1.

Verdachte in het hoofdgeding neemt er aanstoot aan, dat televisie-uitzendingen in Italië slechts door de RAI kunnen worden verzorgd en dat een particuliere kabeltelevisie daar niet is geoorloofd. Daardoor is het naar zijn zeggen niet mogelijk buitenlandse televisie-uitzendingen die kunnen worden opgevangen, door kabeltelevisie verder te verspreiden. Desgelijks is het uitgesloten op deze manier televisiefilms en reclameboodschappen uit andere Lid-Staten tot de Italiaanse kijkers te brengen. Sacchi acht zulks in de eerste plaats een belemmering van het vrije goederenverkeer, dat wil zeggen een bemoeilijking van de afzet van produkten uit andere Lid-Staten, nu daarvoor niet ongehinderd televisiereclame kan worden gemaakt. Van een bemoeilijking van de invoer is echter ook sprake bij de televisie-uitzendingen als zodanig, niet alleen wanneer deze als immateriële goederen worden gelijkgesteld met produkten, maar ook wanneer men aan de dragers der uitzendingen (banden, films) denkt, die vanwege het RAI-monopolie moeilijk kunnen worden gebruikt. Aldus is een eerste groep vragen samen te vatten, die kennelijk op Sacchi's suggestie aan het Hof zijn voorgelegd. a) Nemen wij om te beginnen de vraag, waarmede de verwijzende rechter, speciaal gelet op de artikelen 2, 3, sub f, en 5 van het EEG-Verdrag, wenst te vernemen of het beginsel van het vrije verkeer van goederen in de gemeenschappelijke markt subjectieve rechten ten behoeve van particulieren doet ontstaan, die door de nationale rechter moeten worden gehandhaafd. Wat deze bepalingen betreft, is het antwoord op de gestelde vraag niet moeilijk in zoverre dat in de jurisprudentie met betrekking tot artikel 5 reeds is beslist dat dit, gezien zijn algemene formulering, niet rechtstreeks toepasselijk is in de zin dat het ten behoeve van particulieren subjectieve rechten doet ontstaan. Volgens het arrest in de zaak 78-70 (Deutsche Grammophon Gesellschaft/ Metro-SB-Großmärkte, Jurisprudentie 1971, blz. 499) wordt in artikel 5 slechts een algemene verplichting van de Lid-Staten omschreven, welker concrete inhoud van geval tot geval afhangt van de bepalingen van het Verdrag of van de regelen welke uit het algemeen stelsel van het Verdrag kunnen worden afgeleid. Bovendien echter lijdt het mijns inziens geen twijfel dat zulks, op grond van hun bewoording, ook voor de beide andere aangehaalde artikelen geldt (met name artikel 3, sub f, verwijst uitdrukkelijk naar andere Verdragsbepalingen). Daarbij mag men zich niet door bepaalde overwegingen in het arrest in de zaak 6-72 (Europemballage en Continental Can/Commissie, Jurisprudentie 1973, blz. 215) op een dwaalspoor laten brengen. Daar wordt immers alleen maar de nadruk gelegd op het belang van de artikelen 2 en 3 voor de uitlegging van een andere, inderdaad rechtstreeks toepasselijke verdragsregel (artikel 86). Uit het arrest kan echter geenszins worden geconcludeerd dat de inleidende artikelen van het Verdrag op zich zelf genoegzaam bepaalde rechtsregels bevatten om zonder meer voor particulieren subjectieve rechten te doen ontstaan. Allereerst dient derhalve in gedachten te worden gehouden dat het bij gebreke van duidelijk bepaalde grondbeginselen en van een duidelijke omschrijving van de rechtsgevolgen uitgesloten lijkt, aan de Verdragsartikelen 2, 3 sub f, en 5, afzonderlijk of in samenhang, een rechtskarakter toe te kennen, dat voor de behandeling van nationale gedingen van belang kan zijn. Wat verder het — in de eerste vraag centraal staande — beginsel van het vrije goederenverkeer betreft, kan zeker worden gezegd dat het voor de gemeenschappelijke markt van fundamentele betekenis is en dat het een hoofddoel van de Gemeenschap tot uitdrukking brengt. Dat volgt reeds uit artikel 3, sub a, lui-dens hetwelk de activiteit van de Gemeenschap „de afschaffing tussen de Lid-Staten van de douanerechten en de kwantitatieve beperkingen bij in- en uitvoer van goederen alsmede van alle overige maatregelen van gelijke werking” omvat. Daarvoor spreekt ook dat de eerste titel van het tweede — „De grondslagen van de Gemeenschap” genoemde — deel van het Verdrag, luidt: „Het vrije verkeer van goederen”. Anderzijds wordt door de Italiaanse en de Duitse Regering evenals door de Commissie niet ten onrechte opgemerkt, dat genoemd beginsel op zich zelf niet zo scherp is uitgedrukt en omlijnd dat het als een regel kan gelden waaraan bepaalde rechtsgevolgen zijn verbonden. Een duidelijker beeld van wat volgens het Verdrag moet worden gedaan om — zoals Sacchi tekenend opmerkt — tot „soortgelijke verhoudingen als op een binnenlandse markt” te geraken, dient veeleer aan de concrete Verdragsbepalingen te worden ontleend. Aldus is de bepaling van artikel 9 van belang dat de Gemeenschap is gegrondvest op een douane-unie welke zich uitstrekt over het gehele goederenverkeer en het verbod meebrengt van in- en uitvoerrechten en van alle heffingen van gelijke werking in het verkeer tussen de Lid-Staten onderling. Verder zijn van belang de artikelen 12 en volgende, die de afschaffing van de kwantitatieve beperkingen tussen de Lid-Staten nader regelen. Deze nadere bepalingen kunnen in ieder geval — althans sedert de afloop van de overgangsperiode — worden aangemerkt als rechtstreeks toepasselijke regels die subjectieve rechten voor particulieren doen ontstaan. Derhalve moet daarop worden teruggegrepen om te bepalen welke belemmeringen van het vrije goederenverkeer op grond van het Verdrag ontoelaatbaar zijn. Bovendien denke men aan de artikelen 85 en volgende en 92, waarin eveneens sprake is van ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de Lid-Staten (waarbij echter niet over het hoofd mag worden gezien dat laatstgenoemd artikel zich niet leent voor rechtstreekse toepassing in de zin van de desbetreffende jurisprudentie). Samenvattend kan bijgevolg ten aanzien van de eerste vraag worden vastgesteld dat het beginsel van het vrije goederenverkeer niet zodanig in het Verdrag is verankerd dat alléén daaruit subjectieve rechten van particulieren kunnen worden afgeleid, die bepaalde nationale voorschriften kunnen verdringen. Volledigheidshalve zij nog opgemerkt dat ook uit het arrest in de zaak 78-70 geen doorslaggevende argumenten tegen deze opvatting kunnen worden afgeleid. Weliswaar werd daarin beslist (Jurisprudentie 1971, blz. 499) dat de uitoefening van het industriële eigendomsrecht niet in strijd mag zijn met de regelen inzake het vrije verkeer van goederen in de gemeenschappelijke markt. Echter mag niet worden vergeten dat het beginsel van het vrije goederenverkeer in dit verband slechts dient om de grenzen van een concrete uitzonderingsbepaling, namelijk die van artikel 36, mede te bepalen. Strikt genomen is hier derhalve niet anders te werk gegaan dan in de zaak 6-72, waar de beginselen van de artikelen 2 en 3 werden gehanteerd bij de uitlegging van artikel 86. Men kan echter niet zeggen dat het arrest 78-70 aan de aangevoerde beginselen zelfstandige betekenis toekent in dier voege dat op grond daarvan het bestaan van de subjectieve rechten van particulieren mag worden aangenomen. b) Daar de tweede vraag slechts werd gesteld voor het geval dat de eerste vraag bevestigend werd beantwoord, is het, gezien de bevindingen tot dusver, niet nodig daarop in te gaan. Toch zou ik in dit verband iets willen opmerken over het gestelde sub b in de tweede vraag, namelijk het daar genoemde verbod om per televisie reclameboodschappen (als noodzakelijke hulpmiddelen ter bevordering van de handel) voor bepaalde produkten binnen het grondgebied van de betrokken staat regionaal of plaatselijk te verspreiden. Hiermede wordt kennelijk het effect van het televisiemonopolie op het goederenverkeer in eigenlijke zin bedoeld (dat wil zeggen met uitsluiting van het in andere samenhang nog te behandelen probleem of televisieboodschappen als zodanig „goederen” in de zin van het Verdrag zijn). Dit onderdeel van de vraag moet worden gezien in het licht van Sacchi's betoog dat in het bijzonder buitenlandse produkten worden getroffen door het televisiemonopolie en speciaal door de gemonopoliseerde televisiereclame waarvoor slechts een beperkte tijd beschikbaar is. Deze produkten zouden slechts dan gelijke afzetkansen als inheemse produkten hebben, indien er, bij voorbeeld door particuliere kabeltelevisie, extra reclamemogelijkheden werden geschapen, hetzij door rechtstreekse uitzending, hetzij door relais van buitenlandse televisiereclame via de zogenaamde Télédistribution. Bijgevolg dient te worden onderzocht of wij hier met een inbreuk op het verbod tot handhaving van maatregelen van gelijke werking als kwantitatieve invoerbeperkingen in de zin van artikel 30 en volgende hebben te doen; en in het bijzonder of de richtlijn van de Commissie van 22 december 1969 houdende opheffing van de maatregelen van gelijke werking als kwantitatieve invoerbeperkingen hier speelt, omdat zij in artikel 2, sub m, de reclamemogelijkheden uitdrukkelijk noemt. Het blijkt evenwel dat in ieder geval dit artikel 2, op grond waarvan bepaalde maatregelen moeten worden opgeheven, in de onderhavige zaak tot niets leidt. Zoals duidelijk uit het eerste lid volgt, heeft artikel 2 namelijk alleen betrekking op maatregelen, die niet zonder onderscheid op nationale en op ingevoerde produkten van toepassing zijn, „met inbegrip van de maatregelen die de invoer moeilijker of duurder maken dan de afzet van de nationale produktie”. In casu geldt echter de beperking der televisiereclame, die uit het monopolie van de RAI voortvloeit, evenzeer voor buitenlandse als voor inheemse produkten. Anderzijds mag — wanneer wordt gesteld dat buitenlandse produkten, gezien hun minder gunstige uitgangspositie, in het bijzonder op extra reclamemogelijkheden zijn aangewezen om materieel tot een gelijke behandeling te komen — niet over het hoofd worden gezien dat een wezenlijke verbetering met betrekking tot de gelijkheid van behandeling niet kan worden bewerkstelligd door particuliere kabeltelevisie. Ook deze dient immers gelijkelijk open te staan voor nationale produkten, zodat de situatie dezelfde zou zijn als onder de huidige regeling. Artikel 2 van de richtlijn der Commissie kan derhalve in de onderhavige procedure buiten beschouwing blijven. Sacchi heeft bovendien nog gewezen op artikel 3 van de richtlijn der Commissie, bepalende dat zij eveneens betrekking heeft op de „maatregelen die een regeling inhouden voor het in de handel brengen van produkten en met name betrekking hebben op de vorm, de afmetingen, het gewicht, de samenstelling, de presentatie, de identificatie en de verpakking, welke maatregelen zonder onderscheid van toepassing zijn op nationale en op ingevoerde produkten, en waarvan de invloed op het vrije goederenverkeer meer beperkend is dan hetgeen in het kader van een handelsregeling is beoogd”. Ten deze zij in het kort het volgende opgemerkt. Reeds naar de bewoording van dit artikel is het hoogst twijfelachtig, of daaronder ook maatregelen vallen, die een algemene beperking van de reclamemogelijkheden inhouden. Daarvan afgezien en gesteld dat artikel 3 wel op een casus-positie als de onderhavige van toepassing is, is het echter eveneens moelijk Sacchi in diens bewering te volgen dat verbod van particuliere reclametelevisie niet volstrekt noodzakelijk is in de zin van artikel 3, tweede alinea, der richtlijn. In de grond van de zaak zou het de Italiaanse wetgever alleen maar om een controle op de berichtgeving gaan en dit doel is ook anderszins, met middelen die het handelsverkeer minder belemmeren, te bereiken. Ten deze is in de eerste plaats van belang, dat zuivere televisiereclame nauwelijks denkbaar is zonder begeleidend amusements- of instructief programma. De opmaak van televisieprogramma's, dat wil zeggen de keuze van hetgeen via dit doeltreffende massacommunicatiemiddel wordt verspreid, kan echter, naar terecht wordt aangenomen, niet in zijn geheel aan particuliere groeperingen worden overgelaten. Dit is veeleer een overheidstaak, die met het oog op de vrijheid van berichtgeving via de aether slechts kan worden vervuld, op zodanige wijze, dat een redelijke deelneming van alle sociale groeperingen is verzekerd. Zo gezien, reikt de uitsluiting van zuiver particuliere groeperingen, ook in het kader van de reclame-televisie, inderdaad niet verder dan hetgeen een passende regeling van deze materie vereist en bijgevolg kunnen artikel 3 van de richtlijn der Commissie en het daarin neergelegde proportionaliteitsbeginsel ook niet worden aangevoerd in verband met het monopolie van de RAI voor reclametelevisie-uitzendingen. Voor zover nodig, ware onderdeel b van de tweede vraag aldus af te doen. c) In afwijking van de volgorde der vraagstelling zou ik wegens de samenhang met het beginsel van het vrije goederenverkeer nu aanstonds willen ingaan op de vragen, die betrekking hebben op artikel 37 (nationale monopolies van commerciële aard), waarbij overigens aansluitend op het laatst behandelde punt nog dient te worden opgemerkt, dat de richtlijn der Commissie, luidens artikel 5. niet van toepassing is op maatregelen die onder artikel 37, lid 1, EEG-Verdrag vallen. Derhalve zal thans eerst worden onderzocht, of — de vragen 6 tot 10 komen daarop neer — artikel 37 kan worden toegepast op'een vennootschap, waaraan het uitsluitende zendrecht voor televisie-uitzendingen is gedelegeerd, of een dergelijk monopolie aan het einde van de overgangsperiode zo moet worden aangepast dat het uitsluitende recht (met betrekking tot alle uitzendingen) ten opzichte van andere Lid-Staten uiterlijk op1 januari 1970 is vervallen en of de extensieve uitlegging van een uitsluitend zendrecht ook als een nieuwe maatregel in de zin van artikel 37, lid 2, moet worden beschouwd. aa) Met betrekking tot deze serie vragen kan al dadelijk het volgende worden opgemerkt: Zoals bekend, is artikel 37 alleen van toepassing op nationale monopolies, op door de staat aan andere rechtspersonen gedelegeerde monopolies, alsmede op lichamen, waardoor een Lid-Staat de invoer of de uitvoer tussen de Lid-Staten beheerst, enzovoort. Voor zover het element „nationaal” in dit verband een rol speelt, lijdt het inderdaad geen twijfel dat dit ook bij vennootschappen als de RAI het geval is, alleen al omdat het uitsluitende zendrecht door een soevereine handeling van de staat aan haar is gedelegeerd en omdat de vennootschap — zoals wij in het begin hebben gezien — ook onder overheidscontrole staat. bb) Meer moeilijkheden daarentegen levert het onderzoek op naar de vraag, wat de uitdrukking „van commerciële aard” inhoudt, of deze in enge zin moet worden verstaan des dat artikel 37 alleen van toepassing is op monopolies voor de vervaardiging en verhandeling van produkten in de gebruikelijke zin, of dat ook monopolies voor het verrichten van diensten daaronder vallen. Stellig zijn er goede gronden voor een ruime uitlegging, zoals die in de literatuur ook zijn te vinden. Zo kan — de Commissie heeft dit alleszins objectief gedaan — op de ruime uitlegging van het begrip „produkten” in artikel 85, lid 3, worden gewezen; voorts op de toenemende betekenis van dienstverrichtingen in het economisch leven, of op de noodzaak gevallen die voor het goederen- en het dienstenverkeer hetzelfde economische gevolg hebben, gelijk te behandelen. Dit kan ervoor pleiten onder „produkten” alles te verstaan, wat verhandelbaar is. Wil men echter de gebruikelijke uitleggingsregels bij de Verdragstoepassing niet geheel buiten beschouwing laten, dan moet anderzijds worden toegegeven dat een aantal zwaarwegende argumenten tot een enge uitlegging nopen. Zo dient enerzijds te worden gelet op de plaats van de bepaling in het Verdrag: zij is een onderdeel van het hoofdstuk over de afschaffing van de kwantitatieve beperkingen tussen de Lid-Staten. Dit hoofdstuk heeft betrekking op produkten — zoals duidelijk uit de artikelen 30 en volgende blijkt — en behoort tot titel I over het vrije verkeer van goederen, waarin ook het kenmerkende artikel 9 voorkomt. Daarentegen vallen de diensten onder titel III van het Verdrag. Anderzijds is de opzet van artikel 37 zelf van belang. In lid 1 — en dit is essentieel — is sprake van „voorwaarden van de voorziening en afzet”. Dit doet ongetwijfeld aan „produkten” in traditionele zin en de handel daarin denken. Lid 2 heeft betrekking op de draagwijdte van de artikelen inzake de afschaffing van de douanerechten en de kwantitatieve beperkingen. Lid 3 verlangt voor de beoogde maatregelen een aanpassing aan de bepalingen van de artikelen 30 tot 34 inzake de afschaffing der kwantitatieve beperkingen, dat wil zeggen dat er een parallelle ontwikkeling is voorgeschreven, die in de eerste plaats bij gelijksoortige goederen zinvol voorkomt. Ten slotte is het veelzeggend dat er in lid 3, tweede alinea, ook met zoveel woorden sprake is van produkten, die aan een monopolie van commerciële aard zijn onderworpen. Daaruit kan mijns inziens slechts worden geconcludeerd dat zogenaamde monopolies inzake het verrichten van diensten niet onder artikel 37 vallen. De jurisprudentie biedt evenmin steun voor een afwijkende opvatting, ook niet het arrest in de zaak 6-64 (Costa/ENEL, Jurisprudentie 1964, blz. 1227) dat op de nationalisatie van de Italiaanse elektriciteitsbedrijven betrekking heeft. Weliswaar dient volgens dit arrest voor de toepasselijkheid van artikel 37 te worden onderzocht of het bij een monopolie gaat om de handel in een produkt dat voorwerp van concurrentie en van het ruilverkeer tussen de Lid-Staten kan zijn; het komt er op aan of deze handel in dit ruilverkeer een rol van gewicht vervult, of de desbetreffende sector van het economisch leven betrekking heeft op een produkt dat voor de in- en uitvoerhandel inderdaad een rol van gewicht kan vervullen. Maar men moet niet vergeten dat in dit arrest ook wordt beklemtoond dat artikel 37 dient te worden beschouwd in het licht van het hoofdstuk, waarin het staat (namelijk dat over de afschaffing van de kwantitatieve beperkingen). Bovendien werd in het arrest het accent op „produkten” gelegd. Wanneer nochtans niet werd uitgesloten dat ook elektriciteit daaronder kan vallen, dan toch alleen omdat zulks met de huidige verkeersopvatting in overeenstemming is. Voor het onderhavige probleem (artikel 37 en monopolies inzake het verrichten van diensten) levert dit arrest dan ook niets op. cc) Toch heeft Sacchi getracht aan te tonen dat ook televisieberichten als produkten dienen te worden aangemerkt. Daarbij gaat hij ervan uit dat het om immateriële goederen gaat, en merkt hij bovendien op dat de dragers van zodanige uitzendingen (banden en films) in ieder geval als produkten zijn te beschouwen. Ten deze zij allereerst gezegd dat het geenszins om de gemonopoliseerde invoer van dergelijke goederen gaat, waaraan een restrictieve werking is verbonden. Immers, noch de invoer van televisieberichten, noch die van de dragers van dergelijke uitzendingen wordt in het Ita liaanse recht belemmerd. Veeleer is essentieel dat alleen de nationale televisiemonopoliehouder de mogelijkheid heeft dergelijke signalen te relayeren („Télédistribution”), respectievelijk de dragers (films en banden) te exploiteren, dat wil zeggen hun inhoud te vertonen. Indien men zich dit voor ogen stelt, is het duidelijk dat Sacchi's betoog dat televisieberichten met behulp van elektrische energie worden uitgezonden en dat deze op grond van de jurisprudentie (zaak 6-64) als een produkt dient te worden aangemerkt, geen hout snijdt. In feite gaat het immers niet om elektrische energie (die overigens, anders dan bij levering door elektriciteitsbedrijven, hier als zodanig niet bij de ontvanger kan worden benut), maar om de uitzending van berichten, waarvoor electrische energie slechts het technische middel is. Veel meer ter zake dienend is wat de Commissie heeft opgemerkt over het uitwisselen van films, namelijk bioscoopfilms, tussen de Lid-Staten en de gemeenschapsrechtelijke regeling daarvan in verband met de afschaffing van eventuele belemmeringen. Ongetwijfeld gaat het hier om een bijzonder complex probleem. Voor de oplossing hiervan was uiteindelijk de voornaamste overweging dat projectie het hoofddoel van films is en dat het daarbij in essentie om de exploitatie van industriële eigendomsrechten gaat. Op grond daarvan en van het voorschrift van artikel 106, lid 3, EEG-Verdrag dat de opheffing van overmakingsbelemmeringen ter zake van de onzichtbare transacties vermeld in bijlage III (waar ook de auteursrechten zijn genoemd) overeenkomstig het bepaalde in de artikelen 63 tot 65 tot stand moet worden gebracht, werd een richtlijn voor de filmindustrie vastgesteld op grond van artikel 63, lid 2, EEG-Verdrag — dus een bepaling over het vrij verrichten van diensten — en werd de oplossing van het probleem bijgevolg niet gezocht bij de bepalingen over het vrije goederenverkeer. In feite ligt het voor de hand om televisie-uitzendingen als de onderhavige (vooral het relayeren van een uitzending ten behoeve van een buitenlandse zender of het uitzenden ten behoeve van de houders van toestellen, die daarvoor een bijdrage betalen) op dezelfde wijze te kwalificeren, niet in de laatste plaats omdat ook hier veelal auteursrechtelijke kwesties op de voorgrond staan. Gezien het hoofdaccent van de litigieuze activiteit, maar ook doordat de afschaffing van belemmeringen op het gebied van de televisiediensten in het Algemene Programma inzake het verrichten van diensten is vermeld, lijkt het juist om de werkzaamheden van televisie-omroepen in de categorie diensten onder te brengen. Daarmede vervalt de mogeilijkheid een nationaal televisiemonopolie onder artikel 37 EEG-Verdrag te brengen. dd) Op zich zelf zou het bij dit resultaat overbodig zijn op andere vragen in verband met artikel 37 in te gaan, met name op de rechtstreekse toepasselijkheid van deze bepaling vanaf een bepaald tijdstip, op de eisen die aan de aanpassing van monopolies van commerciële aard in de zin van artikel 37 moeten worden gesteld, alsmede op de draagwijdte van de „standstill”-bepaling van artikel 37, lid 2 (dat wil zeggen of deze — in het televisiekader — ook geldt voor een verlenging en uitbreiding van het aan de RAI verleende uitsluitende recht). Ten deze wil ik echter toch nog ten minste twee opmerkingen maken (waarbij ik het probleem van de rechtstreekse toepasselijkheid, waarover reeds jurisprudentie bestaat, buiten beschouwing laat). Artikel 37 schrijft geen afschaffing van monopolies voor, maar slechts een zodanige aanpassing dat er geen discriminatiemogelijkheid ten aanzien van produkten uit andere Lid-Staten meer bestaat. Zo gezien, lijkt het reeds twijfelachtig of volgens artikel 37 — aangenomen dat het op televisie van toepassing is — een aan een omroep verleend uitsluitend zendrecht althans ten opzichte van andere Lid-Staten dient te vervallen. Weliswaar kan het feit dat de monopolistische onderneming — of een door haar gecontroleerde vennootschap — reclame uitzendt en via de staatsholding IRI nauwe betrekkingen met andere ondernemingen onderhoudt, de neiging tot een dienovereenkomstige bevoordeling bij de reclame-uitzendingen meebrengen, zodat van een inherent gevaar van discriminatie van buitenlandse produkten kan worden gesproken. Bij een onderneming echter, wier gehele activiteit aan overheidscontrole is onderworpen, is dit gevaar en bijgevolg de uitsluiting van de discriminatiemogelijkheid ook anderzins te neutraliseren, bij voorbeeld — wanneer men alleen denkt aan de reclame waarop Sacchi speciaal doelt — door de produktie van reclameprogramma's zorgvuldig te scheiden van het zendbedrijf en door dit bedrijf ook duidelijk te isoleren van andere ondernemingen. Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, dient zulks van geval tot geval zorgvuldig te worden onderzocht; geenszins kan a priori worden gesteld dat slechts een zodanige aanpassing van het monopolie denkbaar is dat het uitsluitende zendrecht, waarom het in het hoofdgeding speciaal gaat, vervalt. Wat anderzijds de verlenging van het uitsluitende recht na 1972 en de uitbreiding van het monopolie tot kabeltelevisie, derhalve de toepassing van artikel 37, lid 2, betreft, lijkt het mij hoogst twijfelachtig of van uitbreiding kan worden gesproken bij vergelijking van de wetstekst van 1936 (waarin televisie reeds wordt vermeld) met die van 1973 (waarin kabeltelevisie uitdrukkelijk wordt genoemd). Daarbij komt dat artikel 37 niet verbiedt nieuwe monopolies op te richten en bijgevolg ook niet bestaande monopolies uit te breiden. Slechts zijn maatregelen verboden, die in strijd zijn met het beginsel van artikel 37, lid 1, dat wil zeggen de mogelijkheid van discriminatie moet worden uitgesloten. Het lijkt derhalve zeer twijfelachtig of artikel 37, lid 2, wel relevant is in de casuspositie van het hoofdgeding. Hiermede is ten aanzien van artikel 37 wellicht alles gezegd, wat bij de beoordeling van de nationale procedure een rol kan spelen.