;

viii) ICI plc, 10 000 000 ECU; dat is 6 447 970 UKL;

ix) Chemische Werke Linz, 1 000 000 ECU, dat is 1 471 590 000 LIT;

x) Montedipe, 11 000 000 ECU, dat is 16 187 490 000 LIT;

xi) Petrofina SA, 600 000 ECU, dat is 26 306 100 BFR;

xiii) Shell International Chemical Company Ltd, 9 000 000 ECU, dat is 5 803 173 UKL;

xv) Statoil Den Norske Stats Oljeselskap AS (die nu Saga Petrokjemi omvat), 1 000 000 ECU, dat is 644 797 UKL.

Artikelen 4 en 5

(omissis)"

16 Op 8 juli 1986 werd de ondernemingen de definitieve tekst van het proces-verbaal van de hoorzittingen met de door deze verlangde wijzigingen, toevoegingen en weglatingen toegezonden.

Het procesverloop

17 Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Hof op 5 augustus 1986, heeft verzoekster het onderhavige beroep tot nietigverklaring van de beschikking ingesteld. Dertien van de veertien andere adressaten van de beschikking hebben eveneens beroep tot nietigverklaring ingesteld (zaken T-1/89 tot en met T-4/89, T-6/89 tot en met T-10/89 en T-12/89 tot en met T-15/89).

18 De schriftelijke procedure is geheel voor het Hof afgewikkeld.

19 Bij beschikking van 15 november 1989 heeft het Hof de onderhavige zaak alsmede de dertien andere zaken krachtens artikel 14 van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 tot instelling van een Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen (hierna: besluit van de Raad van 24 oktober 1988, PB 1988, L 319, blz. 1) naar het Gerecht verwezen.

20 Krachtens artikel 2, lid 3, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 heeft de president van het Gerecht een advocaat-generaal aangewezen.

21 Bij schrijven van 3 mei 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen uitgenodigd voor een informele bijeenkomst ten einde de organisatie van de mondelinge behandeling vast te leggen. Deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden op 28 juni 1990.

22 Bij schrijven van 9 juli 1990 heeft de griffier van het Gerecht partijen verzocht, opmerkingen te maken over de eventuele voeging van de zaken T-1/89 tot en met T-4/89 en T-6/89 tot en met T-15/89 voor de mondelinge behandeling. Geen der partijen heeft hiertegen bezwaar gemaakt.

23 Bij beschikking van 25 september 1990 heeft het Gerecht voornoemde zaken wegens hun verknochtheid voor de mondelinge behandeling gevoegd overeenkomstig artikel 43 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat toen ingevolge artikel 11, derde alinea, van het besluit van de Raad van 24 oktober 1988 van overeenkomstige toepassing was op de procedure voor het Gerecht.

24 Bij beschikking van 15 november 1990 heeft het Gerecht zich uitgesproken over de door verzoeksters in de zaken T-2/89, T-3/89, T-9/89, T-11/89, T-12/89 en T-13/89 ingediende verzoeken om vertrouwelijke behandeling, waarin het gedeeltelijk heeft bewilligd.

25 Bij tussen 9 oktober en 29 november 1990 ter griffie van het Gerecht neergelegde brieven hebben partijen geantwoord op de hun bij brieven van de griffier van 19 juli door het Gerecht gestelde vragen.

26 Gelet op de antwoorden op zijn vragen heeft het Gerecht, op rapport van de rechter-rapporteur en de advocaat-generaal gehoord, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

27 Tijdens de van 10 tot en met 15 december 1990 gehouden terechtzitting zijn partijen in hun pleidooien gehoord en hebben zij vragen van het Gerecht beantwoord.

28 De advocaat-generaal is in zijn conclusie gehoord ter terechtzitting van 10 juli 1991.

Conclusies van partijen

29 Shell International Chemical Company Ltd concludeert dat het het Gerecht behage:

1) nietig te verklaren de beschikking van de Commissie van 23 april 1986 (IV/31.149 - Polypropyleen) voor zover betrekking hebbend op verzoekster;

2) de geldboete op te heffen dan wel aanzienlijk te verlagen;

3) de Commissie in de kosten te verwijzen.

De Commissie concludeert dat het het Gerecht behage:

- het beroep te verwerpen;

- verzoekster in de kosten te verwijzen.

Ten gronde

30 Verzoeksters middelen dienen in de hierna beschreven volgorde te worden onderzocht: in de eerste plaats de middelen inzake de schending van het recht van verweer: de Commissie zou niet onpartijdig genoeg zijn geweest bij de opstelling van de beschikking (1), zij zou een aantal documenten waarop zij haar beschikking heeft gebaseerd, niet aan verzoekster hebben overgelegd (2) en zij zou in de mededeling van de punten van bezwaar niet alle in de beschikking tegen verzoekster in aanmerking genomen punten van bezwaar hebben vermeld (3); in de tweede plaats de middelen inzake de vaststelling van de inbreuk, die enerzijds betrekking hebben op de door de Commissie vastgestelde feiten (1) en anderzijds op de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten (2); in de derde plaats de middelen inzake de toerekenbaarheid van de inbreuk aan verzoekster; in de vierde plaats de middelen inzake de motivering, en in de vijfde plaats de middelen inzake de vaststelling van de geldboete: de geldboete zou ten dele zijn verjaard (1) en niet in verhouding staan tot de duur (2) en de zwaarte (3) van de gestelde inbreuk.

Het recht van verweer

1. Gebrek aan onpartijdigheid bij de opstelling van de beschikking

31 Verzoekster betoogt, dat de werkzaamheden van de Commissie tot 1985 aldus waren georganiseerd, dat het risico van partijdigheid en oneerlijkheid bij de beraadslagingen beperkt was. Het was namelijk zo, dat er al in de voorbereidende fase van de procedure een functionele splitsing plaatsvond tussen onderzoek en vervolging. Hangende de administratieve procedure in de onderhavige zaak is het Directoraat-generaal Concurrentie echter aldus gereorganiseerd, dat dezelfde ambtenaren zijn ingeschakeld bij zowel verificatie/inspectie als beoordeling/rapportage, waardoor onpartijdigheid en eerlijkheid niet langer zijn gewaarborgd.

32 In repliek voegt verzoekster hieraan nog toe, dat het nieuwe systeem, in tegenstelling tot hetgeen de Commissie beweert, niet noodzakelijkerwijs alle gewenste waarborgen biedt, dat het, ingevoerd in 1985, in het onderhavige geval niet kon worden toegepast, en dat het hoe dan ook de omstandigheid dat de onderzoeks- en vervolgingstaken al in de voorbereidende fase bij dezelfde personen berusten, niet kan goedmaken. Aan de hand van een aantal voorbeelden uit de beschikking tracht verzoekster aan te tonen, dat de bezwaren van die reorganisatie niet louter theoretisch zijn. Die voorbeelden laten namelijk zien, dat de Commissie inzonderheid een aantal documenten onvolledig of vooringenomen heeft uitgelegd. Bovendien beweert de Commissie niet, dat het nieuwe systeem in alle stadia van de onderhavige procedure is toegepast.

33 Gezien de reorganisatie van het Directoraat-generaal Concurrentie hechtte verzoekster veel belang aan de mogelijkheid, in de administratieve procedure daadwerkelijk te worden gehoord. De Raadadviseur-auditeur, die tot taak heeft de vlotte afwikkeling van de hoorzittingen te verzekeren, wees de ondernemingen er echter op, dat hij volgens de hem gegeven instructies niet de bevoegdheid had om, wanneer hij van mening was dat de ontwerp-beschikking gebreken vertoonde of te ver ging, na de hoorzitting doeltreffend in te grijpen. Zijn bevoegdheden na de hoorzitting zouden beperkt zijn tot procedurele vraagstukken. Op zijn verzoek om zijn rol nader te preciseren, zou niet zijn ingegaan, en hij zou zich in een "lastig parket" hebben bevonden. Shell heeft uit deze verklaringen afgeleid, dat de Raadadviseur-auditeur niet in staat was het recht van verweer effectief te beschermen en zijn rol van onpartijdig bemiddelaar te vervullen, dat wil zeggen de taken uit te oefenen zoals neergelegd in het mandaat dat de Commissie in haar Dertiende verslag over het mededingingsbeleid heeft bekendgemaakt. Dit was dan ook de reden waarom verzoekster, ofschoon zij reeds alle nodige voorbereidingen had getroffen, uiteindelijk toch moest afzien van deelneming aan de hoorzittingen, daar zij het gevaar geenszins denkbeeldig achtte dat haar verklaringen verkeerd zouden worden uitgelegd of tegen haar zouden worden gebruikt door een administratie waarvan de objectiviteit in opspraak was gebracht. Ten slotte wijst verzoekster erop, dat de juistheid van haar lezing van de door de Raadadviseur-auditeur afgelegde verklaring niet door de Commissie wordt betwist.

34 De Commissie verklaart, dat met de in 1985 doorgevoerde reorganisatie van het directoraat-generaal Concurrentie werd beoogd, een zo optimaal mogelijke combinatie van doeltreffendheid en onpartijdigheid te bereiken. Zo werden de waarborgen voor een objectieve, onpartijdige en coherente behandeling vergroot door de oprichting van een nieuw directoraat, dat verantwoordelijk is voor de cooerdinatie van de besluitvorming en ervoor moet zorgen dat beslissingen met betrekking tot hetzelfde type mededingingsbeperkende gedrag in verschillende sectoren in hun onderlinge samenhang worden behandeld. Die reorganisatie is beschreven in het Veertiende en het Vijftiende verslag over het mededingingsbeleid.

35 De Commissie merkt in dupliek op, dat het niet waar is dat de onderhavige zaak van het begin tot het einde van de administratieve procedure door dezelfde ambtenaren is behandeld, daar meer dan twintig personen zich met het onderzoek hebben beziggehouden. De voorbeelden aan de hand waarvan verzoekster wil aantonen, dat de Commissie niet onpartijdig genoeg zou zijn geweest, hebben betrekking op een fase van de procedure na de mededeling van de punten van bezwaar; zij kunnen bijgevolg niet dienen tot staving van de stelling, dat verzoekster nadeel heeft ondervonden van het feit dat dezelfde personen waren ingeschakeld bij zowel de verificatie als de daaropvolgende fase van de besluitvorming. Die voorbeelden rechtvaardigen evenmin de conclusie, dat de Commissie de feiten of de documenten verkeerd heeft geanalyseerd of, sterker nog, dat een dergelijke analyse is toe te schrijven aan de interne organisatie van de werkzaamheden van de Commissie.

36 De Commissie herinnert aan het doel waarmee de functie van Raadadviseur-auditeur is ingesteld en geeft een gedetailleerde beschrijving van het mandaat van deze functionaris. Gelet op een en ander komt zij tot de conclusie, dat verzoekster niets aanvoert dat erop wijst, dat in het onderhavige geval niet de juiste procedure zou zijn gevolgd. Verzoekster beweert nu wel, dat alles wat zij eventueel tijdens de hoorzitting had gezegd, "tegen haar zou zijn gebruikt", en dat de informatie die zij eventueel tijdens die hoorzitting had verstrekt, niet objectief zou zijn gebruikt, maar dit zijn niet meer dan ongegronde en ongerechtvaardigde verdachtmakingen. Waar verzoekster niet van de mogelijkheid van een hoorzitting gebruik heeft willen maken, kan zij zich bovendien thans moeilijk beklagen over het feit, dat de beschikking onjuistheden bevat die door toedoen van de Raadadviseur-auditeur hadden kunnen worden vermeden.

37 Het Gerecht stelt vooraf vast, dat verzoekster in haar verzoekschrift betoogt, dat haar recht van verweer is geschonden doordat de interne organisatie van de diensten van de Commissie is gewijzigd en daarmee de waarborgen die de vroegere procedure voor de onpartijdigheid bood, verloren zijn gegaan. In repliek stelt verzoekster, dat het niet zeker is of de nieuwe organisatie en de nieuwe procedure alle in het verweerschrift van de Commissie genoemde waarborgen voor onpartijdigheid bieden. Thans beweert zij echter, dat zij niet van de door de nieuwe procedure geboden garanties heeft kunnen profiteren, daar deze in casu niet is toegepast.

38 Ten einde de ogenschijnlijke tegenstrijdigheid in het betoog van verzoekster - die zich er eerst over beklaagt, dat de oude procedure niet op haar is toegepast, en vervolgens stelt, dat zij evenmin van de nieuwe procedure heeft geprofiteerd - te zien verdwijnen, dient te worden aangenomen dat verzoekster haar recht van verweer geschonden acht doordat de reorganisatie van de diensten van de Commissie heeft plaatsgevonden hangende de administratieve procedure die tot de vaststelling van de bestreden handeling heeft geleid, zodat in haar geval achtereenvolgens de oude en de nieuwe procedure zijn toegepast, met als gevolg dat die procedures niet langer zijn omkleed met de waarborgen die zij bieden wanneer zij afzonderlijk en in alle fasen van de behandeling van een zaak worden toegepast.

39 Het Gerecht is van mening, dat de omstandigheid dat bepaalde ambtenaren van de Commissie in de administratieve procedure zowel verificatie- als rapportagewerkzaamheden hebben verricht, de beschikking nog niet onwettig maakt. Volgens de rechtspraak van het Hof kan de Commissie immers niet worden aangemerkt als een "rechterlijke instantie" in de zin van artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. De Commissie moet tijdens de administratieve procedure echter wel de door het gemeenschapsrecht voorgeschreven processuele waarborgen eerbiedigen. Zo is zij ingevolge artikel 19, lid 1, van verordening nr. 17 verplicht om, alvorens een beschikking te geven, de belanghebbenden in de gelegenheid te stellen hun standpunt kenbaar te maken ter zake van de tegen hen in aanmerking genomen punten van bezwaar. Om dezelfde reden heeft de Commissie bij haar verordening nr. 99/63/EEG van 25 juli 1963 over het horen van belanghebbenden en derden overeenkomstig artikel 19 van verordening nr. 17 (PB 1963, blz. 2268), een procedure op tegenspraak ingesteld; volgens deze procedure deelt de Commissie de punten van bezwaar mee, wordt de ondernemingen de mogelijkheid geboden om binnen een bepaalde termijn schriftelijk op deze mededeling te antwoorden, en worden de ondernemingen in voorkomend geval en vooral in zaken waarin de Commissie voornemens is een boete op te leggen, gehoord. Ingevolge artikel 4 van verordening nr. 99/63 kan de Commissie in haar beslissingen slechts die punten van bezwaar in aanmerking nemen, waarover de ondernemingen waartegen de beslissing is gericht, in de gelegenheid zijn geweest hun standpunt kenbaar te maken. Genoemde bepalingen geven toepassing aan een grondbeginsel van gemeenschapsrecht, dat verlangt dat het recht van verweer in elke procedure, ook wanneer deze van administratieve aard is, in acht wordt genomen, en inzonderheid dat de betrokken onderneming tijdens de administratieve procedure in staat wordt gesteld haar standpunt kenbaar te maken met betrekking tot de juistheid en relevantie der gestelde feiten en omstandigheden, alsook met betrekking tot de stukken waarmee de Commissie de door haar gestelde inbreuk op het EEG-Verdrag heeft gestaafd (arrest van het Hof van 7 juni 1983, gevoegde zaken 100 tot en met 103/80, Musique Diffusion française, Jurispr. 1983, blz. 1825, r.o. 7 tot en met 10).

40 De door het gemeenschapsrecht voorgeschreven processuele waarborgen leggen de Commissie evenwel niet de verplichting op, haar werkzaamheden intern aldus te organiseren, dat het is uitgesloten dat in een bepaalde zaak dezelfde ambtenaar zowel verificatie- als rapportagewerkzaamheden verricht.

41 Hieruit volgt, dat ofschoon het middel betreffende de interne organisatie van de Commissie als zodanig niet kan worden aanvaard, het gemeenschapsrecht alle elementen bevat die nodig zijn om verzoeksters middelen inzake de schendingen van het recht van verweer te onderzoeken en zo nodig gegrond te verklaren.

42 Bovendien heeft verzoekster niet kunnen preciseren, in welk opzicht de door haar gestelde schendingen van het recht van verweer en de beweerde onjuiste beoordeling van de feiten moesten worden toegeschreven aan de gewraakte reorganisatie van het directoraat-generaal Concurrentie.

43 Het Gerecht wijst voorts op de relevante bepalingen van het als bijlage bij het Dertiende verslag over het mededingingsbeleid gevoegde mandaat van de Raadadviseur-auditeur, te weten:

"Artikel 2

De Raadadviseur-auditeur heeft tot taak de vlotte afwikkeling van de hoorzitting te verzekeren en daardoor bij te dragen tot het objectieve karakter zowel van de hoorzitting als van de eventueel te geven beschikking. Hij ziet er met name op toe dat met alle relevante feiten, ongeacht of zij al dan niet gunstig zijn voor de betrokkenen, ten volle rekening wordt gehouden bij het uitwerken van ontwerp-beschikkingen van de Commissie op het gebied van de mededinging.

Hij zorgt bij de uitoefening van zijn functies voor de inachtneming van de rechten van de verdediging, daarbij terzelfdertijd rekening houdend met de noodzaak voor een doeltreffende toepassing van de mededingingsregels overeenkomstig de geldende verordeningen en de door het Hof van Justitie vastgestelde beginselen.

(...)

Artikel 5

De Raadadviseur-auditeur brengt aan de directeur-generaal van de Mededinging verslag uit over de afwikkeling van de hoorzitting en over de conclusies welke hij daaruit trekt. Hij maakt zijn opmerkingen kenbaar over het vervolg van de procedure. Deze opmerkingen kunnen ondermeer de noodzaak betreffen van een aanvulling van de beschikbare informatie, het prijsgeven van bepaalde punten van bezwaar, dan wel een aanvullende mededeling van punten van bezwaar.

Artikel 6

De Raadadviseur-auditeur kan bij de uitoefening van zijn in artikel 2 omschreven taken, indien hij dat gewenst acht, zijn opmerkingen kenbaar maken aan het lid van de Commissie dat met mededingingsaangelegenheden is belast, wanneer laatstgenoemde het voorontwerp van beschikking wordt voorgelegd dat bestemd is voor het Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities.

Artikel 7

Het lid van de Commissie dat met mededingingsaangelegenheden is belast kan eventueel op verzoek van de Raadadviseur-auditeur besluiten, het door laatstgenoemde uitgebrachte slotadvies te voegen bij de ontwerp-beschikking die aan de Commissie wordt voorgelegd, ten einde te waarborgen dat de Commissie, wanneer zij zich als beschikkinggevende instantie over een individueel geval uitspreekt, volledig van alle elementen van de zaak op de hoogte is."

44 De verklaringen die verzoekster aan de Raadadviseur-auditeur toeschrijft, waren verdachtmakingen van deze laatste aan het adres van de Commissie en gingen derhalve diens mandaat te buiten. Verzoekster kan haar weigering om aan de hoorzittingen deel te nemen, niet rechtvaardigen met een beroep op die verdachtmakingen, zodat zij ook niet kan stellen dat haar recht van verweer is geschonden.

45 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

2. Niet-overlegging van documenten bij de mededeling van de punten van bezwaar

46 Verzoekster noemt in haar memories een aantal documenten of reeksen van documenten waarop de Commissie haar beschikking heeft gebaseerd, maar waarnaar zij niet bij de mededeling van de punten van bezwaar heeft verwezen. Verzoekster heeft zich derhalve niet over die documenten kunnen uitspreken, waardoor haar recht van verweer is geschonden.

47 Zo is een document van 6 september 1977, dat bij Solvay zou zijn aangetroffen en waarin verslag wordt gedaan van een bijeenkomst tussen een werknemer van Solvay en een werknemer van verzoekster (punt 16, voorlaatste alinea, van de beschikking), noch in de aan verzoekster toegestuurde mededelingen van de punten van bezwaar genoemd, noch als bijlage daarbij gevoegd. Hetzelfde geldt voor een aantal bij ATO aangetroffen documenten met betrekking tot de uitwisseling van informatie over leveranties van de Franse producenten en de toepassing van quota op de Franse markt in 1979 (punt 15, sub h, van de beschikking).

48 Ten slotte zijn nog twee andere documenten, die Shell de Commissie had verstrekt als bijlage bij haar antwoord op de mededeling van bezwaar, in de beschikking tegen haar in stelling gebracht zonder dat zij zich erover heeft kunnen uitspreken, daar zij niet wist dat ze als bewijsmiddel tegen haar zouden kunnen worden gebruikt. Het betreft hier de verslagen van twee - respectievelijk op 5 juli en 12 september 1979 gehouden - interne bijeenkomsten van Shell (punten 29 en 31 van de beschikking).

49 Verzoekster concludeert dat de Commissie, waar deze haar niet in de gelegenheid heeft gesteld zich over de bewijskracht van die stukken uit te spreken, daaruit verkeerde conclusies heeft getrokken, met name door geen rekening te houden met het ontlastende bewijsmateriaal dat die stukken eventueel bevatten. Zo wordt Shell Chimie (Frankrijk) niet genoemd in de bij ATO aangetroffen documenten, wat erop wijst dat de bij de Shell-groep aangesloten vennootschappen niet aan de quotaregelingen hebben deelgenomen. Voorts bevat het bij Solvay aangetroffen document geen enkele verwijzing naar prijsovereenkomsten, waaruit moet worden opgemaakt dat dergelijke overeenkomsten in 1977 niet werden gesloten.

50 Verzoekster merkt bovendien op, dat de Commissie in de beschikking twee documenten gebruikt tot staving van andere bezwaren dan die welke zij in de mededeling van de punten van bezwaar met die documenten trachtte te staven. Het gaat hierbij in de eerste plaats om een interne nota van Shell van 20 oktober 1982, waarin verslag wordt gedaan van een op 7 september 1982 gehouden interne Shell-bijeenkomst: terwijl dit document in de aan verzoekster toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar, waar zij als bijlage 30 was bijgevoegd, werd gebruikt om het bestaan van een prijsovereenkomst aan het einde van 1982 aan te tonen, wordt het in punt 68, tweede alinea, van de beschikking genoemd ten betoge dat verzoekster een van de "leaders" van het kartel was en dat zij eind 1982 een prijs- en/of quotaovereenkomst sloot met de drie andere "leaders". In de tweede plaats noemt verzoekster een intern document van Shell met de titel "PP W. Europe Pricing" (bijl. 49 bij de aan Shell toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar; hierna: bijl. i.b. Shell): terwijl de Commissie dit document in de aan verzoekster toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar noemt om verzoeksters deelneming aan een quotaovereenkomst voor 1983 te bewijzen, gebruikt zij het in punt 49 van de beschikking ten bewijze van verzoeksters deelneming aan een prijsovereenkomst in juli 1983. Van een onderneming die door de Commissie wordt beschuldigd van een inbreuk op artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag, kan niet worden verwacht, dat zij elk bij de mededeling van de punten van bezwaar gevoegd document inventariseert en een overzicht geeft van alle conclusies die haars inziens niet uit dat document kunnen worden getrokken. Het is de Commissie dan ook niet toegestaan, de in de mededeling van de punten van bezwaar genoemde documenten in de beschikking te gebruiken tot staving van andere bezwaren dan die welke zij in die mededeling met die documenten wilde staven.

51 De Commissie verklaart, dat zij verzoekster in de gelegenheid heeft gesteld om over alle stukken die op haar betrekking hadden en die tegen haar in stelling konden worden gebracht, naar behoren haar standpunt kenbaar te maken. Zo kan met betrekking tot de bij ATO aangetroffen documenten worden gesteld, dat zij ofwel slechts een bevestiging vormden van de bij ICI aangetroffen documenten en aan verzoekster zijn meegedeeld, ofwel niet op Shell betrekking hadden en derhalve niet aan haar behoefden te worden meegedeeld.

52 Het in punt 16, vijfde alinea, van de beschikking genoemde document van Solvay heeft verzoekster kunnen inzien tijdens de procedure "toegang tot het dossier", bij welke gelegenheid zij er een kopie van heeft gemaakt. Dit document wordt in de beschikking primair gebruikt om aan te tonen vanaf welke datum Solvay aan de prijsbesprekingen begon deel te nemen. Daarnaast bevestigt het, dat er destijds dergelijke besprekingen werden gevoerd.

53 Met betrekking tot de twee interne documenten van Shell van 5 juli en 12 september 1979 merkt de Commissie op, dat het eerste slechts een bevestiging vormt van een detail betreffende het tijdschema van de prijsinitiatieven van 1979. Bovendien heeft verzoekster dat document zelf overgelegd, zodat zij zich rekenschap had moeten geven van het belang ervan en het spontaan had moeten becommentariëren. Voor het tweede document geldt hetzelfde verhaal.

54 Met betrekking ten slotte tot het gebruik van het document met de titel "PP W. Europe Pricing" tot staving van andere bezwaren dan die welke zij in de mededeling van de punten van bezwaar met dit document wilde staven, moet volgens de Commissie worden erkend, dat dit document in de aan verzoekster toegestuurde mededelingen van de punten van bezwaar enkel specifiek in verband werd gebracht met de vaststelling van quota voor 1983, terwijl het in de beschikking wordt gebruikt om verzoeksters betrokkenheid bij het prijsinitiatief van juli 1983 aan te tonen. Gezien de nauwe samenhang tussen die twee elementen had verzoekster zich echter moeten realiseren, dat de in het document voorkomende vermelding "doel voor juli" tegen haar zou kunnen worden gebruikt.

55 Het Gerecht stelt vast dat het volgens de rechtspraak van het Hof niet aankomt op de documenten als zodanig, doch op de conclusies die de Commissie daaruit heeft getrokken. In zoverre deze documenten niet in de mededeling van de punten van bezwaar zijn vermeld, mocht de betrokken onderneming ervan uitgaan dat zij voor de zaak niet van belang waren. Door een onderneming niet mee te delen dat bepaalde documenten in haar beschikking zouden worden aangevoerd, heeft de Commissie deze belet, tijdig haar standpunt over de bewijskracht van deze stukken te kennen te geven. Bijgevolg kunnen deze stukken met betrekking tot die onderneming niet als geldige bewijsmiddelen worden beschouwd (arrest van 25 oktober 1983, zaak 107/82, AEG-Telefunken, Jurispr. 1983, blz. 3151, r.o. 27; zie laatstelijk het arrest van 3 juli 1991, zaak C-62/86, AKZO Chemie, Jurispr. 1991, blz. I-3359, r.o. 21).

56 In casu kunnen alleen de documenten die werden genoemd in de algemene of de individuele mededeling van de punten van bezwaar of in de brieven van 29 maart 1985, of de documenten die bij deze stukken waren gevoegd, maar er niet met zoveel woorden in werden genoemd, worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige zaak aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. De documenten die bij de mededelingen van de punten van bezwaar waren gevoegd, doch hierin niet werden genoemd, kunnen in de beschikking slechts tegen verzoekster in stelling worden gebracht voor zover deze uit de mededelingen van de punten van bezwaar redelijkerwijze kon opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken.

57 Bijgevolg is het Gerecht van mening, dat het bij Solvay aangetroffen document van 6 september 1977, dat in punt 16, voorlaatste alinea, van de beschikking wordt genoemd, en de in punt 15, sub h, van de beschikking genoemde documenten die bij ATO zijn verkregen, niet als bewijsmiddelen aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. Dit belet verzoekster echter niet, ze als ontlastend bewijsmateriaal te gebruiken.

58 De vraag, of de feiten die de Commissie in de beschikking ten aanzien van verzoekster heeft vastgesteld, zonder laatstgenoemde documenten niet gestaafd kunnen worden, dient aan de orde te komen bij het onderzoek van de gegrondheid van die vaststellingen.

59 Daarentegen moeten de verslagen van twee interne bijeenkomsten van Shell, die verzoekster bij haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar had gevoegd en die in de punten 29 en 31 van de beschikking worden genoemd, worden beschouwd als bewijsmiddelen die in het kader van de onderhavige procedure aan verzoekster kunnen worden tegengeworpen. Verzoekster kon niet onbekend zijn met het feit, dat zij, door die documenten in het kader van de administratieve procedure over te leggen, het risico liep dat de Commissie ze als bewijsmiddelen tegen haar zou gebruiken. Volgens de rechtspraak van het Hof (arrest van 29 oktober 1980, gevoegde zaken 209/78 tot en met 215/78 en 218/78, Van Landewyck, Jurispr. 1980, blz. 3125, r.o. 68) behoeft de beschikking namelijk niet noodzakelijkerwijs gelijkluidend te zijn met de mededeling der punten van bezwaar. De Commissie moet immers rekening houden met het resultaat van de administratieve procedure, hetzij door niet gegrond gebleken bezwaren te laten vallen, hetzij door argumenten ter ondersteuning van de door haar gehandhaafde bezwaren zowel feitelijk als rechtens aan te passen of aan te vullen. Deze laatste mogelijkheid is niet in strijd met het in artikel 4 van verordening nr. 99/63 gewaarborgde recht van verweer.

60 Mitsdien mocht de Commissie de bezwaren waarvan verzoekster reeds in kennis was gesteld, wel degelijk staven met documenten die verzoekster in het kader van de administratieve procedure had overgelegd.

61 Met betrekking tot de omstandigheid dat bijlage 30 bij de aan verzoekster toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar in de beschikking wordt gebruikt tot staving van andere bezwaren dan die welke zij in die mededeling werd geacht te staven, moet worden opgemerkt, dat het eerste van die documenten als bijlage 100 bij de algemene mededeling van de punten van bezwaar was gevoegd (hierna: bijl. a.b.) en dat die bijlage in laatstgenoemde mededeling (punt 124) wordt gebruikt tot staving van de bezwaren die verband hadden met de bijzonder rol van de "grote vier", zoals ook in punt 68, tweede alinea, van de beschikking het geval is.

62 Bijlage 49 bij de individuele mededeling der punten van bezwaar, die in punt 49 van de beschikking wordt genoemd tot staving van het bezwaar betreffende het sluiten van een prijsovereenkomst in juli 1983, terwijl zij in genoemde mededeling werd gebruikt om verzoeksters betrokkenheid bij een quotaovereenkomst aan te tonen, kan in de beschikking slechts tegen verzoekster in stelling worden gebracht voor zover deze uit de mededelingen van de punten van bezwaar en uit de inhoud van de documenten redelijkerwijze kon opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken. In het onderhavige geval moet worden vastgesteld, dat in de aan verzoekster toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar wordt gesproken van verzoeksters deelneming aan het prijsinitiatief van juni en juli 1983 (blz. 8, sub h) en dat de algemene mededeling der punten van bezwaar hiervan melding maakt in punt 74. Bovendien kon verzoekster uit de eerste twee zinnen van genoemd document redelijkerwijze opmaken, welke conclusies de Commissie eruit wenste te trekken tot staving van de door haar geformuleerde bezwaren. In dat document staat namelijk te lezen:

"Despite 100 % loading of W. European PP effective industrial production capacity, prices have generally fallen from 1.85/1.95 DM/kg (' marker' grade - tape, raffia) in December 1982 to approx. 1.70 DM (gross) in May, June 1983.

This paper provides data on PP supply, demand and pricing to show the cost to the Group of failing to use the present opportunity for a general increase of prices."

["Ondanks 100 % benutting van de effectieve industriële produktiecapaciteit in de Westeuropese polypropyleensector, zijn de prijzen in het algemeen gedaald van 1,85/1,95 DM/kg (tape van het type 'marker' - raffia) in december 1982 naar ongeveer 1,70 DM (bruto) in mei/juni 1983.

Deze nota bevat informatie over het aanbod, de vraag en de prijsvorming van polypropyleen, ten einde de groep te laten zien wat het zal kosten wanneer men de thans aanwezige gelegenheid voor een algemene prijsverhoging voorbij laat gaan.]"

63 Hieruit volgt, dat de Commissie dat document kon gebruiken tot staving van het bezwaar betreffende het sluiten van een prijsovereenkomst in juli 1983.

3. Nieuwe punten van bezwaar

64 In haar betoog met betrekking tot de vaststelling van de feiten voert verzoekster aan, dat de Commissie in de beschikking een aantal bezwaren heeft geformuleerd die niet voorkwamen in de aan verzoekster toegestuurde mededelingen van de punten van bezwaar. Het gaat hier om de beweerde betrokkenheid van Shell bij een prijsinitiatief in juli 1979 (punt 30 van de beschikking), en om haar deelneming aan bijeenkomsten in 1981, waarop de Commissie zich beroept tot staving van haar bezwaar betreffende de rol van de vier grote producenten, waarvan verzoekster er één was (punten 19, 57, 67, 68, 78 en 109 van de beschikking).

65 De Commissie brengt hiertegen in, dat alle in de beschikking genoemde bezwaren hetzij in de algemene of de individuele mededeling van de punten van bezwaar, hetzij in de brief van 29 maart 1985 waren geformuleerd.

66 Het Gerecht stelt vast, dat het in punt 30 van de beschikking geformuleerde bezwaar is genoemd in bijlage A bij de brief van 29 maart 1985 (hierna: bijl. A bij brief van 29 maart 1985), die de Commissie aan verzoekster toestuurde om de eerdere mededelingen van de punten van bezwaar te verduidelijken en vervolledigen.

67 Met betrekking tot de verwijzing in de punten 19, 57, 67, 68, 78 en 109 van de beschikking naar Shell' s deelneming aan bijeenkomsten met ICI en Monte in 1981, waarmee de Commissie de bijzondere rol van verzoekster in de leiding van het kartel wil aantonen, moet worden opgemerkt, dat de Commissie hiermee niets nieuws zegt. Onder de kop "Speciale rol van de vier voornaamsten" komt die deelneming namelijk uitdrukkelijk aan de orde in punt 118 van de algemene mededeling van de punten van bezwaar, die aan verzoekster individueel kan worden tegengeworpen, en in punt 2, sub a, van de aan verzoekster toegestuurde individuele mededeling van de punten van bezwaar.

68 Mitsdien moet het middel worden afgewezen.

De vaststelling van de inbreuk

69 Volgens punt 80, eerste alinea, van de beschikking zijn de producenten die polypropyleen in de Gemeenschap verkochten, vanaf 1977 partij geweest bij een geheel complex van stelsels, regelingen en maatregelen waartoe in het kader van een systeem van geregelde bijeenkomsten en voortdurende contacten werd besloten. De algemene opzet van de producenten - aldus punt 80, tweede alinea van de beschikking - was bijeen te komen om overeenstemming te bereiken over specifieke onderwerpen. Een dergelijke gedraging kan als "onderling afgestemde feitelijke gedraging" onder de toepassing van artikel 85, lid 1, vallen, zelfs wanneer de partijen vooraf geen volledige overeenstemming hebben bereikt over een gemeenschappelijk plan waarin hun marktgedrag is vastgelegd, maar wel gebruik maken van of deelnemen aan op heimelijke verstandhouding berustende systemen die de cooerdinatie van hun commerciële gedragingen vergemakkelijken. In sommige opzichten kan de voortgezette samenwerking en heimelijke verstandhouding tussen de producenten bij de toepassing van de algemene overeenkomsten dan ook de kenmerken van een onderling afgestemde feitelijke gedraging vertonen (punt 87, derde en vierde alinea, van de beschikking).

70 Onder deze omstandigheden moet om te beginnen worden nagegaan, of de Commissie haar feitelijke vaststellingen met betrekking tot de bodemprijsovereenkomst van 1977 (A), de contacten van verzoekster met de deelnemers aan de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" (B), de prijsinitiatieven, de maatregelen ter vergemakkelijking van de toepassing van de prijsinitiatieven en de vaststelling van streefhoeveelheden en quota (C) voor de jaren 1979 en 1980 (C.1), het jaar 1981 (C.2), het jaar 1982 (C.3) en het jaar 1983 (C.4) rechtens genoegzaam heeft bewezen; daarbij zullen achtereenvolgens de inhoud van de bestreden handeling (a), de argumenten van partijen (b) en de beoordeling door het Gerecht (c) worden gegeven. Vervolgens wordt de toepassing van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag op die feiten onderzocht.

1. De feitelijke vaststellingen

A - De bodemprijsovereenkomst

a) Bestreden handeling VERVOLG VAN DE RECHTSOVERWEGINGEN ONDER NUMMER : 689A0011.1

71 In punt 16, eerste, tweede en derde alinea (zie ook punt 67, eerste alinea) van de beschikking wordt gezegd, dat zich in 1977 zeven nieuwe polypropyleenfabrikanten in West-Europa aandienden en dat de gevestigde fabrikanten besprekingen begonnen ten einde een aanzienlijke daling van de prijsniveaus en de daarmee gepaard gaande verliezen te voorkomen. Als onderdeel van deze besprekingen namen de voornaamste fabrikanten, Monte, Hoechst, ICI en Shell, het initiatief voor een "bodemprijsovereenkomst" die op 1 augustus 1977 moest ingaan. De oorspronkelijke overeenkomst hield geen controle op hoeveelheden in, maar indien de overeenkomst zou blijken goed te voldoen, werd voor 1978 een dergelijke controle overwogen. Deze overeenkomst zou aanvankelijk voor vier maanden moeten gelden en details van deze bodemprijsovereenkomst werden meegedeeld aan de overige fabrikanten en met name aan Hercules, wiens marketingdirecteur als bodemprijs voor de belangrijkste kwaliteiten voor elke Lid-Staat een marktprijs van 1,25 DM/kg voor raffiakwaliteit noemde.

72 Volgens punt 16, vijfde alinea, van de beschikking erkennen ICI en Shell dat er contacten waren met andere fabrikanten om te bezien hoe het afglijden van de prijzen kon worden tegengegaan. Volgens ICI was er wellicht een prijsniveau voorgesteld waaronder de prijzen niet mochten dalen. Door ICI en Shell is bevestigd dat de besprekingen niet tot de "grote vier" waren beperkt. Uit een bij Solvay gevonden en op 6 september 1977 gedateerd document blijkt, dat op 30 augustus 1977 een bijeenkomst plaatsvond van Solvay en Shell. In de beschikking wordt verklaard, dat ofschoon Hercules zeer goed op de hoogte was van het resultaat van de prijsbesprekingen, de identiteit van de overige betrokken fabrikanten niet kon worden vastgesteld. In punt 78, derde alinea, van de beschikking wordt echter gezegd, dat het op 1 december 1977 door Monte, Hoechst, ICI en Shell genomen initiatief de uitdrukkelijk steun verkreeg van op zijn minst vijf andere producenten. Nauwkeurige details betreffende de werking van de "bodemprijs"-overeenkomst konden niet worden vastgesteld. Toen echter in november 1977 de raffiaprijs naar gemeld tot ongeveer 1,00 DM/kg daalde, kondigde Monte een prijsverhoging tot 1,30 DM/kg aan, die op 1 december moest ingaan, en op 25 november meldde de vakpers dat de overige drie groten dit plan ondersteunden met een soortgelijke verhoging, die op dezelfde datum of later in december moest ingaan.

73 Ongeveer in die tijd - aldus punt 17, eerste en tweede alinea van de beschikking - begon het systeem van regelmatige bijeenkomsten van de polypropyleenfabrikanten. ICI stelt dat de bijeenkomsten niet vóór december 1977 werden gehouden, maar zij gaf toe dat vóór die datum contacten tussen de fabrikanten bestonden, waarschijnlijk per telefoon en op een "ad hoc"-basis. Shell zegt dat "het mogelijk is dat haar directeurs in of rond november 1977 met Montepolimeri besprekingen hebben gehad en dat Montepolimeri daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar (Shell' s) opvattingen over de wijze waarop Shell op een verhoging zou reageren". In punt 17, derde alinea, van de beschikking wordt gezegd, dat hoewel er geen rechtstreekse aanwijzingen zijn dat vóór december 1977 groepsbijeenkomsten zijn gehouden om prijzen vast te stellen, de fabrikanten bijeenkomsten van een handelsassociatie van verbruikers (EATP: "European Association for Textile Polyolefins"), die in mei en november 1977 werden gehouden, reeds op de hoogte brachten van de door hen aangevoelde noodzaak een gemeenschappelijke actie te ondernemen om de prijsniveaus te verbeteren. Hercules had reeds in mei 1977 beklemtoond dat de "traditionele leiders van de industrietak" het initiatief zouden moeten nemen, terwijl Hoechst had gezegd te geloven dat de prijzen met 30 à 40 % zouden moeten stijgen.

74 Het is in dit verband dat in de punten 17, vierde alinea, 78, derde alinea, en 140, tweede alinea, van de beschikking aan een aantal producenten, waaronder niet verzoekster, wordt verweten, dat zij hebben verklaard het door Monte op 18 november 1977 bij wege van een artikel in de vakpers (European Chemical News, hierna: ECN) bekendgemaakte initiatief om de raffiaprijs vanaf 1 december op 1,30 DM/kg te brengen, te zullen steunen. Uit de verschillende in de notulen weergegeven verklaringen die daarover tijdens de bijeenkomst van de EATP van 22 november 1977 zijn afgelegd, blijkt, dat het door Monte vastgestelde niveau van 1,30 DM/kg door de andere fabrikanten als een algemeen "doel" van de industrietak was aanvaard.

b) Argumenten van partijen

75 Verzoekster betoogt, dat de Commissie slechts één bewijs aanvoert voor haar stelling dat er een bodemprijsovereenkomst heeft bestaan, te weten een in de eerste helft van 1977 door de marketingdirecteur van Hercules met de hand geschreven notitie (bijl. 2 a.b.). Gezien de omstandigheden waarin zij is opgesteld, haar dubbelzinnige inhoud en de onduidelijke betekenis ervan, kan deze notitie - die verzoekster ter terechtzitting als een "scrappy handwritten note" ("onsamenhangend gekrabbel") heeft aangemerkt - niet als bewijsmiddel worden gebruikt. Hercules heeft namelijk in haar antwoord op het verzoek om inlichtingen (bijl. 1 i.b. Hercules) te verstaan gegeven, dat de auteur van bedoelde notitie zich niet meer herinnerde onder welke omstandigheden hij ze had opgesteld, maar dat hij dacht dat het ging om een notitie van een telefoongesprek met een andere producent, "misschien ICI". Bovendien bevat de notitie slechts beweringen uit de tweede hand, zonder dat kan worden vastgesteld welke personen die informatie hebben doorgegeven. Misschien zaten de betrokken personen er volledig naast en herhaalden zij slechts een gerucht dat op de markt rondging. Ook is het denkbaar, dat zij deden alsof er tussen de "grote vier" een bodemprijsovereenkomst was gesloten, ten einde Hercules - een nieuwkomer die erop uit was marktaandeel te veroveren - ertoe te bewegen, niet onder de marktprijzen te verkopen.

76 In elk geval blijkt uit de verslagen van de interne bijeenkomsten van Shell, dat de bij de Shell-groep aangesloten vennootschappen destijds een beleid van "key accounts" ("voornaamste klanten") voerden, dat volkomen onverenigbaar was met het sluiten of toepassen van een prijsovereenkomst. Bovendien is niet bewezen, dat de producenten trachtten de beweerde "bodemprijs" toe te passen.

77 Verzoekster herinnert eraan, dat het bij Solvay aangetroffen document, volgens hetwelk Solvay en Shell SA, haar Belgische werkmaatschappij, op 30 augustus 1977 bijeenkwamen om over de polypropyleenprijs te discussiëren, in het kader van de onderhavige procedure niet tegen haar kan worden gebruikt en bovendien geenszins aantoont, dat er onwettige prijsovereenkomsten hebben bestaan. De inhoud van dat document wijst zelfs op het tegendeel, daar er met geen woord over dergelijke overeenkomsten wordt gerept. De Commissie tracht verzoeksters deelneming aan de beweerde bodemprijsovereenkomst ook af te leiden uit het antwoord van Shell op het verzoek om inlichtingen; dit is echter enkel mogelijk doordat zij dat antwoord onvolledig en vooringenomen weergeeft.

78 Verzoekster beklemtoont voorts, dat de Commissie zich in de beschikking, anders dan in de mededeling van de punten van bezwaar, niet langer baseert op de door Shell tijdens de EATP-bijeenkomsten afgelegde verklaringen, maar enkel nog op door Shell en Monte gevoerde prijsbesprekingen en op een verklaring van Shell in ECN (bijl. 3 a.b.), waarbij deze haar steun te kennen gaf voor een verhoging van de prijzen in aansluiting op de aankondiging van een prijsverhoging in november 1977. Deze laatste twee elementen vormen volgens verzoekster duidelijk onvoldoende grond voor de vaststelling, dat de Shell-vennootschappen zich in november 1977 schuldig hebben gemaakt aan schending van artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag.

79 In repliek betoogt verzoekster ten slotte, dat de Commissie voor het Gerecht niet kan staande houden, dat de overeenkomst van november 1977 in feite slechts de tardieve uitvoering was van de bodemprijsovereenkomst die medio 1977 zou zijn gesloten. Een dergelijke bewering heeft zij immers noch tijdens de administratieve procedure, noch in de beschikking gedaan. Bovendien is die bewering hoe dan ook ongegrond, daar de beweerde bijeenkomst van medio 1977, waarbij de prijzen op 1,25 DM/kg werden bepaald, bedoeld was om "de verliezen te stoppen" en met ingang van 1 augustus moest worden toegepast, terwijl de bijeenkomst van november erop gericht was, de prijzen met ingang van 1 december op te trekken tot 1,30 DM/kg. De Commissie is er niet in geslaagd te bewijzen, dat die twee beweerde overeenkomsten verband met elkaar hielden.

80 De Commissie wijst erop, dat de notitie van de marketingdirecteur van Hercules (bijl. 2 a.b.) niet het enige document is waarmee zij het bestaan van de bodemprijsovereenkomst wil aantonen, en dat die notitie moet worden geplaatst in de context van de contacten tussen Shell en andere producenten over de vaststelling van prijzen, waarvan Shell in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar (punten 3.10-3.15) het bestaan heeft erkend. Gezien die context kon de Commissie ervan uitgaan, dat de notitie een betrouwbaar, nauwkeurig en gedetailleerd bewijs van het bestaan van een bodemprijsovereenkomst vormde, ook indien Hercules de informatie niet van ICI, maar van een andere producent had gekregen. Met betrekking tot het bij Solvay gevonden document herinnert de Commissie eraan, dat het in de beschikking primair wordt gebruikt om aan te tonen vanaf welke datum Solvay aan de prijsbesprekingen begon deel te nemen. Daarnaast bevestigt het, dat dergelijke besprekingen wel degelijk plaatsvonden, hetgeen verzoekster overigens heeft erkend.

81 De documenten die worden geacht te bewijzen, dat Shell zich concurrerend heeft gedragen, zijn volgens de Commissie irrelevant; zij mag immers gebruik maken van documenten die op het bestaan van een kartel wijzen, ook al gaan deze vergezeld van tegenovergestelde verklaringen en van materiaal waaruit blijkt dat er een felle concurrentie heerste.

82 Voorts merkt de Commissie met betrekking tot de overeenkomst van november 1977 op, dat de beschikking, na te hebben vastgesteld dat Shell had deelgenomen aan de bodemprijsovereenkomst, niet constateert dat er in november 1977 een afzonderlijk prijsinitiatief was, doch enkel vaststelt, dat de bodemprijsovereenkomst in etappes ten uitvoer werd gelegd. Als bewijs voor deze stelling voert de Commissie aan, dat de oorspronkelijke bodemprijsovereenkomst en het initiatief van november 1977 in de beschikking (punten 16 en 17) onder één en dezelfde kop ("De oorspronkelijke 'bodemprijsovereenkomst' ") worden behandeld en dus niet uit elkaar worden gehaald.

83 De Commissie besluit haar betoog met de opmerking, dat het verschil in richtprijs (1,25 DM/kg voor de zomer en 1,30 DM/kg voor november) zijn verklaring vindt in het feit, dat Monte zich na het dalen van de prijzen tot 1,00 DM/kg realiseerde, dat er aanzienlijke inspanningen nodig waren om het gewenste niveau te bereiken. Daarom stelde zij een richtprijs vast die iets hoger was dan de prijs die zij werkelijk wilde halen.

c) Beoordeling door het Gerecht

84 Het Gerecht stelt vast, dat verzoekster in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar heeft verklaard:

"SICC/SCITCO has made enquiry of executives concerned with polypropylene in 1977. There is no record or recollection of such agreement (the alleged 'floor price' agreement in June 1977). On the basis of these enquiries, it appears likely that views were exchanged in 1977 with other producers, including Montepolimeri (then Montedison), Hoechst and ICI as to how the sharp fall in prices might be checked. SICC may have urged operating companies not to sell below a price level corresponding with variable cost. Shell operating companies however, were not prepared to lose market share to give effect to any such recommendation, for at that time they were following a policy of 'Key Accounts' (...) SICC does not accept that any discussions between producers in mid-1977 were limited to the 'big Four' (...) (bijl. 2 a.b.) itself makes clear that other companies were involved. Any such discussions were not in any way connected with subsequent multilateral meetings in the period 1978-1982, which SICC/SCITCO did not attend. With the flood of new capacity in 1977, market conditions were chaotic and producers were incurring serious financial losses. SICC does not know what level of prices may have been considered in any discussions in mid-1977, but the price of 1.25 DM/kg referred to in the Hercules note cited (...) would have barely covered variable production costs. In any event, as the Commission fairly acknowledges (paragraph 34 of the Statement of Objections), any attempt by producers to implement any such 'stop-loss' floor price agreement wholly failed in the face of the continuation of unbridled price competition (...)

(Concerning) the alleged price initiative of November 1977, again, the same difficulties in reconstructing events many years ago arise as in the case of the alleged floor price agreement. However, SICC' s researches indicate that executives from the service company may have had discussions concerning price with Montepolimeri in or about November 1977 and Montepolimeri may have suggested the possibility of increasing prices and may have sought SICC' s views on its reactions to any increase. Shell companies continued to lose heavily on their polypropylene businesses; SICC' s policy was to recommend the operating companies to support any moves toward increasing prices that would enable losses to be reduced but it recognised that other producers, particularly new entrants, would be likely to hold prices at uneconomic levels to win market share. In that event, Shell operating companies were obliged to meet competitors' offers to retain their market share and to ensure a minimum acceptable loading of the Shell polypropylene plants in Western Europe. For that reason and because of the Shell Group structure SICC could not give Montepolimeri or any producer a commitment that operating companies would sell at increased prices."

["SICC/SCITCO heeft navraag gedaan bij personen die in 1977 leidinggevende posities in de polypropyleensector hadden. Er is niemand die zich iets van een dergelijke overeenkomst (de 'bodemprijsovereenkomst' die in juni 1977 zou zijn gesloten) herinnert en er zijn evenmin schriftelijke sporen van zo' n overeenkomst. Op basis van deze enquête lijkt het waarschijnlijk, dat er in 1977 contacten waren met andere producenten, waaronder Montepolimeri (toen Montedison), Hoechst en ICI, om te bezien hoe de aanzienlijke prijsdaling onder controle kon worden gehouden. Het is mogelijk, dat SICC haar werkmaatschappijen verzocht hun produkten niet te verkopen beneden een prijs die overeenkwam met de variabele kosten. Die werkmaatschappijen waren echter niet bereid daarvoor marktaandeel prijs te geven, daar zij toentertijd een beleid van 'voornaamste klanten' voerden (...) SICC ontkent, dat de medio 1977 gehouden besprekingen beperkt waren tot de 'grote vier' (...) (bijl. 2 a.b.), zij maakt duidelijk, dat er ook andere ondernemingen bij die besprekingen betrokken waren. Geen van die besprekingen hield ook maar enigszins verband met multilaterale bijeenkomsten die vervolgens in de periode 1978-1982 werden gehouden en waaraan SICC/SCITCO niet heeft deelgenomen. Gezien de enorme uitbreiding van de capaciteit in 1977, was de toestand op de markt chaotisch en leden de producenten aanzienlijke financiële verliezen. SICC weet niet, welk prijsniveau men eventueel tijdens de medio 1977 gevoerde besprekingen voor ogen heeft gehad, maar met de in genoemde notitie van Hercules vermelde prijs van 1,25 DM/kg (...) konden de variabele kosten nauwelijks worden gedekt. In elk geval is het zo, zoals de Commissie ook ruiterlijk toegeeft (punt 34 van de mededeling van de punten van bezwaar), dat elke poging van de producenten om uitvoering te geven aan wat voor bodemprijsovereenkomst ook, stukliep op het feit dat er nog steeds een ongebreidelde prijsconcurrentie heerste (...)

(Wat) het beweerde prijsinitiatief van november 1977 (betreft), stuit men op dezelfde moeilijkheden als die welke zich in verband met de bodemprijsovereenkomst voordoen: het is lastig na zoveel jaar nog te reconstrueren, wat er precies is gebeurd. Uit het door SICC verrichte onderzoek blijkt echter, dat het mogelijk is dat Shell' s directeuren in of rond november 1977 met Montepolimeri besprekingen hebben gehad en dat Montepolimeri daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar SICC' s opvattingen over de wijze waarop zij op een verhoging zou reageren. Shell' s werkmaatschappijen bleven aanzienlijke verliezen lijden bij hun polypropyleenactiviteiten; het beleid van SICC bestond hierin, dat de werkmaatschappijen werd aanbevolen hun steun toe te zeggen voor alle prijsverhogingen die tot een vermindering van de verliezen zouden kunnen leiden, maar zij erkende dat andere producenten, met name de nieuwkomers, waarschijnlijk een onrendabel prijsniveau zouden handhaven om zich van marktaandeel te verzekeren. In dat geval moesten Shell' s werkmaatschappijen zich wel bij de prijzen van hun concurrenten aansluiten, ten einde hun marktaandeel te handhaven en een minimaal aanvaardbare bezettingsgraad van de produktiecapaciteit van Shell' s Westeuropese polypropyleenfabrieken te verzekeren. Daarom kon SICC, mede in aanmerking genomen de structuur van de Shell-groep, aan Montepolimeri noch aan enige andere producent de toezegging doen, dat de werkmaatschappijen hun prijzen zouden verhogen."]

85 De door de marketingdirecteur van Hercules opgestelde notitie (bijl. 2 a.b.), waaruit de Commissie het bestaan van wilsovereenstemming tussen de "grote vier" afleidt, moet met inachtneming van bovenstaande elementen worden onderzocht. In die notitie staat te lezen:

"Major producers have made agreement (Mont., Hoechst, Shell, ICI). 1. No tonnage control; 2. System floor prices - DOM less for importers; 3. Floor prices from July 1. definitely Aug. 1st when present contracts expire; 4. Importers restrict to 20 % for 1 000 tonnes; 5. Floor prices for 4 month period only - alternative is for existing; 6. Com.(panies) to meet Oct. to review progress; 7. Subject (of the) scheme working - Tonnage restrictions would operate next year."

["De voornaamste fabrikanten (Mont., Hoechst, Shell, ICI) zijn overeengekomen hetgeen volgt: 1. Geen controle op de hoeveelheden; 2. Systeem van bodemprijzen voor de DOM (binnenlandse fabrikanten), met uitzondering van de importeurs; 3. Bodemprijzen vanaf 1 juli of uiterlijk vanaf 1 augustus wanneer de lopende contracten verstrijken; 4. Importeurs beperken zich tot 20 % voor 1 000 ton; 5. De bodemprijzen gelden slechts voor vier maanden - het alternatief is de bestaande situatie; 6. De vennootschappen komen in oktober opnieuw bijeen om de gerealiseerde vooruitgang te onderzoeken; 7. Betreffende de geldende regeling - Volgend jaar gelden er kwantitatieve beperkingen."]

(daarna volgt een prijslijst voor drie polypropyleenkwaliteiten in vier nationale valuta, waaronder 1,25 DM/kg voor raffia).

86 Het Gerecht stelt vast, dat de elementen die verzoekster aanvoert om de bewijskracht van die notitie van de marketingdirecteur van Hercules aan het wankelen te brengen, de conclusies die de Commissie eruit heeft getrokken, niet kunnen weerleggen. De notitie zelf is immers ondubbelzinnig en het is heel normaal dat zij onduidelijk geschreven, niet ondertekend en niet gedateerd is, daar zij is opgesteld tijdens een - vermoedelijk telefonisch - onderhoud en het mededingingsbeperkende doel van dat onderhoud voor de auteur van de notitie reden was om zo min mogelijk sporen achter te laten. De omstandigheid dat de auteur van de notitie zich niet precies herinnert onder welke omstandigheden ze is opgesteld, doet niet af aan de bewijskracht ervan. Blijkens de inhoud van de notitie is de erin vervatte informatie namelijk afkomstig van één van de "grote vier", en het is niet nodig te preciseren van welke van de vier. Voorts is het feit dat het hier gaat om informatie uit de tweede hand, irrelevant, daar de Commissie de notitie uitdrukkelijk gebruikt als een schriftelijk, uit de betrokken periode stammend bewijs van de feiten, waaruit blijkt dat andere producenten dan de opsteller van de notitie een overeenkomst hadden gesloten. En ten slotte is de in de notitie vervatte informatie dermate nauwkeurig, dat het volkomen onwaarschijnlijk is dat er enkel sprake is van geruchten op de markt of van informatie die helemaal verkeerd of van a tot z verzonnen is.

87 Waar verzoekster heeft erkend, dat de producenten destijds prijsbesprekingen voerden, mocht de Commissie bovendien vaststellen, dat er tussen verscheidene producenten, waaronder verzoekster, wilsovereenstemming is bereikt met betrekking tot de vaststelling van bodemprijzen, zonder dat behoeft te worden aangetoond of ook andere producenten dan de "grote vier" zich bij die prijzen hebben aangesloten.

88 Het feit dat de overeengekomen bodemprijzen niet konden worden gehaald, kan verzoeksters instemming met die prijzen niet ontzenuwen, daar dit feit, gesteld al dat het bewezen zou zijn, hooguit zou aantonen dat de bodemprijzen niet zijn toegepast. Welnu, in de beschikking (punt 16, laatste alinea) wordt helemaal niet gezegd dat de bodemprijzen niet werden gehaald, maar wel dat de raffiaprijs in november 1977 tot ongeveer 1,00 DM/kg was gedaald.

89 Met betrekking tot de vraag, of er volgens de beschikking een verband bestond tussen de bodemprijsovereenkomst en het prijsinitiatief van december 1977, moet worden opgemerkt, dat uit de punten 16 en 17 van de beschikking, gelezen in samenhang met punt 78, blijkt, dat de bodemprijsovereenkomst en het prijsinitiatief van eind 1977 in de beschikking als een geheel worden gezien. De beschikking baseert zich hiertoe op het feit, dat Shell heeft erkend dat het mogelijk is dat "haar directeurs in of rond december 1977 met Montepolimeri besprekingen hebben gehad en dat Montepolimeri daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar (Shell' s) opvattingen over de wijze waarop Shell op een verhoging zou reageren", waaruit zij in punt 78, derde alinea, afleidt, dat Shell een van de producenten was die in aansluiting op de bodemprijsovereenkomst met een initiatief voor 1 december 1977 kwamen.

90 Dienaangaande stelt het Gerecht vast, dat de Commissie uit het antwoord van Shell op de mededeling van de punten van bezwaar, gecombineerd met haar deelneming aan de bodemprijsovereenkomst, terecht heeft afgeleid, dat Shell, in het verlengde van die overeenkomst, met Monte, ICI en Hoechst het initiatief van 1 december 1977 had genomen. Uit het antwoord van Shell mag immers worden geconcludeerd, dat deze onderneming tussen het sluiten van de bodemprijsovereenkomst en het moment waarop Monte in ECN haar voornemen kenbaar maakte om haar prijzen met ingang van 1 december 1977 te verhogen, met Monte contacten heeft gehad over prijsverhogingen. In dat antwoord staat namelijk te lezen:

"However, SICC' s researches indicate that executives from the service company may have had discussions concerning price with Montepolimeri in or about November 1977 and Montepolimeri may have suggested the possibility of increasing prices and may have sought SICC' s views on its reactions to any increase."

("Uit het door SICC verrichte onderzoek blijkt echter, dat het mogelijk is dat haar directeurs in of rond december 1977 met Montepolimeri besprekingen hebben gehad en dat Montepolimeri daarbij de mogelijkheid van een prijsverhoging heeft geopperd en heeft gepeild naar SICC' s opvattingen over de wijze waarop zij op een verhoging zou reageren.")

91 Verzoekster heeft niet aangetoond, dat zij in het kader van die contacten aan haar concurrenten te kennen had gegeven, dat zij weigerde deel te nemen aan alle vormen van overleg van dat type.

92 Uit het voorgaande volgt, dat de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen dat verzoekster een van de polypropyleenproducenten was die medio 1977 wilsovereenstemming hebben bereikt met betrekking tot bodemprijzen en, in het verlengde daarvan, met betrekking tot een richtprijs van 1,30 DM/kg voor 1 december 1977.

B - De contacten van verzoekster met de deelnemers aan de bijeenkomsten van "bosses" en "experts"

a) Bestreden handeling

93 In de beschikking (punten 18, 19, derde alinea, en 78, eerste drie alinea' s) wordt erkend, dat Shell niet heeft deelgenomen aan de plenaire bijeenkomsten van polypropyleenproducenten, die werden bijgewoond door enerzijds hoofdbestuurders die verantwoordelijk waren voor het algehele beleid in het polypropyleenbedrijf van enkele van de fabrikanten ("bosses"), en anderzijds managers die over een meer gedetailleerde kennis op het gebied van marketing beschikten ("experts"), en die vooral ten doel hadden richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en toezicht te houden op de naleving daarvan door de producenten. Volgens de beschikking is Shell echter wel betrokken geweest bij de oorspronkelijke bodemprijsovereenkomst en de in het kader daarvan gevoerde besprekingen, en heeft zij deelgenomen aan ad hoc-bijeenkomsten met de andere grote fabrikanten. Shell geeft zelf toe, dat haar opinie over de haalbaarheid van prijsverhogingen soms vóór "bosses"- of "experts"-bijeenkomsten werd gevraagd en dat zij er na dergelijke bijeenkomsten door Monte en ICI van in kennis werd gesteld dat bepaalde "richtprijzen" waren voorgesteld, welke informatie Shell op haar beurt doorgaf aan haar werkmaatschappijen. De interne bescheiden van Shell bevestigen dat zij op de hoogte was van en deelnam aan de "prijsinitiatieven", in sommige gevallen zelfs als de ogenschijnlijke leider. Vanaf eind 1982 woonde de vertegenwoordiger van Shell regelmatig de "vóórbijeenkomsten" van de vier grote producenten bij, die de dag vóór elke "bosses"-bijeenkomst werden gehouden.

94 Volgens de beschikking (punt 68, tweede en derde alinea) boden die "vóórbijeenkomsten" de vier grote producenten een forum waarop zij vóór de plenaire vergadering een gezamenlijk standpunt konden overeenkomen, ten einde door een gezamenlijke aanpak stappen in de richting van prijzenstabiliteit in de hand te werken. ICI heeft erkend, dat de op de vóórbijeenkomsten besproken onderwerpen dezelfde waren als die welke op de erop volgende "bosses"-bijeenkomsten werden besproken, maar Shell loochent aan de andere kant dat de bijeenkomsten van de "grote vier" op enigerlei wijze een voorbereiding vormden voor een plenaire bijeenkomst, dan wel cooerdinatie beoogden met het oog op het innemen van een gezamenlijk standpunt over onderwerpen die de volgende dag ter tafel zouden komen. Deze bewering wordt echter ontzenuwd door de geschreven stukken die over een aantal van die bijeenkomsten (in oktober 1982 en mei 1983) bestaan.

95 In punt 78, tweede alinea, van de beschikking wordt ten slotte opgemerkt, dat werkmaatschappijen van de Shell-groep deelnamen aan de plaatselijke bijeenkomsten die de toepassing op nationaal niveau van de op de plenaire bijeenkomsten overeengekomen regelingen moesten verzekeren (punt 20 van de beschikking). Zelfs vóórdat Shell begon met het bijwonen van "vóórbijeenkomsten" van de "grote vier" in oktober 1982, kwam zij met de andere grote producenten bijeen voor gedetailleerde besprekingen van aangelegenheden die tot de materie van de geregelde bijeenkomsten van de "bosses" en "experts" behoorden (punt 109, vierde alinea, van de beschikking).

96 Verder wordt in de punten 16, 17, 19, 30, 31, 35, 45, 47, 48, 57, 62, 63, 67 en 109 van de beschikking melding gemaakt van verschillende contacten tussen Shell en producenten die deelnamen aan de "bosses"- en "experts"-bijeenkomsten.

b) Argumenten van partijen

97 Verzoekster beklemtoont, dat in de beschikking beslissende betekenis wordt toegekend aan het bestaan van producentenbijeenkomsten tijdens welke de diverse heimelijke maatregelen werden overeengekomen. De Commissie ontkent echter niet, dat de Shell-vennootschappen aan geen van die bijeenkomsten hebben deelgenomen. Die vennootschappen hebben dus ook niet deelgenomen aan de besprekingen die inzonderheid hebben geleid tot de vaststelling van richtprijzen of streefhoeveelheden, of tot het nemen van begeleidende maatregelen. Shell' s situatie is derhalve identiek met die van Amoco en BP, aan welke ondernemingen de Commissie geen inbreuk op artikel 85, lid 1, EEG-Verdrag ten laste heeft gelegd (punt 78, laatste alinea, van de beschikking).

98 Shell bevond zich in feite in de volgende positie: zij wist dat er bijeenkomsten werden gehouden; vóór de bijeenkomsten werd soms haar mening gevraagd over de algemene marktvoorwaarden; zij werd soms, doch niet stelselmatig, in kennis gesteld van het feit dat bepaalde richtprijzen waren voorgesteld; zij gaf die informatie door aan haar werkmaatschappijen, die, ofschoon zij ze af en toe advies gaf over de acties die moesten worden ondernomen, volledig vrij bleven naar eigen goeddunken te beslissen.

99 Verzoekster geeft toe, dat een van haar vertegenwoordigers heeft deelgenomen aan bepaalde bijeenkomsten die aan de vooravond van de "bosses"-bijeenkomsten werden gehouden en werden bijgewoond door vertegenwoordigers van ICI, Monte en Hoechst. Die vóórbijeenkomsten werden echter slechts gedurende de laatste tien maanden van de in geding zijnde periode gehouden en Shell heeft maar ongeveer de helft ervan bijgewoond. De Commissie kan zich dan ook niet op die omstandigheid beroepen ten bewijze dat de bij de Shell-groep aangesloten vennootschappen betrokken zijn geweest bij onwettige mededingingsregelingen.

100 Verzoekster betoogt voorts, dat er in 1981 slechts twee op zichzelf staande bijeenkomsten plaatsvonden, die enkel door ICI, Shell en Monte - maar niet door Hoechst, toch ook één van de "grote vier" - werden bijgewoond. Die bijeenkomsten mondden echter niet uit in enige overeenkomst, regeling of afspraak, zoals blijkt uit het verslag van de bijeenkomst van 15 juni 1981 (bijl. 64b a.b.). De Commissie heeft een verkeerde voorstelling gegeven van de frequentie en de aard van die bijeenkomsten en zij heeft er, in het kader van de beweerde onwettige regelingen, een betekenis aan toegekend die zij niet hadden. Wanneer de Commissie bovendien in haar bij het Gerecht ingediende memories spreekt van de regelmatige contacten die verzoekster vanaf 1977 en gedurende de gehele periode met de andere "grote" producenten heeft gehad, dan komt zij hiermee met een nieuw betoog waarin hoe dan ook een excessieve beschrijving wordt gegeven van enkele zeer sporadische contacten die niets konden afdoen aan Shell' s ondergeschikte rol bij eventuele onwettige regelingen.

101 Met betrekking tot haar deelneming aan een aantal vóórbijeenkomsten die tussen het einde van 1982 en het midden van 1983 werden gehouden, merkt verzoekster op, dat met die bijeenkomsten niet eerder werd begonnen dan een tiental maanden vóór het einde van de periode van zeven jaar gedurende welke het kartel zou hebben geduurd, dat zij maar van de helft van de in die periode gehouden "bosses"-bijeenkomsten de vóórbijeenkomsten heeft bijgewoond, dat de gedachtenwisselingen niet hebben geleid tot deelneming harerzijds aan enige onwettige mededingingsregeling en, ten slotte, dat die bijeenkomsten niet bedoeld waren om een "directorium" in de gelegenheid te stellen, de latere "bosses"-bijeenkomsten voor te bereiden.

102 De Commissie is van mening, dat het belang dat in de beschikking wordt toegekend aan de zogeheten "geïnstitutionaliseerde" bijeenkomsten, niet moet worden overdreven. Overigens is het haar niet duidelijk, waarom verzoekster de bijeenkomsten van de "grote vier" niet tot de "geïnstitutionaliseerde" bijeenkomsten rekent. Verzoekster heeft echter hetzij zelf, hetzij via SCITCO (een divisie van Shell) deelgenomen aan die vóórbijeenkomsten, waarvan het belang en het voorwerp blijkt uit notities van telefoongesprekken tussen verzoekster en ICI (bijl. 95 en 96 a.b.), of uit het verslag van een van die bijeenkomsten (bijl. 101 a.b.).

103 Ook vóórdat tegen het einde van 1982 werd begonnen met het op gezette tijden houden van vóórbijeenkomsten, had verzoekster al regelmatige contacten met de andere "grote" producenten, zoals zij in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar (punt 3.19) heeft erkend. Die regelmatige contacten zijn zowel in de mededeling der punten van bezwaar als in de beschikking (punt 109, vierde alinea) gehekeld. De Commissie betoogt meer in het bijzonder, dat een notitie betreffende een bijeenkomst van de "grote vier" van 15 juni 1981 (bijl. 64b a.b.) duidelijk laat zien, dat de gedeelde verantwoordelijkheid van die producenten op de markt werd erkend en dat de "grote vier" van mening waren, dat het op hun weg lag om bij de intiatieven het voortouw te nemen.

104 Bovendien heeft Shell zelf toegegeven (bijl. 9 a.b., bijlage 2), dat de werkmaatschappijen van de Shell-groep in de Lid-Staten hebben deelgenomen aan de zogeheten "plaatselijke" bijeenkomsten ter bespreking van de toepassing van de op de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" bereikte overeenkomsten. Om alle hierboven uiteengezette redenen is verzoeksters situatie niet vergelijkbaar met die van Amoco of BP.

105 De Commissie wijst erop, dat verzoekster heeft deelgenomen aan alle vóórbijeenkomsten waarvan de Commissie kennis heeft en dat de gezamenlijke aanpak van de "grote vier" met het oog op een verhoging van de prijzen, verband hield met die bijeenkomsten, waarop over zeer concrete zaken werd gesproken. De twee documenten waarop de beschikking is gebaseerd, te weten het ICI-document met als titel "Polypropylene Framework" ("Polypropyleen-schema"; bijl. 87 a.b.) en de aantekening van Shell van 20 oktober 1982 (bijl. 100 a.b. en bijl. 30 i.b. Shell), zijn in dit verband absoluut relevant, voor zover zij althans in de context van de bijeenkomsten worden uitgelegd en niet los van elkaar worden gezien. Terloops merkt de Commissie nog op, dat de bijeenkomst van oktober 1982 een vóórbijeenkomst van de "grote vier" was en dat de (in punt 68 van de beschikking genoemde) dossiernota van 20 oktober 1982 was aangevoerd in de algemene mededeling van de punten van bezwaar (punt 124).

106 De Commissie is bijgevolg van mening, dat het niet van belang is dat verzoekster de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" niet heeft bijgewoond en dat mag worden geconcludeerd, dat verzoekster heeft bijgedragen aan de vaststelling van prijzen, die zij in overleg met de bij de Shell-groep aangesloten vennootschappen heeft toegepast, en heeft meegewerkt aan het quotastelsel.

c) Beoordeling door het Gerecht

107 Het Gerecht stelt vast, dat de Commissie zich op basis van de verschillende in de beschikking genoemde bewijsstukken - met name het antwoord van ICI op het verzoek om inlichtingen (bijl. 8 a.b.), de diverse bijeenkomstverslagen en de tabellen waarin voor verschillende producenten de verkoopcijfers en quota worden gegeven - terecht op het standpunt heeft gesteld, dat er vanaf december 1977 een stelsel van periodieke bijeenkomsten van polypropyleenproducenten werd ontwikkeld, dat vanaf eind 1978 of begin 1979 bijeenkomsten van "bosses" en "experts" werden gehouden, dat die bijeenkomsten, die achtereenvolgens door Monte en ICI werden voorgezeten, vooral ten doel hadden, richtprijzen en kwantitatieve verkoopdoelen vast te stellen en verschillende maatregelen te treffen die de toepassing van de richtprijzen moesten vergemakkelijken, en dat er tijdens die bijeenkomsten wilsovereenstemming werd bereikt met betrekking tot die doelen en maatregelen.

108 Bovendien moet worden opgemerkt, dat de beschikking verzoekster niet verwijt dat zij aan de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" heeft deelgenomen, maar dat zij in nauw contact heeft gestaan met de deelnemers aan die bijeenkomsten, waarbij zij informatie verstrekte over haar commercieel beleid, haar nationale vennootschappen liet deelnemen aan de plaatselijke bijeenkomsten ter bespreking van de toepassing op nationaal niveau van de op de bijeenkomsten van "bosses" en "experts" overeengekomen maatregelen, en deelnam aan bijeenkomsten met een aantal deelnemers aan die bijeenkomsten, met wie zij bilaterale contacten onderhield.

109 Mitsdien moet worden onderzocht, of de Commissie rechtens genoegzaam heeft bewezen dat er tussen eind 1977 en september 1983 contacten hebben bestaan tussen verzoekster en de deelnemers aan de bijeenkomsten van "bosses" en "experts".

110 In het bijzonder met betrekking tot de periode tussen eind 1977 en 1978 moet worden opgemerkt, dat verzoekster - in het verlengde van de in 1977 bereikte wilsovereenstemming - heeft deelgenomen aan twee EATP-bijeenkomsten. In het verslag van de eerste van die bijeenkomsten, die op 22 november 1977 werd gehouden (bijl. 6 a.b.), staat te lezen, dat verschillende producenten hun steun te kennen gaven voor de door Monte in het openbaar aangekondigde prijsverhoging. Verzoekster zou in dit verband hebben verklaard:

"any opportunity to achieve more realistic polypropylene prices will have the full support of Shell. We also noticed the moves in Italy and I feel certain that these are going to spread across Europe".

("elke actie die erop gericht is, meer realistische polypropyleenprijzen te halen, zal op Shell' s volledige steun kunnen rekenen. Wij hebben ook de initiatieven in Italië opgemerkt en ik ben er zeker van, dat deze in de rest van Europa navolging zullen vinden").

In het verslag van de tweede EATP-bijeenkomst, die op 26 mei 1978 werd gehouden (bijl. 7 a.b.), staat te lezen, hoe de verschillende producenten de na de bijeenkomst van 22 november 1977 behaalde marktresultaten beoordeelden. Tijdens de bijeenkomst van 26 mei 1978 heeft verzoekster verklaard:

"We have heard most people, both in the informal discussions and around the table this morning plead for stability and cooperation in the economic situation of slow growth in which we find ourselves and with the situation of low demand for our products and surplus capacity (...) Last November, I mentioned that the losses being incurred by the polymer producers, by the chemical producers of the world were reaching very large proportions. We have seen further company reports in the last 6 months which have confirmed this, and I put it to you that the magnitude of the sums of money being lost by the chemical industry and by the polymer producers over the coming years are going to lead to some fundamental thinking as (...)"

["Zowel in de wandelgangen als tijdens de vergadering hebben wij vanmorgen de meeste mensen horen pleiten voor stabiliteit en samenwerking, gelet op de zwakke conjunctuur, de geringe vraag naar onze produkten en de overcapaciteit (...) Afgelopen november merkte ik op, dat de verliezen die wereldwijd door de producenten van polymeer en van chemische produkten werden geleden, zeer hoog opliepen. Het afgelopen halfjaar hebben wij dit in vennootschapsrapporten bevestigd gezien, en ik kan u verzekeren, dat de enorme verliezen die de chemische industrie en de polymeerproducenten de komende jaren zullen lijden, tot ernstige bezinning zal nopen (...)"]

111 Verder heeft verzoekster in haar antwoord op de mededeling van de punten van bezwaar met betrekking tot de periode van 1978 tot september 1983 verklaard:

"SICC/SCITCO knew that multilateral meetings between producers were taking place from time to time and that the subject matter of the discussions at such meetings included 'target' prices. Prior to meetings SICC/SCITCO' s views were sometimes sought on general ma