Partijen

Overwegingen van het arrest

Dictum



Partijen

In zaak T-588/08,

Dole Food Company, Inc., gevestigd te Westlake Village, Californië (Verenigde Staten),

Dole Germany OHG, gevestigd te Hamburg (Duitsland),

vertegenwoordigd door J.-F. Bellis, advocaat,

verzoeksters,

tegen

Europese Commissie, aanvankelijk vertegenwoordigd door X. Lewis en M. Kellerbauer, vervolgens door M. Kellerbauer en P. Van Nuffel, als gemachtigden,

verweerster,

betreffende een verzoek tot nietigverklaring van beschikking C(2008) 5955 definitief van de Commissie van 15 oktober 2008 inzake een procedure op grond van artikel 81 [EG] (zaak COMP/39188 – Bananen),

wijst

HET GERECHT (Achtste kamer),

samengesteld als volgt: L. Truchot, president, M. E. Martins Ribeiro (rapporteur) en H. Kanninen, rechters,

griffier: N. Rosner, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 25 januari 2012,

het navolgende

Arrest

Overwegingen van het arrest

Feiten

1. Dole Food Company, Inc. (hierna: „Dole”) is een Amerikaanse producent van vers fruit, verse groenten en verpakt en diepgevroren fruit. Dole Germany OHG, voorheen bekend onder de naam Dole Fresh Fruit Europe OHG (hierna: „DFFE”), is een in Hamburg (Duitsland) gevestigde dochteronderneming van Dole (hierna tezamen: „verzoeksters”).

2. Op 8 april 2004 heeft Chiquita Brands International, Inc. (hierna: „Chiquita”) een immuniteitsverzoek ingediend krachtens de mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken (PB 2002, C 45, blz. 3; hierna: „mededeling inzake medewerking van 2002”).

3. Op 3 mei 2005 heeft de Commissie van de Europese Gemeenschappen Chiquita krachtens punt 8, sub a, van de mededeling inzake medewerking voorwaardelijke immuniteit tegen geldboeten verleend, nadat zij nieuwe verklaringen had afgelegd en aanvullende documenten had overgelegd.

4. Nadat de Commissie op 2 en 3 juni 2005 krachtens artikel 20, lid 4, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 [EG] en 82 [EG] (PB 2003, L 1, blz. 1) inspecties had verricht in de kantoren van verschillende ondernemingen, met name DFFE, en tussen februari 2006 en mei 2007 verschillende verzoeken om inlichtingen had verstuurd krachtens artikel 18, lid 2, van verordening nr. 1/2003, zond zij op 20 juli 2007 een mededeling van punten van bezwaar aan Chiquita, Chiquita International Ltd, Chiquita International Services Group NV, Chiquita Banana Company BV, Dole, DFFE, Fresh Del Monte Produce, Inc. (hierna: „Del Monte”), Del Monte Fresh Produce International, Inc., Del Monte (Germany) GmbH, Del Monte (Holland) BV, Fyffes plc (hierna: „Fyffes”), Fyffes International, Fyffes Group Ltd, Fyffes BV, FSL Holdings NV, Firma Leon Van Parys NV (hierna: „Van Parys”) en Internationale Fruchtimport Gesellschaft Weichert & Co. KG (hierna: „Weichert”).

5. De hierboven in punt 4 genoemde ondernemingen hebben via een kopie op dvd toegang gekregen tot het onderzoeksdossier van de Commissie, behalve tot de opnames en transcripties van de ondernemingsverklaringen die de aanvrager van de immuniteit mondeling had afgelegd en van de desbetreffende documenten, die zij konden inzien in de kantoren van de Commissie (punt 49 van de bestreden beschikking).

6. Nadat de betrokken ondernemingen van 4 tot 6 februari 2008 waren gehoord, zond Weichert de Commissie op 28 februari 2008 een brief met opmerkingen en bijlagen.

7. Op 15 oktober 2008 heeft de Commissie beschikking C(2008) 5955 definitief betreffende een procedure op grond van artikel 81 [EG] (zaak COMP/39188 ‐ Bananen) vastgesteld (hierna: „bestreden beschikking”), die op 21 en 22 oktober 2008 ter kennis is gebracht van DFFE en Dole.

Bestreden beschikking

8. De Commissie merkt op dat de adressaten van de bestreden beschikking betrokken waren bij onderling afgestemde feitelijke gedragingen die hierin bestonden dat zij in de periode van 1 januari 2000 tot 31 december 2002 (1 december 2002 voor Chiquita) hun referentieprijzen voor bananen die in het noordelijke deel van Europa in de handel werden gebracht, namelijk in Oostenrijk, België, Denemarken, Finland, Duitsland, Luxemburg, Nederland en Zweden, onderling afstemden (punten 1-3 van de bestreden beschikking).

9. Ten tijde van de feiten werd de invoer van bananen in de Europese Gemeenschap geregeld door verordening (EEG) nr. 404/93 van de Raad van 13 februari 1993 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector bananen (PB L 47, blz. 1), die voorzag in een systeem op basis van invoer- en tariefcontingenten. De Commissie merkt op dat de invoercontingenten voor bananen weliswaar jaarlijks werden vastgesteld en op kwartaalbasis werden toegewezen, waarbij een zekere, beperkte, flexibiliteit werd gehanteerd tussen kwartalen van eenzelfde kalenderjaar, maar dat de verschepingen van bananen naar de havens van Noord-Europa en de in deze regio in de handel gebrachte hoeveelheden wekelijks werden bepaald door de beslissingen die de producenten, de invoerders en de handelaars namen over de productie, de verscheping en de handel (punten 36, 131, 135 en 137 van de bestreden beschikking).

10. In de bananenhandel wordt een onderscheid gemaakt tussen drie categorieën van bananenmerken: bananen van eerste categorie van het merk Chiquita, bananen van tweede categorie (van de merken Dole en Del Monte) en bananen van derde categorie, die verschillende andere bananenmerken omvatten. Dit onderscheid op basis van het merk wordt weerspiegeld in de prijs van de banaan (punt 32 van de bestreden beschikking).

11. Tijdens de betrokken periode werd de bananenhandel in Noord-Europa georganiseerd volgens wekelijkse cycli. Het scheepstransport van de bananen van de havens van Latijns-Amerika naar Europa duurde ongeveer twee weken. De bananen werden gewoonlijk eenmaal per week volgens vaste vaarschema’s in de Noord-Europese havens aangevoerd (punt 33 van de bestreden beschikking).

12. De bananen werden groen verscheept en kwamen groen aan in de havens. Zij werden vervolgens ofwel rechtstreeks aan de kopers geleverd (groene bananen), ofwel gerijpt en ongeveer een week later geleverd (gele bananen). De rijping kon worden verricht door of in naam van de invoerder of door de koper worden georganiseerd. De klanten van de invoerders waren over het algemeen rijpers of winkelketens (punt 34 van de bestreden beschikking).

13. Chiquita, Dole en Weichert stelden hun referentieprijs voor hun merk wekelijks vast, meer bepaald op donderdagochtend, en gaven deze prijs aan hun klanten door. De uitdrukking „referentieprijzen” stemde gewoonlijk met de referentieprijzen voor groene bananen overeen, terwijl de referentieprijs voor gele bananen meestal bestond uit de referentieprijs voor groene bananen, vermeerderd met een rijpingsvergoeding (punten 104 en 107 van de bestreden beschikking).

14. De prijzen die door kleinhandelaars en distributeurs voor de bananen werden betaald („reële prijzen” of „transactieprijzen” genoemd) konden het resultaat zijn van onderhandelingen die op wekelijkse basis plaatsvonden, meer bepaald op donderdagmiddag en vrijdag (of later in de lopende week of aan het begin van de volgende week), of voortvloeien uit de uitvoering van leveringsovereenkomsten met vooraf bepaalde tariefformules die een vaste prijs vermeldden of de prijs koppelden aan een referentieprijs van de verkoper of een concurrent of aan een andere referentieprijs, zoals de „Aldi-prijs”. De Commissie merkt op dat winkelketen Aldi elke donderdag tussen 11.00 uur en 11.30 uur offertes van haar leveranciers ontving en vervolgens een tegenbod formuleerde, en dat de „Aldi-prijs”, namelijk de aan de leveranciers betaalde prijs, gewoonlijk rond 14.00 uur werd vastgesteld. Vanaf de tweede helft van 2002 werd de „Aldi-prijs” steeds meer gebruikt als indicator voor de berekening van de bananenprijs voor een aantal andere transacties, met name voor de verhandeling van merkbananen (punten 34 en 104 van de bestreden beschikking).

15. De Commissie zet uiteen dat de adressaten van de bestreden beschikking vóór het vaststellen van de prijzen bilaterale gesprekken voerden waarbij zij de factoren bespraken die relevant waren voor de vaststelling van de bananenprijs, dat wil zeggen voor de vaststelling van de referentieprijs voor de volgende week, of prijstendensen bespraken of onthulden of aanwijzingen verstrekten over de referentieprijs voor de volgende week. Deze gesprekken vonden plaats voordat de betrokken ondernemingen hun referentieprijs vaststelden, wat gewoonlijk op woensdag gebeurde, en hadden alle betrekking op de toekomstige referentieprijzen (punten 51 e.v. van de bestreden beschikking).

16. Dole heeft aldus bilaterale gesprekken gevoerd met zowel Chiquita als Weichert. Chiquita wist, of verwachtte althans, dat Dole en Weichert voorafgaand prijsoverleg voerden (punt 57 van de bestreden beschikking).

17. Dit voorafgaande prijsoverleg diende om de onzekerheid te beperken over de referentieprijzen die de ondernemingen donderdagochtend dienden vast te stellen (punt 54 van de bestreden beschikking).

18. De Commissie merkt op dat de betrokken ondernemingen na de vaststelling van hun referentieprijzen op donderdagochtend bilateraal informatie over hun referentieprijzen uitwisselden. Door achteraf informatie uit te wisselen, konden zij de individuele prijsbeslissingen toetsen aan de gesprekken die voordien, vóór de vaststelling van de tarieven, hadden plaatsgevonden, en hun samenwerking versterken (punten 198-208, 227, 247, 273 e.v. van de bestreden beschikking).

19. Volgens de Commissie dienden de referentieprijzen minstens als marktsignalen, markttendensen en/of aanwijzingen met betrekking tot de beoogde ontwikkeling van de bananenprijs en waren zij relevant voor de bananenhandel en de verkregen prijzen. Bovendien was de prijs bij bepaalde transacties rechtstreeks aan de referentieprijzen gekoppeld via formules die op deze prijzen waren gebaseerd (punt 115 van de bestreden beschikking).

20. De Commissie is van mening dat de betrokken ondernemingen, die bij de onderling afgestemde gedragingen betrokken waren en actief zijn gebleven in de bananenhandel, bij het bepalen van hun marktgedrag noodzakelijkerwijs rekening moesten houden met de informatie die zij van de concurrenten ontvingen. Chiquita en Dole hebben dit zelfs uitdrukkelijk toegegeven (punten 228 en 229 van de bestreden beschikking).

21. De Commissie komt tot de slotsom dat de gesprekken die Dole en Chiquita en Dole en Weichert vóór het vaststellen van de prijzen hebben gevoerd, een invloed konden hebben op de door de ondernemingen toegepaste prijzen en betrekking hadden op de vaststelling van de prijzen. Deze gesprekken hebben volgens haar geleid tot onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten de mededinging te beperken in de zin van artikel 81 EG (punten 54 en 271 van de bestreden beschikking).

22. De Commissie is van mening dat alle in de bestreden beschikking beschreven geheime afspraken één enkele voortdurende inbreuk vormen die ertoe strekt de mededinging in de Gemeenschap te beperken in de zin van artikel 81 EG. Chiquita en Dole zijn aansprakelijk gesteld voor deze inbreuk in haar geheel, terwijl Weichert slechts aansprakelijk is gesteld voor het deel van de inbreuk waaraan zij heeft deelgenomen, namelijk het deel van de inbreuk dat betrekking heeft op de geheime afspraken met Dole (punt 258 van de bestreden beschikking).

23. Aangezien de bananenmarkt in Noord-Europa wordt gekenmerkt door een intense handel tussen de lidstaten en de geheime afspraken een groot deel van de Gemeenschap bestreken, is de Commissie van mening dat deze overeenkomsten een aanzienlijke invloed hadden op de handel tussen de lidstaten (punten 333 e.v. van de bestreden beschikking).

24. De Commissie merkt op dat geen ontheffing op grond van artikel 81, lid 3, EG kon worden verleend, aangezien de ondernemingen geen overeenkomsten of onderling afgestemde gedragingen hadden aangemeld, wat volgens artikel 4, lid 1, van verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, Eerste verordening over de toepassing van de artikelen [81 EG] en [82 EG] (PB 1962, 13, blz. 204) een voorafgaande voorwaarde is voor de toepassing van dit artikel, en er zelfs geen gegevens zijn waaruit blijkt dat in casu was voldaan aan de voorwaarden om een ontheffing te kunnen verlenen (punten 339 e.v. van de bestreden beschikking).

25. De Commissie merkt op dat verordening nr. 26 van de Raad van 4 april 1962 inzake de toepassing van bepaalde regels betreffende de mededinging op de voortbrenging van en de handel in landbouwproducten (PB 1962, 30, blz. 993), die van toepassing was ten tijde van de feiten en bepaalde dat artikel 81 EG gold voor alle overeenkomsten, besluiten en gedragingen die verband houden met de productie van of de handel in verschillende producten, waaronder fruit, in artikel 2 in uitzonderingen voorzag waarop artikel 81 EG niet van toepassing was. Aangezien in casu niet is voldaan aan de voorwaarden voor de toepassing van deze uitzonderingen, komt de Commissie tot de conclusie dat niet op grond van artikel 2 van verordening nr. 26 een ontheffing kon worden verleend voor de in de bestreden beschikking beschreven onderling afgestemde feitelijke gedragingen (punten 344 e.v. van de bestreden beschikking).

26. De Commissie heeft zich bij de berekening van de geldboeten in de bestreden beschikking gebaseerd op de bepalingen van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten die uit hoofde van artikel 23, lid 2, sub a, van verordening nr. 1/2003 worden opgelegd (PB 2006, C 210, blz. 2; hierna: „richtsnoeren”), en op de mededeling inzake medewerking.

27. Het door de Commissie vastgestelde basisbedrag van de op te leggen geldboete bedraagt 0 tot 30 % van de waarde van de betrokken verkopen van de onderneming naargelang van de zwaarte van de inbreuk, vermenigvuldigd met het aantal jaren dat de onderneming aan de inbreuk heeft deelgenomen, en aangevuld met 15 tot 25 % van de waarde van de verkopen, waarmee wordt beoogd de ondernemingen ervan te weerhouden ongeoorloofde gedragingen te verrichten (punt 448 van de bestreden beschikking).

28. Op basis van deze berekeningen is het basisbedrag van de op te leggen geldboete vastgesteld op:

– 208 000 000 EUR voor Chiquita;

– 114 000 000 EUR voor Dole;

– 49 000 000 EUR voor Del Monte en Weichert.

29. Het basisbedrag van de op te leggen geldboete is voor alle adressaten van de bestreden beschikking met 60 % verlaagd, gelet op de specifieke regelgeving die in de bananensector gold en op grond van het feit dat de coördinatie betrekking had op de referentieprijzen (punt 467 van de bestreden beschikking). Een verlaging van 10 % is verleend aan Weichert, die er niet van op de hoogte was dat Dole en Chiquita voorafgaand prijsoverleg voerden (punt 476 van de bestreden beschikking).

30. Deze aanpassing resulteerde in de volgende basisbedragen:

– 83 200 000 EUR voor Chiquita;

– 45 600 000 EUR voor Dole;

– 14 700 000 EUR voor Del Monte en Weichert.

31. Krachtens de mededeling inzake medewerking is immuniteit tegen geldboeten verleend aan Chiquita (punten 483-488 van de bestreden beschikking). Voor Dole, Del Monte en Weichert is geen verdere aanpassing verricht. Voor hen stemde het eindbedrag van de geldboete overeen met de hierboven in punt 30 genoemde basisbedragen van de op te leggen geldboeten.

32. De bestreden beschikking bevat onder meer de volgende bepalingen:

„ Artikel 1

De volgende ondernemingen hebben op artikel 81 [EG] inbreuk gemaakt door deel te nemen aan onderling afstemde feitelijke gedragingen waarmee zij de prijsnoteringen voor bananen coördineerden:

– [Chiquita] van 1 januari 2000 tot 1 december 2002;

– Chiquita International Ltd van 1 januari 2000 tot 1 december 2002;

– Chiquita International Services Group NV van 1 januari 2000 tot 1 december 2002;

– Chiquita Banana Company BV van 1 januari 2000 tot 1 december 2002;

– [Dole] van 1 januari 2000 tot en met 31 december 2002;

– [DFFE] van 1 januari 2000 tot en met 31 december 2002;

– [Weichert] van 1 januari 2000 tot 31 december 2002;

– [Del Monte] van 1 januari 2000 tot 31 december 2002.

De inbreuk bestreek de volgende lidstaten: Oostenrijk, België, Denemarken, Finland, Duitsland, Luxemburg, Nederland en Zweden.

Artikel 2

Voor de in artikel 1 beschreven inbreuk worden de volgende geldboeten opgelegd:

– [Chiquita], Chiquita International Ltd, Chiquita International Services Group NV en Chiquita Banana Company BV, een hoofdelijk en gezamenlijk verschuldigde geldboete van 0 EUR;

– [Dole] en [DFFE], een hoofdelijk en gezamenlijk verschuldigde geldboete van 45 600 000 EUR;

– [Weichert] en [Del Monte], een hoofdelijk en gezamenlijk [...] verschuldigde geldboete van 14 700 000 EUR;

[...]”

Procesverloop en conclusies van partijen

33. Bij verzoekschrift, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 24 december 2008, hebben verzoeksters het onderhavige beroep ingesteld.

34. Het Gerecht (Achtste kamer) heeft op rapport van de rechter-rapporteur besloten tot de mondelinge behandeling over te gaan en heeft bij wege van de in artikel 64 van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht bedoelde maatregelen tot organisatie van de procesgang de Commissie verzocht bepaalde stukken over te leggen.

35. De Commissie heeft op 10 november 2011 de gevraagde stukken overgelegd. Zij zijn op 18 november van hetzelfde jaar ter kennis gebracht van verzoeksters, die geen schriftelijke of mondelinge opmerkingen hebben geformuleerd.

36. De partijen hebben ter terechtzitting van 25 januari 2012 pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Gerecht.

37. Ter terechtzitting hebben verzoeksters een document overgelegd en verzocht om dit bij de stukken te voegen. De Commissie heeft hier bezwaar tegen aangetekend.

38. Verzoeksters verzoeken het Gerecht:

– de bestreden beschikking nietig te verklaren;

– de opgelegde geldboete in te trekken of te verlagen;

– de Commissie te verwijzen in de kosten.

39. De Commissie verzoekt het Gerecht:

– het beroep te verwerpen;

– verzoeksters te verwijzen in de kosten.

In rechte

I – Toelaatbaarheid van het document dat verzoeksters ter terechtzitting hebben overgelegd

40. Volgens artikel 48, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering kunnen partijen nog in de repliek en in de dupliek aanbieden hun stellingen nader te bewijzen. Deze bepaling preciseert evenwel dat de vertraging waarmee zodanig bewijsaanbod geschiedt, dient te worden gemotiveerd.

41. Volgens de rechtspraak kan na de dupliek nog bewijsmateriaal worden ingediend wanneer de bewijsaanbieder vóór de sluiting van de schriftelijke behandeling niet over het betrokken bewijs kon beschikken, of wanneer de laat ingediende stukken van de tegenpartij rechtvaardigen dat het dossier wordt aangevuld, zodat de naleving van het beginsel van hoor en wederhoor wordt verzekerd (arresten Gerecht van 21 april 2004, M/Hof van Justitie, T-172/01, Jurispr. blz. II-1075, punt 44, in hogere voorziening bevestigd door arrest Hof van 14 april 2005, Gaki-Kakouri/Hof van Justitie, C-243/04 P, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, en 8 oktober 2008, Agrar-Invest-Tatschl/Commissie, T-51/07, Jurispr. blz. II-2825, punt 57).

42. Zoals het Hof heeft geoordeeld, vormt artikel 48, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering een uitzondering op de regels inzake het bewijsaanbod, en verplicht het de partijen dus om de vertraging van hun bewijsaanbod te motiveren. Die verplichting houdt in dat de rechter bevoegd is om de gegrondheid van die motivering en, afhankelijk van het geval, de inhoud van dat aanbod te controleren, en dat hij dit aanbod kan afwijzen indien het verzoek niet rechtens genoegzaam is gerechtvaardigd. Dit geldt a fortiori voor het bewijsaanbod dat na de indiening van de dupliek wordt gedaan (arrest Gaki-Kakouri/Hof van Justitie, aangehaald in punt 41, punt 33).

43. In casu hebben verzoeksters ter terechtzitting verzocht om een document bij de stukken te voegen dat verklaringen van Chiquita bevat over de bevoorrading van Aldi door Atlanta, een rijper-distributeur, en over de voorwaarden waaronder deze kleinhandelaar zijn aanbod op de bananenmarkt uitbracht, daaronder begrepen de termijn waarbinnen dit gebeurde.

44. Het staat vast dat deze verklaringen van Chiquita zijn afgelegd tijdens de administratieve procedure en deel uitmaken van het onderzoeksdossier van de Commissie.

45. Voorts hebben verzoeksters enkel gesteld dat de overlegging van het betrokken document was ingegeven door de noodzaak te antwoorden op punt 49 van de dupliek van de Commissie betreffende de discussie over het onderscheid tussen groene en gele bananen.

46. Dienaangaande kan worden volstaan met de vaststelling dat de Commissie in dat punt van de dupliek slechts herhaalt wat zij in de bestreden beschikking heeft gezegd, namelijk dat het antwoord op de vraag of de invoerder verwijst naar de prijs voor gele bananen dan wel naar die voor groene bananen afhangt van de wijze waarop hij de verkoop van bananen organiseert, en louter de aandacht vestigt op de eigen verklaring van verzoeksters in het verzoekschrift dat de „Aldi-prijs”, die gold voor de aankoop van gele bananen, een zeer belangrijke factor was voor de verkoop van groene bananen.

47. Het bewijsaanbod van verzoeksters heeft dus geen betrekking op een nieuw punt, maar op een punt dat verzoeksters vanaf het begin van het geding aan de orde hebben gesteld, namelijk op het onderscheid dat volgens hen moet worden gemaakt tussen groene en gele bananen en op de invloed van het „Aldi-bod” op de transactieprijzen.

48. In deze omstandigheden moet worden vastgesteld dat het document dat verzoeksters te laat ter terechtzitting hebben overgelegd, niet-toelaatbaar is.

II – Vordering tot nietigverklaring van de bestreden beschikking

49. Verzoeksters hebben één middel aangevoerd, namelijk dat de Commissie ten onrechte tot de conclusie is gekomen dat er sprake is van onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsverstorend doel.

50. Uit de memories van verzoeksters blijkt dat zij in het kader van dit middel aanvoeren dat enerzijds de artikelen 81 EG en 253 EG en anderzijds de rechten van de verdediging en artikel 253 EG zijn geschonden.

A – Schending van de artikelen 81 EG en 253 EG

1. Mogelijkheid om de uitwisseling van informatie te kwalificeren als onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsverstorend doel

51. In de eerste plaats betogen verzoeksters dat het betrokken gedrag bestond in de loutere uitwisseling van informatie die geen onderdeel vormde van een ruimere mededingingsregeling, en dus geen mededingingsbeperkende strekking had. Zij stellen dat het loutere feit dat een uitwisseling van informatie de onzekerheid over het toekomstige prijsbeleid kan beperken, volgens de rechtspraak geen voldoende grond oplevert om deze uitwisseling een mededingingsbeperkende strekking toe te dichten.

52. Zij merken op dat de Commissie zich ten onrechte baseert op verschillende zaken waarin de uitwisseling van informatie onderdeel vormde van ruimere geheime afspraken, hoewel zij – zoals blijkt uit verschillende passages van de bestreden beschikking – niet stelt dat de ondernemingen die bij de onderhavige zaak betrokken zijn, hebben deelgenomen aan een overeenkomst of aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten de reële prijzen vast te stellen, of aan een overeenkomst betreffende de referentieprijzen of zelfs maar aan een overeenkomst of aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten specifieke prijsverhogingen of -verlagingen vast te stellen.

53. Wat ten eerste de in de bestreden beschikking bedoelde inbreuk betreft, blijkt ondubbelzinnig uit de bewoordingen van deze beschikking dat de Commissie verzoeksters verwijt dat zij de referentieprijzen voor bananen onderling hebben afgestemd door vóór het vaststellen van de prijzen bilaterale gesprekken te voeren. Deze situatie is kenmerkend voor onderling afgestemde feitelijke gedragingen die betrekking hebben op de vaststelling van prijzen en dus tot doel hebben de mededinging te beperken in de zin van artikel 81 EG (zie met name punten 1, 54, 261, 263 en 271 van de bestreden beschikking). Hieraan wordt niet afgedaan door het feit dat de Commissie in casu niet heeft geconcludeerd dat sprake is van een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten de reële prijzen vast te stellen, of van een overeenkomst betreffende de referentieprijzen of zelfs maar van een overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die ertoe strekten specifieke prijsverhogingen of -verlagingen vast te stellen.

54. De betrokken informatie-uitwisseling is dus volgens de Commissie een mededingingsregeling die juridisch specifiek dient te worden gekwalificeerd als een onderling afgestemde feitelijke gedraging.

55. Dienaangaande zij eraan herinnerd dat de begrippen „overeenkomst”, „besluiten van ondernemersverenigingen” en „onderling afgestemde feitelijke gedragingen” in subjectief opzicht samenspanningsvormen van dezelfde aard vormen die enkel verschillen in de intensiteit en in de vorm waarin zij zich manifesteren (zie in die zin arrest Hof van 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni, C-49/92 P, Jurispr. blz. I-4125, punt 131).

56. Met betrekking tot de definitie van onderling afgestemde feitelijke gedragingen heeft het Hof geoordeeld dat het gaat om een vorm van coördinatie tussen ondernemingen die, zonder dat het tot een eigenlijke overeenkomst komt, de risico’s van de mededinging welbewust vervangt door feitelijke samenwerking (arresten Hof van 16 december 1975, Suiker Unie e.a./Commissie, 40/73–48/73, 50/73, 54/73–6/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punt 26; 31 maart 1993, Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie, C-89/85, C-104/85, C-114/85, C-116/85, C-117/85 en C-125/85–C-129/85, Jurispr. blz. I-1307, punt 63, en 4 juni 2009, T-Mobile Netherlands e.a., C-8/08, Jurispr. blz. I-4529, punt 26).

57. Het begrip onderling afgestemde feitelijke gedragingen vereist behalve de afstemming tussen de ondernemingen een daaropvolgend marktgedrag en een oorzakelijk verband tussen beide. Dienaangaande moet behoudens door de betrokken ondernemers te leveren tegenbewijs worden vermoed dat ondernemingen die hun gedrag onderling afstemmen en op de markt actief blijven, bij de bepaling van hun gedrag op deze markt rekening houden met de informatie die zij met hun concurrenten hebben uitgewisseld. Dit geldt temeer wanneer de afstemming gedurende een lange periode en met een zekere regelmaat heeft plaatsgevonden (arrest Hof van 8 juli 1999, Hüls/Commissie, C-199/92 P, Jurispr. blz. I-4287, punten 161-163, en arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 51).

58. In casu kunnen verzoeksters zich niet beroepen op bepaalde passages van de bestreden beschikking waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen de begrippen onderling afgestemde feitelijke gedragingen en overeenkomsten, om te stellen dat deze beschikking geen grief bevat over de vaststelling van de prijzen.

59. Ten tweede dient te worden opgemerkt dat het argument dat een uitwisseling van informatie slechts een mededingingsbeperkende strekking kan hebben indien zij „onderdeel vormt van ruimere geheime afspraken, zoals mededingingsregelingen betreffende de vaststelling van de reële prijzen of van de marktaandelen”, juridisch volkomen ongegrond is.

60. Wat de uitwisseling van informatie tussen concurrenten betreft, zij eraan herinnerd dat de criteria coördinatie en samenwerking, die voorwaarden zijn om te kunnen spreken van onderling samenhangende gedragingen, dienen te worden verstaan in het licht van de in de verdragsbepalingen inzake de mededinging besloten opvatting dat iedere ondernemer zelfstandig moet bepalen welk beleid hij op de gemeenschappelijke markt wil voeren (arrest Hof Suiker Unie e.a./Commissie, aangehaald in punt 56, punt 173; arrest van 14 juli 1981, Züchner, 172/80, Jurispr. blz. 2021, punt 13; arrest Ahlström Osakeyhtiö e.a./Commissie, aangehaald in punt 56, punt 63; arrest van 28 mei 1998, Deere/Commissie, C-7/95 P, Jurispr. blz. I-3111, punt 86, en arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 32).

61. Deze eis van zelfstandigheid sluit weliswaar niet uit dat de ondernemer gerechtigd is zijn beleid op een intelligente manier aan het vastgestelde of te verwachten gedrag van zijn concurrenten aan te passen, maar staat onverbiddelijk in de weg aan elk al dan niet rechtstreeks contact tussen ondernemers waardoor het marktgedrag van een bestaande of mogelijke concurrent wordt beïnvloed of deze wordt geïnformeerd over beslissingen of voornemens met betrekking tot het eigen marktgedrag, wanneer deze contacten tot doel of ten gevolge hebben dat mededingingsvoorwaarden ontstaan die, gelet op de aard van de producten of de verleende diensten, de grootte van de ondernemingen, hun aantal en de omvang van de betrokken markt, niet met de normale voorwaarden op die markt overeenkomen (zie in die zin arresten Suiker Unie e.a./Commissie, aangehaald in punt 56, punt 174, Züchner, aangehaald in punt 60, punt 14, Deere/Commissie, aangehaald in punt 60, punt 87, en T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 33).

62. Hieruit volgt dat de uitwisseling van informatie tussen concurrenten in strijd kan zijn met de mededingingsregels wanneer zij de onzekerheid over de werking van de betrokken markt vermindert of wegneemt en daardoor de mededinging tussen ondernemingen beperkt (arrest Hof Deere/Commissie, aangehaald in punt 60, punt 90; arrest van 2 oktober 2003, Thyssen Stahl/Commissie, C-194/99 P, Jurispr. blz. I-10821, punt 81, en arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 35).

63. De Commissie is van mening dat de bilaterale gesprekken die vóór de vaststelling van de prijzen hebben plaatsgevonden, de onzekerheid over de toekomstige beslissingen van de betrokken ondernemingen betreffende de referentieprijzen, die aangekondigde prijzen zijn, hebben verminderd, en voegt hier terecht aan toe dat overleg over deze prijzen ook een verboden strekking kan hebben (punt 284 van de bestreden beschikking).

64. Met betrekking tot de vraag of onderling afgestemde feitelijke gedragingen kunnen worden geacht een mededingingsbeperkend doel te hebben, ook al staan zij niet in rechtstreeks verband met de verbruikersprijzen, kan immers uit de bewoordingen van artikel 81, lid 1, EG niet worden afgeleid dat alleen onderling afgestemde feitelijke gedragingen die rechtstreekse gevolgen hebben voor de door de eindgebruiker betaalde prijs, verboden zijn. Integendeel, uit artikel 81, lid 1, sub a, EG volgt dat onderling afgestemde feitelijke gedragingen een mededingingsbeperkend doel kunnen hebben indien zij bestaan in „het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan- of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden” (arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punten 36 en 37).

65. Hoe dan ook is artikel 81 EG, zoals ook de overige mededingingsregels van het Verdrag, niet uitsluitend bedoeld om de rechtstreekse belangen van de concurrenten of van de consumenten te beschermen, maar om de structuur van de markt, en daarmee de mededinging als zodanig, veilig te stellen. Bijgevolg is er niet slechts sprake van onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsbeperkend doel wanneer er een rechtstreeks verband met de verbruikersprijzen bestaat (arrest T-Mobile Netherlands e.a., reeds aangehaald in punt 56, punten 38 en 39).

66. Ongeacht de relevantie van bepaalde in de bestreden beschikking aangehaalde rechterlijke beslissingen, dient het Gerecht na te gaan of de Commissie in de omstandigheden van het onderhavige geval op goede gronden heeft kunnen concluderen dat de uitwisseling van informatie tussen Dole en Chiquita en die tussen Dole en Weichert onderling afgestemde feitelijke gedragingen vormden die tot doel hadden de mededinging te beperken.

67. In de tweede plaats stellen verzoeksters dat de Commissie ten onrechte heeft geconcludeerd dat de betrokken informatie-uitwisseling een mededingingsbeperkende strekking had en dat zij zich aldus heeft onttrokken aan haar verplichting om te onderzoeken of deze uitwisseling enige mededingingsverstorende gevolgen had.

68. Met betrekking tot de afbakening van onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsbeperkende strekking ten opzichte van die met mededingingsbeperkende gevolgen zij eraan herinnerd dat de mededingingsbeperkende strekking en gevolgen geen cumulatieve, maar alternatieve voorwaarden zijn in het kader van de beoordeling of een gedraging onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG valt. Volgens vaste rechtspraak, die teruggaat tot het arrest van 30 juni 1966, LTM (56/65, Jurispr. blz. 392, 414), volgt uit het feit dat het hier gaat om alternatieve voorwaarden, hetgeen blijkt uit het voegwoord „of”, dat in de eerste plaats moet worden gelet op de strekking van de onderling afgestemde feitelijke gedragingen, rekening houdend met de economische omstandigheden waarin zij moeten worden verricht. Wanneer uit een inhoudelijk onderzoek van de onderling afgestemde feitelijke gedragingen evenwel niet blijkt dat de mededinging in voldoende mate wordt aangetast, moeten de gevolgen ervan worden onderzocht en kunnen deze gedragingen slechts worden verboden indien de nodige factoren aanwezig zijn om te kunnen stellen dat de mededinging inderdaad is verhinderd dan wel in merkbare mate is beperkt of vervalst (zie in die zin arrest Hof van 20 november 2008, Beef Industry Development Society en Barry Brothers, C-209/07, Jurispr. blz. I-8637, punt 15, en arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 28).

69. Bij de beoordeling of onderling afgestemde feitelijke gedragingen onder het verbod van artikel 81, lid 1, EG vallen, hoeft dus niet te worden gelet op de concrete gevolgen ervan wanneer vaststaat dat zij ertoe strekken de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt te verhinderen, te beperken of te vervalsen (zie in die zin arresten van 13 juli 1966, Consten en Grundig/Commissie, 56/64 en 58/64, Jurispr. blz. 450, 516, en 21 september 2006, Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied/Commissie, C-105/04 P, Jurispr. blz. I-8725, punt 125, en arrest Beef Industry Development Society en Barry Brothers, aangehaald in punt 68, punt 16). Het onderscheid tussen „inbreuken met mededingingsbeperkende strekking” en „inbreuken met mededingingsbeperkende gevolgen” houdt verband met de omstandigheid dat bepaalde vormen van collusie tussen ondernemingen naar hun aard kunnen worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de mededinging (arresten Beef Industry Development Society en Barry Brothers, aangehaald in punt 68, punt 17, en T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 29).

70. Voor de vaststelling van een mededingingsbeperkend doel is het voldoende dat de onderling afgestemde feitelijke gedragingen negatieve gevolgen voor de mededinging kunnen hebben. Met andere woorden, deze gedragingen moeten eenvoudigweg, gelet op de juridische en economische context ervan, in concreto de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt kunnen verhinderen, beperken of vervalsen. De vraag of en in welke mate een dergelijk gevolg daadwerkelijk intreedt, kan slechts relevant zijn voor de berekening van het bedrag van de geldboeten en voor de bepaling van de rechten op schadevergoeding (arrest T-Mobile Netherlands e.a., aangehaald in punt 56, punt 31).

71. Aangezien de Commissie in casu heeft geconcludeerd dat het voorafgaande prijsoverleg tussen de betrokken ondernemingen heeft geleid tot onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsverstorend doel, hoefde zij volgende bovengenoemde rechtspraak de gevolgen van het gelaakte gedrag niet te onderzoeken om een inbreuk op artikel 81 EG te kunnen vaststellen.

72. In de derde plaats betogen verzoeksters dat de Commissie, om af te wijken van de rechtspraak volgens welke de uitwisseling van informatie over het algemeen niet „voldoende schadelijk” is om te kunnen worden geacht een mededingingsbeperkende strekking te hebben, zelfs indien de informatie-uitwisseling dient om daadwerkelijk invloed op de vaststelling van de prijzen uit te oefenen, in punt 315 van de bestreden beschikking een kunstmatig onderscheid heeft gemaakt tussen het „voorafgaand prijsoverleg” en de uitwisseling van informatie „ex post” en gesteld dat de onderhavige zaak betrekking heeft op eerstgenoemde gedraging, die als ernstiger wordt beschouwd. Volgens verzoeksters vindt dit onderscheid geen steun in de rechtspraak en is het zelfs in strijd met de rechtspraak volgens welke de structuur van de markt en de kenmerken van de uitwisseling in aanmerking moeten worden genomen.

73. Zoals de Commissie terecht opmerkt, berust dit argument van verzoeksters op een gedeeltelijke lezing van de bestreden beschikking. Punt 315 moet worden gelezen tegen de achtergrond van de volledige analyse die de Commissie in deze beschikking heeft verricht.

74. Dienaangaande zij opgemerkt dat de Commissie na het onderzoek in de punten 259 tot en met 272 van de bestreden beschikking de algemene uitdrukking „voorafgaand prijsoverleg” gebruikt om de onderling afgestemde feitelijke gedragingen aan te duiden die betrekking hebben op de coördinatie van de referentieprijzen en ertoe strekken de mededinging te beperken in de zin van artikel 81 EG. Het voorafgaande prijsoverleg wordt in de punten 51, 148 en 182 van de bestreden beschikking omschreven als gesprekken waarbij de betrokken ondernemingen de factoren bespraken die relevant waren voor de vaststelling van de bananenprijzen, dat wil zeggen voor de vaststelling van de referentieprijzen voor de volgende week, of prijstendensen bespraken of onthulden of aanwijzingen verstrekten over de referentieprijzen voor de volgende week. Deze gesprekken vonden plaats voordat de partijen hun referentieprijzen vaststelden en hadden allemaal betrekking op de toekomstige referentieprijzen.

75. De Commissie verwijst ook naar de „uitwisseling van informatie over de referentieprijzen”, wat in punt 51 van de bestreden beschikking wordt toegelicht als volgt:

„[...] Zodra de partijen op donderdagochtend hun referentieprijzen hadden vastgesteld, deelden zij elkaar op bilaterale basis hun prijzen mee of gebruikten zij althans een mecanisme dat hun in staat stelde om op bilaterale basis informatie over de vastgestelde referentieprijzen uit te wisselen [...]”

76. Uit de punten 51, 198, 227, 248, 250 en 257 van de bestreden beschikking blijkt dat deze uitwisseling van informatie over de referentieprijzen volgens de Commissie deel uitmaakte van de geheime akkoorden tussen de ondernemingen, aangezien zij diende om de individuele prijsbeslissingen die werden genomen op basis van de informatie die was uitgewisseld in het kader van het voorafgaande prijsoverleg, te controleren, en dus geen afzonderlijke inbreuk vormde, maar een mechanisme om toezicht te houden op het resultaat, dat tot ditzelfde doel bijdroeg.

77. Punt 315 van de bestreden beschikking vormt slechts een antwoord op het argument van de adressaten van de mededeling van punten van bezwaar dat tijdens het voorafgaande prijsoverleg louter informatie werd uitgewisseld, wat slechts een schending van artikel 81 EG kan opleveren indien mededingingsverstorende gevolgen zijn vastgesteld. De Commissie maakt in dat punt een onderscheid tussen de onderhavige zaak en de door deze ondernemingen aangehaalde zaak die heeft geleid tot beschikking 92/157/EEG van de Commissie van 17 februari 1992 inzake een procedure op grond van artikel [81 EG] (IV/31.370 en 31.446 – UK Agricultural Tractor Registration Exchange) (PB L 68, blz. 19), die betrekking had op een systeem van informatie-uitwisseling dat een schending van artikel 81 EG opleverde omdat het mededingingsverstorende gevolgen had voor de markt.

78. De Commissie stelt enkel dat tijdens het voorafgaande prijsoverleg geen informatie ex post is uitgewisseld, dat wil zeggen informatie over transacties die reeds hadden plaatsgevonden, zoals in de zaak UK Agricultural Tractor Registration Exchange, maar dat tijdens deze gesprekken informatie is verstrekt over de gedragslijn die de concurrenten op de markt wilden volgen bij de toekomstige vaststelling van hun referentieprijzen.

79. Anders dan verzoeksters stellen, vergelijkt of classificeert de Commissie hierbij niet de verschillende soorten informatie-uitwisseling in termen van schadelijkheid voor de mededinging, naargelang zij vóór of na de vaststelling van de transactieprijzen hebben plaatsgevonden, en verklaart zij niet dat eerstgenoemde soorten ernstiger zijn en zonder verdere beoordeling kunnen worden geacht een mededingingsbeperkende strekking te hebben.

80. De Commissie baseert zich in punt 315 van de bestreden beschikking enkel op het door de rechtspraak erkende onderscheid tussen mededingingsregelingen met een mededingingsverstorend doel en mededingingsregelingen met mededingingsverstorende gevolgen.

81. Onder verwijzing naar de punten 263 tot en met 271 van de bestreden beschikking preciseert de Commissie dat de onderling afgestemde feitelijke gedragingen waarbij Dole betrokken is, ertoe strekken de mededinging te beperken in de zin van artikel 81 EG en dat „[zij] bijgevolg de structuur van de markt” of „de kenmerken van de gesprekken of van de meegedeelde informatie niet hoeft te analyseren aan de hand van de criteria die zin de zaak UK Agricultural Tractor Registration Exchange zijn vastgesteld”.

82. Deze laatste stelling kan, anders dan verzoeksters betogen, niet worden opgevat als het bewijs dat de Commissie in casu niet heeft voldaan aan de vereisten die de rechtspraak heeft gesteld aan de beoordeling van de verenigbaarheid van de uitwisseling van informatie tussen concurrenten met de mededingingsregels. Het enige wat hiermee wordt gezegd, is dat de betrokken situatie moet worden onderscheiden van die waarin de vaststelling van de inbreuk op artikel 81 EG is gebaseerd op de vaststelling dat een informatie-uitwisselingssysteem mededingingsbeperkende gevolgen heeft gehad.

83. De uitdrukkelijke vaststellingen in de punten 263 tot en met 271 van de bestreden beschikking, waarin de Commissie wijst op bepaalde kenmerken van het systeem van uitwisseling van informatie tussen de betrokken ondernemingen en opmerkt dat zij de context waarin deze informatie-uitwisseling heeft plaatsgevonden, in aanmerking heeft genomen, volstaan om de interpretatie van verzoeksters te weerleggen.

84. Hoe dan ook heeft de Commissie, zoals hierna zal worden uiteengezet, bij de beoordeling van de betrokken gedragingen rekening gehouden met de inhoud, de frequentie en de duur van het bilaterale overleg alsook met de juridische en economische context waarin dit heeft plaatsgevonden.

85. Bijgevolg moet het hierboven in punt 72 aangehaalde argument van verzoeksters worden verworpen.

2. Bestaan van onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsverstorend doel

a) Ongeloofwaardigheid van Chiquita

86. Verzoeksters betogen dat de conclusie van de Commissie dat de betrokken informatie-uitwisseling een onderling afgestemde feitelijke gedraging betreffende de vaststelling van de prijzen is en een mededingingsbeperkende strekking heeft, haast uitsluitend is gebaseerd op de wijze waarop Chiquita dit gedrag tijdens de administratieve procedure heeft beschreven, hoewel deze onderneming totaal niet geloofwaardig is.

87. Dienaangaande merken zij op dat Chiquita er persoonlijk belang bij had om het betrokken gedrag als een inbreuk te kwalificeren, dat de wijze waarop de administratieve procedure is verlopen, veelbetekenend is en dat Chiquita zichzelf duidelijk tegenspreekt.

88. Vooraf zij opgemerkt dat het betoog van verzoeksters, dat ertoe strekt om het getuigenis van Chiquita in het algemeen in diskrediet te brengen, berust op een onjuiste premisse, in die zin dat de verklaringen van Chiquita slechts een van de elementen vormen waarop de Commissie haar conclusies heeft gebaseerd, naast de eigen verklaringen van Dole en Weichert en de schriftelijke bewijzen, zoals telefoonrecords en e-mails. Al deze gegevens zijn op zodanige wijze onderzocht en vergeleken dat zowel de tegenstrijdigheden aan het licht zijn gekomen als de onderling overeenstemmende elementen die wijzen op het bestaan van onderling afgestemde feitelijke gedragingen.

89. De specifieke aard van de betrokken gedragingen, namelijk het feit dat het betrokken bilaterale overleg mondeling heeft plaatsgevonden en dat de partijen de Commissie hebben meegedeeld dat zij geen notities of verslagen van dit overleg hadden, verklaart evenwel het belang van de verklaringen die de ondernemingen tijdens de administratieve procedure hebben afgelegd.

90. Wat in de eerste plaats het persoonlijke belang betreft dat Chiquita erbij had om het betrokken gedrag als een inbreuk te kwalificeren, merken verzoeksters op dat het immuniteitsverzoek dat deze onderneming op 8 april 2005 op grond van de mededeling inzake medewerking indiende, samenhing met de zes weken voordien aangekondigde overname van de „Fresh Express”-tak van de Performance Food Group. Volgens verzoeksters kon Chiquita de overname van de „Fresh Express”-tak, die voor haar van groot strategisch belang was, niet tot een goed einde brengen zonder de banken die deze operatie financierden en die na een voorafgaande controle van haar activiteiten hun bezorgdheid hadden geuit, gerust te stellen, en heeft zij pas op 28 juni 2005 meegedeeld dat de transactie rond was, nadat zij op 3 mei 2005 voorwaardelijke immuniteit had gekregen.

91. Opgemerkt zij dat het argument van verzoeksters niet strookt met de inherente logica van de in de mededeling inzake medewerking vastgestelde procedure. Het feit dat een onderneming verzoekt om toepassing van deze mededeling teneinde een verlaging van de geldboete te verkrijgen, zet haar er immers niet noodzakelijkerwijs toe aan om bewijzen met betrekking tot de andere deelnemers aan de ten laste gelegde mededingingsregeling te verdraaien. Elke poging om de Commissie te misleiden kan immers twijfels doen rijzen over de oprechtheid en de volledigheid van de medewerking van de verzoeker, en bijgevolg de mogelijkheid waarover hij beschikt om volledig profijt te halen uit de mededeling inzake medewerking in gevaar brengen (arrest Gerecht van 16 november 2006, Peróxidos Orgánicos/Commissie, T-120/04, Jurispr. blz. II-4441, punt 70).

92. Ook al zou het argument van verzoeksters over de onderliggende redenen van het immuniteitsverzoek van Chiquita kloppen, dit betekent nog niet dat de verklaringen van deze onderneming totaal ongeloofwaardig zijn. Het feit dat een onderneming er persoonlijk belang bij heeft om een toestand aan het licht te brengen, betekent niet noodzakelijkerwijs dat zij ongeloofwaardig is.

93. De ongerustheid van de banken die de aankoop van Chiquita moesten financieren, en hun verlangen om het aan de situatie van de lener verbonden risico te dien einde zo goed mogelijk in te schatten kunnen evenzeer worden beschouwd als een concrete aanwijzing die de bewijskracht van de verklaringen van Chiquita over het daadwerkelijke bestaan van een mededingingsregeling versterkt.

94. Bovendien en vooral is de wijze waarop verzoeksters de door Chiquita op 8 april 2005 ondernomen stappen hebben voorgesteld, namelijk uitsluitend in hun eigen voordeel, misleidend aangezien zij eraan voorbijgaat dat de erkenning van Chiquita dat zij aan een mededingingsregeling heeft deelgenomen zeker – mogelijkerwijs negatieve – gevolgen zal hebben. Dankzij het immuniteitsverzoek kon Chiquita immers weliswaar hopen dat zij geen sanctie van de Commissie zou krijgen, maar deze erkenning en de daaropvolgende beschikking van de Commissie tot vaststelling van een inbreuk op artikel 81 EG stelt deze onderneming bloot aan vorderingen tot schadeloosstelling van derden ter vergoeding van de schade die deze hebben geleden door het betrokken mededingingsverstorende gedrag, wat zware financiële gevolgen kan hebben.

95. Op grond van deze conclusie dient ook de stelling van verzoeksters te worden gerelativeerd dat Chiquita verwachtte dat de concurrerende ondernemingen na de administratieve procedure een financiële handicap zouden hebben.

96. In de tweede plaats verwijzen verzoeksters naar het verloop van de administratieve procedure en stellen zij dat de Commissie zelf heeft vastgesteld dat Chiquita niet geloofwaardig was, aangezien zij haast alle aantijgingen van deze onderneming heeft verworpen op grond van het feit dat zij ongegrond waren, ook wat de deelname van Fyffes en Van Parys aan de mededingingsregeling betreft, en zich gedwongen zag om een vergadering over de „stand van het dossier” met Chiquita te beleggen. Deze laatste heeft pas na deze vergadering de betrokken bilaterale gesprekken ter sprake gebracht en aangevoerd dat deze een mededingingsverstorend doel hadden.

97. Zij herinneren eraan dat Chiquita in haar clementieverzoek van 8 april 2005 het volgende heeft verklaard:

„Dit verzoek heeft betrekking op de distributie en de verhandeling van ingevoerde bananen, ananas en ander vers fruit De grootste bananenleveranciers in Europa, daaronder begrepen Zwitserland en Noorwegen, zijn [Chiquita], [Dole], Del Monte, [Fyffes], Ireland en Grupo Noboa SA Ecuador, hierna „Noboa” genoemd.

De onderling afgestemde acties van de bananenimporteurs die een inbreuk vormen op artikel 81 [EG] hebben plusminus plaatsgevonden vanaf het begin van de jaren negentig (of vroeger) tot in april 2005. Gedurende de vier of vijf laatste jaren hebben Chiquita, Dole, Del Monte, Fyffes en Noboa aan deze onderling afgestemde acties deelgenomen, en misschien omvat deze groep vandaag nog kleinere leveranciers, zoals Durbeck, of heeft zij die vroeger omvat. Deze ondernemingen hebben in de bananensector regelmatig informatie over volumes en prijz en van toekomstige leveringen in Europa en aan hun individuele Europese klanten uitgewisseld.

Deze ondernemingen hebben ook onderling afgestemde acties ondernomen die rechtstreeks betrekking hadden op de prijzen, namelijk op de algemene referentieprijzen in Europa die voor bepaalde Europese klanten werden gehanteerd.”

98. Hieruit blijkt dus dat het clementieverzoek meer bepaald betrekking had op de „bananenimporteurs” en op hun deelname aan onderling afgestemde acties „gedurende de vijf laatste jaren”.

99. Uit de inhoud van de bestreden beschikking blijkt dat de Commissie, anders dan verzoeksters stellen, in ruime mate rekening heeft gehouden met de verklaringen van Chiquita. Ten eerste staat vast dat de bestreden beschikking is gericht tot drie van de vijf genoemde invoerders. Ten tweede is daadwerkelijk in de beschikking vastgesteld dat informatie over de volumes is uitgewisseld, zonder dat deze uitwisseling uiteindelijk in aanmerking is genomen als een onderdeel van de inbreuk (zie punten 136 en 272 van de bestreden beschikking). Ten derde is in de bestreden beschikking geconstateerd dat in het kader van het voorafgaande prijsoverleg informatie over de referentieprijzen van de invoerders en de leveranciers is uitgewisseld en is op basis hiervan vastgesteld dat gedurende een periode van drie jaar, die deel uitmaakte van de meer bepaald in het clementieverzoek bedoelde beperkte periode, onderling afgestemde feitelijke gedragingen met een mededingingsverstorend doel hadden plaatsgevonden.

100. Hoe dan ook toont het feit dat de inbreuk die uiteindelijk in de bestreden beschikking is vastgesteld niet op alle punten overeenstemt met de in het clementieverzoek verstrekte aanwijzingen wat het doel van het inbreukmakende gedrag, de duur ervan en het aantal betrokken en bestrafte ondernemingen betreft, niet aan dat de onderneming die dit verzoek heeft ingediend en haar verklaringen, waarop de Commissie gedeeltelijk haar conclusie heeft gebaseerd dat sprake is van een inbreuk op artikel 81 EG, niet geloofwaardig zijn.

101. Het resultaat van de door de Commissie gevoerde administratieve procedure, waarop verzoeksters de aandacht vestigen, spreekt zelfs hun stelling tegen dat „de Commissie te gemakkelijk het betoog van Chiquita heeft aanvaard dat tussen de bananenimporteurs in Noord-Europa een soort mededingingsregeling bestond” en de verklaringen van deze onderneming niet aan een „kritisch onderzoek” heeft onderworpen.

102. In hun verlangen om het getuigenis van Chiquita in diskrediet te brengen, spreken verzoeksters zichzelf tegen. Enerzijds verwijten zij de Commissie dat zij zich blind en zonder een kritisch onderzoek haast uitsluitend heeft gebaseerd op de verklaringen van Chiquita, en anderzijds wijzen zij op de inhoudelijke verschillen tussen deze verklaringen en de bestreden beschikking.

103. Voorts kan uit de brief van de Commissie waarbij Chiquita werd uitgenodigd om haar opmerkingen te maken over „mogelijke” verschillen tussen het oorspronkelijke clementieverzoek en latere verklaringen en uit het feit dat op 20 oktober 2006 een bijeenkomst is gehouden waarop de Commissie en Chiquita van gedachten hebben gewisseld over de verschillen tussen de in het clementieverzoek vervatte gegevens en de gegevens die de inspecties en de verzoeken om inlichtingen aan het licht hebben gebracht, niet worden afgeleid dat het getuigenis van Chiquita volledig ter zijde dient te worden geschoven.

104. Verzoeksters, die het onderzoeksdossier hebben kunnen inzien, stellen enkel dat Chiquita na de bijeenkomst van 20 oktober 2006, waarop de stand van zaken is opgemaakt, heeft verwezen naar het voorafgaande prijsoverleg, en leveren geen enkel bewijs dat de vaststelling van de Commissie kan ontkrachten dat Chiquita voor het eerst in juli-augustus 2005, dat wil zeggen meer dan één jaar voordat deze bijeenkomst heeft plaatsgevonden, naar dit voorafgaande prijsoverleg heeft verwezen (verklaringen nrs. 11 en 12).

105. Punt 149 van de bestreden beschikking, waarin wordt verklaard dat „Chiquita[, toen zij] de Commissie inlichtte over het voorafgaande prijsoverleg dat zij met Dole voerde, stelde [...] dat dit overleg betrekking had op de verkoop- en de marktvoorwaarden, de prijsfactoren en de officiële prijsoffertes voor bananen”, verwijst naar de bladzijden 9227 en volgende van het dossier van de Commissie, waarin ondernemingsverklaring nr. 12 van Chiquita van 25 augustus 2005 is weergegeven. Voorts bevat bijlage A 6 bij het verzoekschrift verklaring nr. 28 van Chiquita, waarin zij nadere toelichting verstrekt bij het gedrag van haar ex-werknemer B., die gesprekken voerde met concurrerende ondernemingen, en eraan herinnert dat zij in de vorige verklaringen – nr. 11 van 4 juli 2005, nr. 12 van 25 augustus 2005 en nr. 13 van 20 januari 2006 – heeft beschreven wat zij wist van deze gesprekken.

106. In de derde plaats merkt Dole op dat het getuigenis van de werknemer van Chiquita, B., betreffende de bilaterale gesprekken die met een van haar werknemers, H., werden gevoerd, verschillende tegenstrijdigheden bevat, die ernstige twijfels doen rijzen over de juistheid en de betrouwbaarheid ervan, en dat dit getuigenis tevens wordt tegengesproken door het getuigenis van haar eigen werknemer.

107. Ten eerste voeren verzoeksters aan dat de verklaringen van Chiquita met betrekking tot het tijdstip van de gesprekken uiteenlopen. Nu eens wordt er verklaard dat zij op maandag en dinsdag plaatsvonden, dan weer wordt er gesteld dat zij op woensdag en donderdag plaatsvonden.

108. Dit verschil wordt duidelijk uitgelegd in de punten 71 tot en met 74 en 156 van de bestreden beschikking, waaruit blijkt dat Chiquita, na aanvullende gesprekken te hebben gevoerd met ex-werknemers en haar huidige werknemers en na de telefoonrecords van haar ex-werknemer B. te hebben bestudeerd, haar oorspronkelijke verklaring heeft gepreciseerd en heeft gesteld dat de telefoongesprekken gewoonlijk woensdag in de late middag plaatsvonden en werden gevolgd door een tweede telefoongesprek, dat vroeg op donderdagochtend plaatsvond, vóór – soms zelfs onmiddellijk vóór – het interne conferentiegesprek dat aan haar prijsbeslissing voorafging.

109. Opgemerkt zij dat Dole in haar antwoorden op verzoeken om inlichtingen consequent heeft toegegeven dat de telefoongesprekken woensdagmiddag en – zij het zeer zelden volgens haar – donderdagochtend plaatsvonden (punt 73 van de bestreden beschikking), en dat de verklaringen van de ondernemingen worden bevestigd door de beschikbare telefoonrecords van B., die de telefonische oproepen weergeven die hij aan H. heeft gericht en waarover verzoeksters geen opmerkingen hebben geformuleerd.

110. Wat ten tweede de oorsprong van de oproepen betreft, verwijzen verzoeksters naar een eerste verklaring van Chiquita, volgens welke „H. van Dole soms B. als eerste opbelde, en Chiquita soms Dole als eerste opbelde”, alsook naar een tweede verklaring, volgens welke „H. meestal B. opbelde”, wat overigens door H. wordt betwist.

111. Bovengenoemde verklaringen van Chiquita bevatten geen echte contradictie, maar preciseren wie er meestal opbelde, en het feit dat Dole het op dit punt niet eens is, wettigt niet de conclusie dat het getuigenis van Chiquita totaal niet geloofwaardig is. Dit getuigenis wordt integendeel bevestigd door Dole, die heeft verklaard dat haar werknemers H. en G. gesprekken voerden met B., een werknemer van Chiquita, en dat „het mogelijk is dat H. heel af en toe op woensdagmiddag contact heeft opgenomen met B. wanneer Dole rond die tijd niets van hem had gehoord en in het bijzonder wanneer zich buitengewone ontwikkelingen voordeden op de markt” (punten 60 en 61 van de bestreden beschikking).

112. Op basis van deze gegevens heeft de Commissie terecht, en zonder dat dit door verzoeksters wordt betwist, geconcludeerd dat Chiquita en Dole wel degelijk gesprekken hebben gevoerd, ook al hebben de partijen verschillende herinneringen over de persoon die „meestal” de andere opbelde, en dat de twee partijen bovendien erkennen dat hun eigen werknemers af en toe contact hebben opgenomen met de andere partij (punt 62 van de bestreden beschikking).

113. Ten derde merken verzoeksters op dat B. heeft gesteld dat Dole meedeelde „op welke wijze zij de volgende week waarschijnlijk de prijzen zou vaststellen”, en – nog steeds in dezelfde verklaring – dat de telefoongesprekken tot doel hadden „een definitieve aanwijzing van Dole te krijgen over de wijze waarop zij van plan was de prijs vast te stellen”.

114. Dole heeft dezelfde grief opgeworpen in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar, waarop de Commissie in punt 169 van de bestreden beschikking het volgende heeft geantwoord:

„De Commissie merkt in het algemeen op het ging om voorafgaand prijsoverleg, zodat het duidelijk is dat de aanwijzingen over de prijzen die aan de concurrenten werden verstrekt en de prijsintenties die aan hen werden meegedeeld geen betrekking konden hebben op een definitieve referentieprijs, aangezien deze pas de volgende dag werd vastgesteld. Voorts merkt Chiquita in haar ondernemingsverklaring op dat de gesprekken volgens haar tot doel hadden om van Dole een ‚definitieve aanwijzing’ te krijgen over ‚haar prijsintenties’. Hieruit blijkt duidelijk dat Chiquita niet heeft verklaard dat Dole een definitieve prijs meedeelde. Bovendien stelt Chiquita dat de prijsaanbeveling van B. was gebaseerd op ‚de waarschijnlijke plannen van Dole’, waarvan hij kennis kreeg tijdens het voorafgaande prijsoverleg met Dole. De Commissie is van mening dat deze verklaringen niet incoherent zijn en dat zij duidelijk aantonen welk doel Chiquita met dit overleg voor ogen had.”

115. Het loutere feit dat in het verzoekschrift wordt opgemerkt dat H. zich enkel gesprekken over de „indicatieve tendensen van de referentieprijzen ” herinnerde, doet geen afbreuk aan deze vaststelling van de Commissie en wettigt niet de conclusie dat het getuigenis van Chiquita incoherent en dus ongeloofwaardig is.

116. Ten vierde betekent het feit dat Chiquita en Dole het niet eens zijn over de vraag hoe vaak de informatie-uitwisseling plaatsvond, niet noodzakelijkerwijs dat het getuigenis van Chiquita niet geloofwaardig is, zoals verzoeksters stellen.

117. Hoe vaak Dole en Chiquita bilaterale gesprekken hebben gevoerd, wordt onderzocht in de punten 76 tot en met 86 van de bestreden beschikking en de Commissie heeft rekening gehouden met de antwoorden van Dole, die heeft erkend dat deze bilaterale gesprekken ongeveer 20 maal per jaar hebben plaatsgevonden (punt 83 van de bestreden beschikking).

118. Uit al deze overwegingen volgt dat het betoog van verzoeksters dat het getuigenis van Chiquita volledig ter zijde moet worden geschoven omdat het ongeloofwaardig is, moet worden verworpen.

b) Onverenigbaarheid van de de ten laste gelegde collusie met de wijze waarop Dole en Chiquita worden geëxploiteerd

119. Verzoeksters betogen dat de stelling van de Commissie dat de bilaterale gesprekken tussen de partijen tot doel hadden hun referentieprijzen onderling af te stemmen niet te rijmen valt met het feit dat Chiquita en Dole referentieprijzen vaststelden voor verschillende producten, verschillende klanten en verschillende weken van de driewekelijkse cyclus op de bananenmarkt. Het is dus zelfs niet theoretisch mogelijk om de referentieprijzen onderling af te stemmen op basis van de uitgewisselde informatie, aangezien de door Chiquita en Dole verkochte producten twee totaal verschillende producten zijn die niet met elkaar in concurrentie staan op dezelfde markt.

120. De door Chiquita vastgestelde referentieprijs heeft betrekking op rijpe bananen die worden geleverd aan de kleinhandelaars, terwijl de door Dole vastgestelde referentieprijs betrekking heeft op onrijpe bananen die worden geleverd aan de rijpers-distributeurs. Volgens verzoeksters stelde Chiquita haar gele referentieprijs vast voor bananen die de voorafgaande week in Noord-Europa waren aangekomen en de week daarop aan de kleinhandelaars werden geleverd, terwijl Dole haar groene referentieprijs vaststelde voor bananen die de week daarop in Noord-Europa aankwamen en pas twee weken later aan de kleinhandelaars werden geleverd.

121. Deze situatie is niet uniek voor Duitsland, waar Chiquita uitsluitend aan haar klanten voor externe doeleinden een gele referentieprijs meedeelde, omdat haar dochteronderneming Atlanta actief was als rijper-distributeur. Chiquita heeft immers tegenover de Commissie verklaard dat de prijsbeslissingen die donderdags voor de noordelijke landen worden genomen, ook betrekking hebben op bananen die reeds aan het rijpen zijn.

122. Ten slotte verwijten verzoeksters de Commissie dat zij haar standpunt niet duidelijk en ondubbelzinnig heeft uitgelegd en aldus artikel 253 EG heeft geschonden, met name door niet „naar behoren uit te leggen hoe de uitwisseling van informatie over factoren die relevant zouden zijn voor de vaststelling van de referentieprijzen van groene bananen relevant kan zijn voor de vaststelling van de prijs van gele bananen”.

Schending van artikel 253 EG

123. Uit de formulering van de in het vorige punt bedoelde grief, meer bepaald uit het gebruik van de uitdrukking „naar behoren”, en uit de inhoud van het betoog van verzoeksters blijkt dat deze grief strikt genomen geen betrekking heeft op een schending van wezenlijke vormvoorschriften in de zin van artikel 230 EG. De betrokken grief valt in werkelijkheid samen met de kritiek op de gegrondheid van de bestreden beschikking en dus op de inhoudelijke rechtmatigheid van deze handeling. Volgens verzoeksters is deze onrechtmatig omdat de Commissie niet heeft aangetoond dat Dole en Chiquita hun gedragingen onderling hebben afgestemd of zelfs maar de mogelijkheid daartoe hadden.

124. Voor het overige is het argument dat artikel 253 EG is geschonden, zo dit al zou kunnen worden gesteld, ongegrond.

125. Er zij aan herinnerd dat de door artikel 253 EG vereiste motivering volgens vaste rechtspraak moet beantwoorden aan de aard van de betrokken handeling en de redenering van de instelling die de handeling heeft verricht, duidelijk en ondubbelzinnig tot uitdrukking moet brengen, zodat de belanghebbenden de rechtvaardigingsgronden van de genomen maatregel kunnen kennen en de bevoegde rechter zijn toezicht kan uitoefenen. De aan de motivering te stellen eisen moeten worden beoordeeld aan de hand van de omstandigheden van het geval, waarbij met name rekening moet worden gehouden met de inhoud van de handeling, de aard van de redengeving en het belang dat de adressaten of andere personen die rechtstreeks en individueel door de handeling worden geraakt, bij een toelichting kunnen hebben. Het is niet noodzakelijk dat alle feitelijk of juridisch relevante omstandigheden in de motivering worden gespecificeerd, aangezien bij de beoordeling van de vraag of de motivering van een handeling aan de vereisten van artikel 253 EG voldoet, niet alleen acht moet worden geslagen op de tekst ervan, maar ook op de context waarin zij tot stand is gekomen en op het geheel van rechtsregels die de betrokken materie beheersen (zie arrest Hof van 2 april 1998, Commissie/Sytraval en Brink’s France, C-367/95 P, Jurispr. blz. I-1719, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

126. Bovendien is de Commissie weliswaar niet verplicht in de beschikkingen die zij geeft om de toepassing van de mededingingsregels te verzekeren, in te gaan op alle punten van feitelijke en juridische aard, evenmin als op de overwegingen op basis waarvan zij een dergelijke beschikking heeft gegeven, maar zij is niettemin krachtens artikel 253 EG gehouden ten minste de feiten en de overwegingen te vermelden die in het bestek van haar beschikking van wezenlijk belang zijn, zodat de Unierechter en de betrokken partijen kunnen weten in welke omstandigheden zij het Verdrag heeft toegepast (zie in die zin arrest Gerecht van 15 september 1998, European Night Services e.a./Commissie, T-374/94, T-375/94, T-384/94 en T-388/94, Jurispr. blz. II-3141, punt 95 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

127. In casu heeft de Commissie in de punten 4, 5, 32, 34, 104, 141 tot en met 143, 182, 196 en 287 van de bestreden beschikking voldoende nauwkeurig en duidelijk haar visie uiteengezet dat het gaat om één enkel product, namelijk verse bananen, en haar standpunt uitgelegd over de specifieke kenmerken van dit product, een vrucht die groen wordt ingevoerd en ter consumptie aan het publiek wordt aangeboden zodra zij na rijping geel is geworden, over de wijze waarop de rijping en vervolgens de verhandeling van de bananen wordt georganiseerd, over het verloop van de commerciële onderhandelingen op basis van de referentieprijzen en over het verband tussen de referentieprijzen voor groene bananen en die voor gele bananen.

128. Voorts zij opgemerkt dat verzoeksters hun argumenten die ertoe strekken in wezen te doen vaststellen dat de activiteiten van Dole en Chiquita los van elkaar en niet op hetzelfde tijdstip plaatsvinden, waardoor zij onmogelijk via bilaterale gesprekken geheime afspraken over de referentieprijzen konden maken, niet hebben aangevoerd tijdens de administratieve procedure.

129. Het staat evenwel vast dat in de mededeling van punten van bezwaar uitdrukkelijk was opgemerkt dat het ging om bananen (vers fruit) en dat er sprake was van drie geheime praktijken, namelijk:

– de uitwisseling van informatie over de hoeveelheid bananen die in Noord-Europa werd aangevoerd (uitwisseling van informatie over volumes);

– bilaterale gesprekken, waarbij de condities op de bananenmarkt en de prijstendensen werden besproken, of aanwijzingen betreffende de referentieprijzen werden verstrekt, voordat deze prijzen werden vastgesteld;

– de uitwisseling van informatie over de referentieprijzen van bananen (uitwisseling van referentieprijzen).

130. In punt 429 van de mededeling van punten van bezwaar heeft de Commissie ondubbelzinnig geconcludeerd dat „elke reeks bilaterale akkoorden” en al deze akkoorden samen een inbreuk vormden die tot doel had de mededinging in de Gemeenschap en in de Europese Economische Ruimte (EER) te beperken in de zin van artikel 81 EG en artikel 53 van de EER-Overeenkomst.

131. In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Dole betwist dat een inbreuk was gepleegd, maar zij heeft in dit verband geenszins gesteld dat er een wezenlijk verschil is in de wijze waarop zij en Chiquita de bananen in de handel brengen. Zij heeft weliswaar opgemerkt dat Chiquita, anders dan Dole en de rest van de sector, door de specifieke aard van haar activiteit op zeer beperkte en terughoudende wijze gebruik heeft gemaakt van de referentieprijzen, maar deze opmerking heeft enkel betrekking op de „Dole plus”-overeenkomsten, waarvoor de transactieprijs van het merk Chiquita in werkelijkheid afhing van de referentieprijs die wekelijks door Dole werd vastgesteld.

132. Dole heeft in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar zelfs duidelijk gewezen op de constante rivaliteit die tussen de bananenimporteurs bestond, „met name tussen Dole en Chiquita”, die als de „grootste rivaal” van Dole werd gekwalificeerd.

133. In dit stadium zij eraan herinnerd dat in de loop van het geding uitleg of nadere toelichting mag worden verstrekt om de bewoordingen van de bestreden handeling te verduidelijken (zie in die zin arresten Hof van 15 juli 1960, Präsident e.a./Hoge Autoriteit, 36/59–38/59 en 40/59, Jurispr. blz. 887, 922; 6 april 1995, BPB Industries en British Gypsum/Commissie, C-310/93 P, Jurispr. blz. I-865, punt 11, en de conclusie van advocaat-generaal Léger in de zaak die heeft geleid tot dat arrest, Jurispr. blz. I-867, punt 24). Het Hof heeft geoordeeld dat verduidelijkingen door de auteur van een betwist besluit die een op zich reeds toereikende motivering aanvullen, als zodanig niet worden gegeven ter nakoming van de motiveringsplicht, ook al kunnen zij nuttig zijn voor de interne controle die Unierechter op de motivering van het besluit uitoefent, doordat zij de instelling in staat stellen de aan haar besluit ten grondslag liggende redenen te verduidelijken (zie in die zin arrest Hof van 16 november 2000, Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, C-286/98 P, Jurispr. blz. I-9925, punt 61).

134. In casu diende de nadere toelichting die de Commissie in de loop van het geding heeft verstrekt in antwoord op de specifieke grief die verzoeksters voor het eerst tijdens de gerechtelijke procedure hebben opgeworpen, slechts ter explicitering van de reeds in de bestreden beschikking vervatte motivering, die onder meer betrekking heeft op de verschillende wijzen waarop de met name door Dole en Chiquita in Noord-Europa ingevoerde bananen werden gedistribueerd.

135. Hieruit volgt dat de Commissie hoe dan ook niet kan worden verweten dat zij artikel 253 EG heeft geschonden.

Ten gronde

136. De grief van verzoeksters kan niet worden aanvaard, aangezien zij berust op de niet-gestaafde en onjuiste premisse dat groene en gele bananen volkomen verschillende producten zijn die tot twee verschillende markten behoren waarop Dole enerzijds en Chiquita anderzijds exclusief actief zijn.

137. De stelling van verzoeksters beantwoordt niet aan de realiteit op de betrokken markt zoals deze blijkt uit de vaststellingen die de Commissie in de bestreden beschikking heeft verricht, uit de verklaringen die Dole en Chiquita tijdens de administratieve procedure hebben afgelegd, en uit de eigen memories van verzoeksters.

138. Zoals uit de hiernavolgende overwegingen blijkt, tonen deze vaststellingen en verklaringen, die worden bevestigd door schriftelijke bewijzen, aan dat er een bananenmarkt (vers fruit) bestond waarop Dole en Chiquita samen, tegelijkertijd, groene en gele bananen verkochten en waarop deze twee ondernemingen in perfecte onderlinge verstandhouding met elkaar communiceerden over de prijs van groene bananen voor Noord-Europa, en dat de prijs van gele bananen werd vastgesteld op basis van de prijs van groene bananen.

139. In de eerste plaats zij opgemerkt dat de Commissie in de bestreden beschikking de betrokken sector en met name het betrokken product duidelijk omschrijft als verse bananen en de werking van de betrokken markt duidelijk uiteenzet.

140. De Commissie legt uit dat de bestreden beschikking zowel betrekking heeft op onrijpe (groene) bananen als op rijpe (gele) bananen en dat onder de verkoop van verse bananen dient te worden begrepen de verkoop van bananen, met uitsluiting van die van gedroogde bananen en bakbananen (punt 4 van de bestreden beschikking).

141. Uit de bestreden beschikking blijkt dat de in Noord-Europa ingevoerde bananen over het algemeen in de Caraïben, Centraal-Amerika en bepaalde landen van Afrika werden gekweekt (punt 5 van de bestreden beschikking). In de betrokken periode was de bananensector in Europa volgens wekelijkse cycli georganiseerd. Het vervoer per boot van de bananen van de havens van Latijns-Amerika naar Europa duurde ongeveer twee weken. De bananen kwamen gewoonlijk wekelijks in de Noord-Europese havens aan, overeenkomstig regelmatige vaarschema’s (punt 33 van de bestreden beschikking). De bananen werden groen verzonden en kwamen groen in de havens aan. Zij dienden te worden gerijpt om te kunnen worden gegeten (punt 34 van de bestreden beschikking).

142. De Commissie merkt op dat de bananen ofwel rechtstreeks aan de kopers werden geleverd (groene bananen), ofwel werden gerijpt en vervolgens ongeveer een week later werden geleverd (gele bananen), wat overeenstemt met de vaststelling dat de rijping door de koper kon worden georganiseerd of door of in naam van de invoerder kon worden verricht (punt 34 van de bestreden beschikking).

143. Volgens de Commissie stelden Chiquita, Dole en Weichert hun referentieprijzen voor hun merkbananen wekelijks vast, namelijk op donderdagochtend, en deelden zij deze prijzen aan hun klanten mee (punten 34 en 104 van de bestreden beschikking). De term „referentieprijs” duidde gewoonlijk op de referentieprijs voor groene bananen („groene referentieprijs”). De referentieprijzen voor gele bananen („gele referentieprijzen”) bestonden gewoonlijk uit de groene referentieprijs, vermeerderd met een rijpingsvergoeding (punt 104 van de bestreden beschikking), zodat de referentieprijzen van groene bananen de referentieprijzen van gele bananen bepaalden (punt 287 van de bestreden beschikking).

144. De referentieprijzen die wekelijks door de partijen werden vastgesteld waren nuttig voor Noord-Europa. Chiquita heeft volgens de Commissie verklaard dat „[d]e referentieprijzen voor ‚Noord-Europa’ betrekking hadden op Duitsland (waaronder ook Oostenrijk, Zweden, Finland en Denemarken dienen te worden begrepen) en de landen van de Benelux” en dat, wanneer zij met Dole over de Duitse „groene prijs” sprak, „dit ook de prijzen voor de andere landen [van] Noord-Europa omvatte” (punten 104 en 141 van de bestreden beschikking).

145. Uit de documenten die tijdens de inspectie bij Dole zijn gevonden, blijkt volgens de Commissie dat deze onderneming een referentieprijs had voor „Noord-Europa EU 15” en afzonderlijke prijzen voor Noorwegen, de landen van „Noord-Europa EU 10”, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Dole heeft volgens de Commissie in haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar opgemerkt dat deze prijs een Duitse prijs was. Dole heeft volgens haar ook duidelijk uitgelegd dat haar „verkopen van groene bananen over het algemeen op een wekelijkse prijs [waren] gebaseerd” en dat „hoe dan ook [...] alle concurrenten [wisten] dat de referentieprijzen [die tijdens het voorafgaande prijsoverleg waren besproken] betrekking hadden op de markten [niet openbaar gemaakte informatie] van de EU 15” (punten 104, 142 en 143 van de bestreden beschikking).

146. De Commissie zet uiteen dat de bananenimporteurs op donderdagmiddag en op vrijdag (of later in de lopende week of aan het begin van de volgende week) met de klanten over de bananenprijs onderhandelden wanneer de transacties berustten op prijzen waarover wekelijks werd onderhandeld. De klanten van de invoerders waren over het algemeen rijpers of winkelketens. De gele prijs was de prijs van rijpe bananen, terwijl de groene prijs die van onrijpe bananen was (punt 34 van de bestreden beschikking).

147. De Commissie legt tevens uit dat er een zeker onderscheid bestaat volgens merkvoorkeur. In de bananenhandel wordt een onderscheid gemaakt tussen drie categorieën van bananenmerken: bananen van eerste categorie van het merk Chiquita, bananen van tweede categorie van de merken Dole en Del Monte en bananen van derde categorie (die verschillende andere bananenmerken omvatten). Dit onderscheid op basis van het merk wordt weerspiegeld in de prijs van de bananen: Chiquita-bananen zijn het duurst, gevolgd door bananen van de merken Dole en Del Monte, en bananen van derde categorie staan onder aan de ladder (punt 32 van de bestreden beschikking).

148. Volgens de Commissie hebben de diverse gesprekken die Dole en Chiquita vóór de vaststelling van de prijzen hebben gevoerd over vraag en aanbod of, met andere woorden, over de prijsfactoren, dat wil zeggen over de factoren die relevant waren voor de vaststelling van de referentieprijzen voor de volgende week, en waarbij zij prijstendensen bespraken of onthulden of aanwijzingen verstrekten over de referentieprijzen voor de volgende week, alvorens deze referentieprijzen vast te stellen, plaatsgevonden in het kader van de aldus beschreven werking van de bananenmarkt (punten 148, 182 en 196 van de bestreden beschikking).

149. In de tweede plaats zij opgemerkt dat de partijen ter ondersteuning van de grief dat het voor Dole en Chiquita zelfs niet mogelijk was om geheime afspraken over de referentieprijzen te maken, nadere toelichting hebben verstrekt bij de wijze waarop deze twee ondernemingen worden geëxploiteerd.

150. Wat ten eerste Dole betreft, merkt de Commissie op dat haar Duitse dochteronderneming, DFFE, „voornamelijk” groene bananen verkocht aan Duitse kleinhandelaars die deze zelf konden rijpen, alsook aan Europese rijpers (punt 12 van de bestreden beschikking).

151. Uit de stukken en de memories van verzoeksters blijkt dat Dole ook gele bananen verkocht.

152. Tijdens de administratieve procedure heeft Dole het geval aangehaald van detailhandelaars die DFFE verzochten om een gele referentieprijs mee te delen (bijlage B 9).

153. Verzoeksters hebben ook uitgelegd dat Dole verschillende dochterondernemingen had die in Noord-Europa actief waren als rijper-distributeur, namelijk de vennootschappen Kempowski, Saba en VBH. Deze ondernemingen verkochten gele bananen van het merk Dole, die Saba en VBH groen kochten bij met name Dole. Voorts werd een klein deel van de verkoop van gele bananen van Dole in 2002 in België en Luxemburg verricht door haar Franse dochteronderneming.

154. Uit de door verzoeksters verstrekte gegevens blijkt dat de dochterondernemingen van Dole in 2002 voor 98 177 616 EUR aan gele bananen hebben verkocht, terwijl Dole in 2002 voor in totaal 198 331 150 EUR aan verse bananen heeft verkocht. Dit bedrag is na aftrek van de bananen die bij de andere adressaten van de bestreden beschikking zijn aangekocht, teruggebracht tot 190 581 150 EUR (punten 451-453 van de bestreden beschikking).

155. Saba en VBH hebben in 2002 respectievelijk voor 64,4 en 13,9 miljoen EUR aan bananen verkocht in Noord-Europa. De bananen van het merk Dole waren goed voor respectievelijk 29,4 en 8,3 miljoen EUR. De Duitse dochteronderneming Kempowski, die haar bananen kocht van Cobana en niet van Dole, heeft in 2002 voor 16,8 miljoen EUR aan bananen verkocht in Noord-Europa. De bananen van het merk Dole waren goed voor ongeveer 2,9 miljoen EUR. In 2002 hebben Dole’s dochterondernemingen als rijper in totaal voor 40,6 miljoen EUR aan bananen verkocht in Noord-Europa, dat wil zeggen een beetje minder dan de helft van de waarde van de door DFFE verkochte groene bananen, die tijdens de administratieve procedure werd geschat op 99 451 555 EUR en vervolgens, in het kader van het onderhavige geding, op 98 997 663 EUR.

156. Voor het overige zij vastgesteld dat een van de grieven die verzoeksters hebben opgeworpen tegen de wijze waarop de Commissie met het oog op de berekening van de geldboete de waarde van de verkopen heeft bepaald, juist betrekking heeft op de omvang van de verkoop van gele bananen door Dole.

157. Uit de hierboven verrichte vaststellingen volgt dat Dole volgens de eigen redenering van verzoeksters betreffende de zeggenschap van Chiquita over Atlanta gele bananen verkocht aan detailhandelaars die zelf niet over rijpingsinstallaties beschikten, en een reëel belang had bij deze verkoop. Uit de stukken die verzoeksters hebben overgelegd blijkt enerzijds dat Atlanta vóór 2003, het jaar waarin Chiquita haar oorspronkelijke deelname van slechts 5 % heeft verhoogd om officieel de zeggenschap over deze rijper te verwerven, concreet met deze onderneming was verbonden, terwijl anderzijds ondubbelzinnig vaststaat dat Kemposwki, Saba, VBH en Dole France gedurende de gehele periode van de inbreuk dochterondernemingen waren, aangezien verzoeksters dit volledig hebben toegegeven.

158. Wat ten tweede Chiquita betreft, blijkt uit de stukken dat de uitdrukking „referentieprijzen” volgens de eigen bewoordingen van verzoeksters in punt 31 van het verzoekschrift „zien op groene of gele referentieprijzen”.

159. De Commissie heeft interne prijsrapporten van Chiquita met als titel „actualisering van de Europese prijs” overgelegd.

160. Deze rapporten bevatten voor elke week van het kalenderjaar tabellen waarin enerzijds wordt weergegeven hoeveel bananen van Chiquita zijn aangevoerd en hoeveel bananen van haar concurrenten en de bananenondernemingen samen zijn aangevoerd, en anderzijds de prijzen van Chiquita en die van haar concurrenten worden vermeld. Aan de hand van deze tabellen kunnen ook vergelijkingen worden gemaakt met de cijfers van de vorige week en met die van dezelfde week van het vorige jaar.

161. Wat de prijzen van Chiquita betreft, bevatten deze rapporten stelselmatig de vermelding „Duitsland (Euro) Geel”, gevolgd door een prijs, en vervolgens, op dezelfde lijn, een andere prijs, die 2 EUR lager is en overeenstemt met de „Europese koers”. Deze formulering volgt op een uiteenzetting waarin wordt verwezen naar de Duitse mark en wordt opgemerkt dat het verschil tussen de twee prijzen 4 Duitse mark (DEM) bedraagt.

162. Vaak zijn bij deze rapporten interne e-mails gevoegd waarin de voornaamste informatie en met name, voor een bepaalde week, de hierboven genoemde „groene prijs” en „gele prijs” van Chiquita worden herhaald, waarbij de tweede prijs stelselmatig 2 EUR hoger is dan de eerste prijs.

163. Deze documenten bevestigen de verklaring van Chiquita dat „de groene referentieprijs, algemeen beschouwd, de gele referentieprijs min 2 EUR is” en dus ook het feit dat deze prijzen omrekenbaar zijn.

164. In ondernemingsverklaring nr. 1 heeft Chiquita het volgende opgemerkt:

„Elke donderdagochtend stelde Chiquita intern haar groene referentieprijs voor de volgende week vast. De catalogusprijs was zelden de werkelijk aan de klanten van Chiquita in rekening gebrachte prijs. De referentieprijzen zijn groothandelsprijzen vóór kortingen en rabatten. Op basis van deze interne beslissing lichtten de nationale verantwoordelijken van Chiquita hun klanten in over de referentieprijs voor de volgende week.”

165. Tijdens de administratieve procedure heeft Chiquita verklaard dat „het fruit in Europa ofwel onder groothandelaars-rijpers zoals Atlanta (Duitsland), ofwel rechtstreeks onder detailhandelaars (die zelf voor de rijping zorgen) wordt gedistribueerd”. Wat specifiek haar activiteit in Duitsland betreft, heeft Chiquita opgemerkt dat zij bananen verkocht aan Atlanta, aan groothandelaars en – rechtstreeks – aan kleinhandelaars, met dien verstande dat zij de laatste jaren was begonnen continu overeenkomsten te sluiten met de kleinhandelaars.

166. Hieruit blijkt dat Chiquita niet alleen groene bananen verkocht aan Atlanta, de rijper-distributeur waarmee zij nauw verbonden was, en dat Dole en Chiquita gemeenschappelijke klanten hadden.

167. Dat Chiquita groene bananen verkocht wordt bevestigd door de in punt 107 van de bestreden beschikking bedoelde e-mail die B. op 30 april 2001 aan P. heeft gezonden (beiden zijn directeur bij Chiquita). Deze e-mail luidt als volgt:

„Het is bewezen dat zodra [Dole/Del Monte/Tuca] een prijs van 36,00 DEM zullen bereiken, hun klanten (kleinhandelaars) zich zullen verzetten, aangezien de prijs voor de consument bij een zo hoge referentieprijs boven 3,00 DEM/kg moet komen te liggen. Het lijdt geen twijfel dat wij gedurende enige tijd last van dit ‚fenomeen’ zullen ondervinden. Dit zou betekenen dat onze maximale referentieprijs 40,00 DEM zou bedragen (groene referentieprijs).”

168. Uit de uitdrukkelijke bewoordingen van bovengenoemde e-mail blijkt dat de groene prijs van Chiquita, anders dan verzoeksters stellen, niet slechts een louter theoretisch begrip was dat diende om de vergelijking met de concurrerende referentieprijzen intern te vergemakkelijken.

169. De eigen verklaringen van Dole bevestigen dat Chiquita een groene referentieprijs voor haar bananen had.

170. Aldus wordt in het verzoekschrift opgemerkt dat Saba, de Zweedse dochteronderneming van Dole, die actief was als rijper-distributeur, groene bananen betrok bij verschillende invoerders, waaronder Chiquita.

171. In haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Dole kritiek geuit op de wijze waarop de Commissie haar marktaandeel heeft bepaald, omdat zij de verkoop van gele bananen in aanmerking heeft genomen, terwijl het onderzoek betrekking had op de invoer van groene bananen. Dole heeft hieraan toegevoegd dat het probleem van de dubbeltellingen niet beperkt was tot haar geval, en opgemerkt dat „Chiquita [...] zowel groene bananen [verkocht] aan kleinhandelaars en groothandelaars als gele bananen, die via haar netwerken van rijpers in de Benelux, Duitsland en Oostenrijk werden gedistribueerd”.

172. Deze verklaring, waarin de verkoop van groene bananen door Chiquita op dezelfde voet wordt geplaatste als haar verkoop van gele bananen, toont ook aan dat de distributie van gele bananen van Chiquita niet enkel werd verricht door Atlanta.

173. Dienaangaande zij opgemerkt dat Chiquita de grootste bananenleverancier in Europa was (punt 8 van de bestreden beschikking) en dat zij in 2001 voor in totaal 347 631 700 EUR aan verse bananen heeft verkocht (punten 451-453 van de bestreden beschikking).

174. Uit de voorgaande overwegingen volgt dat de opvatting van de markt volgens welke Dole en Chiquita slechts één soort bananen verkopen, de ene groene bananen en de andere gele bananen, en dat Chiquita en Atlanta een exclusieve relatie onderhouden, ongegrond is.

175. Zowel Dole als Chiquita verkocht groene bananen aan rijpers en kleinhandelaars die zelf de rijping van het fruit voor hun rekening namen, alsook gele bananen, via dochterondernemingen en een verbonden vennootschap. Chiquita organiseerde ook zelf de rijping en deed daarvoor een beroep op externe rijpers.

176. Een uittreksel uit de door Dole overgelegde economische studie van 10 april 2007 bevestigt dat de overeenkomsten tussen de verschillende spelers op de „bananenmarkt” sterk uiteenlopen. Hierin wordt namelijk verklaard dat „groene bananen soms rechtstreeks door de invoerders worden verkocht aan de supermarkten, die vervolgens een vergoeding betalen aan een rijper voor de geleverde dienst”, dat „in andere gevallen de rijpers de groene bananen van de bananenimporteurs kopen en voor eigen rekening met de distributeurs onderhandelen” en dat „bepaalde invoerders over hun eigen rijpers beschikken, terwijl andere een beroep doen op derden om hun product te laten rijpen”. Chiquita heeft verder opgemerkt dat de invoerders soms zelf het fruit lieten rijpen en het „geel verkochten” en dat bepaalde kleinhandelaars over hun eigen rijpingscentra beschikten en de bananen „groen aankochten”.

177. Zoals de Commissie terecht heeft gesteld, hangt de vraag of de invoerder een gele of een groene prijs hanteert, dus eenvoudigweg af van de wijze waarop hij de bananenverkoop organiseert: indien hij de bananen groen verkoopt aan de rijpers of aan kleinhandelaars die zelf voor het rijpen van het fruit instaan, zal hij een groene referentieprijs meedelen, indien hij zelf de rijping organiseert door een beroep te doen op een externe rijper, of de bananen laat rijpen in de installaties van haar dochterondernemingen of van verbonden ondernemingen en ze vervolgens rijp aan de kleinhandelaars verkoopt, zal hij een gele referentieprijs hanteren.

178. Ten derde zij opgemerkt dat alle bovengenoemde activiteiten verlopen volgens één enkel „tijdsschema”, dat Dole en Chiquita tijdens de administratieve procedure bijna in dezelfde bewoordingen hebben beschreven.

179. Volgens Dole en Chiquita verloopt de bananenhandel volgens driewekelijkse cycli, die als volgt kunnen worden onderverdeeld:

– donderdagochtend van de eerste week: de invoerders stellen de referentieprijzen voor hun bananen vast en delen ze aan hun klanten mee;

– donderdagmiddag van de eerste week tot aan het einde van deze week of zelfs tot de maandag van de tweede week: de invoerders onderhandelen met de kopers over de transactieprijzen;

– maandag van de tweede week (soms het einde van de eerste week): de schepen komen in de Europese havens aan, de bananen worden gelost en vervoerd naar de rijpingscentra;

– begin van de derde week (soms het einde van de tweede week): de rijpe bananen worden in de handel gebracht met het oog op de consumptie ervan.

180. Dit tijdsschema stemt overeen met de vaststelling van de Commissie in punt 34 van de bestreden beschikking dat de bananen ofwel rechtstreeks aan de kopers werden geleverd (groene bananen), ofwel werden gerijpt en vervolgens, ongeveer een week later, werden geleverd (gele bananen). Deze formulering geeft in de notendop weer hoe het distributieproces verloopt, en wijst erop dat de rijpingsduur voor bananen zo goed als niet kan worden ingekort.

181. Verzoeksters hebben in punt 34 van het verzoekschrift bovengenoemd „tijdsschema” weergegeven en opgemerkt dat de „bananenmarkt” traditioneel een vooraf bepaalde wekelijkse planning volgde die zeer strikt was wat de wijze en het tijdstip betreft waarop de onderhandelingen tussen de „invoerders en hun respectieve klanten” werden gevoerd. Naast deze algemene opmerking over de werking van de markt, die één geheel vormde en alle invoerders omvatte, hebben verzoeksters de objectieve en dwingende reden uiteengezet waarom een dergelijke planning diende te worden gevolgd, namelijk omdat bananen uiterst bederfelijke waren zijn, wat impliceert dat de transactieprijzen snel moeten worden vastgesteld zodat de voorraden van bananen die elke week worden aangevoerd, efficiënt kunnen worden afgebouwd.

182. De gele bananen van de merken Dole en Chiquita werden in het kader van de aldus beschreven driewekelijkse cyclus verhandeld via de dochterondernemingen of verbonden vennootschappen die als rijper-distributeur actief waren, op basis van een gele referentieprijs die donderdagochtend van de tweede week aan de kleinhandelaars werd meegedeeld.

183. Zoals blijkt uit een verklaring van Chiquita in bijlage C 5 bij de memorie van repliek betreffende transacties die in bepaalde Scandinavische landen plaatsvonden, en uit de inhoud van een e-mail die een werknemer van Atlanta op 2 januari 2003 aan een werknemer van Chiquita heeft gezonden, werd deze gele referentieprijs vastgesteld terwijl de bananen aan het rijpen waren, dus in de tweede week, en werden deze bananen meteen de volgende week, dus aan het begin van de derde week, geel geleverd aan de kleinhandelaars.

184. Volgens de eigen verklaringen van Dole distribueerden Saba en VBH de gele bananen volgens hetzelfde „tijdsschema” als Atlanta, en deelden zij de klanten de donderdag van de tweede week een gele prijs mee voor het fruit dat aan het rijpen was en dat de week daarvoor groen was aangekocht. De gele bananen werden aan het begin van de daaropvolgende week aan de kleinhandelaars geleverd.

185. In de derde plaats zij opgemerkt dat het feit dat Dole en Chiquita samen tegelijkertijd groene en gele bananen verkopen op de markt verenigbaar is met de conclusie van de Commissie dat deze twee ondernemingen onrechtmatige geheime afspraken hebben gemaakt.

186. De verklaringen van Dole en Chiquita en de schriftelijke bewijzen betreffende de activiteit van deze ondernemingen moeten in het licht van twee factoren worden beoordeeld.

187. Ten eerste blijkt uit de stukken dat Dole en Chiquita tijdens hun diverse gesprekken die vóór de vaststelling van de prijzen plaatsvonden, vraag en aanbod bespraken, met andere woorden de prijsfactoren, dat wil zeggen de factoren die relevant waren voor de vaststelling van de referentieprijzen voor de volgende week, en prijstendensen bespraken of onthulden of aanwijzingen verstrekten over de referentieprijzen voor de volgende week, alvorens deze referentieprijzen vast te stellen (punten 148, 182 en 196 van de bestreden beschikking).

188. In haar mondelinge verklaring nr. 28, waarin haar gesprekken met Dole worden beschreven, heeft Chiquita opgemerkt dat „Chiquita en Dole verwezen naar de Europese koersen, dat wil zeggen naar de Duitse ‚officiële prijs’ voor groene bananen”. Er zij aan herinnerd dat de interne rapporten van Chiquita over de prijzen stelselmatig de vermelding „Duitsland (Euro) Geel” bevatten, gevolgd door een prijs, en vervolgens, op dezelfde lijn, een andere prijs, die 2 EUR lager is en overeenstemt met de „Europese koers”, dat wil zeggen met de groene prijs van Chiquita.

189. Chiquita heeft hieraan toegevoegd dat wanneer zij met Dole over de Duitse „groene prijs” sprak, „dit ook de prijzen voor de andere landen [van] Noord-Europa omvatte”.

190. De Commissie merkt op dat uit de documenten die tijdens de inspectie bij Dole zijn gevonden, blijkt dat zij een prijs voor „Noord-Europa EU 15” hanteerde, die zij als een Duitse prijs omschreef, wat niet in tegenspraak is met de door Chiquita gegeven uitleg (punt 143 van de bestreden beschikking). Dole merkt in antwoord op een verzoek om inlichtingen op dat „hoe dan ook [...] alle concurrenten [wisten] dat de referentieprijzen [die tijdens het voorafgaande prijsoverleg waren besproken] betrekking hadden op de markten [niet openbaar gemaakte informatie] van de EU 15” (punt 143 van de bestreden beschikking).

191. Op een vraag in het kader van een verzoek om inlichtingen over de prijzen die Dole en Chiquita bespraken of onthulden tijdens het „voorafgaande prijsoverleg”, heeft Dole geantwoord dat „[d]e referentieprijzen betrekking hadden op de noordelijke markten van de EU 15”.

192. Op bladzijde 130 van haar antwoord op de mededeling van punten van bezwaar heeft Dole opgemerkt dat „[H.] heeft uitgelegd dat hij en [B.] mogelijkerwijs soms hebben gezegd dat zij een prijsstijging van 1 EUR of 50 cent verwachtten zouden stijgen, maar [dat] nooit een akkoord over een verhoging van de prijzen heeft bestaan” en dat „deze personen hooguit hun persoonlijke visie uitwisselden over de wijze waarop de referentieprijzen van Chiquita en Dole konden evolueren” (punt 158 en punt 170 van de bestreden beschikking, voetnoot nr. 217).

193. Wat de gesprekken over de indicatieve referentieprijzen of de prijstendensen betreft, is Dole zelf van mening dat „hierover is gesproken in ongeveer de helft van de gesprekken met Chiquita die op woensdagmiddag plaatsvonden” (punt 153 van de bestreden beschikking).

194. Uit de verklaringen van Dole en Chiquita en de vaststellingen van de Commissie blijkt dat de twee ondernemingen in perfecte onderlinge verstandhouding met elkaar communiceerden over de prijs van groene bananen voor Noord-Europa.

195. Vastgesteld moet worden dat verzoeksters niet betwisten dat bilaterale gesprekken hebben plaatsgevonden en evenmin opkomen tegen de vaststellingen van de Commissie, maar de gelaakte contacten trachten af te doen als loutere gesprekken over de algemene marktvoorwaarden die plaatsvonden in het kader van een permanente informatie-uitwisseling tussen de spelers op deze markt, in de wandelgangen omschreven als „radio banaan”.

196. De inhoud van de bilaterale gesprekken, zoals deze door Dole zelf uit de doeken is gedaan, strookt evenwel niet met deze opvatting van verzoeksters en evenmin met hun voorstelling van de bananenmarkt volgens welke Dole en Chiquita elk op hun eigen gebied actief waren en hun activiteiten niet parallel verliepen.

197. Ten tweede blijkt uit de stukken dat de referentieprijs van de groene bananen bepalend is voor die van de gele bananen.

198. Zoals blijkt uit de punten 157 tot en met 161 hierboven, komt uit de interne rapporten van Chiquita over de prijzen naar voren dat de gele prijs overeenstemt met de groene referentieprijs, vermeerderd met een rijpingsvergoeding van 2 EUR.

199. Dole heeft het verband tussen de prijs van groene bananen en die van gele bananen duidelijk erkend en uitgelegd.

200. Om te beginnen heeft Dole tijdens de administratieve procedure (bijlage B 9) uiteengezet dat de prijs van de door Saba, Kempowski en haar Franse dochteronderneming verkochte gele bananen werd vastgesteld op basis van de groene aankoopprijs. In het kader van de beschrijving van de activiteit van deze laatste onderneming heeft Dole eveneens uitgelegd dat de groene aankoopprijzen dienden ter vaststelling van de gele referentieprijzen, die vervolgens per e-mail, per fax of per telefoon aan de klanten werden meegedeeld.

201. Dole heeft voorts verklaard dat haar Belgische dochteronderneming VBH haar wekelijkse prijs voor de geel aangeleverde bananen aan bepaalde klanten (Metro, Delhaize, Carrefour) doorgaf en dat deze prijs was gebaseerd op de door DFFE meegedeelde groene referentieprijs, vermeerderd met het bedrag dat was vastgesteld in de overeenkomst tussen VBH en haar klant. Dole heeft opgemerkt dat „[d]eze gele prijs [...] het rijpen, de levering [en de] distributie, alsook de verpakking en andere mogelijkerwijs door de klant verlangde productspecificaties [omvatte]” en dat „de prijs [dus] vari[eerde] naargelang van de wekelijkse groene prijs en de verhogingen”. Dole heeft hier nog aan toegevoegd dat „de overeenkomsten met de kleinhandelaars [...] een formule voor de berekening van de prijs [bevatten] (gele prijs = door DFFE meegedeelde groene prijs + verhogingen voor productspecificaties en logistieke kosten – kortingen)”.

202. Na in het verzoekschrift te hebben betoogd dat de dochterondernemingen van Dole de prijs van gele bananen vaststelden „zonder zich op enige groene referentieprijs” te baseren, hebben verzoeksters in de memorie van repliek (voetnoot 5) gesteld dat het weliswaar juist is dat VBH haar prijzen voor drie klanten op de in het vorige punt beschreven wijze heeft vastgesteld, maar dat zij dit pas „na” het einde van de vermeende inbreuk heeft gedaan. VBH heeft deze prijsberekeningsmethode namelijk in 2004 en 2005 gehanteerd voor Delhaize en Carrefour en van 2004 tot 2006 voor Metro. Verzoeksters stellen dat deze overeenkomsten zijn vermeld in het antwoord op het verzoek om inlichtingen van de Commissie van 10 februari 2006, dat de periode „[v]an 2000 tot heden” bestreek. Toen de Commissie besloot om de vaststelling dat een inbreuk was gepleegd in de bestreden beschikking te beperken tot de periode 2000-2002, heeft zij niet nagegaan of de verstrekte informatie betrekking had op deze periode.

203. Vastgesteld moet worden dat het onderzoek van de bijlagen bij het verweerschrift geen elementen aan het licht heeft gebracht die de verklaringen van verzoeksters over de toepassing ratione temporis van de methode voor de vaststelling van de betrokken prijzen ondersteunen. Verzoeksters voeren voorts geen concrete en objectieve el