CONCLUSIE VAN DE ADVOCAAT-GENERAAL K. ROEMER

VAN 29 JUNI 1972 ( 1 )

Mijnheer de President,

mijne heren Rechters,

Evenals in een aantal in 1969 aanhangig gemaakte zaken, gaat het in het onderhavige geding om vraagstukken die verband houden met de toepassing van verordening nr. 259/68 van de Raad van 29 februari 1968 (PB nr. L 56 van 14 maart 1968). Zoals U weet, was het de bedoeling van de tijdelijk geldende bijzondere bepalingen van hoofdstuk 2 van deze verordening de Commissie in staat te stellen haar diensten te rationaliseren en het aantal ambten te verminderen. Hiertoe konden ambtenaren van de Commissie verzoeken om voortijdige beëindiging van hun dienstverband tegen bijzonder gunstige voorwaarden. Voordat deze regeling werd toegepast, nodigde de voorzitter van de Commissie de betrokken ambtenaren op 5 maart 1968 schriftelijk uit om bij bepaalde, nader aangeduide ambtenaren inlichtingen in te winnen omtrent de vermogensrechtelijke gevolgen van de beëindiging van de dienst.

Tot degenen die van deze mogelijkheid gebruik maakten, behoorde ook verzoeker in het onderhavige geding, een sinds 1 september 1959 bij de Commissie van de Europese Gemeenschappen werkzame ambtenaar, laatstelijk met de rang A 4, salaristrap 6. In antwoord op zijn verzoek werd hem in april 1968 schriftelijk medegedeeld gedurende welke tijdvakken en tot welke bedragen hij voor overgangsvergoeding in aanmerking kwam en voorts welk — onverkort — pensioen hij vanaf zijn 55e jaar kon krijgen. Deze inlichtingen waren naar verzoekers zeggen voor hem aanleiding op 13 april 1968 (kort voor het verstrijken van de gestelde termijn) een verzoek in te dienen om beeindiging van zijn dienstverband. Op 21 juni 1968 ontving hij van het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer bericht dat zijn verzoek was ingewilligd en dat zijn dienstverband per 1 oktober 1968 zou worden beëindigd. Na zijn ontslag werd hem — evenals aan andere ambtenaren — echter per telegram van 20 december 1968 medegedeeld dat hij pas met 60 jaar recht zou hebben op onverkort pensioen. Dit beschouwt verzoeker als een ontoelaatbare wijziging van de hem in april 1968 gedane toezegging. Hij antwoordde dan ook in een brief van 20 december 1968 aan het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer dat hij de mededeling van de Commissie niet kon accepteren, omdat hij zijn verzoek om beeindiging van het dienstverband had ingediend in goed vertrouwen op de juistheid van de verstrekte inlichtingen. Op 13 januari 1969 ontving verzoeker daarop van het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer een mededeling houdende vaststelling van de hem krachtens artikel 5 van verordening nr. 259/68 toekomende maandelijkse vergoeding. Ook daarin werd uitdrukkelijk gezegd dat het recht op onverkort pensioen pas zou ingaan bij het bereiken van de 60-jarige leeftijd en dat op het pensioen een nader aangegeven vermindering zou worden toegepast, wanneer hij dit reeds vanaf zijn 55e jaar wilde ontvangen.

In tegenstelling tot andere ambtenaren diende verzoeker hiertegen geen formele klacht overeenkomstig artikel 90 van het Personeelsstatuut in, doch wendde hij zich op 4 februari 1969 tot het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer met een brief waarin hij verzocht om inlichtingen over de termijnen om in „verzet” te komen tegen de mededeling houdende vaststelling. Bovendien schreef hij op 6 februari 1969 aan de voorzitter van de Commissie, dat de mededeling over de ingang van het onverkort pensioen neerkwam op een wijziging van de ontslagvoorwaarden en dat hij derhalve verzocht om wijziging van de mededeling houdende vaststelling. Daarop ontving verzoeker bij brief van het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer van 12 maart 1969 een in het Frans gestelde uiteenzetting over de hem ten dienste staande rechtsmiddelen. In een andere brief van dit directoraat-generaal van dezelfde datum werd verzoeker naar aanleiding van zijn verzoek van 6 februari 1969 toegezegd dat de door hem opgeworpen vraag zou worden onderzocht en dat hij van het resultaat in kennis zou worden gesteld. Op grond daarvan meende verzoeker eerst te moeten afwachten. Pas op 17 november 1969 herinnerde hij de voorzitter van de Commissie er schriftelijk aan dat nog steeds geen beslissing was genomen over de pensioenuitkering bij het bereiken van de 55-jarige leeftijd. Daarop werd hem op 18 december 1969 bij brief van het kabinet van de voorzitter medegedeeld dat nog niet alle gegevens voor een definitieve regeling ter zake beschikbaar waren. Verzoeker zou destijds ook herhaaldelijk mondeling navraag hebben gedaan en toen van ambtenaren van de Commissie eveneens afwachtende antwoorden hebben ontvangen.

Toen verzoeker echter hoorde van 's Hofs arrest in de analoge zaak 23-69, herinnerde hij het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer bij brief van 6 januari 1971 aan zijn eerdere verzoeken, waarbij hij opmerkte dat aan de hand van dit arrest thans voor zijn geval een regeling moest kunnen worden getroffen. Toen deze brief niet werd beantwoord, besloot hij op 7 mei 1971 een formele klacht overeenkomstig artikel 90 van het Personeelsstatuut in te dienen tegen de „mededeling houdende vaststelling” van 13 januari 1969. Daarin verzocht hij reeds vanaf zijn 55e jaar onverkort pensioen toe te kennen, subsidiair hem de beslissingsvrijheid inzake de vrijwillige beëindiging van de dienst te hergeven. Toen ook dit verzoek onbeantwoord bleef, wendde hij zich ten slotte op 25 augustus 1971 tot het Hof van Justitie.

Hij concludeert dat het den Hove behage:

1. de mededeling houdende vaststelling van de Commissie van 13 januari 1969 nietig te verklaren en verzoekers rechten vast te stellen op de maandelijkse vergoeding, bedoeld in artikel 5 van 's Raads verordening nr. 259/68, overeenkomstig de voorlopige berekening nr. 3.476/IX/68-F-M-Heine-mann, nr. 1538;

2. subsidiair, de Commissie van de Europese Gemeenschappen te veroordelen om aan verzoeker vanaf zijn 55e jaar tot aan de leeftijd van 60 jaar een maandelijkse rente uit te keren, gelijk aan de rechten op ouderdomspensioen die hem zouden worden toegekend, indien artikel 5, lid 7, vierde alinea (van verordening nr. 259/68), op hem van toepassing was;

3. meer subsidiair, verzoeker te herplaatsen in een met zijn vroegere werkzaamheid overeenkomend ambt.

De Commissie reageerde daarop met een verzoek overeenkomstig artikel 91 van het Reglement voor de procesvoering, dat wil zeggen om een uitspraak over de ontvankelijkheid van het beroep zonder daarbij op de zaak ten principale in te gaan en het beroep in alle onderdelen niet-ontvankelijk te verklaren. Het Hof heeft dit verzoek echter afgewezen en bij beschikking van 15 december 1971 besloten de exceptie van niet-ontvankelijkheid met de hoofdzaak te voegen. De Commissie bleef bij haar mening dat het beroep in alle onderdelen niet-ontvankelijk althans ongegrond was.

Deze vorderingen zullen wij thans aan een nadere beschouwing onderwerpen.

1. Om te beginnen de primaire vordering tot nietigverklaring van de „mededeling houdende vaststelling” van 13 januari 1969 en vaststelling van de maandelijkse overgangsvergoeding overeenkomstig de voorlopige berekening van april 1968. a) Deze vordering behoeft vooraf enige toelichting. Anders dan de gebruikte formulering doet vermoeden, heeft de vordering niet betrekking op de ingevolge artikel 5, lid 1, van verordening nr. 259/68 gedurende een bepaalde periode te betalen overgangsvergoeding, doch uitsluitend op het in artikel 5, lid 7, vierde alinea, van deze verordening bedoelde recht op pensioen. Dit blijkt duidelijk uit de motivering van het beroep en werd naar aanleiding van een desbetreffende opmerking der Commissie ook met zoveel woorden door verzoeker erkend. In casu gaat het dus alleen om de vraag of verzoeker met 55 jaar recht heeft op onverkort pensioen. b) Vervolgens moeten wij eerst nagaan of de primaire vordering ontvankelijk is, omdat de Commissie dit steeds met klem heeft ontkend. Zij wijst er daartoe op dat de litigieuze „mededeling houdende vaststelling” reeds op 13 januari 1969 werd gedaan. Nu daartegen niet vóór het verstrijken van de beroepstermijn, doch eerst op 7 mei 1971 een formele klacht werd ingediend, moet worden aangenomen dat het beroep op 25 augustus 1971 te laat is ingesteld. Gezien de hierboven geschetste feiten en 's Hofs vaste jurisprudentie lijkt dit inderdaad moeilijk te betwisten. Vooral uit het verband tussen verzoekers brieven van 4 en 6 februari 1969 blijkt duidelijk dat laatstgenoemd schrijven — al bevat het een verzoek om wijziging van de „mededeling houdende vaststelling” — niet als een klacht in de zin van artikel 90 van het Personeelsstatuut kan worden beschouwd. Nadat het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer hem desgevraagd op 12 maart 1969 een uiteenzetting over de hem ten dienste staande rechtsmiddelen had doen toekomen, reageerde verzoeker echter niet tijdig met een formele klacht, zodat inderdaad kan worden gezegd dat de op 13 januari 1969 ingegane beroepstermijn nadien niet is gestuit. Met deze constatering kunnen wij bij het onderzoek van de eerste vordering echter niet volstaan. Verzoeker tracht namelijk op verschillende wijzen dit — voor hem ongunstige — resultaat te ontgaan. Wij moeten ons onderzoek dus voortzetten en zien of hij daarin inderdaad kan slagen. aa) Verzoeker doet met name een beroep op de mededelingen in de beide brieven van het Directoraat-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer van 12 maart 1969 en op andere, deels telefonische reacties van de Commissie en haar ambtenaren. Daarin kon hij naar zijn zeggen een uitnodiging zien om af te wachten, zodat de mogelijkheid van een beroep bij het Hof niet verloren kon gaan. Verzoeker erkent zelf dat dit niet betekent dat tussen de partijen in het geding is overeengekomen de beroepstermijn te verlengen [hetgeen volgens 's Hofs jurisprudentie ook niet mogelijk is; zie de zaken 10-67, 24-69, 40-71 en 79-71 (Jurisprudentie, Deel XIII, blz. 183; Deel XVI, blz. 145; Deel XVIII, blz. 73; Deel XVII, blz. 689)]. Wel kan uit de verklaringen een andere conclusie worden getrokken. Volgens verzoeker blijkt uit het verband tussen de beide brieven van 12 maart 1969 dat door deze brieven het rechtskarakter van de „mededeling houdende vaststelling” van 13 januari 1969 is gewijzigd. Daardoor zou de mededeling haar bindend karakter hebben verloren en zijn „gereduceerd” tot een voorlopige mededeling, een eenvoudige inlichting, en wel tot het tijdstip waarop het Hof zou hebben beslist of de „mededeling houdende vaststelling” een bezwarende handeling in de zin van het Personeelsstatuut vormt. Hiervoor pleit vooral dat de administratie destijds kennelijk geen belang zou hebben gehad bij een procedure in rechte. Vragen wij ons af of deze uitlegging van de betrokken feiten werkelijk overtuigend is en de ontvankelijkheid van het beroep kan rechtvaardigen, dan dringen zich onvermijdelijk een aantal overwegingen op. — In de eerste plaats schijnt verzoekers mening dat de administratie er destijds belang bij had hem van een proces te weerhouden, niet juist. Wij weten dat andere ambtenaren destijds al een reeks formele klachten hadden ingediend, die naar alle waarschijnlijkheid tot een proces zouden leiden. Een proces meer of minder zal hier voor de diensten van de Commissie dus nauwelijks verschil hebben gemaakt. Niets wijst er dus op dat de Commissie met betrekking tot het bindend karakter van de tot verzoeker gerichte „mededeling houdende vaststelling” inderdaad het standpunt innam dat hij haar toeschrijft. — Voorts verzet ook een objectieve uitlegging van de brieven van 12 maart 1969 zich tegen verzoekers zienswijze. Ik ben het met de Commissie eens dat de opheffing van het bindend karakter van een handeling een maatregel van verstrekkende aard is, waarvan slechts sprake kan zijn, indien dit duidelijk en — in een geval als het onderhavige — met effect voor alle betrokkenen wordt gezegd. Noch het een, noch het ander is echter het geval. In werkelijkheid wordt in een der brieven van 12 maart 1969 alleen gezegd dat de Commissie zich niet kan uitspreken over de vraag of de „mededeling houdende vaststelling” moet worden beschouwd als een bezwarende maatregel in de zin van artikel 91, lid 1, van het Personeelsstatuut, omdat hierover een geding gaande was. In de andere brief van dezelfde datum wordt weliswaar toegezegd dat de kwestie zal worden onderzocht, doch vanzelfsprekend houdt dit nog niet in dat aan het bindend karakter van de betrokken handeling wordt getornd. — Ten slotte — en dat is wellicht de belangrijkste constatering in dit verband — zelfs niet tot ontvankelijkheid van de vordering, wanneer verzoekers veronderstelling juist is dat de Commissie het bindend karakter van de „mededeling houdende vaststelling” in afwachting van een rechterlijke uitspraak had willen intrekken of opschorten. De door verzoeker bedoelde uitspraak is namelijk gedaan bij een arrest van 28 mei 1970, waarvan het dictum is bekendgemaakt in het Publikatieblad van 4 juli 1970. Dit arrest kwam verzoeker niet — zoals hij beweert — pas eind februari 1971 ter ore, doch blijkens zijn brief van 6 januari 1971 uiterlijk op de datum waarop hij deze brief schreef. Toen had hij zich in elk geval terstond op de hoogte kunnen (en in zijn situatie moeten) stellen van hem nog niet bekende details. Derhalve is het duidelijk, dat zelfs wanneer de beroepstermijn pas op dat tijdstip zou zijn ingegaan, de formele klacht op 7 mei 1971 en dus ook het beroep op 25 augustus 1971 te laat is ingesteld. bb) Nu de ontvankelijkheid van de vordering dus niet langs deze weg kan worden gemotiveerd, moeten wij ons ten slotte nog afvragen of zij wellicht kan worden gerechtvaardigd door middel van een „herstel in de vorige toestand”, waarop verzoeker zich eveneens beroept. Zoals bekend, bepaalt artikel 42 van het EEG-Statuut van het Hof van Justitie: „Verval van instantie wegens het verstrijken van een procestermijn kan niet worden tegengeworpen, wanneer de betrokkene toeval of overmacht aantoont.” Verzoeker meent zich op deze bepaling te kunnen beroepen op grond dat hij door bovengenoemd optreden van de Commissie en haar ambtenaren ervan is weerhouden tijdig beroep in te stellen. Uiteindelijk baat echter ook dit argument verzoeker niet. Men kan dit zeggen zonder op alle details van de tot dusver in de rechtspraak slechts eenmaal [namelijk in een geval van vertraging bij de postbestelling — zaak 25-65 (Jurisprudentie, Deel XIII, blz. 39)] toegepaste bepaling in te gaan en te onderzoeken (waartoe de ontkenning van de Commissie eigenlijk verplicht) hoe het in werkelijkheid staat met de door verzoeker aangevoerde mededelingen van de ambtenaren der Commissie. In dit verband zijn namelijk twee feiten van beslissend belang. — In de eerste plaats blijkt uit Uw arrest in de zaak 79-70 (Jurisprudentie, Deel XVII, blz. 689) duidelijk dat zelfs een ambtenaar die door de administratie in dwaling is gebracht, geen beroep meer kan instellen na afloop van de desbetreffende termijn. In de tweede plaats moet, voor zover hier de vraag kan spelen of beroep diende of in redelijkheid behoorde te worden ingesteld, met andere woorden of ontbrekende rechtskennis als „toeval” kan worden beschouwd, het feit de doorslag geven dat verzoeker — zoals gezegd — reeds in januari 1971 de toestand kende, althans met een passende inspanning te weten had kunnen komen. Vervolgens had hij — hetgeen herstel in de vorige toestand eveneens insluit — onmiddellijk het verzuim moeten goedmaken door alsnog beroep in te stellen. Nu hij echter eerst in mei 1971 met een klacht en in augustus 1971 met een beroep reageerde, is het duidelijk dat hij via herstel in de vorige toestand niet kan worden geholpen. cc) Hoe men de zaak ook keert, aan de vaststelling van termijnoverschrijding is niet te ontkomen. Derhalve moet de eerste vordering niet-ontvankelijk worden verklaard, waarbij niet behoeft te worden ingegaan op een ander argument van de Commissie betreffende de rechtskracht van het arrest in de zaken 19, 20, 25 en 30-69 (Jurisprudentie, Deel XVI, blz. 325).

2. Verzoeker vordert subsidiair veroordeling van de Commissie tot schadevergoeding en wel — in navolging van zaak 23-69 (Jurisprudentie, Deel XVI, blz. 547) — in de vorm van toekenning van onverkort pensioen vanaf zijn 55e jaar. a) Ook met betrekking tot deze vordering moet eerst worden ingegaan op enkele ontvankelijkheidsproblemen. Deze betreffen volgens de Commissie in de eerste plaats de inachtneming van de beroepstermijn en in de tweede plaats de zojuist geconstateerde niet-ontvankelijkheid van het verzoek tot nietigverklaring. aa) ln de eerste plaats de beroepstermijn. Volgens de Commissie kan verzoekers brief van 6 januari 1971 aan de Directeur-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer worden beschouwd als een verzoek om toekenning van schadevergoeding. Daar dit schrijven onbeantwoord bleef, moet worden aangenomen dat het verzoek op 6 maart 1971 stilzwijgend was afgewezen, zodat binnen twee maanden, dus voor 6 mei 1971, beroep had moeten worden ingesteld en niet — zoals in feite — op 25 augustus 1971. Deze redenering lijkt inderdaad plausibel. — Bij nader inzien betwijfel ik echter of de Commissie het hier bij het rechte eind heeft. Bij lezing van de brief aan de Directeur-generaal Personeelszaken en Algemeen Beheer (en dus niet aan de Commissie zelf) van 6 januari 1971 blijkt immers dat daarin alleen sprake is van intussen gewezen arresten, aan de hand waarvan het onderzoek van verzoekers geval wellicht zou kunnen worden afgesloten. In de volgende zin staat dat verzoeker een spoedig besluit op prijs zou stellen. De brief bevat dus geen verwijzing naar artikel 90 van het Personeelsstatuut, zodat er geen sprake kan zijn van een formele klacht bij de Commissie, ook al omdat verzoeker niet heeft verklaard dat hij zich eventueel tot het Hof zou wenden. Op grond hiervan en gezien het feit dat bedoelde brief is opgesteld door een leek op juridisch gebied, zou het van overdreven strengheid getuigen te concluderen dat door deze brief termijnen zijn ingegaan, die een later beroep in rechte uitsloten. bb) Een tweede bezwaar van de Commissie levert meer moeilijkheden op. Zij beweert namelijk dat men volgens de rechtspraak niet met een actie tot schadevergoeding iets mag trachten re bereiken, wat met een daartoe allereerst aangewezen beroep tot nietigverklaring niet is gelukt wegens termijnoverschrijding. Een dergelijk geval van ontoelaatbaar omzeilen van het beroep tot nietigverklaring doet zich hier voor, omdat de subsidiaire vordering is gericht op een resultaat (toekenning van onverkort pensioen vanaf verzoekers 55e jaar)' dat wegens termijnoverschrijding niet meer kon worden bereikt met een rechtstreeks beroep tegen de „mededeling houdende vaststelling” van 13 januari 1969. Bij een nader onderzoek van de feiten blijkt echter dat ook dit bezwaar geen steek houdt. Het door de Commissie ten deze aangevoerde arrest (zaak 59-65, Jurisprudentie, Deel XII, blz. 779) heeft namelijk betrekking op een geval waarin geen nietigverklaring van een beweerdelijk onrechtmatige handeling doch vergoeding van de door deze handeling veroorzaakte schade werd gevorderd. In die situatie kon worden gesproken van omzeiling van de niet-ontvankelijkheid van de vordering tot nietigverklaring, omdat de aansprakelijkheidsactie was gericht op „dezelfde onwettige maatregel”. Dit is hier echter niet het geval. In het onderhavige geding behoeft ter motivering van de schadevergoedingsactie niet te worden aangetoond dat de niet bestreden „mededeling houdende vaststelling” onwettig is. Men mag zelfs aannemen dat zij rechtmatig is, want de gestelde schade is in feite niet het gevolg van genoemde mededeling doch — evenals in de zaak 23-69 — van de laattijdige rectificatie van de onjuiste inlichtingen die voor verzoeker aanleiding zijn geweest de dienst te verlaten, dat wil zeggen van een situatie die bestond in april 1968 respectievelijk op de datum van het ontslagbesluit in juni 1968. De indruk dat het gaat om een poging het beroep tot nietigverklaring te omzeilen, kon slechts ontstaan omdat het Hof in bovenbedoeld arrest de schadevergoeding zo had berekend dat zij gelijkwaardig was aan de mogelijke gevolgen van een toewijzing van een vordering tot nietigverklaring. Indien mijn voorstel voor de berekening van de schade destijds was gevolgd, had deze onjuiste indruk niet kunnen ontstaan. Mijns inziens leiden de in arrest 59-65 neergelegde beginselen dan ook niet noodzakelijkerwijs tot niet-ontvankelijkverklaring van de aansprakelijkheidsactie wegens de achterwege gelaten betwisting van de mededeling van 13 januari 1969. Op grond hiervan lijkt het mij ook niet nodig in te gaan op de discussie tussen partijen over de beginselen van § 839 van het Duitse BGB en op de vraag wat hieruit valt af te leiden voor het Gemeenschapsrecht. b) Wat betreft de gegrondheid van de schadevergoedingsactie die, zoals gezegd, in navolging van de zaak 23-69 is gericht op toekenning van een onverkort pensioen met 55 jaar, is de verdere gang van het onderzoek in die periode duidelijk afgepaald. Op grond daarvan staan twee gegevens vast. Er is een dienstfout gemaakt, daar in bedoelde procedure uitdrukkelijk is vastgesteld dat de Commissie een dienstfout had begaan door na te laten de in april 1968 verstrekte onjuiste inlichtingen over de pensioenregeling tijdig te rectificeren. Eveneens moet schade aanwezig worden geacht. Evenals in genoemde zaak moet namelijk worden aangenomen dat verzoeker schade heeft geleden door de beëindiging van de dienst en door het feit dat hij volgens de geldende regeling van zijn 55e tot zijn 60e jaar slechts een gereduceerd pensioen ontvangt. Iets moeilijker staat het alleen met het causaal verband, dat wil zeggen de vraag of de onjuiste inlichtingen voor verzoeker doorslaggevend zijn geweest bij zijn overweging ontslag te vragen. Derhalve zal moeten worden onderzocht of hij dit verzoek niet zou hebben gedaan of zou hebben ingetrokken wanneer hij op de hoogte was geweest van de rechtstoestand. Zoals ik in vroegere zaken reeds heb gezegd, zijn dergelijke in de persoonlijke sfeer liggende vragen zeer moeilijk te beantwoorden. Het Hof heeft dan ook niet slechts willen afgaan op de door partijen in het geding verstrekte aanwijzingen, doch een getuigenverhoor gelast om aldus inzicht te krijgen in verzoekers werkelijke motieven. Alvorens op het resultaat van deze bewijslevering in te gaan, wil ik echter eerst even een blik op die aanwijzingen werpen om te zien wat zij opleveren. De Commissie hecht aan drie punten bijzonder belang. In de eerste plaats het feit dat verzoeker, in tegenstelling tot verzoekster in de zaak 23-69, niet terstond na de mededeling over de meningsverandering inzake de pensioenregeling heeft verzocht om herplaatsing bij de diensten der Commissie. Voorts de betrekkelijk jonge leeftijd van verzoeker die bij de beëindiging van de dienst pas 40 jaar was. En ten slotte verzoekers onbetwiste verlangen terug te keren naar het beroep van architect, dat hij in dienst van de Commissie niet behoorlijk kon uitoefenen, en waartoe verordening nr. 259/68 met de gunstige ontslagmogelijkheden een goede gelegenheid bood. Voor de vraag of de Commissie terecht meent dat dit voldoende steun biedt voor het vermoeden dat verzoeker ook ontslag had gevraagd wanneer hij op de hoogte was geweest van de gewijzigde inhoud van zijn rechten, zodat de oorspronkelijk verstrekte onjuiste inlichtingen voor hem niet van doorslaggevend belang waren, moet het volgende in aanmerking worden genomen. Het is juist dat verzoeker, in tegenstelling tot andere ambtenaren, heeft nagelaten terstond in december 1968 of na de ontvangst van de „mededeling houdende vaststelling” te verzoeken om herplaatsing bij de diensten der Commissie. Tevens staat echter vast dat een dergelijk feit volgens de jurisprudentie in analoge gevallen als slechts één gegeven bij de beoordeling werd beschouwd, waaraan geen beslissende betekenis toekwam. Bovendien moet men bedenken dat verzoeker, die op rechtsgebied schijnbaar geen ervaring heeft, wellicht meende dat hij na de definitieve beëindiging van zijn dienst niet zonder meer voor herplaatsing in aanmerking kwam. Niettemin heeft hij op 6 februari 1969 gewezen op „een belangrijke wijziging van de ontslagvoorwaarden voor het verlaten van de dienst” en op het feit dat de voorwaarden die voor hem aanleiding waren tot voortijdige beëindiging van de dienst, waren vervallen. Vervolgens heeft hij blijkbaar in het voorjaar van 1969 (zoals bij het getuigenverhoor is gebleken) en in het voorjaar van 1970 naar de mogelijkheden tot herplaatsing geïnformeerd. Wat betreft de leeftijd ten tijde van het ontslag heb ik zelf in vroegere conclusies over dit soort vraagstukken opgemerkt dat dit een punt van groot belang is. Anderzijds mag de leeftijd natuurlijk niet op zichzelf worden beschouwd. Met name moet rekening worden gehouden met verzoekers gezinsomstandigheden en de opvoeding van verschillende kinderen die, wanneer hij 55 jaar is, tussen 18 en 22 jaar, respectievelijk 13 jaar oud zullen zijn. Derhalve zal het voor hem begrijpelijkerwijs van groot belang zijn geweest met 55 jaar onverkort pensioen te ontvangen, zodat de verdere opvoeding van zijn kinderen verzekerd was. Ten slotte is verzoekers verlangen om terug te keren naar het beroep van architect, naar hij zelf toegeeft, een belangrijke stimulans geweest om ontslag te vragen. Toch mag niet uit het oog worden verloren dat verzoekers plannen een zeker risico meebrachten, omdat hij zich in een vreemd land wilde vestigen, waar het moeilijk is om te worden toegelaten en ook daarna om een voet aan de grond te krijgen. Ook in zoverre kan dus de overweging om deze wijziging van beroep — zeker niet in de laatste plaats voor zijn gezin — zoveel mogelijk zonder risico te doen verlopen en dus van beslissende betekenis te achten dat hij reeds met 55 jaar onverkort pensioen zou ontvangen, van essentieel belang zijn geweest. Terwijl reeds de zojuist besproken aanwijzingen dus niet noodzakelijk tegen verzoekers opvatting pleiten (waarbij overigens ook kan worden opgemerkt dat verzoeker niet heeft gekozen voor de uitkering bij vertrek), konden bij het door het Hof gelaste getuigenverhoor betrouwbare inlichtingen worden verkregen over verzoekers redenen om ontslag te vragen. Daarbij hebben wij gehoord dat de getuige, verzoekers vroegere directe chef, uit verschillende vóór de ontslagaanvraag gevoerde gesprekken nauwkeurig alle redenen kende die voor verzoeker aanleiding waren voor zijn aanvraag. De getuige verklaarde dat verzoeker bij zijn overwegingen steeds zijn gezinssituatie voorop stelde, dat de opvoeding van zijn kinderen voor hem een zeer belangrijk punt was en dat er verband bestond tussen deze overwegingen en de pensionering met 55 jaar. De wens om het architectenberoep weer op te vatten, was slechts in zoverre een belangrijke factor dat verzoeker dacht met 55 jaar onverkort pensioen te zullen ontvangen. Vooral lijkt mij van belang dat de getuige op mijn desbetreffende nauwkeurige vraag antwoordde dat verzoeker stellig geen ontslag had gevraagd wanneer hij had geweten dat hij niet met 55 jaar onverkort pensioen zou krijgen. Op grond daarvan en gezien de nauwkeurige en gedetailleerde getuigeverklaringen kan inderdaad — al zijn destijds, voor de wijziging van het standpunt van de Commissie, de alternatieven: pensioen met 55 jaar en pensioen met 60 jaar niet nader besproken aan de hand van nauwkeurige cijfers — alleen worden geconcludeerd dat het voor de getuige duidelijk was dat de onjuiste inlichtingen over de pensioenregeling een doorslaggevende rol hebben gespeeld bij de overwegingen van verzoeker om ontslag aan te vragen. Daar de Commissie bovendien de geloofwaardigheid van de getuige, een afdelingshoofd bij de Commissie, niet in twijfel heeft getrokken, kan de vraag over het causaal verband slechts worden beantwoord in de zin van verzoekers vordering. Derhalve staat evenals in de zaak 23-69 niets in de weg aan toekenning van een recht op schadevergoeding in de vorm van uitkering van onverkort pensioen vanaf het 55e jaar. Hiermede behoeven wij niet meer in de gaan op verzoekers overige petita om te onderzoeken of hij subsidiair herplaatsing bij de diensten der Commissie kan vorderen, hoe het staat met de verlangde intrekking van zijn aanvraag wegens dwaling, en met zijn grief dat althans het optreden van de Commissie in de tijd na 13 januari 1969, toen verzoeker in dwaling werd gebracht met betrekking tot het aanspannen van een procedure in rechte, een dienstfout oplevert.

Ik moge derhalve mijn conclusie samenvatten als volgt:

De door de heer Heinemann in zijn verzoekschrift geformuleerde primaire vordering moet niet-ontvankelijk worden verklaard. De subsidiaire vordering tot schadevergoeding is ontvankelijk en gegrond. De Commissie der Europese Gemeenschappen moet derhalve worden veroordeeld om aan verzoeker, vanaf het tijdstip waarop hij de leeftijd van 55 jaar bereikt en tot zijn 60e jaar, een maandelijkse rente uit te keren, gelijk aan de pensioenuitkeringen waarop hij recht zou hebben, indien de bepaling van artikel 5, lid 7, vierde alinea, van verordening nr. 259/68 op hem van toepassing zou zijn. Gezien deze procesafloop kan worden vastgesteld dat verzoeker in hoofdzaak in het gelijk is gesteld zodat termen aanwezig zijn om de Commissie in de kosten van het geding te veroordelen.

( 1 ) Vertaald uit het Duits.