Met de eerste vraag wenst de Italiaanse rechter te vernemen of na het verstrijken van de overgangsperiode de in artikel 67 EEG-Verdrag bedoelde beperkingen van het kapitaalverkeer ongeacht het bepaalde in artikel 69 EEG-Verdrag moeten worden geacht te zijn opgeheven.

Zoals bekend wordt het vrije verkeer van kapitaal geregeld in titel III, Hoofdstuk 4, EEG-Verdrag, welk hoofdstuk de artikelen 67 tot en met 73 omvat. Artikel 67, lid 1, luidt als volgt: „Gedurende de overgangsperiode en in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is, heffen de Lid-Staten in hun onderling verkeer geleidelijk de beperkingen op met betrekking tot het verkeer van kapitaal toebehorende aan personen die woonachtig of gevestigd zijn in de Lid-Staten alsmede discriminerende behandeling op grond van nationaliteit of van de vestigingsplaats van partijen of op grond van het gebied waar het kapitaal wordt belegd.” Artikel 69 bepaalt: „De Raad stelt tijdens de eerste twee etappes met eenparigheid en vervolgens met gekwalificeerde meerderheid van stemmen op voorstel van de Commissie, welke te dien einde het Monetair Comité, bedoeld in artikel 105 raadpleegt, de richtlijnen vast welke nodig zijn voor de geleidelijke uitvoering van de bepalingen van artikel 67.”

In de bovenstaande vraag wordt klaarblijkelijk rekening gehouden met de rechtspraak van het Hof betreffende de rechtstreekse werking van sommige bepalingen van het Verdrag. Het gaat hierbij om voorschriften die voorzien in de geleidelijke opheffing van bepaalde beperkingen gedurende de overgangsperiode, zoals de artikelen 13 en 16 (afschaffing van douanerechten en heffingen van gelijke werking) en de artikelen 52 en 59 (opheffing van beperkingen van de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten). Zoals bekend moeten deze beperkingen volgens de rechtspraak van het Hof worden geacht aan het einde van de overgangsperiode geheel te zijn opgeheven, ook waar het Verdrag voorzag in de vaststelling van daartoe strekkende richtlijnen tijdens de overgangsperiode: ik hoef slechts te wijzen op de arresten van 19 juni 1973 (zaak 77/72, Capolongo, Jurispr. 1973, blz. 611) betreffende artikel 13; van 16 december 1976 (zaak 45/76, Comet, Jurispr. 1976, blz. 2043) met betrekking tot artikel 16; en vooral die van 21 juni 1974 (zaak 2/74, Reyners, Jurispr. 1974, blz. 631), van 3 december 1974 (zaak 33/74, Binsbergen, Jurispr. 1974, blz. 1299), van 12 december 1974 (zaak 36/74, Walrave, Jurispr. 1974, blz. 1405), van 8 april 1976 (zaak 48/75, Royer, Jurispr. 1976, blz. 497), van 15 juli 1976 (zaak 13/76, Dona, Jurispr. 1976, blz. 1333), van 28 juni 1977 (zaak 11/77, Patrick, Jurispr. 1977, blz. 1199) en van 28 april 1977 (zaak 71/76, Thieffry, Jurispr. 1977, blz. 765), die alle betrekking hebben op de artikelen 52 en 59. Mitsdien moet worden nagegaan of ook artikel 67, lid 1, kenmerken vertoont die de opvatting kunnen rechtvaardigen dat het rechtstreekse werking heeft.

Een punt van overeenkomst tussen artikel 67 en de zojuist geciteerde bepalingen is, dat het eveneens voorziet in een geleidelijke opheffing van de beperkingen tijdens de overgangsperiode. Er is evenwel een belangrijk verschil: de zinsnede in artikel 67 „in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is”, komt in de andere bepalingen niet voor. Daarmee wordt aan de verplichting van de Lid-Staten tot opheffing van de beperkingen van het kapitaalverkeer, een beperkende voorwaarde gesteld: zij bestaat slechts voor zover en zolang de opheffing van de beperkingen noodzakelijk is voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt. Indien de beoordeling van deze noodzaak was overgelaten aan de afzonderlijke Lid-Staten, zouden de uniforme toepassing en de bindende werking van artikel 67, lid 1, in gevaar worden gebracht; bijgevolg is de opvatting gerechtvaardigd dat deze beoordeling op de weg ligt van de Raad, het orgaan dat ingevolge voornoemd artikel 69 bevoegd is tot de vaststelling van richtlijnen welke nodig zijn voor de geleidelijke uitvoering van de bepalingen van artikel 67. Bij de uitoefening van zijn politieke beoordelingsbevoegdheid dient de Raad de termijnen, de toepassingsmodaliteiten en de inhoud van de maatregelen tot opheffing van bedoelde beperkingen niet alleen tijdens de overgangsperiode maar ook daarna te regelen, aangezien de goede werking van de gemeenschappelijke markt een volledige vrijmaking van de kapitaalmarkt vóór het verstrijken van die periode niet noodzakelijk heeft gemaakt.

Het is interessant erop te wijzen dat een soortgelijke uitdrukking als in artikel 67, lid 1, wordt gebezigd in artikel 3, sub h, EEG-Verdrag (te weten „in de mate waarin dat voor de werking van de gemeenschappelijke markt noodzakelijk is”), met betrekking tot de doelstelling van het nader tot elkaar brengen van de nationale wetgevingen. Dit is mijns inziens van betekenis, daar ook op dit gebied het optreden van de Lid-Staten afhankelijk wordt gesteld van de vaststelling van richtlijnen door de Raad (artikel 100); deze richtlijnen impliceren een discretionaire beoordeling van het gemeenschapsbelang en een afwegen daarvan tegen het belang van de afzonderlijke Lid-Staten bij het behoud van hun handelingsvrijheid.

De door mij voorgestane uitlegging van artikel 67, lid 1, stemt overeen met die welke door advocaat-generaal Mayras in zijn conclusie in zaak 7/78 (Thompson, Jurispr. 1978, blz. 2276) werd voorgesteld. In die zaak ging het om de vraag of en in hoeverre de handel in gouden en zilveren munten onder de werkingssfeer van de artikelen 30 tot en met 37 EEG-Verdrag viel. In voornoemd arrest-Thompson sprak het Hof zich evenwel niet uit over de rechtstreekse werking van artikel 67, lid 1, doch volgens de advocaat-generaal „komt artikel 67 er op neer dat, indien na de inwerkingtreding van de Toetredingsakte en na afloop van de in dit artikel voorziene overgangsperiode nog beperkingen van kapitaalverkeer bestaan, de handhaving van deze beperkingen slechts dan in strijd is met het Verdrag indien de opheffing ervan nodig is voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt.” Tot staving van dit betoog merkte hij op dat bedoelde bepaling een tijdelijke (het verstrijken van de overgangsperiode) en een permanente voorwaarde aan de geleidelijke opheffing van de beperkingen van het kapitaalverkeer verbindt, waarbij de permanente voorwaarde inhoudt dat de opheffing van bedoelde maatregelen nodig is voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt; laatstgenoemde voorwaarde behoudt immers „ook na afloop van die periode een permanente gelding”.

Het belang van de hiervoor uiteengezette voorwaarde wordt wellicht duidelijker wanneer men bedenkt, dat volgens de rechtspraak van het Hof een bepaling van het Verdrag bij gebreke van door de Lid-Staten of de communautaire instellingen tijdig vastgestelde uitvoeringsmaatregelen, in elk geval slechts dan rechtstreekse werking kan hebben wanneer de inhoud van de bepaling zelf volledig en onvoorwaardelijk is. In dit verband kunnen talrijke uitspraken van het Hof worden aangehaald, waaronder de reeds genoemde arresten in de zaken 2/74 (Revners) en 33/74 (Binsbergen); daaraan kunnen nog worden toegevoegd de arresten van 14 juli 1971 (zaak 10/71, Muller, Jurispr. 1971, blz. 723) en van 22 maart 1977 (zaak 78/76, Steinike & Weinlig, Jurispr. 1977, blz. 595). Uit deze rechtspraak van het Hof kan gemakkelijk worden afgeleid dat artikel 67, lid 1, niet de vereiste kenmerken vertoont om te kunnen worden gerekend tot de bepalingen die na het verstrijken van de overgangsperiode rechtstreeks toepasselijk zijn.